Voice Over IP (IP �zerinde Ses �letimi)

MsXLabs (https://www.msxlabs.org/forum/)

- M�hendislik Bilimleri (https://www.msxlabs.org/forum/muhendislik-bilimleri/)

- - Voice Over IP (IP �zerinde Ses �letimi) (https://www.msxlabs.org/forum/muhendislik-bilimleri/60188-voice-over-ip-ip-uzerinde-ses-iletimi.html)

Voice Over IP (IP �zerinde Ses �letimi)
MsXLabs.org

G�R��
Bu konuda VoIP’nin (internet protokol� �zerinden sesli ileti�im) bug�nk� yay�n a��ndan internet, �zel IP intranetleri i�in yeni servisleri olanakl� k�lan ve gelirler ile network uygulamalar�ndaki tasarrufu g��lendiren ses ve data trafi�inin birle�imini g�stermektedir. Ayn� zamanda di�er haberle�me stratejilerinin en d��k maliyet ve en y�ksek gelirlerle voip’ye d�n��m�n� de a��klamaktad�r.
Ayr�ca VoIP haberle�me servislerinde gelecek nesile sundu�u kolayl�klar ve avantajlar ile gelecekte haberle�me alan�nda (�zellikle ilk 5 y�lda) kullan�m�ndan ve di�er teknolojilerle kar��la�t�r�lmas� ayr�nt�l� bir �ekilde anlat�lmaktad�r. Buna ilaveten VoIP ile VtoA (voice telephony over ATM) aras�ndaki rekabete ve alacaklar� pazar paylar�na da yer verilmi�tir.
IP telefon teknolojisi se�iminin avantajlar�ndan ve uzun s�reli geli�iminden de bahsedilmektedir. Ayr�ca (Voice over IP) internet protokol� �zerinden sesli ileti�im i�in �rnek uygulamalar verilmi� ve bunlar�n yararlar�na de�inilmi�tir.

G�n�m�zde ileti�im a�lar� art�k sadece veri ileti�imi i�in kullan�lmakla kalm�yor, mevcut altyap� �zerinde multimedya uygulamalar� da ger�ekle�ebiliyor. Kurulan altyap� maliyetlerine bakt��m�z zaman, k�sa s�rede giderlerin azalt�larak amortisman�n�n sa�lanmas�, firmalara �nemli avantajlar sa�l�yor. Yeni nesil sistemlerin geli�imiyle, veri hatlar� �zerinden ses ve g�r�nt�n�n aktar�ld�� uygulamalar ve video konferans teknolojileri her ge�en g�n daha da yayg�nla��yor.
Bu paralelde ses ve IP ileti�imi ��z�mlerimizle sizlere, ayr�k yap�lardan tek bir ses-video-veri a��na yumu�ak ge�i�i sa�layan, �l�eklenebilir, da��t�k ve g�venilir ��z�mler sunuyoruz. Ses ��z�mlerimizle kurulu�lar�n mevcut uygulamalar�n� geli�tirme ve daha etkin kullanma imkanlar�n� artt�r�rken, onlar i�in geli�en teknolojiler paralelinde yeniliklere a��k bir platform olu�turuyoruz.

IP Telefonu ��z�mleri
IP telefonu mevcut a�lar �st�nde ses iletimini sa�lamak �zere, standart olarak internet / intranet �zerindeki hemen hemen t�m uygulamalar�n referans ve ta��y�c� olarak kulland�� nternet Protokolu (IP) teknolojisini kullan�r.
IP Telefonu ��z�mleri, entegre bir ileti�im altyap�s�n�n olu�umu ve IP �zerinden y�ksek kalitede ses ileti�imi sa�lanabilmesi i�in veri, ses ve g�r�nt�n�n ortak tek bir a� �st�nde olmas�n� gerektiriyor. IP Telefonu ��z�mleri kurulu�lar�n, b�t�nle�ik a�lar�n faydalar�n� verimlilik art��, i� esnekli�i ve azalan i�letme maliyetleri olarak fark etmelerinde b�y�k katk� sa�l�yor. IP Telefonu ��z�mlerinde b�y�k kamp�slerden, �ubelere, k��k ofislerden orta boy i�letmelere kadar geni� bir yelpazedeki ihtiya�lar� �l�ekleyerek kar��layabilece�iniz IP tabanl� donan�mlar se�meniz m�mk�n.
IP Telefonu ��z�mleri be� ana ba�l�k alt�nda toplanabilir:

Altyap�
Altyap� bile�eni;

I. Anahtarlamal� telefon a�� giri� noktalar� (Public Switched Telephone Network Gateways – PSTN Gateways),

II. Analog telefon deste�i ve dijital sinyal i�lemcisinden (Digital Signal Processors Farms – DSP Farms)

olu�ur.
Altyap�da kullan�c� taraf�nda kullan�lan cihazlar; masa�st� telefonlar, yaz�l�m olarak multimedya ki�isel bilgisayarlar�n i�letim sistemleri �zerine kurulabilen “soft” telefonlar ile g�r�nt� aktar�m� ve web eri�imini m�mk�n k�lan LCD renkli / siyah-beyaz ekranl� masa�st� telefonlardan olu�an geni� bir yelpazeye sahip. Ayr�ca altyap�da geleneksel PBX, sesli mesaj (Unified Messaging) ve dizin sistemleri ile entegrasyon i�in gerekli arabirimler yer al�yor.

IP Telefonlar
IP Telefonlar� a��n�z�n g�� avantaj�n� kullanaca��n�z ayn� zamanda i� telefonunuzdan almay� umdu�unuz fayday� ve kullan�m kolayl��n� sa�layacak �ekilde tasarlanm�� ak�ll� ileti�im cihazlar� serisidir. IP ortam�nda, her telefonun ethernet ba�lant�s� vard�r. IP telefonda geleneksel bir telefonda bulmay� umdu�unuz t�m �zelliklerin yan� s�ra, internet eri�imi sa�layabilmek gibi daha karma��k �zellikler de bulunuyor.

�a�r� Y�neticisi
IP Telefonu Sistemi’nin kalbinde, yaz�l�m temelli arama i�lem ajan� �a�r� y�neticisi (call manager) bulunur. �a�r� y�neticisi, yaz�l�m� kurulu�un paket telefon a��n�n elemanlar� olan IP Telefonlar�n, medya i�lem ayg�tlar�n�n, IP �st�nde ses giri� noktalar� (VoIP gateways) ile �oklu ortam uygulamalar�n�n �zelliklerini ve kapasitelerini artt�r�yor. Bunlara ek olarak birle�tirilmi� mesajla�ma (unified messaging), �oklu ortam konferanslar� (multimedia conferencing), �a�r� merkezleri (collaborative contact centers) ve etkile�imli �oklu ortam yan�t sistemleri (interactive multimedia response systems) gibi veri, ses ve g�r�nt� servisleri �a�r� y�neticisinin uygulama programlama aray�zleri (application programming interface – API) ile entegre �al��abiliyor.

Mesajla�ma
B�t�nle�tirilmi� mesajla�ma (Unified Messaging Sistemleri), gerek telefonunuz, gerekse mevcut ki�isel bilgisayarlar�n�z vas�tas�yla t�m mesaj, ses, e-posta, faks ihtiya�lar�n�z� kar��layabildi�i gibi, geni�leyen organizasyonunuzu ve �al��anlar�n�z�n �retkenli�ini optimum i� ileti�imlerini sa�layarak m��terilerinize iyi hizmet sunma olana�� veriyor. Bu ��z�m grubu, b�t�nle�ik mesajla�ma ve personel �retkenli�i temin ederek, ileti�imin �abuk ve sorunsuz bir hale gelmesini sa�larken, bu �ekilde mevcut rutin i�lerinize daha fazla zaman ay�rman�za imkan tan�yor.

Ses Kutular� ��z�mleri
Ses Kutular� (VoIP Gateway), IP Telefonu ��z�m� kadar b�t�nle�ik hizmetler sunmasa da geni� alan a�lar �zerinden bu ��z�m ile VoIP veya VoFR ileti�im sa�lamak yayg�n ve firmalar�n telefon / faks giderlerini azaltmas� a��s�ndan son derece uygun sistemlerdir. Asl�nda bu ��z�m, IP Telefonu sisteminin bile�enlerinden biri olan “Altyap�” ba�l�� alt�ndaki �r�n mimarisini de kaps�yor.
G�n�m�zde ses ve veri sistemlerinin ayn� kutu �zerinden sa�lanabildi�i t�mle�ik sistemlerin yan� s�ra, yine ses ve veri paketlerinin farkl� kutularda i�lendi�i ayr�k sistemler ile ses ileti�imi sa�lanmas� m�mk�n.
TruvaTelekom ses ��z�m� mimarisinde, m��teri altyap�s� ve isteklerinin detay analiz ve raporlanmas� sonucunda, en uygun topoloji marka ba��ms�z olarak projelendirilip uygulan�yor ve u�tan uca ses ileti�imi sa�l�kl� bir �ekilde sa�lanabiliyor. Bu tarz projelerde ses ileti�iminde Quality Of Service (QoS) ve yo�un veri paketi ge�i�lerinde, ses paketlerine �ncelik sa�lanabilmesi, ses g�r��melerine belli bant geni�liklerinin dinamik olarak tahsis edilebilmesi ve bu sayede hat h�zlar�n� optimum noktada tutarak ses ileti�iminin de sa�l�kl� �ekilde sa�lanmas� �ok �nemlidir.
TruvaTelekom Teknoloji’nin g�c�n�n ve fark�n�n �nemli bir g�stergesi olan uzman kadromuzla, ger�ekle�tirdi�imiz kurulumlarda, m��teri ortam�ndaki her marka PBX santral sistemi ile entegrasyonu ba�ar�yla ger�ekle�tirirken, �irket giderleri ile proje maliyetlerinin azalt�lmas�n� sa�l�yoruz.
TruvaTelekom, ses kutular� �zerinden ses ileti�iminde marka ba��ms�z hizmet vererek, bu kapsamda Cisco, 3Com, Net2Phone, D-Link, Allied Telesyn, Multitech, Quintum, Planet gibi markalarla pek �ok ba�ar�l� projeye imza atm�� bulunuyor.

INDEKS
1. VO�P (VO�CE OVER IP) NED�R?
2. TCP/IP NED�R?

