[virtuecat]

ASİTLER
Asitler kimyada önemli bir bileşik sınıfını oluştururlar. Asit latince anlamına gelen asidus kelimesinden alınmıştır. Günlük gıda maddelerinin bir çoğunda asit vardır. Canlı organizmaların hayatsal faaliyetlerinde asitlerin önemi büyüktür. Mide özsuyu besinlerin sindirimi için %0,4 oranında hidroklorik asit içerir. Proteinlerin oluşumunda amino asitlerin önemi tartışılmaz bir gerçektir.
Genel olarak asitler;

• inorganik
• organik asitler

olarak iki gruba ayrılırlar. Yapısında karbon elementi bulunmayan asitlere inorganik aitler, karbon elementi kullanılarak oluşturulan asitlere ise organik asitler denir.

ASİTLERİN GENEL ÖZELLİKLERİ

• Asitlerin tadları ekşidir.Örnek olarak; sirkedeki asetik asit ekşi elmada ki malik asit , limondaki sitrik asit ve askorbik asit (C Vitamini),yoğurt suyundaki laktik asit, meşrubat ve kolalardaki karbonik asit sayılabilir. Ancak her asitin tadına bakamayız.Çünkü asitlerden bazıları parçalayıcı bazıları da zehirlidir.
• Asitler yakıcı özelliğe sahiptir.Asitlerin bu özelliği her asitte aynı şekilde olmaz.Örneğin Hno3 deriye döküldüğünde proteinlerle tepkimeye girer. H2SO4 ise hücre suyunu çekerek yakma etkisi gösterir.
• Asit suda çözüldüğünde ne kadar fazla iyon oluşuyorsa,iletkenlik o kadar fazla olur. Kuvvetli asitlerde iletkenlik fazla zayıf asitlerde ise azdır.
• Asitler mavi turnusol kağıdını kırmızıya çevirir. Turnusol kağıtları indikatör boyası emdirilmiş kağıtlardır.İndikatör boyaları ise ortamın asidik veya bazik olmasına göre renk değiştiren maddelerdir.Örneğin bir indikatör olan metil oranj asitler kırmızı renge döner.
• Asitlerin genel olarak yapılarında proton bulunur.Ancak yapılarında hdrojen bulunan tüm maddeler asit değildir. MC1 kuvvetli bir asit olmasına karşın nh3 baz özelliği gösterir. CH+ ise asit ve baz karakteri göstermez.
• Bazlarda birleşerek tuz ve su oluştururlar. Kimyada bu tepkimelere nötrleşme tepkimesi denir.

[BAZ+ASİT TUZ+SU]
NaOH + Hcı > Nac I + h20
2KOH + H2SO 4 + K2SO4 + 2H2O
Ca(OH)2 + H2SO4 - CASO4 + 2H2O

• Metal oksitlerde(Bazik oksitlerle)birleşerek tuzları yaparlar.

METAL OKSİT + ASİTà TUZ+SU
Na2O + 2hcI >> 2NacI + H2 O
CaO + H2SO4 >> CASO4 + H2O
K2O + H2CO3 >>K2CO3 + H2 O
CUO + 2HNO3>>CU(NO3)3 + H2O

• Asitlerin metaller ile olan tepkimeleri , metallerin aktifliğine göre değerlendirilir:

• Metallerin aktiflik sırası:K , Na , Ca , Mg , Al , Zn , Fe
• Aktifliği hidrojenden fazla olan metaller: Cu , Ag , Hg, Au, Pt
• Aktifliği hidrojenden az olan metaller (şeklindedir)

a) Aktifliği hidrojenden fazla olan metaller seyreltik asitler ile H2 gazı oluşturacak şekilde tepkime verirler.

METAL+ASİTà TUZ + H2 GAZI
Mg + 2Hcı à MgCI2 + H2
Zn+2Hcıà ZnCI2+H2

b) Aktifliği hidrojenden az olan metallere HCI ve seyreltik H2SO4 etki etmez.

Cu+HCI à Tepkime gerçekleşmez.
Cu+H2SO4àTepkime gerçekleşmez.
Ag+HCI àTepkime gerçekleşmez.

c)Aktifliği hidrojenden az olan metallere HCI ve seyreltik H2SO4 tepkime verir.Bu tür tepkimelerden H2 yerine SO2 oluşur.

