[ThinkerBeLL]

IUCN Kırmızı Listesi
Vikipedi, özgür ansiklopedi

IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Kırmızı Listesi (IUCN Kırmızı Listesi), bitki ve hayvan türlerinin dünyadaki en kapsamlı Küresel Koruma durumu envanteridir. IUCN Kırmızı Listesi Uluslararası Doğal Hayatı ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği tarafından sürdürülmektedir.
IUCN Kırmızı Listesi, kesin ölçüt kullanılarak, binlerce tür ve alttürlerin nesillerinin tükenme riskini değerlendirerek oluşturulmaktadır. Bu ölçüt tüm türlerle ve dünyanın her bölgesi ile ilgilidir. Kırmızı Liste ile amaçlanan; koruma meselelerine kamunun ve politikacıların dikkatini çekmek ve bununla birlikte türlerin yokoluşunu azaltmak için uluslararası camiaya yardım etmektir. Güçlü bir bilimsel altyapı ile oluşturulan IUCN Kırmızı Listesi, biolojik çeşitliliğin durumu ile iligli en geçerli rehber olarak kabul edilmektedir.

Son Yayım
En son güncelleme 2006 Kırmızı Listesi, 4 Mayıs 2006 tarihlidir. 40.168 türü ve buna ek olarak 2.160 alttürü, sualtı nesillerini, alt nüfusu bir bütün olarak değerlendirir.
Bir bütün olarak incelenen türlerden, 16.118 tanesi tehlike altında olarak belirlenmiştir. Bunlardan, 7.725 tanesi hayvanlar, 8.390 tanesi bitkiler, ve üç tanesi küf ve mantarlardır.
Bu yayımda, 2004 yılındaki yayım üzerinde bir değişiklik yapılmadan, 784 türün İsadan sonra 1500 yılından itibaren neslinin tükenmesini listelemektedir. Bu 2000 yılındaki listenin (766) 18 fazlasıdır. Her yıl az sayıda nesli tükenmiş türler ya yeni bulunmakta, ya fosil türüne dönüşmekte ya da üzerinde yeterli bilgi bulunmayan kategorisine alınmaktadırlar. 2002 yılında nesli tükenmiş olanlar listesi 759 türe kadar düşmüş ancak o zamandan bugüne artış sergilemektedir.

Kategoriler
Kategoriler 9 grupta tasnif edilmiştir; bu tasnifte, tükenme hızı, nüfus büyüklüğü, coğrafi dağılım alanları ile nüfüs ve dağılım derecesi kriterleri dikkate alınmıştır.

• EX: (Tükenmiş),Kuşkuya yer bırakmayacak delillerle soyu tükenmiş olduğu ispatlanan türler.
• EW: (Doğal ortamında tükenmiş), Vahşi yaşamda soyu tükenmiş, fakat diğer alanlarda (yetiştirme veya sergileme amaçlı) varlığını sürdüren türler.
• CR: (Kritik tehlikede), Vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi had safhada (extreme) olan türler.
• EN: (Tehlikede), Vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi çok büyük olan türler.
• VU: (Hassas), Vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi büyük olan türler.
• NT: (Neredeyse tehdit altında), Şu anda tehlikede olmayan fakat yakın gelecekte VU, EN veya CR kategorisine girmeye aday olan türler.
• LC: (Asgari endişe), Yaygın bulunan türler.
• DD: (Yetersiz veri), Üzerinde yeterli bilgi bulunmayan türler.
• NE: (Belirlenmedi), Şimdiye kadar yukardaki kriterlere uygunluğu değerlendirilmemiş türler.