2.1. IP Nedir?
2.2. IP �zerinden Sesli �a�r� Kurulmas�
2.3. TCP/IP’ye Giri�
2.4. TCP/IP Internet Protokol�
2.5. TCP/IP’nin Yap�s�
2.6. A� (Network) Katman�
2.7. Internet Katman�
2.8. �letim (Transport) Katman�
2.9. Uygulama (Application) Katman�
2.10. Tan�mlanm�� IP protokolleri
2.11. IP Protokolleri Tan�mlar�
2.12. TCP Socket Protokolleri

3. D�G�TAL SES TEKNOLOJ�LER�NE G�R��

3.1. Digital Ses Ge�mi�i
3.2. Analog & Digital Sinyalleme
3.3. Analog sinyalin digital hale getirilmesi
3.4. Analog’dan Say�sal’a �evirim ��lemi
3.5. Nyguist Kriteri

4. VOIP VE QOS (QUAL�TY OF SERV�CE) BA�LANTISI

4.1. Bant Geni�li�i ve Paketler
4.2. VoIP ve QoS (Quality of Service) Ba�lant�s�

4.2.1. Delay (Gecikme)
4.2.2. Biriktirme Gecikmesi-Accumulation Delay
4.2.3. S�re� Gecikmesi
4.2.4. A� Gecikmesi
4.2.5. Stress (Jitter)
4.2.6. Kay�p-Paket Telafisi
4.2.7. Yank� Telafisi

5. KODLAMA STANDARTLARI

5.1. Ses Kodlama

5.1.1. Voice form coders
5.1.2. Vocoders
5.1.3. Hybrid coders
5.1.4. Ses s�k�st�rma art�- eksileri

5.2. Ses S�k��t�rma Teknikleri

5.2.1. Wave form algoritmalar� (coders)
5.2.2. Source algoritmalar�
5.2.3. G729 ve G729a s�k��t�rma

5.3. Kodlama Standartlar�

6. VOIP PROTOKOL M�MAR�S�

6.1. H.323

6.1.1. H.323 ve Ses
6.1.2. Video
6.1.3. H.323 Bile�enleri
6.1.4. H.323 Terminallerin Haberle�mesi

6.2. RTP ve RTCP
6.3. Media Gateway Control Protocol (MGCP)
6.4. RSVP ( Resource Reservation Protocol)
6.5. SAP,SDP ve SIP protocolleri

6.5.1. SIP

7. VOIP B�T�NLE��K YAZILIM M�MAR�S�

7.1. Ses Paketi Yaz�l�m Mod�l�
7.2. Telefon-Sinyalle�me A� Ge�idi Yaz�l�m Mod�l�
7.3. Paket Kural� Mod�l�
7.4. A�-Y�netim Mod�l�

8. S�NYALLE�ME, KURAL VE Y�NET�M MOD�LLER�

8.1. Telefon-Sinyalle�mesi A� Ge�idi Mod�l�
8.2. A�-Kural� Mod�l�
8.3. A�-Y�netim Mod�l�

9. VoIP UYGULAMALARI
10.VoIP'N�N D��ER TEKNOLOJ�LERLE KAR�ILA�TIRMASI

10.1. FR uzeri ses (VoFR-Voice Over Frame Relay)
10.2. ATM �zeri ses (VTOA)
10.3. IP �zeri ses (VoIP - Voice Over Internet Protocol)

11. VoIP'�N AVANTAJLARI
12. SON S�Z

1. VOIP (Voice Over IP) NED�R?
Internet ve Intranetlerin geli�erek yayg�nla�mas�yla birlikte, ses ileti�iminin paketlenerek, analog teknolojilere g�re daha avantajl� olan IP a�lar� �zerinden transferi son derece cazip ve ekonomik g�z�kmektedir.
Zira paketlenerek IP trafi�i �zerine oturtulmu� ses verilerinden olu�an telefon faturalar�, �zellikle deniz a��r� konu�malar dikkate al�nd��nda ciddi bir ucuzlama sa�l�yor. �ehir i�i g�r��melerde her ne kadar belirgin bir ucuzlama olam�yorsa da, deniz a��r� g�r��melerde IP telefonu yakla��k % 60'l�k bir tasarrufu sa�lamakta. Tabi bunun yan� s�ra firmalar olu�turduklar� intranetler vas�tas�yla, dahili olarak ta Voice Over IP tekni�i ile dahili fax ve telefon trafi�ini olu�turarak tasarruf sa�layabilirler.
Ancak t�m bu avantajlar�na kar��n bu teknolojiye ge�meden �nce yap�lmas� gereken baz� �nemli saptamalar vard�r ve bu t�r teknolojilere ne kadar haz�r oldu�unuzu belirlemeye yarar. Bunlar� s�ralayacak olursak;�ncelikle sahip oldu�unuz networklerdeki trafi�inizi �l��mleyerek, ne kadar yo�unlukta bir data trafi�ine sahip oldu�unuzu belirleyin. Ayr�ca bu data trafi�ine bir de ses trafi�inin ilave edildi�i durumlarda, altyap�n�z�n bu daha da a��r y�k� ta��y�p ta��yamayaca��ndan emin olman�z gerekir. Bu anlamda Voice Over IP'ye ge�meden �nce, belirleyece�iniz iki kullan�c� aras�nda g�n�n de�i�ik zamanlar�nda bir dizi denemeler yap�n ve gecikme zaman�n� �l��n.

Yapt��n�z bu testlere ba�l� olarak performans analizi yap�n ve ne kadar paket kayb�, paket gecikmesi sinyal/g�r�lt� oranlar� ve ses/veri kalitesi ile g�venlik gibi son derece �nemli de�erleri belirleyin. Kullan�c�lar Voice Over IP ile normal telefonu kar��la�t�rarak, size yan�lt�c� bilgi verebilirler ancak normalde bu trafi�in bir SNMP ile y�netilerek RMON (Remote Monitoring) uyumlu bir network ortam�nda yap�lmas� yararl�d�r. T�m bu de�erler al�nd�ktan sonra ancak bir optimizasyona gidebilir ve gerekli servis kalitesini sa�layacak bir network olu�turabilirsiniz.
Se�ece�iniz Voice Over IP cihaz�n�z�n (gateway), kulland��n�z PBX ve di�er etkile�imli sesli yan�t sistemleri ile uyumlu olmas� gerekmektedir. �zellikle PBX �zerindeki Trunk devre port'u problem olabilir.
Voice Over IP teknolojisini bir b�t�n halinde anlamaya �al��n ve teknolojisini ��renin. �zellikle kodlama mekanizmalar� ve analog sesin paketler haline getirilerek bir IP a��na aktar�lmas� esnas�nda yap�lan d�n��mlere �nem verin. Zira bu teknik, de�i�ik gateway �reticisi firmalarca de�i�ik bi�imlerde yap�lmaktad�r.

Bu analog sinyallerin, bir IP paketi haline getirilmesi i�in ve kar�� tarafta yine ayn� paketin ��z�lerek yeniden ses haline gelmesi i�in gerekli decoder/encoder (kodlay�c�/kod ��z�c�) i�in bir dizi standart bulunmaktad�r. ITU-T G.711 (64 Kbit ses), G.729 (8 Kbit ses) ve G.723 (5.2 ile 6.3 Kbit aras�).
Bu noktada �reticiler yukar�da belirtti�imiz gibi de�i�ik ve kendilerine �zg� �r�nleri piyasaya sunmaktad�rlar. Burada dikkat edilmesi gerekli �ey, her �retici firma cihaz� i�in iletilen sesin karakteristiklerinin bilinmesi gerekir. Yani sesin, Fax, M�zik, Video sesi veya sadece sesten olu�up olu�mad�� bilinmelidir. Her birinin de�i�ik kodlama algoritmas� vard�r ve gateway cihazlar�n�n hangi algoritmalar� destekleyip desteklemedi�i ve hangi standartla �al��t�� kesin olarak bilinmelidir. Ayr�ca t�m bunlar�n yan� s�ra yapaca��n�z bir di�er �ey de t�m bu karma��k ve zor gibi g�r�nen i�lemleri olabildi�ine basite indirgeyerek, kullan�m kolayl��n� �n planda tutmakt�r. VoIP yi anlamadan once TCP/IP nin anlas�lmas� gerekmektedir.

2. TCP/IP

2.1. IP Nedir?
Internet’e ba�l� bir bilgisayar en az bir Internet protokol (IP) adresi bulunur ve bu adres onu Internet’e ba�l� di�er bilgisayarlardan ay�r�r. Bir veri g�nderdi�iniz veya ald��n�z zaman (�rne�in, bir e-posta veya bir web sayfas�), veri veya mesaj paket denilen k��k par�alara b�l�n�r. Bu paketlerin her biri g�ndericinin adresini ve al�c�nin Internet adresini ihtiva eder. Herhangi bir paket Internet’in k��k bir b�l�m�n� anlayabilen “gateway” bilgisayara g�nderilir. Gateway bilgisayar paketin gidece�i adresi okur ve bu adrese g�re paketi ilgili bir gateway bilgisayara g�nderir ve s�ra ile Internet �zerindeki di�er gateway bilgisayarlar, paketin yak�n kom�usundaki bilgisayara ait oldu�unu anlayana kadar ayn� i�lemi yapar. Paketin adresini tan�yan gateway bilgisayar, paketi do�rudan adresi belirtilen bilgisayara g�nderir. Bir�ok pakete b�l�nen mesajdaki her bir paket gerekti�inde Internet �zerindeki farkl� bir g�zergahtan g�nderilir. Bu durumda paketler gidece�i adrese farkl� s�ralarda varabilir. Internet protokol, paketlerin yaln�z iletimini sa�lar.
Di�er bir protokol, �letim Kontrol Protokol� (Transmission Control Protocol, TCP), gelen paketleri s�raya dizer. IP, haberle�meyi sa�lad�� iki u� donan�m aras�nda devaml� bir ba�lant� kurmaz ve bu nedenle ba�lant�s�z protokol olarak adland�r�l�r. Internet i�inde seyahat eden her bir paket, di�er paket veya veriler ile ilgisi bulunmayan ba��ms�z bir birim olarak kabul edilir.
IP �ebekesine kar��n geleneksel �ebeke (Devre anahtarlamal� telefon �ebekesi, PSTN): IP �zerinden ses ve IP �ebekeleri ile devre anahtarlamal� geleneksel �ebekeler aras�ndaki ana fark, bir donan�mdan di�er donan�ma bilgi al�nmas�ndaki metot fark�d�r. Geleneksel Kamu Anahtarlamal� Telefon �ebekesinde (PSTN) bir �a�r� yap�ld��nda, iki donan�m aras�nda fiziksel bir hat kurulur. IP �zerinden ses durumunda, donan�m aras�nda tahsis edilmi� bir ba�lant� yoktur. Bunun yerine konu�ma bilgisi veya verisi (Analog konu�ma say�sal konu�maya �evrilir) kodlan�r ve paketlere b�l�n�r. Bir donan�mdan di�er donan�ma bu bilgi paket anahtarlamal� �ebeke �zerinden iki donan�m aras�nda devaml� bir ba�lant� kurulmadan �ebeke i�indeki m�mk�n olan en h�zl� yol �zerinden iletilir. Internet, paket veri �ebekelerinde bilgiyi nakletmek i�in ayn� metodu kullan�r. Her �e�it veri (Dok�man, resim, ses) paketlere b�l�n�r ve �ebeke boyunca g�nderilir. Paketler gidece�i yere vard�� zaman, yeniden s�ralanarak birle�tirilir.