Cu+2H2+SO4àCuSo4+So2+2h30 > Derişik
Zn+2H2SO4àZnSo4+SO2+2H2O > Derişik

d)Aktifliği hidrojenden az olan metallere HNO3’ün etkisi ise seyreltik ve derişik olmasına bağlı olarak değişir.HNO3;Cu Hg ve Ag'’ etki eder.Pt ve Au '‘a etki etmez.

Cu+4HNO3àCu(NO3)+2NO2+2H3O > Derişik
3Cu+8HNO3-3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O > Seyreltik

* Asitlerin ametallere etkisi ise genellikle derişik durumunda olabilir.

C+4HNO3àCO2+4NO2+2H20 > (Derişik)
C+2H2SO2àCO2+2SO2+2H20 > (Derişik)
S+4HNO3_SO2+4NO2+2H2O oluşur > (Derişik)
Na2CO3+H2SO2-Na2SO4+H2O+CO2
Ca(HCO3)2 + 2HCI – CACI2 +2H2O+2CO2

• n Ametal oksitlerin (CO2, SO2, SO3, N2O5, P2O5 gibi) sulu çözeltileri asit özelliği gösterir. Ametal oksitlere asit oksitlerde denir.

ASİT OKSİT +SU àASİT
CO2+ H2 O àH2CO3
SO2+ H2O àH2SO3
SO3 + H2o à H2SO4
N2O5 + H2O à 2HNO3

ÖRNEK
1) Asitlerin tadları ekşidir. Aşağıdaki çözeltilerden hangisinde asit bulunmaz?
A)Portakal suyu B) Limonata C) Vişne suyu
D)Sirke E) Sabunlu su
Çözüm:
Verilen ilk dört örneğin tadları ekşidir.Bu maddelerde asit vardır.Sabunla suyun tadı acıdır.Yapısında asit yoktur. CEVAP: E

2)Aşağıdakilerden hangisi asit özelliklerinden değildir?
A)Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.
B)Kırmızı turnusol kağıdını mavi renge dönüştürürler.
C)Seyreltik çözeltilerin tadı ekşidir.
D)Bazlarda tuz oluştururlar.
CEVAP:B

DİĞER REAKSİYONLAR
Üç tür genel reaksiyondan başka sık karşılaşılan bir takım özel reaksiyonlar da vardır.Bunlar yukarıdaki reaksiyon türlerinden birine benzese de özel hali ile bilinirler.

1. Metallerin Asitlerle Reaksiyonu
Metallerin asitlerle reaksiyonundan tuz oluşur,hidrojen gazı açığa çıkar.Mesela , Al metalinin HCI ile reaksiyonundan AICI3 tuzu oluşurken , hidrojen gazı açığa çıkar.

Metal + Asit à Tuz + Hidrojen gazı
Al(k) + 3HCI (suda)à AICI3(suda)+ 3/2H2(g)

Soy metallerin dışında ki metaller hidrojenden daha aktiftir.Bu yüzden burada Al metali Al+3c
Yükseltilirken bileşik haline geçerken asit katyonu olan H+ iyonu H2’ye indirgenmektedir.
Metallerin asitlerle reaksiyonlarına aşağıdaki örnekler verilebilir.

Zn(k) + 2HCI(suda) à ZnCI2 (suda) + H2(g)
2Na(k) + 2HCI(suda)à 2NACI (suda) + H2(g)
Mg(k) + H2SO4(suda)à MgSO4(k) + H2(g)
Fe(k) + 2HNO3(suda)àFe(NO3)2(suda)+H2(g)

2. Soy ve yarı soy metallere (Cu- Hg- Ag- Pt- Au) oksijensiz asitler etki etmezler.

Cu+HCIà Reaksiyon vermez
Ag+HCIà Reaksiyon vermez

3.Yarı soy metallere (Cu-Hg-Ag) yükseltgen özellik gösteren asitler etki ederler.
H2SO4 ve HNO3 yükseltgen özellik gösteren iki önemli asittir.Bunların yarı soy metallere etkisinden tuz,oksit ve su oluşur.

Yarı soy metal + Yükseltgen asit àTuz + oksit + su

Asit olarak derişik HNO3 asidi kullanıldığında NO2 gazı açığa çıkar , tuz ve su oluşur. HNO3 deki azot indirgenirken , metal yükseltgenir.

Ag(k)2HNO3(suda) Derişik AgNo3(Suda) No2(g) + H2O(s)
Cu(k)+ 4HNO3(SUDA) Derişik Cu(NO3)2(suda)+ 2NO2(g) + 2H2O(s)

Seyreltik HNO3 asidi kullanıldığında ise NO gazı açığa çıkar.Gümüş ve bakırın seyreltik nitrik asitle reaksiyonları aşağıda verilmiştir.

