[Blue Blood]

Sanayi Tasarımı
MsXLabs.org & Temel Britannica

Bir şeyin tasarımını yapmak onu zihinde canlandırmak ya da onun planını çizmektir. Sanayi tasarımı ise, sanayi­nin üreteceği ürünleri hem yararlı, hem de çekici olacak biçimde planlanma yöntemi anlamına gelir. Bu kavram ilk kez 19. yüzyıl­da, el yapımı ürünlerin tasarımının yanı sıra, sanayinin kitlesel olarak ürettiği ürünlerin tasa­rımını da anlatmak amacıyla kullanılmıştır.

Sanayi Tasarımının Tarihçesi

utu.PNG

İnsanların, gereksinmelerini karşılayacak çe­şitli aygıt ve eşyaları yapması insanın tarihiyle başlar. Dolayısıyla tasarım da bu kadar eski­dir. Binlerce yıl boyunca her şey elle yapılmış ve bu nedenle de elle yapılacak biçimde tasarlanmıştır. İnsanlar yaklaşık 200 yıl önce, gereksinim duyduğu şeyleri buhar enerjisi, elektrik enerjisi gibi çeşitli enerjilerle çalıştır­dığı makineleri kullanarak yapmaya başlamış­tır (bak. Sanayi Devrimi). Böylece, makineyle yapılan ürünlerin tasarlanması için sanayi tasarımı denen yeni bir tasarım biçimi ortaya çıkmıştır.
1800'den önceki yüzyıl güzel tasarım çağı­dır. Ama gittikçe daha fazla şeyin makineyle üretildiği 19. yüzyılda durum tam tersine döndü. Elle üretim yöntemlerinden makiney­le üretim yöntemlerine geçiş, iyi tasarımdan kötü tasarıma geçişi getirdi; çünkü üreticiler artık yüksek kaliteli mal üretmek yerine, çok ve ucuz mal üretmeyi düşünüyorlardı. Kötü bir başlangıcı olan sanayi tasarımını iyileştir­mek için çok fazla çaba gösterilmesi gerekti.
İngiltere'nin dışarı sattığı cam, seramik, mobilya ve dokuma gibi ürünlerin tasarımını geliştirmek için 1836'da Londra'da bir tasarım okulu açıldı. 1851'deki I. Dünya Sergisi'nden sonra Londra'da yeni bir tasarım okuluyla birlikte bir de müze kuruldu. Sonunda bu müze günümüzdeki Victoria ve Albert Müzesi'ne dönüştü. Çok geçmeden Fransa, Alman­ya ve ABD'de de benzer okullar açıldı.
İngiltere'de iyi tasarımın gelişmesinde en çok katkısı olanlardan biri ressam ve el sanatları ustası William Morris'dir. İyi tasar­lanmış ürünlerin ancak elle yapılabileceğine inanan Morris, 1861'den sonra geleneksel yapım yöntemlerini canlandırdı. Ama elle yapılan bu ürünler az sayıda ve pahalıydı.
Sonraki tasarımcılar çelik, alüminyum ve çimento gibi yeni malzemeler kullanılarak makineyle üretilecek ürünlerin tasarımını yapmaya başladılar. Bunlardan Alman Peter Behrens, Almanya'da elektrikli aygıtlar üre­ten Allgemeine Elektrizitâts-Gesellschaft (AEG) şirketinin sanayi ve grafik tasarımcı-sıydı. Birçok başka Alman tasarımcı da el sanatçılarının ve ressamların kitlesel sanayi üretimiyle ilgilenmelerini yüreklendirmeye çalıştı. Weimar'daki Bauhaus'un (yapı evi) müdürü Walter Gropius, sanayi tasarımında günümüzde de geçerli olan ilkelerin belirlen­mesine yardımcı oldu.
Bu hareketin etkileri 1920'lerde ve 1930'larda ABD'de de görüldü. Sanayi şirket­leri günlük ev eşyalarının ve makinelerin yapımında yeni malzemelerin en uygun biçim­de kullanılabilmesini sağlamak için tasarımcı­lar çalıştırdılar.
Meslek yaşamına tiyatroda sahne tasarımcı­sı olarak başlamış olan Norman Bel Geddes, General Motors Şirketi'nin 1939 Dünya Fuarı'ndaki gösterisinin tasarımını yaptı. Sahne tasarımından sanayi tasarımına geçen bir baş­ka tasarımcı olan Henry Dreyfuss, Amerikan Sanayi Tasarımcıları Derneği'nin kurucusu­dur. Dreyfuss telefonların, buzdolaplarının, elektrikli süpürgelerin, transatlantiklerin ve tarım makinelerinin biçiminde ve görünü­münde köktenci değişiklikler gerçekleştirmiş­tir. Sanayi tasarımının bir başka öncüsü de, Kodak Baby Brownie fotoğraf makinesinin tasarımını yapan ve daha sonra demiryolu ve havayolu donanımı, büro makineleri ve eşya­ları tasarımı üzerinde çalışan Walter Teague' dir.

