Türk Halk Müziði
 

Türk Halk Müziði

Bugünkü Türkiye sýnýrlan içinde, çoðunlukla müzik öðrenimi görmemiþ, halktan yaratýcýlann oluþturduðu müziði belirten terim. Bazý tarihçiler bu müziðin kökeninin pentatonik Orta Asya müziði olduðunu ileri sürerler. Bu sav doðru olfca bile, arþivlerdeki örnekleriyle Türk halk müziði bugün heptatonik (gamýn yedi sesini de kullanan) makamsal bir müziktir.

Türkiye’de Cumhuriyet’in kurulmasýndan sonra benimsenen resmî müzik politikasý halk melodilerini yaratýlacak “yeni” Türk müziðinin ana kaynaklarýndan biri olarak kabul ediyor ve bunlarýn notalarýnýn saptanýp arþivlenmesine, müzikologlarýn, halkbilimcilerin ve bestecilerin incelemesine sunulmasýna öncelik veriyordu. Bu amaçla önce müzik öðretmenlerinden, bulunduklarý yörenin melodilerini notaya ahp o dönemin tek konservatuvan olan Ýstanbul Belediye Konsçrvatuvan’na (bugün Ýstanbul Üniversitesi Devlet Konservatuvan) göndermeleri istendi. Bir yýl içinde konservatu- vara ancak 100 dolayýnda halk melodisi notasýnýn ulaþmasý, bunlann da güvenilir olmaktan uzak bulunmasý üzerine yerinde saptama yönteminin uygulanmasý düþünüldü. Temmuz 1926’da konservatuvann öðretim üyelerinden bir grup Adana, Gaziantep, Urfa (bugün Þanlýurfa), Niðde, Kayseri ve Sivas illerini kapsayan bir geziye çýktý. Bu uygulama çok verimli geçince, ertesi yýl düzenlenen ikinci gezide Konya, Ereðli, Karaman, Alaþehir, Manisa, Ödemiþ ve Avdýn yörelerinin melodileri derlendi. 1928’deki üçüncü derleme gezisinde Ýnebolu, Kastamonu, Çankýn, Ankara, Eskiþehir, Kütahya ve Bursa, 1929’daki dördüncü gezide de Trabzon, Rize, Gümüþhane, Bayburt, Erzincan, Erzurum, Giresun ve Sinop yörelerinin melodileri notaya alýndý. Mahmut Ragýp Gazimi- hal, Yusuf Ziya Demirdoðlu, Ferruh Arsu- nar, Muhittin Sadak ve Rauf Yekta’mn görevli olarak katýldýðý bu geziler bir süre kesintiye uðradýktan sonra 1937’de, bu kez yeni kurulan Ankara Devlet Konservatuva- n’nca yeniden baþlatýldý. 1952’ye deðin her yýl düzenlenen bu gezilerin ilk beþine Haþan Ferit Alnar, Necil Kâzým Akses, Ulvi Cemal Erkin, Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sansözen, Arif Etikan, Cevat Memduh Altar, Tahsin Banguoðlu, Rýza Yetiþen, Nurullah Taþkýran, Mahmut Ragýp Gazimi- hal ve Mithat Fenmen katýldý. Sonraki 10 geziyi ise Muzaffer Sansözen, Hahl Bedii Yönetken ve Rýza Yetiþen gerçekleþtirdi. Ankara Devlet Konservatuvan’mn gezilerinde yaklaþýk 10 bin melodi notaya alýnarak arþivlendi.

1964’te kurulan TürkiyeRadyo-Televizyon Kurumu da (TRT) derleme gezileri düzenleyerek halk melodilerinin toplanmasý etkinliðine katýldý. TRT’nin ilk gezisinde Erzurum, Kars, Erzincan, Van, Hakkâri, Diyarbakýr, Elazýð, Urfa, Adana, Bitlis, Muþ, Bingöl ve Siirt yörelerinin melodileri banda alýndý. Ýkinci gezi 1967’de Gaziantep, Burdur, Van, Erzurum, Ýzmir, Trabzon ve Balýkesir’e gönderilen yedi ekiple gerçekleþtirildi. 1971’deki son gezideyse Erzurum ve Kars yörelerinin âþýklamalan, atýþmalarý ve davul zuma havalan toplandý. Bütün bu birikime bireysel derlemeler de eklendi. Günümüzde de süren bireysel katkýlarla Türk halk müziði repertuvarý durmadan geniþlemektedir.

Bugün repertuvardaki parçalann çoðu sözlü melodilerdir. Bunlar çoðunlukla türkü genel adýyla anýlýr. Sözsüz halk melodilerine ise genel olarak oyun havasý denir.