2.2. IP �zerinden Sesli �a�r� Kurulmas�
IP telefon veya yaz�l�m telefonu (IP �zerinden ses iletimi ile donat�lm�� bilgisayar) analog konu�may� say�sal paketlere �evirir. Bunlar eternet kablosu �zerinden IP �ebekesine iletilirler. Kullan�c�n�n donan�m�, merkezi bir �ebekede kay�tl� oldu�u i�in, ayn� donan�m �ebeke �zerinde herhangi bir yerde, altyap�da bir de�i�iklik yap�lmadan kullan�labilir.
I) Anolog konu�ma, bir ses kodlay�c� taraf�ndan (Voice encoder) say�sal sinyale �evrilir.
II) Bu say�sal sinyal IP paketlerine b�l�n�r ve gidece�i yere s�raya bak�lmaks�z�n, s�rekli bir sinyal olmadan, g�nderilir.
III) IP paketleri IP �ebekesi boyunca bireysel olarak iletilirler.
IV) IP �zerinden sa�lanan ses hizmetinin merkezi bir �a�r� sunucusudur (Call server). Bu sunucu b�t�n �a�r�lar� kontrol eder ve hizmetin akl�n� olu�turur.
V) IP �zerinden ses i�in, gateway, PSTN �ebekesine ba�lant� ara y�z� olu�turur.
VI) Alici tarafta bulunan bir Jitter, paket �ebekenin olu�turdu�u herhangi bir gecikmeyi dengeleyerek, d�zg�n ve kesintisiz ses ��k��n� kod ��z�c� (Decoder) �zerinden sa�lar.

2.3. TCP/IP’ye Giri�
TCP/IP’nin k�kleri 1960’lar�n sonunda ve 1970’lerin ba��nda Amerikan Savunma Bakanl��na ba�l� �leri Ara�t�rma Projeleri Ajans�n�n (Advanced Research Projects Agency, ARPA) y�r�tt�� paket anahtarlamal� a� deneylerine kadar uzan�r. TCP/IP’nin yarat�lmas�n� sa�layan proje, ABD’deki bilgisayarlar�n bir felaket an�nda da ayakta kalabilmesini, birbiriyle ileti�iminin devam etmesini ama�l�yordu. �imdi bakt��m�z zaman projenin fazlas�yla amac�na ula�t��n� ve daha ba�ka �eyleri de ba�ard��n� g�r�yoruz.
TCP/IP’nin tarihi ayn� zamanda Internet’in tarihidir. Internet ile TCP/IP ayr�lmaz karde�lerdir. TCP/IP, Internet’in temelidir. Bildi�iniz gibi Internet’in bir sahibi yoktur. Herkes Internet’in sahibidir, hi� kimse Internet’in sahibi de�ildir. Ama bu, Internet t�m�yle ba��bo� demek de de�ildir. Internet’i Internet’in protokol� TCP/IP’yi d�zenleyen g�n�ll� kurulu�lar vard�r. Bunlar� ��yle s�ralayabiliriz:
Internet Society: (ISOC, Internet Derne�i) 1992 y�l�nda olu�turulmu�tur. Internet’te kullan�lan teknolojileri, uygulamalar�, kurallar� belirler. Her �lkede yerel Internet Dernekleri bulunur.
Internet Architecture Board: (IAB, Internet Mimarisi Kurulu) ISOC i�inde teknik kurallar� �neren kuruldur. Bu kurulun alt�nda da �� kurul bulunur. Internet’i d�zenleyenler de asl�nda bunlard�r. Bu kurullar hakk�nda da k�saca bilgi vereyim:
Internet Engineering Task Force: Internet M�hendislik G�rev G�c�: Internet standartlar�n� olu�turur, teknik sorunlara ��z�m �retir.
Internet Assigned Number Authority: Internet Numara Atama Merkezi: Internet’te kullan�lan protokolleri belirler ve gelecek i�in planlama yapar.
Internet Research Task Force: Internet Ara�t�rma G�rev G�c�: TCP/IP ile ilgili ara�t�rma projelerinden sorumludur.
Bu k�sa tarih�eden sonra bir yerel alan bilgisayar a�� zerinde TCP/IP’yi anlatmaya ge�elim. Buradaki anlatt�klar�m Internet �zerinde de ge�erli olacakt�r. TCP/IP genelde bir bilgisayar ortam�nda iki program aras�nda ileti�im kurulmas� i�in kullan�lan bir protokold�r. Burada programlar Server (Sunucu, ��g�ren) ve Client (��veren) olarak iki ayr� konumda �al��r. K�saca s�ylemek gerekirse programlardan biri gelen bilgiyi i�leyip di�er programa g�ndermeyi ger�ekle�tirirken, bilgiyi alan program, i�lenmi� bilgiyi g�r�nt�ler ya da kullan�r. Bu kavram bize iki de�i�ik ortamda �al��an programlar yazma olana�� getirir.
Genelde kullan�c�lar�n hepsinde yaln�z kullan�c� ara y�z� olan programlar �al��rken, merkezde veri taban� eri�imi, yaz�c� payla��m� ve d�� d�nya ile ba�lant� i�in gereken programlar bulunur. Kullan�c� bilgilerinin ekrandan al�nmas� s�ras�nda kullan�c� bilgisayar�nda �al��an program merkezdeki programla ba�lant� olmad��ndan t�m i�lem y�k� yaln�z kullan�c� bilgisayar�nda kal�r. Bu i�lemler i�in merkez bilgisayar bir emek harcamaz. Bilgi tamamlan�p merkeze g�nderildi�inde ilgili program, gelen bilgi �zerinde gereken i�lemleri yap�p sonu�lar� kullan�c�n�n bilgisayar�na iletir. Aradaki ileti�im s�rekli de�ildir. �leti�im yaln�z mesaj al�� veri�i s�ras�nda kurulur. Ancak ayn� anda birden �ok kullan�c� bir merkeze ba�lant� kurabildi�inden merkezdeki bilgisayar y�ksek i�lem g�c� ile donat�l�r.
Kullan�c� bilgisayarlar� ise herkesin kulland�� PC'ler olabilir. Baz� ko�ullarda t�m kullan�c�lara her i�i yapan yetki verilmez. Ancak kulland�klar� program�n veri taban�na ekler yapmas�, ya da verilerin baz�lar�n� de�i�tirmesi gerekebilir. Bu durumda sunucu t�m yetkiler ile donat�l�r ve client program gerekli mesaj� g�ndererek i�lemin yap�lmas�n� ister. Burada sunucu ve client programlar ayn� bilgisayarda �al��abilir. �rne�in bir java applet ile ekrandan girilen bilginin diske yaz�lmas� hakk� bir server programa mesaj g�nderilerek yap�labilir. Burada java applet, bilgiyi al�rken kullan�c�n�n yetkisi olup olmad��n�, g�venlik kurallar� �er�evesinde kontrol eder (Kullan�c� ad� ve �ifresi almak gibi) ve uygun g�venlik bilgilerini mesajla birlikte sunucuya g�nderir. Bu nedenle TCP/IP ileti�im programlar� kullan�c�lara client ve sunucu programlar yazarak uygulama alanlar�n� geni�letme olana�� getirir. Burada anlatt��m ve ileride anlataca��m baz� temel kavramlar, TCP/IP hakk�nda teknik bilgileri i�ermektedir. Ama�, �e�itli uygulamalarda bu kavramlar� kullanarak ileti�im programlar� yaz�l�m�n� kolayla�t�rmakt�r.

