Jeomorfoloji - MsXLabs

JEOMORFOLOJ� (YER �EK�LLER� B�L�M�)
Yerin derinliklerini inceleyen bilim dal�d�r. D�nyan�n olu�umu Big Bang teorisine g�re a��klanmaktad�r. D�nyan�n olu�umu 5 milyar y�l �nce ger�ekle�mi�tir.
D�nyan�n olu�umundan bug�ne kadar ge�irmi� oldu�u safhalara Jeolojik Devirler denir.

Jeolojik Devirler

IV. Zaman (Kuaterner) �lk insan ortaya ��kt�. �stanbul ve �anakkale bo�az� olu�tu. Epirojenik y�kselme g�r�ld�.
III. Zaman (Neozoik) Alp-Himalaya k�vr�m da�lar� olu�tu. �iddetli volkanik olaylar. Linyit,Tuz, Petrol, Borasit yataklar� olu�tu
II. Zaman (Mezozoik) Tortula�ma ve birikme meydana geldi. K�talar olu�maya ba�lam��t�r.
I. Zaman (Paleozoik) Kaledonya ve Hersinyan k�vr�m da�lar� olu�tu. Ta�k�m�r� olu�tu.
�lkel Zaman K�ta �ekirdekleri olu�mu�, ilkel canl�lar ortaya ��kt�

Yerin yap�s� incelendi�inde yerkabu�unun farkl� �zelliklere sahip 3 katmandan olu�tu�u g�r�l�r. Bunlar;

1) Yerkabu�u (Ta�k�re)
2) Manto (ma�ma)
3) �ekirdek

1) YERKABU�U (Ta�k�re): Bu katman tamamen kat� halde olup ortalama kal�nl�� 33 km’dir. Bu katmanda s�cakl�klar 33 m de 1Co artar. Yo�unluk bu katmanda en azd�r. Sial ve Sima olmak �zere 2 katmana ayr�l�r.
S�AL katman� Silisyum ve Alimunyumdan olu�ur Kal�nl�� da�lar�n alt�nda az okyanuslar�n alt�nda incedir.
S�MA katman� Silisyum ve Magnezyumdan olu�ur. Yo�unluk ve s�cakl�k artm��t�r. Kal�nl�� denizlerin alt�nda fazla da�lar�n alt�nda incedir.

2) MANTO (Magma): Bu katman tamamen lavlardan olu�ur. Yo�unluk ve s�cakl�k fazlad�r.

3) �EK�RDEK: Yo�unluk ve s�cakl�k max seviyededir.�� ve d�� ekirdek olmak �zere 2 ye ayr�l�r.

Yerkabu�unu Olu�turan Ta�lar
Kat� halde olan yer kabu�u ta�lardan ibarettir. Bu ta�lar� olu�umlar�na g�re 3 gruba ay�rabiliriz.

1) P�sk�r�k (Magmatik – Volkanik) Ta�lar: Yeralt�nda bulunan lav maddesi yerin �atlaklar� boyunca yery�z�ne ��kar ve kat�la��r. Bu ta�lara denir. E�er lav maddesi yery�z�ne ula��rsa d�� p�sk�r�k, ula�amaz yerin i�inde kat�la��rsa i� p�sk�r�k ta�lar� olu�turur.

�� P�sk�r�k ta�lar: Bazalt, Andezit, Obsidyen, T�f
D�� P�sk�r�k ta�lar: Granit, Siyenit, Diyorit, Gabro