Türk halk müziði repertuvan iki ana baþlýk altýnda incelenebilir:

Ritimii melodilerden oluþan “kýrýk hava”lar (bazý yörelerde bu türe kýsýk hava denir) ve dinlendiðinde doðaçlama izlenimi býrakmakla birlikte, çoðu kez kalýplaþmýþ ritimsiz melodilerden oluþan “uzun hava”lar. Kýrýk hava türünden sözlü parçalar güftelerinin tür adýyla anýlýrlar: Koþma, varsaðý, mani, destan, karþýlama, semai, divan, kalenderi vb. Uzun hava türünden sözlü parçalar hemen hemen her yörede az çok deðiþik adlar taþýr. Türk halk müziðinde doðaçlamaya en yakýn melodiler çoðunlukla baðlama ailesinden bir çalgýyla yapýlan ve açýþ, aðýz ya da ayak diye adlandýrýlan özgür icralardýr.

Repertuvardaki parçalarýn bir bölümünü son derece tekdüze melodili parçalar oluþturur. Ama melodik kurgusuyla güçlü bir bestecinin yapýtýymýþ duygusu uyandýran parçalar da vardýr. Böyle parçalar genellikle büyük merkezlere yakýn yörelerde oluþmuþtur. Birçok parça da birbirine benzer. Sözlü parçalar gibi sözsüz parçalar da genellikle bir buçuk oktavlýk bir ses alaný (insan sesinin ortalama geniþliði) içinde kalýr.

Her yörenin sözlü parçalan seslendirme üslubu baþkadýr; buna aðýz denir. Aynca yöreden yöreye deðiþen mýzrap vurma tarzlarý da vardýr. Hem sözlü hem de sözsüz parçalar genellikle baþka halk sanatlannda da olduðu gibi bir içtenlik, yalýnlýk ve duyarlýlýðý yansýtýrlar.

Türk Halk ve Türk Müziði Arasýndaki Farklar

Türk halk müziði ritim bakýmýndan olduðu gibi melodik yapý bakýmýndan da klasik Türk müziði ile önemli benzerlikler gösterir. Klasik Türk müziði ve baþka pek çok halk müziði gibi Türk halk müziði de teksesli, makamsal bir müziktir. Belli baþlý altý makamý vardýr. Anadolu’nun büyük kesiminde ayak adýyla bilinen bu makamlar garip, kerem, bozlak, derbeder, müstezat ve miskettir. Ayaklann klasik Türk müziðindeki makamlar arasýnda benzerleri vardýr; bunlar anýlan sýrayla hicaz, hüseyni- uþþak, kürdi, saba, rast ve evç makamlarýdýr. Bazý yörelerde belli birkaç ayak kullanýlýr, öteki ayaklara hemen hiç rastlanmaz. Ayaklann kullanýlýþ biçimleri de yöreden yöreye deðiþebilir. Bazý parçalarda iki ya da daha çok ayak klasik Türk müziðindeki bileþik makamlardan hiçbirine benzemeyen biçimde bir araya gelmiþtir. Klasik Türk müziðine iliþkin az çok kuramsal bilgisi olan halk müzikçileri ayaklan halkýn verdiði adlar yerine, klasik müzikteki benzerlerinin adlanyla anarlar. Türk halk müziðinde de klasik Türk müziðindeki usullerin karþýlýðý olan ritim kahplan vardýr. Ama klasik Türk müziðinin büyük usullerinin çoðuna halk müziðinde rastlanmaz. Halk müziðindeki usullerin halk dilinde özel adlan yoktur. Halk müziði araþtýrmacýlan bunlan içerdikleri birim zaman sayýsýna göre adlandýrmýþlardýr. Klasik Türk müziðindeki usul adla- nný bilen halk müzikçileri, halk müziði parçalan için de bu adlan kullanýrlar. Türk halk müziðine iliþkin terimlerin hemen hiçbiri Türkiye’nin her yerinde bilinen ya da ayný içeriði belirten, genelgeçer terimler deðildir. Bazý yörelerde neredeyse hiçbir müzik terimi kullanýlmazken, bazý yörelerde müzik kavramlan ve nesneleri þaþýrtýcý bir titizlikle adlandýnlmýþtýr. Bugün Türk halk müziði araþtýrmalarýnda gözlenen terim kargaþasý, bunlarýn hangi yörede ne anlama geldiðinin kesin biçimde belirtilmemesinden kaynaklanmaktadýr.

