[ThinkerBeLL]

Mikroskop
MsXLabs.org & Temel Britannica

Mikroskop, çıplak gözle görülemeyecek kadar küçük cisimleri görmeye ve incelemeye yarayan bir aygıttır. Basit büyüteçler bazen "basit mik­roskop" olarak tanımlanır; ama mikroskop deyimini, daha büyük, daha karmaşık ve çok daha etkili bir alet olan "bileşik mikroskop" için kullanmak daha doğrudur.
1590'da geliştirilen bileşik mikroskopta, incelenecek cisim önce bir merceğin yardı­mıyla görülebilecek boyuta getirilir, ardından ikinci bir mercekle ayrıntılı olarak incelenir. Gelişkin bileşik mikroskoplarda, her işlem için tek bir mercek yerine mercek grupları kullanılır.
Mikroskopun pirinç tüpünün alt ucunda, objektif denen bir mercek grubu yer alır. Objektif, cisimden gelen ışık ışınlarını, tüpün ortalarında bir yerde toplar, yani burada odaklar ve böylece cismin epeyce büyütülmüş bir görüntüsünü oluşturur. Tüpün tepesinde, göz merceği denen ve cismin görüntüsünü daha da büyütmeye yarayan ikinci bir mercek grubu vardır. Objektifin altında, cismin yer­leştirileceği bir tabla bulunur. Mikroskopa takılı objektif sayısı birden fazla olabilir ve istenen büyütme gücüne bağlı olarak bunlar­dan herhangi biri kaydırılarak tüpün altına getirilebilir. Ayrıca, değişik türden göz mer­cekleri de kullanılabilir.
Mikroskop tüpü, bir dişli düzeneğinin yar­dımıyla aşağı ya da yukarı doğru hareket ettirilerek, cismin tam odaklanması sağlana­bilir. Biri kaba, öteki ince ayar olmak üzere iki odak ayarıyla, cismin net görüntüsü elde edilir. İncelenecek cisim, mikroskop tablasına tutturulmuş, lam denen ince bir cam levha üzerine konur. Hayvan ya da bitki örnekleri, çok ince dilimler halinde kesilir ve ayrıntıların daha belirgin bir biçimde görülebilmesi için boyanır; ardından da saydam bir zamk içine yerleştirilir ve üstüne lamel denen çok ince bir cam levha örtülür. Alttan gelerek örnekten geçen bir ışığın yardımıyla örneğin görüntüsü oluşturulur. İlk mikroskoplarda aynayla yan­sıtılan güneş ışığından yararlanılırdı; günü­müzde ise daha çok yapay ışık kaynakların­dan üretilen ışık kullanılır. Kaynaktan gelen ışık, tablanın altında bulunan bir mercek grubuyla yoğunlaştırılır. Işığın şiddeti, ışık kaynağı ile örnek arasında yer alan ve fotoğ­raf makinesindekine benzeyen bir diyaframla ayarlanır (parlak ışık her zaman en iyi görün­tüyü vermez).
Mikroskopun büyütme gücü, genellikle bir sayı ve bu sayıyı izleyen bir çarpı işaretiyle verilir. "100x" büyütme gücündeki bir mikroskop, 1 mm kalınlığındaki bir iğneyi 100 mm kalınlığında gibi gösterir. Mikroskopun büyütme gücü, göz merceğinin büyütme gücü ile objektifin büyütme gücüne bağlıdır ve bu ikisinin birbiriyle çarpılmasıyla hesaplanır. Göz mercekleri genellikle, 5x ile 20 x arasında; objektifler İse4xile40x arasında değişen büyütme güçlerine sahiptir. Bu mer­ceklerle donatılmış bir mikroskop da, en az (5x4)=20x ve en çok (20 x 40)=800 x bü­yütme gücü sağlar.
800 x büyütmeli bir mikroskopta bir kan alyuvarı 5 mm çapında gözükür; benzer bi­çimde, pek çok mikroorganizma çubuk ya da nokta halinde görülebilir. Deri, kas, sinir ve kemik gibi hayvan yapıları ile sap ve yaprak gibi bitki yapılarındaki hücre düzeni de net biçimde görülebilir; ama büyütmenin sınırsız olarak artırılması, sanıldığının tersine görün­tüyü giderek iyileştirmez. Çünkü, görüntünün niteliği mikroskopun yalnızca büyütme gücü­ne değil, aynı zamanda ayırma gücüne de bağlıdır. Ayırma gücü, bir mikroskopun çok küçük ya da birbirine çok yakın cisimlerin görüntülerini ayırabilme ya da birbirlerinden ayrı halde oluşturabilme yeteneğidir; bu yete­nek ışığın dalga boyu özelliğiyle sınırlıdır. Çapı, görünür ışığın dalga boyu aralığının altında olan cisimler, ayrı görüntü vermez. Bu nedenle, aydınlatma kaynağı olarak ışık kul­anılan bir mikroskopta, kullanılabilir en bü­yük büyütme gücü 1.500x olur.