1994 yıllı eski tasnif sekiz kategori içermekteydi. Az Risk "Lower Risk" kategorisi 3 alt kategori içermekteydi:

1. "Near Threatened" şu anda tehlikede olmayan fakat yakın gelecekte VU, EN veya CR kategorisine girmeye aday olan türler
2. "Least Concern" yaygın bulunan türler
3. "Conservation Dependent" şu anda tehlikede olmayan fakat yakın gelecekte VU, EN veya CR kategorisine girmeye aday olan türler

IUCN Kırmızı Liste tartışılırken, "threatened" (tehlike altında olan) resmi terimi üç kategoriyi içine alır:

• Kritik tehlikede: Vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi had safhada (extreme) olan türler,
• Tehlikede: Vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi çok büyük olan türler
• Hassas: Vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi büyük olan türler.

[Keten Prenses]

IUCN Kırmızı Liste Ölçütleri ve Bölgesel Uygulama İlkeleri

IUCN Kırmızı Liste Tehdit Sınıfları ve Ölçütleri'ndeki2 (IUCN 2001) bütün kurallar ve
tanımlamalar, burada aksi belirtilmedikçe, bölgesel düzeyde de geçerlidir. Aynı şekilde,
Guidelines for Using the IUCN Red List Categories and Criteria3 ve Guidelines for Reintroductions4
bölgesel düzeyde de geçerlidir.

Dolayısıyla, bölgesel uygulamalardan önce bütün
bu belgeler dikkatle incelenmeli ve uygulama sırasında kaynak olarak kullanılmalıdır.


Uygulanabilir ölçekler
Eğer değerlendirilmek istenen bölge populasyonu, aynı türün bölge dışındaki diğer
populasyonlarından ayrı (izole) ise IUCN Kırmızı Liste Tehdit Sınıfları ve Ölçütleri (IUCN
2001) herhangi bir değişiklik yapılmadan bölgesel olarak kullanılabilir. Böyle ayrı (izole) bir
populasyonun tükenme riski endemik bir taksonun tükenme riskiyle aynıdır. Ancak ölçütler bir
populasyonun politik sınırlar ile belirlenen bir kısmına veya bireyleri başka bölgelerdeki
populasyonlara gelip-giden bir bölgesel populasyona uygulanıyorsa, ölçütlerde belirtilen eşik
değerleri uygun olmayabilir, çünkü değerlendirilen birim bütün bir populasyon veya altpopulasyondeğildir.


Dolayısıyla, hesaplanan tükenme riski yanlış olabilir. Bu ilkeler, taksonun
bölgedeki tükenme riskini doğru olarak yansıtmak için ilk değerlendirmede yapılacak
ayarlamayı anlatır.

Bu ilkeler herhangi bir coğrafi ölçekte kullanılabilirse de, çok küçük alanlara uygulanması
önerilmez. Bölge ne kadar küçükse, ve değerledirilen takson ne kadar geniş dağılımlı ise,
bölgesel populasyonla diğer populasyonlar arasında değişim de o kadar sık olacak, ve tükenme
riskinin tahmini de o kadar güvenilmez olacaktır. Uygulamanın yapılabiceği en küçük alanın ne
olduğu konusunda öneri yapmak mümkün değildir.

Bölge tarafından belirlenen uygulama ve değişiklikler

Bazı tanım ve uygulamalar, bölgesel değerlendirmeyi yapan yetkili kişilerin takdirine
bırakılmıştır (örn. doğal yayılış, bölgesel tükenme için kullanılan zaman sınırları, ve
değerlendirilecek en küçük populasyon (küresel populasyonun yüzdesi olarak) gibi tanımlarla
ilgili kararlar). Bu tür kararlar açıkca kaydedilmeli ve belgelenmelidir.

Taksonomi
Bölgesel değerlendirmelerde, IUCN Kırmızı Listesinde kullanılan küresel taksonomik listenin
kullanılması önerilir .
Önerilen listeden sapma varsa bunlar kaydedilmelidir.

Değerlendirmelerin birleştirilemezliği
Birçok küçük coğrafi bölgede (örn. bir kıtadaki ülkelerde) yapılan değerlendirmeler, daha büyük
bir bölgedeki (örn. bir kıtadaki) değerlendirme için birleştirilemezler. Büyük bölge için, küçük
bölgelerden gelen veriler toplanarak yeni bir değerlendirme yapılmalıdır.