2) Tortul Ta�lar: D�� kuvvetler taraf�nda a��nd�r�l�p ta��nan malzeme deniz ve g�l diplerinde �st �ste birikerek ta�la��r. Kat�la�an bu maddeler tortul ta�lar� olu�turur. Tortul ta�lar� en �nemli �zelli�i i�lerinde fosil bulunmas� ve tabakal� olmalar�d�r.
3 gruba ayr�l�rlar:

a) Fiziksel (Mekanik) Tortul ta�lar: Sular taraf�ndan eritilemeyen maddelerin ta��nmas� ve ta��nan malzemenin deniz ve g�l diplerinde birkmesiyle olu�urlar. �ak�lta�� (Konglomera), Kumta�� (Gre), Kilta�� (�i�t)
b) Kimyasal Tortul Ta�lar: Sular taraf�nda eritilip ta��nan malzeme deniz ve g�l diplerinde birikerek bu t�r ta�lar� olu�turur. Kalker (Kire�ta��), Traverten, Kayatuzu, Jips (Al��ta��), Sark�t, Dikit
c) Organik Tortul Ta�lar: Canl� kal�nt�lar�n�n toprak alt�nda kalarak fosille�mesi ile olu�urlar. Mercan Kalkeri, Tebe�ir, K�m�r ( Antrasit, Ta�k�m�r�, Linyit, Turba)

3) Ba�kala��m (Metamorfik) Ta�lar: Toprak alt�nda bulunan ta�lar y�ksek s�cakl�k ve bas�nca maruz kal�rsa de�i�ime yani ba�kala��ma u�rar. Bu olay sonucunda olu�an ta�lara denir.
�rnek: Kalker, Mermer, Granit, Gnays.

Yerkabu�unu olu�turan Kuvvetler

�� KUVVETLER
Kayna��n� yerin derinliklerinden alan kuvvetlerdir. Bunlar yap�c� karakterdedir. D�� kuvvetler bunlar�n olu�turdu�u �ekilleri a��nd�rarak ortadan kald�rmaya �al��rlar.
1) Epirojenik Hareketler (K�ta Olu�umu)

1) Akarsular
2) R�zgarlar
3) Buzullar
4) Dalga ve Ak�nt�lar

2) Orojenik Hareketler ( Da� Olu�umu )

1) Depremler
2) Volkanizma

1) Epirojenik Hareketler (K�ta Olu�umu): Geni� alanl� k�ta ve okyanuslar aras�nda g�r�len y�kselme ve al�alma hareketidir. K�ta ve okyanuslar aras�nda bulunan dengeye �zostatik denge denir. Bu denge bozuldu�u zaman deniz ilerlemesi ve gerilemesi g�r�l�r.

2) Orojenik Hareketler (Da� Olu�umu): Deniz ve g�l diplerinde biriken tortul malzeme tektonik hareketlere maruz kal�rsa su y�z�ne ��karak da� olu�umuna sebep olur. E�er tortul malzeme yumu�ak ve esnek olursa tektonik hareketler esnas�nda k�vr�lmaya u�rar ve k�vr�m da�lar�n� olu�turur. K�vr�m da�lar�n y�ksekte kalan k�sm�na Antiklinal, al�akta kalan vadilerine ise Senklinal ad� verilir. Kuzey Anadolu (karadeniz) da�lar� ve Toros da�lar� bu �ekildedir. S�rada� �zelli�i g�sterirler.
Tortul malzeme sert yap�da olursa Tektonik hareketler esnas�nda k�r�l�r ve k�r�kl� da�lar� olu�turur. K�r�k hatlar�na Fay hatt� denir. Bu da�lar�n y�ksekte kalan da�l�k alanlara Horst, al�akta kalan oval�k alanlara ise Graben denir. Bu t�r da�lara T�rkiye’de Ege b�lgesinde ve Akdeniz b�lgesinde Hatay civar�nda rastlan�r.