2.4. TCP/IP Internet Protokol�
TCP/IP, Transmission Control Protocol/Internet Protocol ifadesinin k�saltmas�. T�rk�e’si “�letim Kontrol Protokol�/Internet Protokol�” anlam�na geliyor. Protokol belirli bir i�i d�zenleyen kurallar dizisi demektir. �rne�in, devlet protokol� devlet erkan�n�n nerede duraca��n�, nas�l oturup kalkaca��n� d�zenler. A� protokolleri de bilgisayarlar aras� ba�lant�y�, ileti�imi d�zenler.
TCP/IP’nin ad�na bak�p tek bir protokol oldu�unu d��nmemeliyiz. TCP/IP, bir protokoller k�mesidir. Her biri de�i�ik i�ler yapan bir y��n protokolden olu�ur.
TCP/IP ile kurulan bir bilgisayar a��nda bir bilgisayar� �� parametre ile tan�mlar�z. Bu parametreler: Bilgisayar�n ismi, IP adresi ve MAC adresi (Media Access Control: Ortama Eri�im Adresi)’dir.
TCP/IP protokoller k�mesi bu �� parametreyi kullanarak bilgisayarlar� birbirine ba�lar.
Bilgisayar�n ismi kullan�c� taraf�ndan i�letim sistemine y�klenirken bilgisayara verilen add�r (Bilgisayarlara MUHASEBE, SATIS, VERITABANI ya da AHMET, ALPAY gibi a��klay�c� ve an�msanmas� kolay isimler verilir).
IP adresi ise 172.44.123.89 �rnek adresinde oldu�u gibi d�rt b�lmeden olu�an bir adrestir. Nokta ile birbirinden ayr�lan bu b�lmelerin her biri 0 (s�f�r) ile 255 aras�nda bir de�er alabilir.
MAC adresi, bilgisayarlar�n a� kart�n�n ya da benzer cihazlar�n�n i�ine de�i�tirilmez bir �ekilde yerle�tirilmi� bulunan bir adrestir. 0020AFF-8E771 �rne�inde oldu�u gibi onalt�l�k d�zende (Hexadecimal) rakamlardan olu�ur. MAC adresi yerine donan�m (Hardware) adresi ya da fiziksel (Phisical) adres terimleri de kullan�labilir.
A� �zerinde ileti�im asl�nda yaln�zca MAC adresleri ile ger�ekle�ir. ��nk� IP adresleri TCP/IP protokol�ne �zeldir. Ba�ka bir protokolde, �rne�in, Novell’in kulland�� IPX/SPX protokol�nde IP adresi diye bir �ey yoktur. B�t�n protokollerde de�i�meden kalan tek �ey MAC adresidir.
Her protokol kendine g�re bir protokol �emas� kullan�r ama bu �emalarda yer alan adreslerin d�n�p dola��p en alttaki MAC adreslerine �evrilmesi gerekir.
Bir bilgisayar bir ba�ka bilgisayar�n IP adresine sahipse ama MAC adresine sahip de�ilse Adres ��z�mleme Protokol� (Address Resolution Protocol, ARP) ad� verilen bir protokol kullanarak IP adresini MAC adresine �evirir. TCP/IP’nin bir protokol k�mesi oldu�unu belirtmi�tim. ��te ARP bu k�menin bir �yesidir.
�leti�ime ge�ece�i bilgisayar�n IP adresini bilen bir bilgisayar ARP protokol� ile “Bu IP adresi kiminse bana MAC adresini s�ylesin” �eklinde bir mesaj olu�turur ve bu mesaj� broadcast yapar, yani, a�daki t�m bilgisayarlara g�nderir. A�daki t�m bilgisayarlar bu mesaj� al�rlar, e�er s�z konusu IP adresi kendilerine ait de�ilse mesaj� ��pe atarlar. Mesajdaki IP adresinin sahibi olan bilgisayar ise kendi IP adresini tan�r ve hemen “Bu IP adresi bana ait, benim MAC adresim �udur” �eklinde bir mesajla yan�t verir. �lk bilgisayar art�k di�er bilgisayar�n MAC adresini bildi�i i�in as�l mesaj�n� do�rudan (Broadcast yapmadan) g�nderebilir.
Peki, bir bilgisayar IP adresini nas�l al�r? Bunun iki yolu vard�r: Ya siz bu adresi elle girersiniz, ya da bir bilgisayar belli bir adres havuzundan ald�� adresleri di�er bilgisayarlara da��t�r. Adresleri elle girmenin en b�y�k sak�ncas� adreslerin, subnet mask de�erinin ve default gateway gibi di�er baz� bilgilerin yanl�� girilebilmesidir. E�er a�daki bilgisayar say�s� 5-10’u a��yorsa adresleri elle girmek pek ak�ll�ca de�ildir.
IP adreslerini otomatik olarak da��tman�n bir yolu vard�r ve bu yolun ad� Dinamik Bilgisayar Konfig�rasyonu Protokol� (Dynamic Host Configuration Protocol, DHCP) ‘d�r. Bu protokol ile bir bilgisayar DHCP sunucu (Server) olarak tan�mlan�r ve IP adres da��t�m� bu sunucu �zerinden yap�l�r.
DHCP sunucu �zerinde bir IP adres havuzu tan�ml�d�r (�rne�in 172.123.34.100 ile 172.123.34.300 aras� gibi). Hen�z IP adresi almam�� olan bir bilgisayar, e�er IP adresini DHCP’den alaca�� belirtilmi�se, a��ld��nda, “Ben yeni a��ld�m, hen�z bir IP adresim yok, e�er ortamda bir DHCP sunucu varsa bana bir IP adresi g�ndersin” anlam�nda bir mesaj yay�nlar (Broadcast eder). E�er ortamda bir DHCP sunucu tan�ml� ise bu mesaj� al�r “Ben bir DHCP sunucu oldu�uma g�re bu mesaja yan�t vermeliyim” �eklinde d��n�p kendisinde tan�ml� olan IP adreslerinden bo�ta olanlardan birini se�erek bilgisayara g�nderir. IP adresi alan bilgisayar art�k di�er bilgisayarlarla ileti�im kullan�rken bu adresi kullan�r.
B�ylece bir IP adresinin nas�l al�nd��n� anlam�� olduk, IP adresinin nas�l MAC adresine �evrildi�ini anlam��t�k. �imdi “�yi ama, biz Windows 98’de ya da Windows NT’de A� Kom�ular�’na (Ya da Network Neighborg’a) t�klad��m�zda kar��m�za IP adresleri ya da MAC adresleri gelmiyor ki, yaln�zca bilgisayar isimleri geliyor” diyebilirsiniz; hakl�s�n�z. Ba�taki s�ylediklerimizi d��n�rsek; TCP/IP d�nyas�nda bir bilgisayar� �� ey belirler: Bilgisayar�n ismi, IP adresi, MAC adresi. Bir bilgisayar�n MAC adresini ya da IP adresini de�il de ismini kullanmak daha kolayd�r. Aksi taktirde bilgisayarlar�n IP adreslerini daha da k�t�s� MAC adreslerini ezberlemek zorunda kalabilirdik. Bu y�zden bilgisayarlara hat�rlanmas� kolay ve a��klay�c� isimler verir ve ileti�im s�ras�nda bu isimleri kullan�r�z.
Bilgisayar ismini kullanmak kolay�m�za gidiyor ama a� �zerinde ileti�im ger�ekte MAC adresleri �zerinden ger�ekle�iyor. O zaman bilgisayar ismini �nce IP adresine �eviren daha sonra da MAC adresine �eviren mekanizmalar, protokoller olmal�d�r. IP adresini MAC adresine �eviren protokole de�inmi�tim (ARP Protocol). Bilgisayar adlar� IP adreslerine nas�l �evriliyor �imdide buna k�saca de�ineyim: En basit olarak �unu yapabiliriz: Bulundu�umuz yerde “Ad� �u olan makine bana IP adresini bildirsin” anlam�nda bir mesaj broadcast ederiz. E�er bulundu�umuz ortamda b�yle bir bilgisayar varsa bize IP adresini verir. Ama bunu yapmaktan ka��nmam�z gerekir. ��nk� yay�nlad��m�z broadcast mesajlar a� �zerindeki her bilgisayar� gereksiz yere me�gul ederler. Bu bir apartman�n �n�ne gelip birilerini d��ar� ��karmak i�in araban�n kornas�na basmaya benzer. �stedi�iniz ki�iler d��ar� ��karlar ama bu arada t�m apartman� aya�a kald�r�rs�n�z. Ayn� i�i apartman�n kap�s�ndaki zil tablosuna bak�p ilgili zili �alarak ta yapabilirsiniz. Bu durumda da amac�n�za ula��rs�n�z �stelik kimseyi de rahats�z etmemi� olursunuz.
Bilgisayar a�lar� da benzer mekanizmalar kullanabilir. �u anda bu i� i�in iki temel se�ene�iniz vard�r: DNS ve WINS. “Neden iki se�enek” diye sorabilirsiniz. ��nk� bu iki ayr� se�enek iki ayr� ismi IP adresine �eviriyor. PC d�nyas�nda bilgisayarlar�n iki ismi vard�r. Birincisi en �ok 15 karakter olabilen NetBIOS ismi. Di�eri ise 256 karakter olabilen Unix/Internet ortam�ndaki “Host” ismi. NetBIOS ismine �rnek olarak “MUHASEBE” �eklinde bir isim verebiliriz. Host ismine �rnek olarak ise “bilgi.sanor.com.tr” ismini verebiliriz. Host ismindeki ilk parametre (“bilgi”) bir Internet domainindeki bilgisayar�n ismidir. Host ismini geri kalan� ise o bilgisayar�n bulundu�u Internet domain’ini tan�mlar (sanor.com.tr). Buradaki domain, NT’deki domain’den tamamen farkl�d�r. �kisi aras�nda bir ba�lant� yoktur.
Bilgisayarlar�n domain+bilgisayar isminden olu�an host ismine T�m�yle Tan�mlanm�� sim (Fully Qualified Name, FQN) de denir.
�simler iki tane olunca isim/IP e�le�tirme (��z�mleme) mekanizmalar� da iki tane olur. Microsoft, NetBIOS isimlerini IP adresine �evirme konusunda Windows Internet Adland�rma Servisi’ni (Winsows Internet Naming Service, WINS) �neriyor. Host isimlerini IP’ye �evirme konusunda ise hem Microsoft, hem de Internet d�nyas� Domain �sim Sistemi (Domain Name System, DNS) mekanizmas�n� kullan�yor.
WINS servisinde bir makineyi WINS sunucusu olarak tan�ml�yoruz, b�t�n bilgisayarlar gidip adlar�n� ve IP adreslerini bu sunucuya bildiriyorlar (Yeni bir eve ta��nd��m�zda hane halk�n�n mahallenin muhtar�na kay�t olmas� gibi). B�ylece WINS sunucusu �zerinde ortamdaki bilgisayarlar�n isimleri ve IP adreslerine ili�kin bir veritaban� olu�turulmu� oluyor.
Bir bilgisayar ismini bildi�i bir bilgisayar�n IP adresini bulmak istedi�i zaman broadcast yapmak yerine bu sunucuya gidiyor “�u addaki bilgisayar�n ismi nedir?” �eklinde bir soru soruyor. WINS sunucu da kendi veritaban�na bakarak soruyu yan�tl�yor. Bu a�amadan sonras�n� zaten a��klam��t�m (ARP ile IP adresi MAC adresine �evriliyor, sonra da MAC adresi �zerinden ileti�im ger�ekle�tiriliyor.
Bu ba�lamda “Bilgisayarlar ortamda bir WINS sunucunun var olup olmad��n� varsa adresini nereden biliyorlar?” �eklinde bir soru akl�n�za gelebilir. Bu sorunun yan�t� “WINS sunucu adresi elle girilmi�tir” �eklinde verilebilir. A� �zellikleri sayfas�na gidilir, TCP/IP protokol� se�ilir ve WINS k�sm�ndan ortamdaki WINS sunucu adresi girilebilir. Peki WINS sunucu adresinin de otomatik bir �ekle verilme olana�� yok mu?
Yukar�da DHCP’yi anlat�rken DHCP sunucunun IP adresinin yan� s�ra ba�ka bilgileri de istemci bilgisayarlara (DHCP client’lara) g�nderebilece�ini s�ylemi�tik.��te bu bilgilerden birisi de WINS sunucunun adresidir. DHCP sunucudan IP adresi alan bilgisayarlar ortamdaki WINS sunucunun adresini de ��reniyorlar ve gidip kendilerini kaydettiriyorlar. Bu i�lem otomatik olarak, el de�meden son derece fenni y�ntemlerle ger�ekle�tiriliyor.
Yukar�daki son c�mle biraz abart�l� g�r�lebilir, ama bunun bir nedeni var: WINS, Microsoft taraf�ndan bulunan ve kullan�lan bir y�ntemdir. Internet’te isim IP e�le�tirmesi i�in ba�ka bir y�ntem kullan�l�yor: DNS (Domain Name System). Bu sistemde bilgisayar adlar� ve IP adresleri DNS sunucu olarak konumland�r�lan bilgisayarlara “Elle” kaydediliyor. Burada WINS’dekine benzer bir otomasyon s�z konusu de�il. �sim-IP bilgilerini girme i�i bilgi i�lem b�l�m� �al��anlar�n�n �zerine kal�yor. Bilgiler DNS’e kaydedildikten sonra bir bilgisayar ismini bildi�i bir bilgisayar�n IP adresini ��renmek isterse DNS sunucuya gidiyor ve ad�n� soruyor.
Bilgisayarlar ortamda bir DNS sunucu olup olmad��n� nereden biliyorlar? Bu sorunun cevab� art�k daha kolay: DNS sunucunun adresi ya elle statik olarak giriliyor ya da DHCP taraf�ndan DNS sunucu adresi de da��t�labilir.
DNS sisteminin k�t�l�� bilgilerin elle girilmesinde ve statik olmas�ndad�r. Bilgisayar adlar�n�n ve IP adreslerinin elle girilmesi ve de�i�tirilmesi gereklidir.
Windows NT’de 4.0 versiyonuna kadar bir DNS sunucu fonksiyonu bulunmuyordu. 4.0 ile birlikte DNS sunucu fonksiyonu da eklendi. �stelik Microsoft DNS’i WINS’e ba�lamay� da ba�ard�. 4.0’da, DNS sunucu bir kayd� kendi veritaban�nda bulamazsa ortamdaki bir WINS sunucuya sorabilir ve ondan ald�� yan�t� iletebilir. Bu y�ntemle hem Microsoft ��z�m�n� koruyor hem de DNS sunucu isteklerini kar��l�yor.
K�saca �zetlersek:
TCP/IP bir protokoller k�mesidir. TCP/IP, Internet’in protokol�d�r. Son y�llarda ise Internet’in yan� s�ra yerel bilgisayar a�lar�nda da h�zla yayg�nla�m��t�r. TCP/IP i�indeki DHCP, bilgisayarlara otomatik olarak IP konfig�rasyonu da��tmak i�in kullan�l�r. ARP, IP adresini MAC adresine �evirir. WINS, NetBIOS isimlerini IP adresine �evirir. DNS, host isimlerini IP adresine �evirir.