Kırmızı Liste ve koruma öncelikleri
Tükenme riskinin belirlenmesi ile koruma eylemleri arasında öncellikleri saptamak, birbiriyle
ilişkili ama birbirinden ayrı iki süreçtir. Tükenme riskinin belirlenmesi, örn. IUCN Kırmızı
Liste sınıfının belirlenmesi, koruma öncelliklerinin saptanmasından önce gelir. Kırmızı Liste
sınıflamasının amacı taksonun tükenme olasılığını belirlemektir. Koruma öncelliklerinin
saptanması ise, hem tükenme olasılığını, hem de diğer faktörleri ele alır; örn. ekolojik,
filogenetik, tarihsel, kültürel faktörler; koruma eylemlerinin başarı olasılığı, gerekli para ve
ınsan kaynakları, ve tehdit altındaki taksonların korunmasıyla ilgili yasalar. Bölgesel
değerlendirmeler kapsamında başka bazı veriler de koruma öncelliklerinin saptanmasında
yardımcı olur. Örneğin taksonun sadece bölgedeki durumu değil, küresel durumu ve bölgedeki
populasyonun küresel populasyona oranı da göz önüne alınmalıdır. Dolayısıyla, bölgesel
değerlendirmelerde en az üç ölçü verilmelidir: (1) bölgesel Kırmızı Liste sınıfı, (2) küresel
Kırmızı Liste sınıfı, (3) küresel populasyonun bölgede bulunan kısmı (yüzdesi).

TANIMLAR

1. İyicil salınma (benign reintroduction)
Bir türün, koruma amacıyla, kaydedilmiş yayılma alanlarının dışında, ancak uygun habitat ve
eko-coğrafi bölgede tekrar yerleşmesini sağlama girişimi. Bu, ancak türün kaydedilmiş yayılma
alanı içinde uygun yer kalmadığı zaman uygulanması elverişli olan bir koruma yöntemidir
(IUCN 1998).
2. Üreme populasyonu (breeding population)
Bölgede üreyen bir (alt) populasyon. Bu, üreme döngüsünün tümü veya zorunlu herhangi bir
evresi olabilir.
3. Aynıtür populasyonu (conspecific population)
Aynı türün (taksonun) populasyonları
4. Alçaltma (downgrading) ve yükseltme (uprading)
Bir taksonun bölgesel tehdit sınıfını ayarlama işlemi. Alçaltma, tükenme riskinin daha az
olduğu; yükseltme, riskinin daha fazla olduğu anlamına gelir.
5. Endemik takson
Sadece bölgede bulunan, dünyada başka hiçbir yerde bulunmayan takson. Bir takson küçük bir
adaya, bir ülkeye, veya bir kıtaya endemik olabilir.
6. Küresel populasyon
Taksonun bütün bireylerinin sayısı (bknz: madde 10, Populasyon)
7. Metapopulasyon
Taksonun alt-populasyonlarından oluşan bir küme.