3) Depremler (Seizma): Yerin derinliklerinde meydana gelen titre�im hareketleridir. Depremin ba�lang�� yeri bir noktad�r. Depremin ba�lang�� yerine i� Merkez (Hiposantr), Depremin merkezine en yak�n yerle�im merkezine ise d�� merkez (episantr) denir.
Depremleri olu�umlar�na g�re 3 gruba ay�rabiliriz;

a) Volkanik Depremler: Volkanik patlamalar esnas�nda olu�an depremlerdir. Etki alan� dard�r ve T�rkiye’de g�r�lmez.
b) ��kme Depremleri: Karstik arazide (eriyebilen kaya�lar�n oldu�u arazi) g�r�len depremlerdir. Akdeniz b�lgesinde yayg�nd�r. Etki alan� dard�r. Ayr�ca Zonguldak �evresinde de k�m�r ��kar�lmas�ndan dolay� g�r�l�r.
c) Tektonik Depremler: Fay hatlar� boyunca meydana gelen depremlerdir. Etki alan� geni�, y�k�m g�c� fazlad�r. D�nyada en �ok g�r�len deprem t�r�d�r. Depremler; Akdeniz �evresi, Pasifik okyanusu, Antil adalar�, Japonya civar�nda yayg�nd�r.

T�rkiye’deki Aktif Deprem Hatlar�

1) Kuzey Anadolu Fay Hatt� (KAF): �zmit k�rfezinden Aras vadisine kadar uzan�r.
2) G�neydo�u Anadolu Fay Hatt� (GAF): �skenderun k�rfezinden Van g�l�n�n kuzeyine uzan�r.
3) Bat� Anadolu Fay Hatt� (BAF): Ege b�lgesinde k�r�kl� da�lar boyunca uzan�r.

T�rkiye’de Deprem Riski En Az Olan Yerler

1) Konya �evresi
2) Ta�eli Platosu
3) Mardin E�i�i
4) Y�ld�z da�lar�

B�lge olarak en az deprem riski G.Do�u Anadolu B�lgesinde g�r�l�r.

4) Volkanizma: Yerin derinliklerinde bulunan k�zg�n lav�n yery�z�ne ��kmas� olay�na denir. Lav�n yery�z�ne ��kt�� yere Volkan denir. Volkanlardan kat�, s�v� ve gaz maddeleri ��kmaktad�r. Yery�z�nde 800 yak�n volkan vard�r. Volkanlar�n bulundu�u yerler ile deprem hatlar� boyunca bir paralellik vard�r.

T�rkiye’de bulunan volkanik da�lar �unlard�r;

�� Anadolu’da; Hasanda��, Erciyes da��, Melendiz, Karada�, Karacada�.
D. Anadolu’da; A�r� , S�phan, Nemrut, Tend�rek.
G. Do�u Anadolu’da; Karacada�
Marmara’da; Uluda�
Ege B�lgesi'nde; Kula �evresinde

Volkanik sahalar �ok tehlikeli b�lgeler olmalar�na ra�men topraklar�n�n verimli olmas� dolay�s�yla s�k n�fusludur. Ayr�ca volkan patlamalar� esnas�nda Bak�r,�inko,Manganez, Demir gibi madenler olu�ur.

DI� KUVVETLER
Kayna��n� g�ne�ten alan kuvvetlerdir. �� kuvvetler sonucu olu�an �ekilleri yok eder bu y�zden y�k�c� kuvvetler olarak adland�r�l�r.

Toprak Olu�umu
Yerkabu�unu olu�turan anakaya �rt�s� de�i�ik fakt�rlerin etkisi ile par�alan�r ve topra�� olu�turur. Toprak 2 t�rl� olu�ur.

a) Fiziksel ��z�lme: G�nl�k s�cakl�k fark�ndan dolay� ta�lar�n par�alanmas� olay�d�r. En �ok su buhar�n�n az oldu�u ��llerde, T�rkiye’de ise denizden uzak i� kesimlerde g�r�l�r.
b) Kimyasal ��z�lme: Su buhar�n�n �ok oldu�u yerlerde suyun ta�lar� eritmesi olay�d�r. En �ok ya��n fazla oldu�u deniz k�y�lar�nda fazlad�r.