2.5. TCP/IP’nin Yap�s�
Bilgisayar a�lar�n� anlatan kitaplara bakarsak hepsinde yedi katmanl� OSI yap�s�ndan s�z edildi�ini g�r�r�z. Burada TCP/IP de ise d�rt katmanl� bir yap� d��n�yoruz. A�a��daki �ekilde bu katmanlar� ve katmandaki protokolleri g�rebiliriz.
1) Uygulama (Application)
2) �letim (Transport)
3) Internet
4) A� Ethernet, Token-Ring, FDDI, Frame Relay, X-25, SLIP, PPP

2.6. A� (Network) katman�
A� katman� bilgisayarlarda bulunan a� kart�n�, kablolar� vs. �eyleri g�stermektedir. Veri paketlerinin a�a iletilmesinden ve a�dan �ekilmesinden bu katman sorumludur.

2.7. Internet Katman�
�nternet Katman�nda IP’ye g�re d�zenlenmi� veri paketlerini g�r�yoruz. �letim katman�ndan gelen veriler burada Internet paketleri haline geliyor. Paketlerin y�nlendirilmesi ile ilgili i�ler de burada yap�l�yor. Bu katmanda d�rt adet protokol bulunuyor:
I) ARP: IP adreslerini MAC adreslerine �eviriyor.
II) ICMP: Kontrol mesajlar� g�nderip kar��l��nda gitti gitmedi bilgisi sa�l�yor. PING komutu bu protokol� kullanarak kar�� bilgisayar�n TCP/IP konfig�rasyonu bak�m�ndan ayakta olup olmad��n� anlar.
III) IGMP: Multicast gruplar�n� belirlemek i�in kullan�l�r. Bir a�da mesajlar �� ekilde g�nderilebilir: Mesaj ya b�t�n makinelere (Broadcast message), ya bir gruba (Multicast message) ya da do�rudan bir makineyi (Direct message) g�nderilebilir.
IV) IP: Paketlerin adresleme ve y�nlendirme i�lemlerini yapar.

2.8. �letim (Transport) katman�
�letim Katman�nda bilgisayarlar aras� ileti�im i�in oturumlar d�zenlenir. Burada iki se�enek s�z konusudur:
I) TCP: Ba�lant�l� (Connection-oriented) ve g�venilir bir ileti�im sa�lar. Buradaki ba�lant� mant�ksal bir ba�lant�d�r: �ki bilgisayar�n ileti�im kurallar� i�in anla�malar� demektir. TCP’ye uygun olarak g�nderilen paketler i�in bir onay mesaj� beklenir. Belli bir s�re i�erisinde onay mesaj� gelmezse paket yeniden g�nderilir. Bu da iletimin g�venli olmas� anlam�na gelir.
II) UDP: Ba�lant�s�z ve g�venilir olmayan bir ileti�im sunar. Bu ileti�im �eklinde kar�� tarafla ileti�im kurallar� i�in anla�ma gerekmedi�i ve giden mesajlar�n yerine ula��p ula�mad�� kontrol edilmedi�i i�in bu protokol daha h�zl� bir veri ileti�imi sa�lar. Verinin �ok h�zl� bir �ekilde kar�� tarafa ula�t�r�lmas� veya paket kayb�n�n �nemli olmad�� durumlarda bu protokol kullan�l�r.

2.9. Uygulama (Application) Katman�
Uygulama katman� a� �zerinden i� yapacak uygulamalar�n bulundu�u katmand�r. FTP, DNS, WINS gibi uygulamalar bu katmanda bulunur. ��inde a� i�levi olan bir uygulama geli�tirmek i�in iki API’miz var. API (Application Programming Interface) uygulama geli�tirme arabirimi anlam�na geliyor ve bir program yazarken kullanaca��m�z fonksiyonlar, uyaca��m�z kurallar anlam�na geliyor. �rne�in, program yazmak i�in Win32 API’sini kullan�rsak, Windows 95, W�ndows 98 ve Windows NT ortamlar�nda �al��abilecek 32 bitlik bir program olu�turmu� oluruz.
Internet �zerinde a� uygulamalar� i�in Microsoft ve IBM’in birlikte geli�tirdi�i NetBIOS API’si ya da Internet ortam�ndaki standart API olan Sockets’in Windows uyarlamas�, Windows Sockets (WinSock) kullan�l�r. Bir program� NetBIOS API’si ile yazarsan�z bu program Microsoft ��letim Sistemi alt�nda �al��r, fakat Internet ortam�nda �al��maz. Uygulama Windows Sockets API’sine uygun yaz�l�rsa her iki ortamda da �al��r. Sockets uyumlu bir uygulamaya �rnek olarak PING program�n� verebiliriz.

2.10. Tan�mlanm�� IP protokolleri
Bu tabloda yer alan IP protokollerinin kullan�m bi�imleri TCP/IP ileti�imi i�in �nemlidir. �rne�in, programlarda kullan�lan socket a�ma komutunun son parametresi a�a��daki IP protokollerinden biri olmal�d�r.

2.11. IP Protokolleri Tan�mlar�
IPPROTO_IP: TCP i�in standart protokol
IPPROTO_ICMP: Internet Kontrol Mesajlar� Protokol�
IPPROTO_IGMP: Internet Grup Y�netim Protokol�
IPPROTO_IPIP: IPIP t�nelleri
IPPROTO_TCP: Transmission Control Protocol (TCP)
IPPROTO_EGP: Ba�ka bir bilgisayardaki e�ik protokol�
IPPROTO_PUP: PUP protokol�
IPPROTO_UDP: Kullan�c�n�n tan�mlad�� Datagram Protokol�
IPPROTO_IDP: XNS IDP Protokol�
IPPROTO_RAW: 255 byte’l�k Ham IP paketleri

2.12. TCP Socket Protokolleri
TCP socket'lerinde ba�lant� t�rleri socketin �zelli�ine g�re de�i�ir. TCP ileti�iminde iki ana kavram vard�r. Biri ba�lant�l�, di�eri ba�lant�s�z ileti�im. Ba�lant�l� ileti�imde socket'ten mesaj bekleyen (listen komutu ile socketi dinleyen) programa ba�lant�, connect komutu ile yap�l�r. Ba�lant� sa�land�ktan sonra mesaj g�nderme ve alma i�lemi read ve write komutlar� ile ger�ekle�ir. Ba�lant�l� ileti�imde kullan�lan socket t�r� SOCK_STREAM olmal�d�r. TCP/IP �zerinden ileti�imde, hatt�n yo�unlu�u ve kalitesine ba��ml� olarak par�alanan TCP paketleri bu socket t�r� kullan�ld��nda al�c� socket alt�nda s�ralan�r ve birle�tirilerek TCP katman�na ula�t�r�l�r. Bu durumda uygulama program�, bir read komutu ile t�m mesaj� bir seferde okuyabilir. K�sa mesajlar SOCK_DGRAM socket �zerinden iletilebilir. Bu t�r mesajlar�n par�alanmas� s�z konusu olmad��ndan yukar�daki sorun ya�anmaz. Bu t�r mesajlarda mesaj boyu 256 byte ya da daha k�sa olmal�d�r. Ve mesajlar hep ayn� uzunlukta olmal�d�r. Ba�lant�s�z ileti�im ortam�nda kullan�l�r. Yani socket dinleyen program accept komutu kullanmaz, sockete bilgi g�nderen de connect komutunu kullanmaz. Burada yaln�z listen komutu vard�r. Programlar kar��l�kl� "read" ve "write" komutu ile haberle�ir. �leti�im a��s�ndan �ok g�venli bir socket haberle�mesi de�ildir. Daha g�venli ve ba�lant�l� ileti�imde (connected) DATA_DGRAM mesajlar�, SOCK_SEQPACKET tipi socket'ler �zerinde iletilmelidir. Bir bilgisayar i�indeki programlar aras� ileti�im SOCK_RAW tipi socket ile kurulabilir. Bu t�r socket'lerde Data Gram tipi mesajlar iletilir.