8. Doğal yayılış
Taksonun, salınmalarla oluşan kısmı hariç yayılışı (dağılımı).
9. Uygulanamaz (NA)5 (not applicable)
Taksonun bölgesel olarak değerlendirilmesinin uygun olmadığının belirten sınıf. Takson,
bölgede yabani populasyonu olmadığı için, doğal yayılışı içinde olmadığı için, bölgede çok
seyrek görüldüğü için (vagrant) veya bölgedeki populasyonu çok küçük olduğu için NA olabilir.
Bölgesel değerlendirmeyi yapan yetkililer, değerlendirilecek en küçük populasyon için (örn.
küresel populasyonun yüzdesi olarak) bir 'eleme' kullanmaya ve bundan küçük populasyonu
olan taksonları NA olarak sınıflandırmaya karar verebilirler.
10. Populasyon
“Populasyon” terimi IUCN Kırmızı Liste ölçütlerinde, biyolojik kullanımından farklı olarak,
özgün bir anlamda kullanılır. Populasyon bir taksondaki bireylerin toplam sayısı olarak
tanımlanır. Bölgesel değerlendirmeler kapsamında bunun yerine küresel populasyon terimi daha
uygun olabilir.
11. Propagule6
Spor, tohum, meyve, yumurta, birey veya bireyin bir kısmı gibi, hareket yeteneği ve ergin birey
oluşturma yeteneği olan canlı varlık. Gametler ve polenler propagule sayılmazlar.
12. Bölge
Küreden küçük herhangi bir coğrafi alan, örn. kıta, ülke, eyalet, veya il.
13. Bölgesel değerlendirme
Bir bölgesel populasyonun tükenme riskini, bu ilkelere göre belirleme işlemi.
14. Bölgede Tükenmiş (RE)7 (Regionally Extinct)
Bölgedeki üreme potansiyeli olan son bireyin (veya ziyaretçi bir takson için son bireyin)
öldüğüne veya doğadan yokolduğuna hiç bir makul şüphe kalmadığını belirten sınıf. Bu sınıf
için kullanılabilecek zaman sınırı, bölgesel değerlendirmeyi yapan yetkili kişilerin takdirine
bırakılmıştır, ama normal olarak MS 1500'den daha önce olmamalıdır.
15. Bölgesel populasyon
Küresel populasyonun değerlendirilen kısmı; bir veya daha fazla alt-populasyondan oluşabilir.
16. Kurtarma etkisi (rescue effect)
Populasyona dışardan gelen (göç8 eden) propagule'lerin populasyonun tükenme riskini
azaltması olayı.


17. Sink9
Yerel üremenin yerel ölüm oranından daha az olduğu alan. Bu terim genellikle (yerel üremenin
yerel ölüm oranından daha fazla olduğu) bir kaynak (source) populasyonundan göçmen olarak
gelen bireylerin vardığı bir alt-populasyon için kullanılır.
18. Alt-populasyon
Coğrafi veya diğer nedenle birbirlerinden ayrı ve aralarında birey geliş-gidişi az (tipik olarak
yılda 1 veya daha az sayıda başarılı göçmen birey veya gamet) olan guruplar. Bir
subpopulasyon bir bölgeyle sınırlı olabilir veya birden fazla bölgede olabilir.
19. Takson
Tükenme riski değerlendirilen, tür veya tür altındaki taksonomik birim.
20. Vagrant
Bölgede sadece seyrek olarak bulunan takson.
21. Ziyaretçi (Visitor)
Bölgede üremeyen ama halen veya geçen yüz yıl içinde düzenli olarak bölge sınırları içinde
bulunan takson.
22. Yabani populasyon
Doğal yayılışı içinde olan, ve bireyleri doğal üreme ile oluşmuş olan (insanlar tarafından
salınmamış olan) populasyon. İyicil salınma sonucu oluşmuş ve halen veya geçmişte kendini
devam ettirebilen populasyonlar da yabani populasyon sayılır.