Ag(k)+4hno3(suda)à 3 AgNO3+ NO (g) 2H2O(s)
3cu(k)+HNO3(suda)à 3 Cu (NO3)2 + 2NO(g) + 4h2O(s)

4. Altın (Au) be platin (Pt) tam soy metaldir.
Bunlar asitlerle hidrojen çıkışı ile reaksiyona girmediği gibi yükseltgen özellik gösteren asitler de reaksiyon vermez.
Altına yalnızca kral suyu denilen (3HCI+HNO2) karışımı etki eder.

Au(k)+HCI(suda)+HNO3 à AuCI3 + NO(g)+ 2HO(s)

METALLERİN BAZLARLA REAKSİYONU
Genelde metaller bazlarla reaksiyon vermezler.Ancak amfoter metal olarak bilinen Al, Zn , Sn, Pb , Cr gibi metaller derişik kuvvetli baz çözeltileriyle reaksiyon verirler.Reaksiyon sonucunda hidrojen gazı açığa çıkar.

Amfoter metal + Baz à Tuz+ hidrojen gazı
Al+ NaOH(suda)àNa3 AlO3 + H2 (g)
Zn(k)+ NaOH(suda)àNa2ZnO2 + H2 (g)

Amfoter metallerin oksit ve hidroksit bileşikleri de amfoter özellik gösterirler.Bunların kuvvetli bazların derişik çözeltileri ile reaksiyonundan ise tuz ile su oluşur.

[CrasHofCinneT]

ASİT

Asitler bütün kimyasal maddelerin hem en yararlılarından, hem de en tehlikelile­rinden sayılır. Sözgelimi derişik hidroklorik asit öldürücü bir zehirdir; ama mide ÖZsuyun-da bir miktar seyreltik hidroklorik asit bulun-masaydı besinler yeterince sindirilemezdi. Asit terimi "ekşi" anlamındaki Latince bir sözcükten türetilmiştir, çünkü bu bileşikler­den çoğunun tadı ekşidir. Bu yüzden eskiçağ­larda insanlar asitleri tadına bakarak ayırt eder, örneğin sirkenin tipik bir asit olduğunu bilirlerdi. Kimyacılar ise tanımadıktan bir sıvının asit olup olmadığını anlamak için turnusol denen boyarmaddelerden yararlanır­lar. Liken türü bitkilerden elde edilen bu boyarmaddeler, asit ve baz yapısındaki mad­deleri tanıyıp ayırt etmeye yarayan birer belirteç ya da ayıraçtır. Nitekim mavi renkte turnusol çözeltisi emdirilmiş bir kâğıt (turnu­sol kâğıdı) bir aside batınldığı zaman rengi kırmızıya döner (bak. Turnusol). Asitleri tanımanın bir yolu da bu maddelerin içine element halinde magnezyum ya da sodyum karbonat (çamaşır sodası) kanştırmaktır.
Çünkü bu maddelerin ikisi de asitlerde çözü­nürken tıpkı bir gazoz gibi köpürür.
Eskiden bütün asitlerin bileşiminde oksijen bulunduğu sanılıyordu. Hatta "asit yapıcı" anlamındaki oksijen adı da bu düşünceden doğmuştu. Sonradan bütün asitlerdeki ortak elementin oksijen değil hidrojen olduğu ve asitler ile metaller tepkimeye girdiğinde, asit­teki hidrojenin serbest kalarak açığa çıktığı anlaşıldı.
Derişik, yani sulandırılmamış asitler son derece tehlikelidir; hatta seyreltik asitleri bile çok dikkatli kullanmak gerekir. Örneğin sül­fürik, nitrik ve hidroklorik asit gibi sıvı ya da sulu çözelti halindeki asitler çok yakıcı ve aşındırıcı olduğundan, kullanırken bu madde­lerin deriye ve giysilere sıçramamasına özen göstermelidir. Buna karşılık katı halde bulu­nan asitlerin yakıcılık ve aşındırıcılık özelliği bu kadar kuvvetli değildir. Aşındırıcılığın yalnızca asitlere özgü bir özellik olmadığını da belirtmek gerekir. Örneğin sodyum hidroksit (sudkostik) aşındırıcı ve yakıcı bir madde olduğu halde bir asit değil, sulu çözelti halin­de bulunan bir baz, yani bir alkalidir (bak. Baz). Kimyasal olarak birbirinin karşıtı olan asitler ile bazlar arasındaki tepkimelere "nötrleşme" ya da "yansızlaşma" tepkimesi denir. Böyle bir tepkimenin sonucunda tuz denen bir bileşik ile su oluşur.
Bazı asitler ağır yanıklara yol açarken bazıları yalnızca ağrı verir. Örneğin karınca ve arı gibi böceklerin ya da ısırganotu gibi bitkilerin salgıları ağrı verici asitlerdir. Öte yandan bazı asitlerin öldürücü bir zehir olma­sına karşılık bazıları zararsız, hatta meyve asitleri gibi tadı ve kokusu hoş maddelerdir. Bu gruptaki asitlerin çoğu, doğal olarak bulundukları maddenin ya da meyvenin La­tince adıyla anılır. Örneğin sirkedeki asetik asit Latince sirke ya da ekşi anlamındaki acetum sözcüğünden, ham elmadaki malik asit elmanın Latince adı olan malum'dan, portakal, limon ve turunçtaki sitrik asit ise bu turunçgillerin adı olan citrus sözcüğünden türetilmiştir. Üzümde de, şarap dinlendirilen fıçılarda krem tartar biçiminde çökelen ve kabartma tozu yapımında kullanılan tartarik asit bulunur.
Bitki ve hayvanlardan elde edilen asitlere organik asitler denir. Ama bu asitlerin hepsi yukarıda anılan meyve asitleri gibi zararsız maddeler değildir. Örneğin kuzukulağında, raventte ve bazı başka bitkilerde bulunan oksalik asit oldukça zehirlidir. Acıbademde ve şeftali çekirdeğinde az miktarda bulunan prusik asit ise siyanür içerdiği için çok kuvvet­li bir zehirdir.
İnorganik ya da mineral asitler arasında en önemlileri, sanayi kimyasının temel maddele­ri olan sülfürik, hidroklorik ve nitrik asitler­dir. (Bu üç asidi ansiklopedide ayrı bir madde olarak bulabilirsiniz.) Kimyacılar bugüne ka­dar yüzlerce asidi tanımlamış ve bunlardan çoğunu, hatta bitkilerde bulunan organik asitleri bile laboratuvarda yapay olarak üret­meyi başarmışlardır. İnorganik asitler, özel­likle sülfürik, hidroklorik ve nitrik asitler sanayide büyük ölçüde üretilir ve tüketilir. Örneğin sülfürik asit gübre, pil, patlayıcı ve plastik maddelerin yapımında çok kullanılır. Kezzap adıyla bilinen nitrik asit ise patlayıcı madde, ilaç ve boya sanayilerinin temel mad­delerinden biridir.