3. Digital Ses Teknolojilerine Giri�

3.1. Digital Ses Ge�mi�i
1970’ lerin ba�inda, digital ta��ma teknolojisi kullan�ma sunuldu. Bu ta��ma, digital teknolojiyi kullanan devrelerle ileti�im performans�n� artt�rmay� hedefliyordu. Bu yeni sistemin ekonomik olmasi ve ses kalitesini artt�rmas� ve olanaklar�n�n �ok olmas� nedeni ile kullan�c�lar�n isteklerini kar��lar oldu. Digital Loop teknolojisi, DDS (Digital Data Service) ve baz� analog servislerin birle�imini kullanan bir ��z�m oldu. Digital ortam daha g�venilir, kolay kurulur ve analog sinyallemeye g�re daha az karma��k olmaktad�r. Kullan�c� taraf�nda analog servis kullan�l�rken, network tarafinda digital servis kullan�larak 12/1 oran�nda kablo baglant�lar�ndan kazan� sagland�. Digital sinyal yeniden olu�turulabildiginden ye g�r�lt� sinyalleme ile birlikte g��lendirilmediginden, daha etkindir ye analog sinyalin digital olarak ta��nmas�n�n temel nedenlerinden biri bu �zelli�idir.

3.2. Analog & Digital Sinyalleme
Analog sinyal bilgiyi s�rekli de�i�en bir de�erle temsil eder. Analog sinyal sonsuz say�da durumu temsil edebilir. Buna kar��l�k digital sinyal ard��k olmayan kesikli degerler temsil eder. Genelde 0 ve 1 degerleri sinyalin olup olmamas�na g�re belirlenir.
Analog sinyal codec’ler arac�l�� ile digital sinyale �evirilebilir. Codecle bu i�lemi �nlemler alarak ye quantize (bir niceligin katsayilari olarak gostermek) ederek ve kodlayarak ger�ekle�tirir. Codec’ler ses-frekans� kanallar�n� 64 Kbps digital sinyal d�zeylerine �evirerek d�n��t�r�l�r. Digital sinyaller bir fiziksel ortam �zeninde birle�tirilerek multiplex edilebilirler ye b�ylece ses ta��ma i�in kullan�lan kablo sayisi azaltilabilir.

3.3. Analog sinyalin digital hale getirilmesi
�� a�amada yap�l�r. Analog sinyal d�zenli olarak �rneklenir, bu �rnekler quantize edilir ve de�er 8-bit digital formda kodlan�r.
�rnekleme alma: Nyquist Teorisine g�re �rneklerin h�z� en y�ksek frenkans�n iki kat� olmas� gerekir.
Quantize edilme: 8 temel b�l�me g�re yap�l�r ve buna chords denililir. Her chord 16 �e�it ad�ma b�l�nm��t�r. Chord’lar e�it aral�kta degildir ancak orijine yolun olanlar iyiye yak�nd�r. Chord i�indeki ad�mlar ayn�d�r ancak chord’lar aras�nda bak�ld�g�nda farkl�d�r. Orijine dogru daha fazla derecelendirme yap�lmaktadir ye b�ylece d��k d�zeydeki tone’ler i9in daha az bozulma olmaktad�r.
Kodlama: PBX ��k��, ard��k ses dalga formudur. T1 digital ses alg�s� bu dalgan�n anl�k 0 ve 1’ e �evrilmi� halidir.
S�k��t�rma: S�k�st�rma se�eneklidir. Her ne kadar analog sinyali digital’e �evirmek �art olmasa da, sinyali s�k��t�rmak band kullan�m�n� azalt�r ve yayg�n olarak kullan�r.

3.4. Analog’dan Say�sal’a �evirim ��lemi
Band-pass filtrelerin ses sinyallerini 300Hz ile 3400Hz aras�nda s�n�rland�rmaktad�r. B�ylece herhangi bir potansiyel kodlama ve kod ��zmede problem ya�anmam�� olur.
�rnekleme: Analog sinyal periyodik aral�klarla �rneklenir �rneklerin ��k��na Pulse Amplitude Modulation (PAM) denilir.
Quantize Etme: PAM sinyali segmente edilmi� bir derece ile i�lenir. Bu ad�m�n�n amac� sinyalin genlik degerini belirlemek ve buna bir tamsay� atamakt�r.
Encoding: 10 �zerili say�sal deger 8-bil ikili say� sistemine �evirilir. C�kt� 8-bit’li 0 ve 1 lerden olusan bir de�erdir.
Bu i�lem saniyede 8000 defa yap�l�r. En yayg�n kullan�lan metod Pulse Code Modulation (PCM) �.
Digital’den analog’a �evrim i�lemi: Digital PCM sinyal al�c� uca ulast�g�nda tekrar analog’a �evrilmesi gerekir Decoding 8-bit de�erindeki bilgi decode edilerek sinyalin genligini belirleyen say� bulunur. Bu bilgi kullan�larak orijinal genlikteki isaret bulunur.

3.5. Nyguist Kriteri
Bir sinyal belli aral�klarla anl�k olarak �rneklendiginde ve h�z� kanaldaki en y�ksek frekans�n iki kat� oldu�unda bu �rneklerin bilgisi, al�c� tarafta ayn� sinyali tekrar olu�turmak i�in yeterli bilgi i�erecektir. Ses i�in en y�ksek frekans 4000kHz’dir. Bu durumda her saniyede 8000 �rnek al�nmaktad�r (her bir �rnek 125 mikrosaniye tutmaktad�r).
Digital ses’in bit h�z�n� hesaplamak i�in =2*4kHz*8 �rnek bas�na bit say�s�=64000 bit/saniye
Quantalama: X ekseni zaman� Y ekseni de voltaj degerlerini gostermektedir (PAM). Quantalama analog sinyal�n eit olmayan aral�klara b�ler ve buna segment denilir. Pozifif 8 negatif 8 olmak �zere 16 segment bulunur. Bunlara chord denilir. Bu segmentlerde kendi i�inde e�it 16 ad�ma b�l�nm��t�r.
Quantalama tekni�i: Eg�er burada lineer �rnekler al�nm�� olsa, segmet ler e�it aral�klara b�l�nm�� olacak ve ses kalitesinde d�� ya�anacakt�r. ��nk� genelde sinyal genli�i 0 volta yak�n yerlerde daha yo�undur. Bu nedenle M-law ve A-law teknikleri d��k genlikteki sinyalin de�erini daha ince hesaplamaktad�r. Ayr�ca sinyal g��lendirmede �nce s�k��t�rabilmekte ve buda band kazanc� sa�lamaktad�r. M-law ve A-law giri�-c�k�� ili�kisinin lineer yakla��m�d�r.8-bit kodlar kullan�larak 64 kbps bilgi ak�� olu�turur. Orijinal analog sinyal ile quantalama d�zeyi aras�ndaki farka quantalama hatas� denilir. Bu digital sisteminde bir erezyon olu�turur. Quantizasyon hatas� iletimi ve sinyal kalitesini etkileyen bir fakt�rd�r.
M-law ve A-law �lkeleri birbiri ile ileti�im kurmalar� gerektiginde, M-law �lkeleri sinyalle�mesini A-law olarak de�i�tirmesi gerekmektedir (ITU-T).
Kodlama: Saniyede al�nan 8000 �rnekleme 8 bit olarak kodlan�rken

�lk bit art�-eksi de�erini g�sterir.1 art� 0 eksi de�er oldu�unu, di�er ��bit se�menti g�sterir. Toplam 16 segment vard�r.
Bunlardan 8’i art� 8’i eksidir ve ilk bit polarizasyonu gosterdigi i�in 3 bit yeterlidir. Son 4 bit ad�mlar� g�sterir toplam 16 ad�m vard�r.

4.2 VoIP ve QoS (Quality of Service) Ba�lant�s�
Paket a�lar� �zerinden ses ta��man�n d��k maliyet ve bant geni�li�i tasarrufu her pket a��na g�re QoS yay�nlar�yla birle�tirilmi�tir.