Elektron Mikros­kopu
Ayırma sorununun üstesinden elektron mikroskoplarıyla gelinmiştir. Elektron mikros­kopu, aydınlatma kaynağı olarak ışık yerine elektron demetinden yararlanan bir mikros­kop türüdür. Elektron demeti, havası alınmış bir tüpe yerleştirilmiş bir metal filamanın (ince tel) çok yüksek bir gerilim (genellikle 30 bin volt) uygulanarak ısıtılmasıyla üretilir. Son derece ince hazırlanan örnekten geçirilen elektron demeti, elektromıknatısların yardı­mıyla odaklanır. Elektron demetine doğru­dan gözle bakmak olanaksızdır; bu yüzden elektronlar flüorışıl (flüoresan) bir ekran ya da fotoğraf filmi üzerine düşürülerek bir görüntü oluşturulur. Geçişli elektron mikros­kopu olarak tanımlanan bu tür bir mikroskop­la, 250.000x dolayında büyütülmüş görüntü­ler elde edilebilir. Tarayıcı elektron mikrosko­pu denen ikinci bir elektron mikroskopu türünde ise, elektron demeti incelenecek cis­min yüzeyinden yansıtılarak toplanır. Topla­nan elektronlarla da televizyon ekranı üzerin­de görüntü oluşturulur; bu aygıt biyoloji, jeoloji ve metalürjide, böceklerin gözleri, kayaç örnekleri ve çelik çubuklar gibi çok değişik yapdarın yüzey ayrıntılarını incele­mekte yaygın olarak kullanılır. Günümüzde, hidrojen atomlarının ayrı görüntülerini oluş­turabilecek elektron mikroskopları da yapıla­bilmektedir.

[ThinkerBeLL]

Mikroskop
Vikipedi, özgür ansiklopedi

Mikroskop.png

Mikroskop (16. yy)
Lensler ve büyüteçler, Antik Yunan uygarlığında bile biliniyormuş. Ancak onlar bu lensleri yapmayı değil, sadece ortası kenarlarından daha geniş kristallerin etkilerini biliyormuş. 1590'da iki gözlük imalatçısı Zaccharis Janssen ve oğlu Hans, bir tüpün içine dizdikleri lenslerin yakındaki bir cismi 10 kat yakına getirdiklerini fark etmiş. 1700'lü yılların başında Anton van Leeuwenhoek, 270 kat büyüten bir mikroskop yapmış ve olaylar gelişmiş.

Mikroskop, çıplak gözle görülemeyecek kadar küçük cisimlerin birkaç mercek yardımıyla büyütülerek görüntüsünün incelenmesini sağlayan bir alet. Öncelikle isminden de anlaşılacağı üzere, mikro, yani çok küçük hücrelerin incelenmesinin yanısıra, sanayi, metalurji, genetik, jeoloji, arkeoloji ve adli bilimler (kriminoloji) alanında da büyük hizmetler görmektedir.
Mikroskobu, ilk önce Hollandalı Zacharias Janssen'in, 1590 dolaylarında bir teleskobu tadil etmek suretiyle meydana getirdiği kabul edilmektedir. Ancak bu sıralarda başka Hollandalı, Alman, İngiliz ve İtalyan bilginleri de, mercek sistemi tersine çevrilmiş bir teleskobun, cisimleri büyütmek için kullanılabileceğinin farkına varmışlardır.
Nitekim dünyanın güneş etrafında döndüğünü açıkladığı için engizisyon işkencesine tabi tutulan ve dünyayı güneş etrafında döndüğünü iddia etmekten vazgeçmesi şartıyla Papa tarafından serbest bırakılan meşhur İtalyan bilgini Galilei Galileo (1564-1642) iki mercek kullanarak bazı tecrübelerde bulunmuştu. Bugünkü mikroskobun ana prensiplerini ise 17. asırda Hollandalı Anton van Leeuwenhoek ve İngiliz Robert Hooke bulmuşlardır.
İnsan gözü tabii bir mikroskoptur. Uzaktaki cisimler ufak gözükürler. Cisimler yaklaştıkça teferruatı daha iyi seçilmeye başlanır. Göz, sonsuz bir uyum özelliğine sahip olsaydı mikroskoba ihtiyaç olmazdı.
Genel olarak mikroskop iki büyük kısma ayrılarak incelenir:

1. Mekanik kısım
2. Optik kısım

Özel Mikroskoplar

Stereoskopik Mikroskoplar
Cisimlerin üç boyutlu görüntülerini temin etmek maksadıyla stereoskopik mikroskoplar yapılmıştır. İki mikroskop optik sisteminin bir dürbün şeklinde bir sehpa üstüne montesinden ibarettir. Bu mikroskoplar biyoloji laboratuvarları için elverişlidir. Objeyi inceleyebilme ve disseksiyon yapma imkanı verebilen, iki gözle bakılarak üç boyutlu görüntü sağlanan mikroskoplardır. Bir Carl-Zeiss stereomikroskopta bulunan x6,3 büyütmeli objektif ve x10 büyütmeli oküler ile örneği 63 kez büyüterek dıştan total olarak incelemek mümkündür.

Polarizasyon Mikroskobu
Döner bir tabla ile iki nicol prizma veya iki polarıcı çuhayla donatılmış bir optik mikroskoptur. Tablanın altına yerleştirilen polarıcı nicol, cismin üzerine polarılmış ışık gönderir; analizleyici nicol ise, objektifin biraz üzerine yerleştirilmiştir. Bu iki prizma karşılaştığı zaman, belli bir devrani gücü olan maddelerin veya çift kırılımlı maddelerin bulunduğu bölgeler hariç, mikroskobun alanı karanlık olarak gözükür. Canlı incelemeye uygun olan bu mikroskop hücre ve dokuların bazı kısımlarını polarize ısığa gösterdikleri özel tepkilerden hareketle geliştirilmiştir. Önemli olan polarize bir ışığın bulunması olayıdır. Kaynakla kondansör arasına konulan polarlayıcı levha ışık demetinin ikiye ayrılmasını sağlar. Işık demetlerinden biri objeden diğeri ise kırılarak obje dışından geçer ve tekrar birleşirler. Siller, keratin, kristal, sinir ve kas fibrilleri, nişasta gibi hücre içi yapılar ve bölünmedeki mitotik yapı gibi birçok moleküler dünleştiricilerin gösterilmesinde görevli mikroskoplardır.

Faz Kontrast Mikroskobu
Genellikle boyanmış ve canlı hücrelerde çalışılma zorluğundan tercih sebebi olmaktadırlar. Görünen ışığın şeffaf objeden geçişinde, hücre içindeki yapıların ışığı kırma indisleri farkından yararlan ve farklı yapıları ayırt etme prensibinde çalışır. Işık dalagaları canlı hücreyi katederken bir organelle karşılaşır ve yansır. Bunun sonucunda ışık dalgaları hücrelerden ayrı fazlarda veya ayrı zamanlarda çıkarlar. Hava ile temas eden bir ışık dalgası göze gelen görüntüdeki hücre kısımları farklı olarak ayırt edilebilir. Objektif ve kondansör mercekleri amplitüd farklarını orataya koyan optik yüzeyler bulundurduklarından parlaklıkları indirgenir, ışık dalgası örneği katederken bütün noktalarda olan farklılıkları çıkartır ve obje ışık mikroskobunda görülemezken, burada sağlanmış olan kontrastlık sayesinde detaylı incelenebilir. Canlı metaryal, hücre stoplazması bu mikroskop ile iyi gösterilmektedir.

İnterferens Mikroskobu

• Faz kontras mikroskobunun iyi bir versiyonudur. Aralarında bulunan tek fark ışık demetinin kullanımdan kaynaklanır. Bir ışık demeti örnekten geçerken diğeri ise ışıktan geçemeyen ışık demetidir, değişik bölgelerin farklı yoğunlukları sayesinde kırılma indisleri ile farklılıkları ortaya koyar ve renkli bir görüntü oluşumunu sağlar.
• Diferansiyel interferens mikroskop: Hücre yüzeyinin daha iyi gösterilmesini sağlar ve benzer bir mikroskoptur.
  