Toprak: ��inde canl� art�klar� bulunan yery�z�n�n ufalanm�� rt�s�ne denir. Toprak i�inde bitki art�klar�ndan olu�an organik k�kenli verimli maddelere Humus denir. Topraklar 2 gruba ayr�l�r.
A) Yerli Topraklar: Ta�lar�n bulunduklar� yerlerde fiziksel ve kimyasal ��z�lmeye u�ramalar� sonucunda olu�mu�lard�r.
Nemli b�lgelerde topraktaki Humuslar y�kanarak topra��n alt�na s�zar ve bitki bunlardan yararlanamaz. Bu ise verimi azalt�r. Kurak b�lgelerde ise y�kanma azd�r. Dolay�s�yla kire� ve tuzlar toprakta birikerek verimi azalt�rlar. Verimli toprakta y�kanman�n orta derecede olmas� gerekir.
Yerli topraklar� ikiye ay�rabiliriz.
1) Nemli B�lge Topraklar�:

a) Laterit Toprak: S�cak-Nemli b�lge topra��d�r. Y�kanma fazla oldu�u i�in humus bak�m�ndan fakir ve verimsizdir. Ekvatoral b�lgede ve D. Karadeniz b�lgesinde g�r�l�r. �ay �retimine uygundur.
b) Podzol Toprak: So�uk- Nemli b�lge topra��d�r. ��ne yaprakl� ormanlar�n bulundu�u Sibirya ve Kanada civar�nda g�r�l�r. T�rkiye’de Bat� karadeniz de g�r�l�r.
c) K�rm�z� Topraklar (Terra Rosa): Akdeniz iklim b�lgelerinde ve kalkerler �zerinde g�r�l�r. Demiroksitten dolay� k�rm�z� renklidir. Akdeniz, Ege ve G�ney Marmara b�lgesinde g�r�l�r.
d) Kahverenkli Orman Topraklar�: Orta ku�a��n nemli b�lgelerinde yayvan yaprakl� ormanlarla kapl� sahalar�nda g�r�l�r. Humus bak�m�ndan zengindir. T�rkiye’de ormanl�k sahalarda g�r�l�r.
e) Tundra Topraklar�: Kutuplara yak�n 60-70o enlemleri �evresinde Tundra ikliminde g�r�l�r. Batakl�klar halinde bulunur tar�ma elveri�li de�ildir. �lkemizde g�r�lmez.

2) Kurak B�lge Topraklar�:

a) �ernozyum Topraklar� (Kara Toprak): Step b�lgelerinde g�r�l�r. Fazla y�kanmad�klar� i�in humus ve mineral bak�m�ndan zengindir. Bu nedenle d�nyan�n en verimli topraklar�d�r. T�rkiye’de Erzurum – Kars y�resinde g�r�l�r.
b) Kestane Renkli Step Topraklar�: Bozk�r bitki �rt�s�n�n bulundu�u yerlerde yayg�nd�r. Bitki �rt�s� kuru k��k otlar oldu�u i�in humus bak�m�nda fakirdir. Tuz ve kire� fazlad�r. �� Anadolu ve G.Do�u Anadolu’da g�r�l�r.
c) ��l Topraklar�: �ok az ya�� al�p fazla y�kanmad�klar� i�in i�lerinde kire� ve tuz oran� fazlad�r. Bitki �rt�s� olmad�� i�in humus yoktur,tar�m yap�lamaz. Tuz g�l� �evresinde rastlan�r.

B) Ta��nm�� Topraklar: Akarsu, R�zgar ve Buzulun a��nd�r�p ta��d�� topraklard�r. Bu topraklar�n bile�iminde �ok �e�itli mineraller oldu�u i�in �ok �ok verimli topraklard�r. Akarsuyun ta��d�� topra�a Al�vyon, R�zgar�n ta��d�� topra�a L�s ve Buzulun ta��d�� topra�a ise Moren (Buzulta�) denir.