4.2.1. Delay (Gecikme)
Gecikme iki probleme sebep olur: yank� ve konu�malar�n �st�ste binmesi. Yank�, uzak u�tan konu�an ki�inin ses sinyallerinin yans�yarak yine kendisine d�nmesine sebep olur. Yank� gidi�-d�n�� gecikmesinin 50 milisaniyeden fazla olmas� durumunda �nemli sorunlara yol a�ar. E�er yank� �nemli bir kalite problemi olarak alg�lan�rsa paket a�lar� �zerinden ses ta��ma sistemlerinin yank� kontrol� (echo control) ve bir anlamda yank� iptaline (echo cancellation) ihtiyac� vard�r.
Konu�man�n �st�ste binmesi (ya da bir konu�mac�n�n di�eri konu�urken araya girmesi), tek y�nl� gecikmenin 250 milisaniyeden uzun oldu�unda �nemli hale gelir. Bu y�zden u�tan-uca gecikme paket a�lar�n �zerinde en b�y�k tehdit ve gecikmeyi azaltmak i�in bir gereklilik durumuna gelir. Takip eden k�s�mda u�tan-uca paket �zerinden ses ta��mas�ndaki gecikmelerin kaynaklar� anlat�lm��t�r:
Gecikmeyi engellemek i�in standart-tabanl� �al��malar:
� Paket �nceliklendirme
� Kaynak Rezervasyonu(Band�n rezerve edilmesi)
� Paket Par�alama
� Gecikmeye duyarl� ba�lant�lar i�in Pos �al��mas�
� Paket kay�b�n� engelleyebilmek i�in transfer yolunda sabit band ayr�m�
� U�tan uca gecikmedeki de�i�kenli�in azalt�lmas�(Jitter)
� U�tan uca gecikmenin azalt�lmas�

4.2.2. Biriktirme Gecikmesi - Accumulation Delay (Bazen Algoritmik gecikme diye de adland�r�l�r)
Bu gecikme ses kodlay�c�s� taraf�ndan ses �rnekleri i�eren �er�evelerin (frames) biriktirilmesinden kaynaklan�r. Ses kodlay�c�s�n�n tipine ve tek bir �rnek zamandan (.125 mikrosaniye) �ok milisaniyeyle ba�lant�l�d�r. A�a��da ses kodlay�c�lar ve �er�eve zamanlar� g�sterilmi�tir:

G.726 adaptive differential pulse-code modulation (ADPCM) (16, 24, 32, 40kbps) - 0.125 mikrosaniye
G.728 LD-code excited linear prediction (CELP) (16 kbps) - 2.5 milisaniye
G.729 CS-ACELP (8 kbps) - 10 milisaniye
G.723.1 Multirate Coder (5.3, 6.3 kbps) - 30 milisaniye

4.2.3. S�re� Gecikmesi
Bu gecikme, normal kodlama s�reci ve kodlanm�� rneklerin pakete �evrilerek paket a�lar� �zerinden ge�irilmesi sonucunda olu�ur. Kodlama gecikmesi, kullan�lan i�lemci y�r�tme zaman� ve algoritman�n fonksiyonudur. Paket a�lar�n�n bant geni�li�inin fazla kullan�lmamas� i�in s�k s�k birden fazla ses-kodu �er�evesi bir pakette birle�tirilir. �rne�in 3 adet G.729 kod kelimesi, 30 milisaniyelik bir konu�maya kar��l�k gelir, belki de birle�tirilerek ve paketlenerek bir adet paket haline getirilir.

4.2.4. A� Gecikmesi
Bu gecikme fiziksel ortamdan, ses verilerini ge�irmek i�in kullan�lan kurallardan ve al�c� taraf�nda paket stresini kald�rmak i�in kullan�lan tamponlardan kaynaklan�r. A� gecikmesi, a�daki ba�lant�lar�n kapasitesinin ve a� �zerinden ge�irilen paketler �zerinde yap�lan i�lemlerin bir fonksiyonudur. Paket a��ndan ge�en her paketin, paket-gecikme de�i�iminin ortadan kald�r�lmas� i�in maruz kald�� stres tamponlar� gecikme ekler. Baz� frame relay ve IP a�lar�nda paket-gecikmesi de�i�imi 70 ila 100 milisaniye civar�na eri�ti�inde bu gecikme t�m gecikmeler i�inde �nemli bir yer al�r.

4.2.5. Stress (Jitter)
Gecikme problemi, stresin, paketlerin ge�ti�i a� y�z�nden ortaya ��kan de�i�ken i� paket zamanlamas�, kald�r�lmas� gereksinimiyle birle�ir. Stresi kald�rmak i�in paketlerin biriktirilmesi ve bu paketlerin yeteri kadar s�re tutularak yava� paketlerin de gelip dinleyiciye do�ru s�rada �al�nmas� gerekir. Bu ek gecikmeye sebep olur.
�ki z�t ama� olan gecikmeyi en aza indirme ve stresi kald�rma �zerine a�daki stresin kald�r�lmas� i�in stres tampon boyutunun, zaman de�i�imi gereksinimine uydurulmas� i�in �e�itli yakla��mlar ortaya ��km��t�r. Bu adaptasyon stres tamponunun boyutunu ve gecikmesini en aza indirmek i�in a��k bir ama�t�r ve ayn� zamanda stres y�z�nden olu�an tamponun ak��n�n d��k kalmas�n� engeller.
Stres tampon boyutunu adapte etmek i�in iki yakla��m a�a��da detayland�r�lm��t�r. Se�ilecek olan yakla��m paketlerin ge�ti�i a�a g�re olmal�d�r.
Birinci yakla��m, stres tamponundaki paket seviyesi de�i�imi belirli bir zaman periyodunda �l��lerek, tampon boyutu y�kseltilerek hesaplanan strese uydurulur. Bu yakla��m en iyi ATM a�lar� gibi istikrarl� bir stres olu�turan a�larda �al��r.
�kinci yakla��mda ge� gelen paket say�lar�n� belirledikten sonra bu paketlerin ba�ar�yla i�lenmi� paketlere oran� olu�turulur. Bu oran daha sonra stres tamponunu, daha �nceden belirlenmi�, mazur g�r�lebilecek ge� gelen paket oran�na uydurmak i�in kullan�l�r. Bu yakla��m daha �ok paket i�geli� de�i�kenli�i y�ksek olan IP a�lar�nda kullan�l�r.
Anlat�lan tekniklerin yan� s�ra, tutarl� bir QoS kullan�larak da en az gecikme ve stres ile kar��la��labilir.

4.2.6. Kay�p-Paket Telafisi
Kullan�lan paket a�� ile ba�lant�l� olarak paket kay�plar� �ok daha �nemli bir sorun olabilir. IP a�lar� servis garantisi veremedikleri i�in ATM a�lar�ndan �ok daha fazla oranda kay�p ses paketine sebep olurlar. �u anki IP a�lar� b�t�n ses �er�evelerine veri �er�eveleriymi� gibi davran�rlar. Bant geni�li�i y�klenmeleri ve t�kan�kl�k �artlar�nda ses �er�eveleri, veri �er�eveleriyle ayn� oranda iptal edilirler. Fakat veri �er�eveleri zaman-duyarl� de�ildirler ve iptal edilen paketler yeniden transfer edilerek d�zeltilebilirler. Kay�p ses paketleri ise bu �ekilde d�zeltilemez.
Baz� paket �zerinden ses ta��ma yaz�l�mlar� kay�p paket sorununu ��zmek i�in a�a��daki gibi davran�rlar:

Kay�p ses paketinin bulunmas� gereken yerde son paketi tekrarlayarak kay�p paket i�in i� de�erlendirme yapar. Bu yakla��m s�rekli olmayan konu�malar i�indeki bo�luklar� doldurmak i�in �ok basit bir metottur, s�k olmayan kay�p �er�eve oranlar� i�in iyi �al��r, fakat bir sat�rda birden fazla paket kayb� varsa ya da bir paket kay�plar� �ok fazlaysa i�e yaramaz.
Bant geni�li�i harcamas�n� artt�rmak ko�ulu ile yedek bilgi yollanmas�; bu temel yakla��m n'inci ses paketini (n+1)'inci ses paketi olarak da yollar. Bu metodun avantaj� kay�p ses paketini tamam�yla d�zeltmesidir, ancak bu yakla��m daha fazla bant geni�li�i kullan�r ve daha fazla gecikme yarat�r.
Melez bir yakla��mla daha az bant geni�li�inde bir ses kodlay�c�s� kullan�larak yine (n+1)'inci yedekleme paketini yollamak; bu fazladan kullan�lan bant geni�li�ini azalt�r ama gecikme problemine ��z�m olmaz.

4.2.7. Yank� Telafisi
Telefon a��ndaki yank�, 4-telli devreler ve 2 telli devreleri birbirine �eviren melez devrelerdeki sinyal yans�malar�ndan kaynaklan�r. Bu yans�malar konu�an kullan�c�n�n kendi sesini duymas�na sebep olur. Yank�, geleneksel devre-anahtarl� telefon a�lar�nda bile bulunmaktad�r. Fakat dola��m s�resi 50 milisaniyeden az oldu�u i�in ve yank�n�n her telefon cihaz�nda ��kan �evre sesiyle maskelenmesinden �t�r� bu g�r�lt� kabul edilebilir boyuttad�r.
Yank�, paket �zerinden ses ta��ma sistemlerinde dola��m s�resi hemen hemen her a�da 50 milisaniyeden fazla oldu�u i�in problem yarat�r. Bu nedenle her zaman yank� iptal etme teknikleri kullan�l�r. Yank� iptalleme yaz�l�mlar� i�in ITU standartlar�nda G.165 performans gereksinimlerini a��klar. ITU, G.IEC �artnamesi, performans gereksinimleri i�in daha kat� kurallar a��klar.
Yank� telefon a��ndan paket a��na do�ru yarat�l�r. Yank� iptalleyicisi paket a��ndan gelen ve giden ses verisini kar��la�t�r�r. Melez telefon a��ndan, paket a��na ge�en yolda yank� say�sal bir filtreyle kald�r�l�r.

5. Kodlama Standartlar�

5.1. Ses Kodlama

5.1.1. Voice form coders
Bunlar analog sinyali saniyede 8000 �rnekleme olarak kodlar ve bunun i�in lineer olmayan yakla��mlar kullanir. PCM, ADPCM, A-law, M-law bunlara �rnektir.

5.1.2. Vocoders
Bunlar �ok az band geni�li�inde �al��makta ancak ses sentetik gelmektedir.
Bu sese al��mak i�in egitim gerekmektedir. Bu t�r bir kodlama askeri uygulamalarda
kullanilir ve bir�ok uygulama half-duplex’ dir; LPC, channel, phase.

5.1.3. Hybrid coders
Analyses-by-synthesis coding’ in bir par�as�d�r ve burada kullan�lan kodlama teknikleri 4.8 kbps ile 16 kbps aral��nda band kullan�r. Bu teknik s�rekli analiz yaparak, nas�l bir / ses dalgas� bekledigini ��renir. Bu nedenle 5 ms �tesine bakmas� gerekmektedir. Geri besleme d�ng�s� codebook’ un s�rekli �grenmesini sa�lar; APC, CELP, SELP.

5.1.4. Ses s�k�st�rma art�- eksileri
S�k��t�rma band� ve bellegi daha etkin kullanmay� saglar dolay�s� ile zaman ve maliyet kazanc�na neden olur. S�k�st�rma algoritmalar� ses i�in optimize edilmi�tir. Quantizasyon gecikmesi, tandem switching ve echo s�k�st�rmas�n�n neden olabilecegi problemlerdir.