IV. DEĞERLENDİRME

1. Değerlendirilecek taksonlar
Sınıflandırma işlemi sadece doğal yayılma alanları içindeki yabani populasyonlara, ve iyicil
salınma (benign reintroduction) sonucu oluşan populasyonlara uygulanmalıdır (IUCN 1998,
2001). Sadece dağılımlarının sınırlarında bölgeye giren taksonlar değerledirilebilir (elemeden
geçerlerse; bknz: aşağıda). Ancak, seyrek olarak bölgede üreyen ama düzgün aralıklarla
bölgede tükenen taksonlar değerlendirilmemelidir. Bölge dışındaki yayılışı genişlemekte olan
ve bölgede yeni kolonizasyon aşamasında olan taksonlar, bölgede bir kaç yıl (örn. ard arda 10
yıl) üreyinceye kadar değerledirilmemelidir.
Daha önce Bölgede Tükenmiş (RE) olan ve doğal olarak tekrar bölgeyi kolonize eden taksonlar
bölgede üredikleri ilk yıldan sonra değerlendirilebilir. Daha önce Bölgede Tükenmiş (RE) olan
ve bölgeye tekrar salınan (re-introduced) taksonlar populasyon doğruda insan yardımı olmadan
başarılı olarak üredikten sonra ve yavrularının yaşayabilir olduğu görüldükten sonra
değerlendirilebilir.
Ziyaretçi taksonlar değerlendirilebilir ama vagrant taksonlar değerlendirilemez.

Bölgesel değerlendirmeyi yapan yetkililer, değerlendirilecek en küçük populasyon için (örn.
küresel populasyonun yüzdesi olarak) bir 'eleme' kullanmaya ve bundan küçük populasyonu
olan taksonları NA olarak sınıflandırmaya karar verebilirler. Örneğin halen veya son yüz yıl
içinde küresel populasyonunun %1'inden azı bölgede bulunan taksonların
değerlendirilmemesine karar verilebilir. Bu tür eleme kararları açıkca kaydedilmelidir.
2. Sınıflar


IUCN Kırmızı Liste Sınıfları, aşağıdaki üç istisna veya ayarlama dışında aynen kullanılmalıdır.
1. Bölgede tükenmiş ama dünyanın başka yerlerinde bulunan taksonlar Bölgede Tükenmiş (RE)
olarak sınıflandırılmalıdır.
(Değerlendirildi)
Değerlendirilmemiş (NE)
Yetersiz Verili (DD)
(Tehdit
altında)
Kritik (CR)
Doğada Tükenmiş (EW)
Tükenmiş (EX)
Tehlikede (EN)
Duyarlı (VU)
Tehdite Açık (NT)
Düşük Riskli (LC)
Bölgede Tükenmiş (RE)
Uygulanamaz (NA)





2. Doğada Tükenmiş (EW) sınıfı sadece, bütün doğal yayılışı (bölge de dahil olmak üzere)
içinde tükenmiş olan, ama tarımda, tutsak olarak (örn. kafeste) veya geçmiş dağılımının çok
dışına yerleştirilmiş populasyon(lar) halinde yaşayan taksonlar için kullanılmalıdır. Küresel
olarak EW olan ama bölgede yerleştirilmiş populasyon(lar) halinde yaşayan taksonlar iyicil
salınma sonucu oluşmuş gibi kabul edilmeli ve Kırmızı Liste Ölçütlerine göre
değerelendirilmelidir.
3. Bölgesel olarak değerlendirilmesi uygun olmayan taksonlar Uygulanamaz (NA) olarak
sınıflandırılmalıdır.
3. Değerlendirme işlemi
Bölgesel değerlendirmeler, iki aşamalı, üreyen ve üremeyen populasyonlar için farklı, bir
süreçle yapılmalıdır




Üreyen populasyonlar
Birinci aşamada, Kırmızı Liste Ölçütleri (IUCN 2001'de belirtildiği şekilde) taksonun bölgesel
populasyonuna uygulanarak ilk değerlendirme elde edilir. Bu ilk değerlendirmede kullanılan
bütün veriler (örn. bireylerin sayısı, yayılış ve yaşama alanı, azalma, düşüş, dalgalanmalar, altpopulasyonlar,
yerler,n sayısı ve parçalanma ile ilgili parametreler), küresel populasyondan
değil, bölgesel populasyondan alınmalıdır. Ancak, başka bölgelere göçmen olarak giden
taksonlar oralardaki durumdan etkilenebilir. Bu etkileri, özellikle düşüş ve alan ile ilgili
ölçütleri uygularken göz önüne almak gerekebilir.

Kaynak