İyi Tasarımın İlkeleri
Bir ürünün tasarımını değerlendirirken onun yapıldığı dönemdeki yaşam ve çalışma biçim­leri göz önünde tutulmalıdır. İster eski, ister yeni bir tasarımı değerlendirelim şu üç soru karar vermemize yardımcı olacaktır:

1. İşini yapıyor mu?
2. İyi yapılmış mı?
3. Güzel görünü­yor mu?

1. Önce, işini yapıyor mu?
Çayı dökerken ağzı damlatan çaydanlıklar ya da ayakları dengesiz masalar tasarımcıların bu basit, ama temel soruya her zaman yeterince dikkat etmedikle­rini gösteren ve günlük yaşamda sık sık karşılaştığımız can sıkıcı durumlardan yalnız­ca ikisidir. Bu tür hatalar genelde tasarımcının, o ürünün yapması gereken işin yalnız bir bölü­münü düşünmüş olmasından kaynaklanır.

2. İkinci olarak, iyi yapılmış mı?
Birkaç ay kullanıldıktan sonra parçalanan sandalyenin kötü yapılmış olduğu çok açıktır; ama bu soru gerçekte daha kapsamlıdır. Her malzemenin kendine özgü nitelikleri vardır ve iyi bir tasarımcı bir malzemeyi bir başkasına benzet­meye çalışmaz. Örneğin bir plastik ürün ahşap görünümünde olmamalıdır. Aynı bi­çimde, iyi bir tasarımcı herhangi bir ürüne tümüyle bir başka amaçla yapılmış bir başka ürünün biçimini vermeye çalışmaz; örneğin bir televizyon kutusuna bir dizi kitap görünü­mü vermeye uğraşmaz.
3. Üçüncü olarak, güzel görünüyor mu?
İyi tasarlanmış bir ürün biçimiyle, rengiyle ve yüzeyinin görünümüyle gözü okşar; ama gü­zel bir tasarım o ürünün hangi amaçla tasar­landığına göre değişir. Bir dikiş makinesi ya da bir bisiklet pompası da düzgün ve hoş görünümlü olmalıdır; ama onların güzelliğin­den çok, kullanışlı olmaları önemlidir. Öte yandan porselen fincanlar kullanışlı olduğu kadar zarif de olmalıdır. Süssüz bir fincan da göze güzel gözükebilir; ama çoğu insan fincan seçerken bundan daha fazlasını bekler; fin­canların bezemeli olmasını ister. İyi bir tasa­rımda doğru kullanılmış bir bezeme çok önemlidir.
Ne yazık ki, insanlar hâlâ bezemeyi tasa­rımdan ayrı olarak düşünme eğilimindedir ve bezeme sanki sonradan akla gelmiş bir şey gibi ürüne eklenir. Oysa iyi bir bezeme ürünün bir parçası olarak düşünülmeli ve bir bitkinin çiçekleri gibi ürünün doğal bir parçası olmalıdır. Ürünün yüzü ister bir halıdaki gibi düz, ister bir çaydanlıktaki gibi eğri olsun, bezeme ona uymalıdır. Eğer bir halı yaprak ve dal desenleriyle filizlenmiş gibi gözüküyor­sa bu bezeme kötü tasarlanmıştır. Çünkü bu tür bir desen halının doğal düzlüğüyle uyuş­maz. Bu durumda ürünün biçimi ve deseni birbirini tamamlayacağına birbiriyle çelişir.
Kalem yazı yazmak, bardak bir şey içmek, bisiklet bir yerden bir yere gitmeyi kolaylaş­tırmak içindir. Bu biçimde düşünerek bir ürünün hangi amaçla üretileceğini gözümüzde canlandırırsak onun biçimi konusunda daha doğru bir karara varabiliriz. Ama bir ürünün biçiminin belirlenmesinde göz önünde tutul­ması gereken başka etkenler de vardır.
Bunlardan biri kullanılan malzemedir. Ör­neğin hamur gibi yumuşak olan çömlekçi kilinden doğal olarak eğrisel biçimler ortaya çıkar; oysa meşeden yapılacak bir mobilya genellikle düz çizgiler taşıyacak biçimde ta­sarlanır; çünkü meşe düz damarlı sert bir malzemedir.
Ürünün biçimi, üretim biçimine de bağlı­dır. Örneğin tornada işlenen ağaç, çömlekçi çarkı üzerinde biçimlendirilen kil ve üflene­rek yapılan cam şişe, üretimi sırasında kendi ekseni çevresinde sürekli olarak döndürüldüğü için yuvarlak bir biçim alacaktır.

x