Çalgýlarý

Organoloji (çalgýbilim) açýsýndan Türk halk müziði çalgýlarý telli, vurmalý ve nefesli olmak üzere üç ana grupta toplanabilir. Bunlardan telli çalgýlar baðlama ailesi, çarta ve ýnzva gibi tezeneli (mýzraplý) çalgýlarýn yaný sýra kabak kemane, Karadeniz kemen- çesi, týrnak kemanesi (klasik Türk müziðindeki armudi kemençenin halk tipi) gibi yaylý çalgýlarý; vurmalý çalgýlar davul, dümbelek (deblek ya da darbuka) gibi derili çalgýlarla zil, maþa, çalpara (çarpare), kaþýk gibi idyofonlan; nefesli çalgýlar da kaval ailesi, mey, zurna, sipsi, çýðýrtma ve tulumu (ya da gayda) kapsar.

Ankara Radyosu kuruluncaya (1937) deðin her yörede ancak oranýn türkü ve oyun havalan bilinir ve dinlenirdi. Sadi Yaver Ataman, Tamburacý Osman Pehlivan ve Servet Coþkunses gibi sanatçýlann radyodaki otantik halk müziði programlan büyük ilgi görünce birçok yörenin sanatçýlan radyoda tanýtýlmaya baþladý. Kýsa sürede çeþitli yörelerin melodileri bütün ülkede tanýnýr oldu. Sadi Yaver Ataman 1939’da Ankara Radyosu’nda kurduðu bir toplulukla Açýklamalý Türk Halk Müziði programlarý hazýrladý. Ankara Devlet Konservatuvan’mn arþivindeki melodilerin yüzlercesini seslendiren bu topluluðun üyeleri ilk profesyonel halk müzikçileri sayýlabilir. Bu etkinliði, 1941’de ünlü Yurttan Sesler topluluðunu kuran Muzaffer Sansözen sürdürdü. 1949’da Ýstanbul Radyosu’nun açýlmasýndan sonra burada halk müziði yayýnlarýnýn yönetimiyle görevlendirilen Sadi Yaver Ataman, bu kez programlarýný Memleket Havalan adýyla sundu. Radyolar dýþýndaki ilk halk müziði topluluðu, Sadi Yaver Ataman’m 1953’te Ýstanbul Belediye Konservatuvan bünyesinde oluþturduðu Tatbikat Ekibi oldu. Bu ekip, zaman içinde þefi deðiþerek, halka açýk düzenli konserlerini günümüze deðin sürdürdü. Ýstanbul Belediye Konser- vatuvan’mn Halk Müziði Bölümü 1976’da Ýstanbul Türk Musikisi Devlet Konservatuvan (bugün Ýstanbul Teknik Üniversitesi’ne baðlý) açýhncaya deðin alanýnda öðretim yapan tek kurum olarak kaldý. Ama klasik Türk müziði bölümünde olduðu gibi burada da öðretim kuramsal nitelikteydi. Halk çalgýlan ve þan dalýnda uygulamak öðretim, yeni kurulan konservatuvarda baþladý. Bugün bu kurumda klasik Türk müziðinin yaný sýra Türk halk müziði de öðretilmektedir. 1980’lerde baþka büyük kentlerde açýlan Türk müziði devlet konservatuvarlan ya da belediye konservatuvarlan da Türk halk müziði alanýnda öðretim vermektedir. 1980’lerde Türk halk müziði ile “arabesk” müzik arasýndaki etkileþim yoðunlaþmýþ, birçok halk müzikçisi arabesk nitelikte plak ve kasetler yapmýþ, böylece Türk halk müziði, radyo yayýnlarýyla baþlayan özünden uzaklaþma sürecinde belki de son aþamaya varmýþtýr.

HALK MÜZÝÐÝ

, en basit anlamýyla, kulaktan öðrenilmiþ ve bir kuþaktan öbürüne aktarýlmýþ bir müziktir. Kentsel toplumlardan çok kýrsal kesimlerde geliþen geleneksel halk ya da folk müziði yazýlý deðildir. Bunun yaný sýra kent­lerde siyasal bir görüþü dile getirmek ya da birtakým adaletsizlikleri protesto etmek ama­cýyla yazýlan çaðdaþ folk ezgileri de vardýr.