"Kaynak: MsXLabs.org & Temel Britannica"

[Daisy-BT]

Asit

Kimyasal tepkimelerde hidrojen iyonu (H +) verebilen madde.

Asit-baz tepkimelerinde asitten baza bir hidrojen iyonu verilir. Asidin kuvveti, asit protonlarını verebilme ölçüsüne bağlıdır. Serbest hidrojen iyonuna ancak protonun bir çözücü molekülüyle birlikte kararlı hâle geldiği çözelti içinde rastlanır. Sulu çözeltilerdeyse hidroksonyum iyonu (H3O +) biçiminde bulunur.

Asit (ve dolayısıyla baz) için kimyada değişik tanımlar yapılmaktadır. Yukarıda özetlenen Brönsted-Lowr teorisinin yanı sıra, Lewis teorisine göre de, bazlardan elektron çifti alabilen maddelere asit denir. Bu modern tanımlar, ekşimsi ve acı bir tadı, metalleri çözme özelliği olan ve bazlarla birleştiğinde tuz ve su veren madde şeklindeki eski asit tanımının yerini almıştır. Kimyasal tepkimelerin birçoğu asitli çözeltilerde hızlanır; bu, sanayide büyük önem taşır. Sülfürik, nitrik ve hidroklorik asit gibi inorganik asitler çok yaygın olarak kullanılır.

Doğada bolca bulunan organik asitler daha zayıftırlar. Karboksilli asitler -COOH grubu içerirler. Hidroksil grubu eklenmiş aromatik halkalar da genellikle asittirler. Proteinlerin bileşimine giren aminoasitler bütün canlıların temel bileşenidir.

MsXLabs.org & Morpa Genel Kültür Ansiklopedisi