[ThinkerBeLL]

Çiy, Kırağı ve Don
MsXLabs.org & Temel Britannica

Ilık ve durgun gecelerde ya da sabahın erken saatlerinde havadaki su buharı toprağın, bitkilerin ve açıktaki öbür nesnelerin üzerinde yoğunlaşa­rak çiy ya da şebnem denen çok küçük su damlacıkları oluşturur.
Havada her zaman bir miktar su buharı, yani nem vardır. Ama sıcak hava soğuk havadan daha fazla nem taşıyabilir; çünkü hava soğu­duğunda bu buharın bir bölümü yoğunlaşarak su damlacıklarına dönüşecektir.
Hava sıcaklığı 0°C'nin altına düştüğünde, yaprakların üzerinde birikmiş olan çiy damlacıkları donarak kırağı denen ince buz kristallerine dönüşür.
Geceleri toprak, bitkiler ve kayalar hızla ısı yitirdiği için havadan daha soğuktur. Nemle yüklü ılık hava bu soğuk yüzeylere, örneğin toprağa ya da otlara değdiği anda soğur ve taşıdığı su buharının bir bölümü yoğunlaşarak toprakta ya da otların üzerinde su damlacıkla­rı halinde birikir. Havadaki su buharının yoğunlaşarak çiy damlacıklarına dönüştüğü bu sıcaklığa "çiy noktası" denir; çiy noktası havadaki su buharının miktarına bağlıdır.
Rüzgârsız ve bulutsuz durgun geceler çiy oluşumuna daha elverişlidir. Çünkü rüzgâr ılık havayı sürekli harekete geçirir ve soğuk bir yüzeye uzun süre değerek çiy noktasına düşmesini engeller. Bulutlu gecelerde de bu­lutlar toprağın ve bitkilerin ısı kaybını azalttı­ğı için çiy olasılığı daha azdır. Bir yılda oluşan çiy miktarı iklime bağlı olarak 12,5 mm ile 75 mm arasında değişir.
Çiy noktası donma noktasının altına düşer­se, yani yerin yüzeyi 0°C'nin altına kadar soğursa, havadaki su buharı doğrudan buz haline geçer ve ağaçların, otların, pencere camlarının yüzeyini kırağı denen güzel, ince bir don tabakası kaplar. Bir yandan kar tanelerindeki küçük buz kristallerinin oluşmasına yol açan etkenler, bir yandan hafif hava akımları ve havadaki toz parçacıkları nedeniyle, yüzeyler­de donup kalmış kırağının görünümü zarif eğreltiotlarını andırır.
Kuru ve soğuk havada, yani sıcaklık 0°C'nin altına düştüğünde hava yeterince su buharı yüklü değilse, bu kez kırağı değil don olayı görülür. Yalnızca yere yakın hava kat­manlarının değil, daha yüksekteki büyük bir hava kütlesinin hızla soğuduğu bu don olayla­rı özellikle ilkbaharda tarım ürünleri için son derece zararlıdır. Bitkilerin dokularındaki ve topraktaki suyun donması ağaçların yarılarak çatlamasına, toprağın aşınmasına yol açar.
Don olasılığı büyük ölçüde bulunulan böl­genin coğrafi konumuna bağlıdır. Yüksek yerlerde hava genellikle daha soğuk olduğu için buralarda don olasılığı daha fazladır. Öte yandan, ılık havadan daha ağır olan soğuk havanın dağların yamaçlarından vadilere ve çukur yerlere doğru alçaldığı da bir gerçektir. Bu nedenle, dağların yamaçlarındaki ekili alanlarda tahıl, sebze ve meyve yetiştirenler her zaman don tehlikesine karşı hazırlıklı bulunmak ve önlem almak zorundadırlar.

[ThinkerBeLL]

Çiy
Vikipedi, özgür ansiklopedi

Bir örümcek ağındaki çiy taneleri

Çiy, atmosferik sınır tabakadaki hava parselinin aktüel buhar basıncının, yüzeyin sıcaklığına ait doymuş buhar basıncından daha yüksek olması sonucu, havadaki su buharının soğuk yüzey ve/veya cisim üzerinde yoğunlaşarak sıvı faza geçmesidir. Bahar aylarında bulutsuz gecelerde gerçekleşen radyasyon kaybı, yeryüzeyine temas eden ince bir hava tabakasında fazlaca soğumaya neden olur ve çiy de genellikle bu durumda -nem, sıcaklık ve basınçkırağı gerçekleşir. Çiy, meteoroloji biliminde yağış kategorisine girmez. koşulları da uygunsa- gerçekleşir. Yer/cisim sıcaklığı donma seviyesinin altında ise, çiy yerine Hatta klimatolojik rasat cetvellerinde meteorolojik hadise değil, müşahede olarak rapor edilir.
İlkbahar veya yaz mevsiminde sabahları cisimlerin üzerinde, bahçedeki bitkilerin yapraklarında su damlacıkları oluşur. Bu damlacıklar yağmur damlası değildir, geceleri havanın soğumasıyla havada bulunan su buharının yoğuşarak oluşturduğu damlacıklardır.