EROZYON VE �NEM�
Verimli toprak �rt�s�n�n sel sular� ve r�zgarlar gibi d�� kuvvetlerin etkisi ile ta��n�p g�t�r�lmesi olay�d�r. Kurak ve Yar�kurak b�lgelerde bitki �rt�s�nden yoksun yerlerde �ok etkilidir.
* Erozyon verimli tar�m arazilerinin daralmas�na ve baraj g�llerinin dolmas�na neden olur. �lkemizde en �ok Bitki �rt�s�n�n tahrip edildi�i �� Anadolu ve G. Do�u Anadolu b�lgelerimizde yayg�nd�r.
Erozyonu Artt�ran Fakt�rler

1) Bitki �rt�s�n�n olmamas�
2) Arazinin engebeli ve e�imli olu�u
3) Topra��n a��r� i�lenmesi
4) Meralar�n a��r� otlat�lmas�
5) Topra��n e�ime paralel s�r�lmesi
6) Yang�nlar ve ani su ta�k�nlar�
7) Ya��lar�n d�zensiz olmas�

Erozyonu Azaltan Fakt�rler

1) A�a�land�rma yap�lmas�
2) Meralar� a��r� otlatmamak
3) �r�nleri n�betle�e ekmek
4) Tarlalar� e�ime dik s�rmek
5) E�imli arazilerde sekiler (tara�alar) yapmak

YERKAYMASI (HEYELAN)
Toprak �rt�s� ile birlikte alttaki ana kayan�n da yer�ekimi etkisi ile a�a��ya do�ru kaymas�d�r.
Heyelan�n sebepleri;

1) Kuvvetli E�im: Arazi e�imli ise heyelan artar.
2) Bol Ya��: Bol su topra��n kaymas�na sebep olur.
3) Tabakalar�n E�ime Paralel Uzanmas�: Tabakalar�n e�im do�rultusunda uzanmas� heyelan� art�r�r.
4) Killi Arazi: Killi topraklar su ile temasa ge�ti�inde kaygan hale gelir. Bu ise topra��n kaymas�na sebep olur.

T�rkiye’de Heyelan olay� en �ok ilkbahar ay�nda Do�u Karadeniz b�l�m�nde g�r�l�r. Heyelan sonucu a�a��ya do�ru kayan tonlarca toprak e�er bir akarsuyun �n�n� kapat�rsa Heyelan Set G�llerine sebep olur. �rn: Sera, Tortum, Zinav g�lleri

AKARSULAR
Akarsu: Yer �st� sular�n�n belli bir yatak i�inde toplan�p akmas�na denir. Akarsuyun do�du�u yere Kaynak, deniz veya g�le d�k�ld�� yere ise A��z denir.
Akarsu Havzas�: Bir akarsuyun b�t�n kollar� ile birlikte sular�n� toplad�� ve sular�n� bo�altt�� alana denir.
Su B�l�m� �izgisi: �ki kom�u akarsu havzas�n� birbirinden ay�ran s�n�rd�r. Genelde da�lar�n doruk k�sm�ndan ge�er.
Akarsu Debisi (Ak�m�): Bir akarsuyun herhangi bir kesitinden bir saniyede ge�en su miktar�d�r. m3/sn olarak ifade edilir. Havzan�n b�y�kl��, Buharla�ma miktar�, Bitki �rt�s�, Y�kselti- e�im- Bak�, akarsu yata��n�n ge�irimlili�i ile kar ve buz erimeleri akarsuyun ak�m�n� etkiler.
Akarsu Rejimi: Bir akarsuyun su miktar�nda y�l i�inde meydana gelen de�i�melerdir. Bir akarsu y�l boyunca ayn� miktarda su ta��yorsa rejimi d�zenli, su miktar� y�l i�inde de�i�iyorsa rejimi d�zensizdir. T�rkiye’deki akarsular�n rejimi D. karadeniz akarsular� hari� hepsi d�zensiz rejime sahiptirler.