Metalurji Mikroskobu
Maden parçaları ışığı geçirmediği için mikroskoba kuvvetli bir ışık kaynağı ilave edilmiştir. Kaynaktan gelen ışık incelenecek cisme çarptırılarak objektife yansıyan ışıklardan inceleme yapılır.

Elektron Mikroskobu
Elektron mikroskobu genel olarak cisimden saçılan elektronların görüntülenmesi üzerine kuruludur. Maddeyle etkileşen elektronların dalgaboyu bu görüntülemenin nanometre boyutlarında yapılmasına olanak sağlar. Bu tip mikroskoplar, elektron enerjisine ve ölçüm aletinin çalışma moduna göre, geçirimli elektron mikroskobu, taramalı elektron mikroskobu, düşük enerjili elektron mikroskobu gibi farklı sınıflara ayrılır. Kullanım alanları temel bilimlerden (başta katı hal fiziği olmak üzere jeoloji, biyoloji gibi birçok dalı içine alarak), tıbbi ve diğer teknolojik uygulamalara kadar geniş bir yelpazeyi kapsar.

Karanlık alan Mikroskobu
Boyanmış ya da canlı örneklerin incelenmesinde kullanılır. Karanlık Alanda özel bir kondansör yardımı ile ışıklı bir görüntü oluşturmaktadır. Otradyografide gümüşlenen kısımlerın ayırt edilmesini saglar. Tıpta spiroket gibi bakterilerin ayırdedilmesinde önemli yer tutar.

Fluorescens Mikroskop
Aydınlanmasında güçlü kaynaklar kullanan (ultra viole ışınlerı yayan, civa veya xenon yakan ark lambaları) bir mikroskop çeşididir. Bazı modellerinde lazer kullanımıda gözlenen mikroskopta obje ışığı absorbe eden moleküller içeriyosa onu farklı renklerde yayar. İnceleme yapılacak materyelde özel boyalar veözel inceleme işlemleri kullanılır. Parazitoloji ve bakteriolojide önemli yer tutarlar.

X-Ray Mikroskobu
Işıkların rastladıkları partiküllerle çarpışmaları sonucu yönlerini değiştirmeleri sonucu merceklerde bir görüntü oluşur ve bu prensipte çalışır. Bu kırınıma uğrayan x ışınları,merceklerin özelliği sayesinde kaynak haline getirerek obje yansıtılır, buradan ince grenli fotoğraf plağına veya ekrana gelen görüntünün yapısal özelliği, konsantrik çizgi ve noktalardan oluşmasıdır.

Confocal Laser Scanning Mikroskop
Işık kaynağı lazer olan optik mikroskoplarla Scanning Elektron mikroskop arasında bir mikroskop çeşididir. Fluoresens işaretleyicilerle işaretlenen nükleik asit dizileri bu mikroskopla incelenmektedir.

Saha emisyon Mikroskobu
Metal veya yarı iletkenlerin yüzey görüntülerinden kristal yapılarını incelemek için, saha emisyon mikroskopları kullanılır. Çok yeni bir teknik olan bu mikroskopları elektron ve optik mikroskoplardan ayıran özellik, cisimden ışık veya foton geçirmek yerine cismin kendisinden elektron veya iyon koparma (emisyon) olayıdır. Emisyon elektrik sahası ile sağlanır. İncelenecek metalden kopan elektronlar televizyon tüpüne benzer bir ekran üzerine düşerek kristal yapıya göre izler bırakır. Kristal yapının ekrana düşen bu görüntüsü ayrıca fotoğraflanabilir. Elektron mikroskop kadar büyütme özelliği vardır. Görüntü çok net ve teferruatlıdır.

Atomik Kuvvet Mikroskobu
Atomik kuvvet mikroskobu (AFM) kullanılarak atomik boyutta görüntüler elde edilerek yüzey çalışmaları yapılmaktadır. Radyasyon malzeme etkileşimleri açısından büyük öneme sahip olan polimerlerin ve ileri teknoloji ürünü süper iletkenlerin yapımı ve karakterizasyon çalışmalarıda yapılmaktadır.