Geleneksel Halk Müziði

Dünyadaki her ulusun kendine özgü halk ezgileri vardýr ve bunlarýn çoðu çok eskidir. Bu gibi geleneksel ezgiler çeþitli duygularý dile getirir. Aþk, nefret, sevinç, üzüntü, mutluluk ve acý kadar insanýn çalýþma ve eðlence yaþamýna iliþkin büyük küçük tüm olaylar ezgilere konu olabilir.
Halk müziðinin en eski örneklerinden bazý­larý dinsel tören ve festival þarkýlarýdýr. Ürün toplama gibi çeþitli etkinlikler sýrasýnda söyle­nen ezgiler ile gençlerin kendi ulusal kültürle­rini tanýmalarýný saðlayan þarkýlar bunlara örnektir.
Halk ezgileri bir kiþiden öbürüne aktarýlýr­ken deðiþir. Birkaç kuþaktan sonra hem sözle­ri hem de müziði etkileyecek kadar büyük deðiþiklikler olabilir. Bazen de bir ezginin zamanla birçok çeþitlemesi ortaya çýkar. Bun­lar, 20. yüzyýlýn baþlarýnda Macar halk ezgile­rini derleyen Belâ Bartök'un saptadýðý gibi, ezgi "aileleri" oluþturabilir.
Her ülke halk müziðini kendine özgü bir yolla yorumlar. Kuzey Amerika, Avustralya ve Batý Avrupa halk ezgilerinin bazý ortak özellikleri vardýr. Hepsi de baladlarý, iþ þarký­larýný ve dans ezgilerini içerir. Ezgiler çoðu zaman kýtalara bölünmüþtür ve her kýtadan sonra ayný sözlerden oluþan bir nakarat yinelenir. Þarkýcý, nakaratlara katýl­malarý için izleyicilerini coþturmaya çalýþýr. SSCB ile Balkanlar'ýn bazý bölgelerinde ve þýk nakaratlar içerir. Öte yandan, Orta ve Doðu Avrupa'da insanlar çoðunlukla çiftler ya da gruplar halinde þarký söyler.
Halk müziði çoðunlukla söylenmek içindir; ama bazýlarý, özellikle dans müzikleri çalýn­mak içindir. Düdük, çýngýrak, Ýsviçre kavalý olan alp boynuzu gibi basit tahta borular, gitar, banço, keman, lir, kanun, balalayka (telli bir Rus çalgýsý), saz, bir Yunan çalgýsý olan buzuki gibi çeþitli halk müziði çalgýlarý vardýr. Üflemeli çalgýlar arasýnda Orta Avru­pa ve Güney Amerika'da kullanýlan panflüt ve birçok ülkede deðiþik biçimleri olan gayda­lar bulunur. Bir kutuya takýlý tellere tokmakla vurularak çalýnan simbalom ilginç bir Macar çalgýsýdýr. Macaristan'dan baþka ülkelerde de bulunan bu çalgýnýn yaný sýra, 15. ve 16. yüzyýlda Ýngiltere'de çalýnan ve gene ay­ný tür bir vurmalý çalgý olan santuru Ýngiliz göçmenler Amerika'ya götürmüþlerdir. San­tur, özellikle Appalaþ Daðlarý gibi yörelerde günümüzde hâlâ çalýnmaktadýr.
Bazý toplumlarýn halk ezgileri bütün dünya­da tanýnmýþtýr. Kuzey Amerika halk ezgileri­ni, yalnýzca Ýngiltere'den deðil, Fransa ve Ýspanya'dan da gelen ilk göçmenlerin getir­dikleri ezgiler oluþturmuþtur. Amerika'ya kö­le olarak getirilen Siyahlar'ýn Hýristiyan dinini kabul etmesinden sonra da, kiliselerde çalý­nan ayin müziði ile Afrika ritimlerinin birleþ­mesinden spiritual adý verilen müzik doðmuþ­tur. Siyahlar yoksulluk ve güçlüklerle dolu yaþamlarýný blues adý verilen ezgilerle dile getirmiþ; mutlu olduklarý zaman çaldýklarý kendi dans müzikleri de sonradan cazýn teme­li olmuþtur.

Çaðdaþ Folk Müziði

20. yüzyýlda, özellikle baþta ABD'de olmak üzere, bazý etnik gruplarýn haklarý için verdik­leri mücadelelerden kaynaklanan toplumsal içerikli þarkýlar 1960'larda yaygýnlaþtý. Kent yaþamýnýn acýmasýzlýðý ve çalýþan insanlarýn mücadeleleriyle ilgili benzer þarkýlar daha önce de görülmüþtü, ama bu yeni þarkýlarýn etkisi çok daha güçlü oldu. Bu þarkýlarla bir yandan da savaþlara ve adaletsizliðe karþý çýkýlýyordu. Yalýn bir folk tarzýný izleyen Bob Dylan, bu protesto þarkýlarýnýn öncü bestecisi ve söz yazarýydý. Bu müziðin en tanýnan þarkýcýlarý arasýnda Joan Baez, Pete ve Peggy Seeger, Ewan McColl, Peter, Paul ve Mary ile Janis Joplin vardýr. 1960'larda Vietnam Savaþý ABD'deki "protesto þarkýsý" hareketi­nin özel hedefi oldu. 1980'lerde de UB40, U2 gibi müzik topluluklarý ile Tracy Chapman ve Sting gibi þarkýcýlar barýþ, insan haklarý ve çevre sorunlarýný ezgilerinde duyarlý bir bi­çimde yansýttýlar.