[ThinkerBeLL]

Kırağı
Vikipedi, özgür ansiklopedi

Kırağı

Kırağı, atmosferik sınır tabakadaki hava parselinin aktüel buhar basıncının, yüzeyin sıcaklığına ait buz üstünde doymuş buhar basıncından daha yüksek olması sonucu, havadaki su buharının soğuk yüzey ve/veya cisim üzerinde yoğuşarak katı faza geçmesidir. Oluşum biçimi bakımından çiyden bir farkı yoktur. Meteorolojide yağış kategorisinde değerlendirilmez. Soğumanın çok şiddetli olduğu yerlerde, havanın temas ettiği yüzeylerde buz kristalleri şeklinde oluşan yoğuşma ürünüdür. Türkiye'de bu olay kış mevsiminin başlarında görülür.

[ThinkerBeLL]

Don

Şiddetli ve sürekli don olayı tarımsal faaliyetlerdeki en büyük risk olduğu gibi karların erimesini engelleyerek ve yeryüzünün geçirgenliğini imkansız hale getirerek hidrolojik açıdan da önemli rol oynamaktadır. Don kısaca sıcaklığın 0°C'ın altına düşmesiyle veya 0°C'a yakın derecelerinde meydana gelen bir olaydır.

A - Atmosferde bulunan su damlacıklarının yerde ya da açıkta bulunan cisimler üzerinde billûrlaşması haline verilen ad. Bu durum, havaların soğuması hallerinde meydana gelir. Buhar halinde havada bulunan su, havanın soğuması ile yoğunlaşarak, yere iner. Soğukluğun sıfır derecenin aşağılara inmesi ile de don meydana gelmiş olur.
B - Havanın soğumasının, sıfır derecenin altına düşmesi ile soğuğun bitkilerde yaptığı hücrelerinde bulunan sıvı, donar ve o hücrenin parçalanmasına sebep olur. Böylece bitkiler, canlılıklarını kaybetmiş olurlar.

Oluşum
Yer yüzeyinin radyasyon ve kondüksiyon ile aşırı soğumasına neden olan olaylar donun oluşması için elverişli temel koşulları sağlarlar. Özellikle belirli bir yerin soğuk ve kuru bir polar hava kütlesi tarafından doldurulması, havanın açık ve sakin olması, atmosferin su buharı oranının düşük olması, karasal bir sıcaklık rejimi don için elverişli koşulları oluştururlar. Bu koşullar altında kondüksiyon ve radyasyonla yeryüzü sıcaklığının özellikle geceleyin aşırı düşmesi, sıcaklığın 0°C'ın altına inmesiyle donun oluşmasına yol açar.
Topoğrafik yapı da don oluşumunda önemli bir rol oynar. Yükseklerde soğuyan ve ağırlaşan hava, yer yer çukur alanlarda toplanarak bu kısımların don tarafından etkilenmesine neden olur. Şunu da belirtmeliyiz ki geniş alanlarda sıcaklık 0°C'ın üzerinde olduğu halde topoğrafik yapının elverişli olması nedeniyle don olayı meydana gelebilir.
Gerek toprağın yapısının ve bitki örtüsünün türünün ve gerekse de kar örtüsünün don oluşumu ve don olayıyla meydana gelen buzun özellikleri üzerinde çeşitli etkileri söz konusudur. Yer yüzeyinin donma hızı içerdiği suyun miktarına da bağlıdır. Çok nemli topraklar kuru topraklara göre daha yavaş donarlar. Ormanlık alanlar ise açık alanlara göre daha yavaş ve aynı zamanda daha yüzeysel olarak donarlar.
Yeterli düzeydeki kar örtüsü adeta yer yüzeyini dona karşı koruyan bir battaniye rolü oynar. Deneyler yeterli kalınlıktaki kar örtüsünün donmuş toprağı çözdüğünü de göstermiştir. Bu çözülme derin kısımlarda başlayıp yüzeye doğru ilerler. Ancak kar erimeye başlarsa sızan suyun etkisi ile çözülme üst kısımlardan da başlayabilir.

Korunma
Dona karşı korunmada ilk aşama dondan en az zarar görebilecek yerlerin tesbit edilmesidir. Havanın daha hareketli olması nedeniyle yamaçlar don tehlikesiyle daha az karşılaşırlar. Göl ve deniz kıyılarındaki rüzgarın etkisindeki yerler, burunlar ve yarımadalar da dondan nispeten daha az zarar gören yerlerdir.