Türk Halk Müziði

Henüz bilimsel olarak kesin bir biçimde kanýtlanmýþ olmasa da, Türk halk müziðinin kökeninin pentatonik (beþ tonlu) Orta Asya müziði olduðu kabul edilir. Anadolu'nun, çevresiyle iliþkileri, iletiþimi zayýf, etkilere kapalý birçok küçük yerleþim yerinde pentato­nik ezgilere rastlanmasý da bunu göstermek­tedir.

Türk Halk Müziðinin Yapýsý

Türk halk müziðindeki yapýtlarýn çoðu sözlü ezgilerdir. Bunlar, "türkü" genel adýyla anýlýr. Yalnýzca çalgýlarla seslendirilen halk ezgileri­ne ise, genel olarak "oyun havasý" denir.
Türk halk müziði ikiye ayrýlýr: Kýrýk hava lar (bazý yörelerde buna kýsýk hava denir) ve uzun hava'lar. Ritmik melodilerden oluþan parçalara kýrýk hava; doðaçlama izlenimi ve­ren, gerçekteyse kalýplaþmýþ melodilerden oluþan ritimsiz parçalara ise uzun hava denir. Kýrýk hava sýnýfýna giren sözlü parçalar, güfte­lerinin tür adýyla anýlýr: Koþma, varsaðý,mani, destan, karþýlama, semai, divan, kalen­deri. Uzun hava sýnýfýndan sözlü parçalar yöreden yöreye deðiþen adlar alýr. Türk halk müziðindeki gerçek doðaçlamalar daha çok baðlama ailesinden bir çalgýyla çalýnan ve "açýþ" ya da "ayak" diye adlandýrýlan taksim­lerdir.
Bu alanda, son derece tekdüze bir melodisi olan parçalarýn yaný sýra, olaðanüstü parlak melodilerle örülü parçalar da vardýr. Gerek sözlü, gerek sözsüz parçalardaki ses alaný yaklaþýk bir buçuk oktavdýr. Bu, insan sesinin ortalama geniþliðidir.
Sözlü parçalan seslendirmede hemen hemen her yörenin kendine özgü bir söyleyiþ biçi­mi vardýr. Buna "aðýz" denir. Hangi aðýzla seslendirilirse seslendirilsin, Türk halk ezgile­ri, genellikle, güftelerindekine eþ bir içtenlik, yalýnlýk ve duyarlýlýðý yansýtýr.
Modal (makamsal) müzikler kapsamýnda ele alýnan Türk halk müziðinde belli baþlý altý makam vardýr. "Ayak" denen bu makamlar garip, kerem, bozlak, derbeder, müstezat ve misket diye adlandýrýlýr. Bazý yörelerde ayaklarýn bazýlarý hiç kullanýlmaz; bazý ayak­lar da yöreden yöreye deðiþen biçimde kulla­nýlýr. Bazý parçalarda birkaç ayak özgün bir tarzda bir araya gelir. Halk müziði usulleri­nin (ritim kalýplarý) özel adlarý yoktur. Folklorcular bu usulleri birim zaman sayýla­rýna göre, sözgeliþi "dokuz zamanlý usuller", "10 zamanlý usuller" diye adlandýrmýþlardýr. Türk halk müziðiyle ilgili terimler yörelere göre deðiþir. Bazý yörelerde bu alanda hiçbir terim kullanýlmaz.

Türk Halk Müziðinde Çalgýlar

Türk halk çalgýlarý, genel çalgýbilim (organo-loji) terimleriyle sýnýflandýrýlmýþtýr:
1.Telli çalgýlar: Baðlama ailesi, carta, ýrýzva gibi mýzraplý (tezeneli) çalgýlar ile ka­bak kemane, Karadeniz kemençesi, týrnak kemanesi gibi yaylý çalgýlardan oluþur.
2.Vurmalý çalgýlar: Davul, dümbelek (ya da deblek, darbuka) gibi derili çalgýlar ile zil, maþa, zilli maþa, çalpara (bir tür kastanyet), kaþýk gibi çalgýlardan oluþur.
3.Üflemeli çalgýlar: Kaval ailesi, mey, zurna, tulum (bir tür gayda), sipsi gibi çalgý­lardan oluþur.