5.2. Ses S�k��t�rma Teknikleri
IP Telefonu uygulamalar�ndaki en temel i�lem sesin s�k��t�r�lmas�d�r. Bu ama�la �e�itli teknik ve standartlar uygulanmaktad�r. Bu s�k��t�rma ve ��z�mleme i�lemini yapan cihazlara genellikle Codec (Coder-Decoder) denilmektedir.

5.2.1 Wave form algoritmalar� (coders)
Analog sinyali saniyede 8000 �rnekleme al�r, band kullan�m�n� azaltmak i�in bir �nceki sinyalin �imdiki sinyalle fark�n� al�r. Band kullan�m� ne kadar azalt�l�rsa, ses kalitesi o kadar etkilenir.
�nceki kodlama degerlerine bakarak sonraki degerleri tahmin etme ve buna g�re kodlamaya dayanmaktadir. Adaptive k�smi saniyede g�nderilmesi gereken bit miktar�n� d��n�r. ADPCM izleyicisi 4-bitlik degerler �retir. Bu durumda 16 farkl� deger tutabilir. CCITT’ nin ADPCM’ i b�t�n 16 biti g�nderirken ANSI, ADPCM 15 farkli deger kullan�r ve 0000’ i iletmez.

5.2.2. Source Algoritmalar�
Bu t�r kodlay�c�lara vocoder denilir. Ses karakteristiginin avantajlar�n� kullan�r. Lineer filtre ayarlamasi ile band kullan�m�n� azalt�r. Codebook excitation index ile tekrarlanan bilgiler kodlan�r.
CELP (Code Exited Linear Processing ) analog ses sinyalini a�ag�daki gibi �evirir.
—Coder’ a gelen bilgi 8-bit PCM’ den 16 bit linear PCM’e �evrilir.
—Bir codebook s�rekli �grenmek i�in bir codebook kullanir ve ses dalgas� formunu tahmin eder.
—Oder, beyan ses �retici ile harekete ge�er.
—Matematiksel sonu� ses kar�� taraftaki decorder’ a g�nderilir; LD-CELP (low-delay).
—Bu da CELP gibi �al��r ancak baz� farklar� vard�r.
—LD-CELP daha k��k bir codebook kullanir ve 16 kbps h�z�nda �al��arak gecikmeyi 2-5 ms arasinda tutar ( �ok ileriye bakmaz).
—8 kHz giri�te, her be� �rnek i�in 10-bit’lik bir kod �retilir.
—Bu �retilen kodlarda 4 tanesine subframe denilir ve kodlamas� yakla��k 2.5 ms tutar.
—Bu frame’ lerin iki adeti 5 ms’ lik bloklar �eklinde g�nderilir.
— CS-CELP (Conjugate Structure), CELP’ in bir varyasyonunu al�r ve a�ag�dak� gibi �al��r. 80-byte frame’leri buffer’lar ve i�ler (bu yakla��k 10 ms tutar). 5 ms ayrica ileriye bakmas� i�in tutar. G�r�lt� azalt�m� ve pitch-sentezi ayr�ca bir i�lem zaman� ekler.

5.2.3. G729 ve G729'a s�k��t�rma
G729 ITU tarafindan belirlenmi� ve CS-CELP teknigini kullanan ve cisco tarafindan desteklenen sesi kalitesi bozulmadan 8-kbps paketlere d�n��t�ren bir standartt�r. Dogru olarak ger�ekle�tirildiginde, 8 kbps G729 teknigi 32 kbps ADPCM kadar iyi bir kalite verebilmektedir. Bu nedenle bir DSP �ipinde bir ses kanal� ta��nabilmektedir. G729a ise G729’ un karde�idir ve 8 kbps s�k��t�rma kullan�r, ancak G729 kadar iyi ses kalitesi yoktur. Daha az karma��k oldugu i�in, bir DSP �ip �zerinde iki kanal kullan�labilir.

5.3. Kodlama Standartlar�

G.711 PCM: G�n�m�z PSTN sistemlerinde standart olarak kullan�lan 64 Kbit PCM ses kodlama tekni�i ile ilgili ITU standard�d�r.
G.723.1: 5.3 kbit ve 6.3 kbit olmak �zere �ift h�zl� ses codec standard�d�r. (ITU 96a)
G.726-ADPCM: Adaptive Differatial PCM. 32 Kbit'lik bir kodlamad�r.
G.728- CELP: Sesin Code Excited Linear Prediction y�ntemi ile 16 kbitte kodlanmas� metodudur.
G.729-CS-ACELP: Bu standart CS-ACELP (Conjugate Structure-Algebraic Code Excite Linear-Prediction) s�k��t�rma tekni�ini a��klamaktad�r. Bu teknikte ses 8 Kbit'e kadar s�k��t�r�lmaktad�r. Bu standard�n iki varyasyonu vard�r.(G.729 ve G.729 Annex A) Bu iki standart matematiksel karma��kl�kta farkl�l�k g�stermektedir. Temel olarak ikisi de 32-kbit ADPCM'e benzer ses kalitesi vermektedir.
GSM (13 kbps)
IS–54 (7.95 kbps)
IS–95 (9.6 kbps)
PDC (6.7 kbps)

6. VoIP Protokol Mimarisi

Ba�lant�ya dayal� ses trafi�inin, ba�lant�s�z IP a�larda ba�ar�l� olarak g�r�nmesini sa�lamak gerekir. Ba�lant�s�z a�lar�n daha ba�lant�ya dayal� olarak entegre edilebilmesi i�in sinyalleme ile ilgili bir tak�m geli�tirmelerin yap�lmas� gerekir.
Ba�lant�s�z a�lar�n daha ba�lant�ya dayal� olarak g�r�nmesini sa�lamak gerekir. A�a��da VoIP de kullan�lan temel protokoller verilmistir.
H.323 etkile�imli konferans geli�tirilmi� ITU standart� bir protokold�r.H323 ISDN standartlar�ndan geli�tirilmi�tir. Esnek vekompleks bir protokold�r.
MGCP (Media Gateway Control Protocol ) geli�en PSTN’ler i�in gateway kontrol protokoludur.
SIP (Session Intiation Protocol): IETF Protokol�d�r. Draft Standart�a yak�nd�r Interaktif ve interaktif olmayan konferans i�in kullan�l�r. Basit ancak H323’e gore daha olgunla�m��t�r.
RTP(Real time Transport Protocol):IETF protocoludur.
RTCP (Real Time Transport Control Protocol ) RTP ak�� i�in band kontrol bilgisi sa�lar.
LLQ( Low Latency Q�euing) VIP tabanl� priority quering (CBWFQ)

6.1. H.323
ITU-T taraf�ndan iki ya da daha fazla taraf aras�nda IP benzeri QoS deste�i olmayan bir a� �zerinde ses ya da g�r�nt� trafi�ini ta��mak i�in geli�tirilen H.323 standard� bir protokol grubudur. �nceleri yerel a�lar �zerinde �okluortam konferans� i�in geli�tirilmi�, fakat sonradan IP �zerinden ses uygulamas�n� kapsayacak �ekilde geni�letilmi�tir. Bu standard�n tan�mlanmas�nda Microsoft, IBM, �ntel, telefon operat�rleri ve ISP lerden olu�an bir�ok kurum ve firman�n geni� kat�l�m� ve deste�i sa�lanm��t�r. �nternet telefonu amac�yla kullan�lan en geni� ve en etkin standartlardan birisidir. Ses ile beraber t�m �okluortam (data, ses, video, resim gibi) uygulamalar�n� desteklemektedir. H.323 standard� bir �emsiye standart olup bir�ok standard� kapsamaktad�r. Bu standartlar ses kodlama, video kodlama, sistem kontrol, �oklama, �okluortam yay�n senronizasyonu ve yap�s�n� i�ermektedir. Bu standartlar PSTN, Mobil, ATM, F/R, LAN, WAN, IP tabanl� �nternet gibi �ebekeleri i�ermektedir. IP telefonun etkile�mek zorunda kalaca�� sistemlere ili�kin ITU standartlar�ndan baz�lar� �unlard�r:
H.323 LAN �ebekeleri i�in G�r�nt�l� Telefon sistemleri ve ekipmanlar�n�n standard�n� i�eren bir protokoldur. QoS gibi parametreler i�ermemektedir. ITU 96c
H.324 PSTN �ebekelerinde kullan�lan g�r�nt�l� telefon sistemi ve ekipmanlar�n�n standartlar�n� belirleyen bir protokoldur. H.324/M ise GSM gibi h�cresel Mobile networkler i�in geli�tirilmi� bir standartd�r. (ITU 96d)
H.310 Geni�bantl� ses ve g�r�nt�l� ileti�im sistemlerini ve terminallerini kapsamayan bir standartd�r.
H.321 Geni�bantl� ISDN �ebekeleri i�in g�r�nt�l� telefon terminalleri standartlar�n� belirler.
H.322 Lan �ebekeleri i�in g�r�nt�l� telefon sistemleri ve terminallerini kapsamayan bir standard�r. QoS parametreleri i�ermektedir.

H.323 Protokol Yap�s�

6.1.1. H.323 ve Ses
ITU SG16 �al��ma grubu G.729 kodlama standard�n� ve H.323 multimedya standard�n� IP telefonu uygulamalar�nda default standart olarak Ocak 1998 tarihinde onaylayarak belirlemi�tir. G.729 standard�nda 8 Kbps kodlama teknolojisi kullanmaktad�r.
G.723.1' in en b�y�k avantaj� ise iki farkl� kodlama oran�n� desteklemesidir. (5.3–6.3 Kbps) . G.723.1 kodlama teknolojisi �zellikle PSTN �ebekesindeki uygulamalar i�in geli�tirildi�inden H.324 ve H.324/M terminal standartlar� ile son derece uyumlu olarak �al��maktad�r. Bununla beraber H.323 terminal standard� ile de uyumu sa�lanarak internet uygulamalar�nda kullan�lmaktad�r.
Ayr�ca H.323 standard� G.711 (64 Kbps PCM), G.722. G.728, G.729, MPEG–1 Audio kodlama standartlar�n� deslemektedir. H.323 terminal standard� GSM, IS–54, IS–95 gibi standartlar� ile de ba�ar�yla kullan�lmaktad�r.
H.245 sistem kontrol protokolu ise t�m ses standartlar�nda kontrol ve sinyalle�me protokolu olarak kullan�lmaktad�r.
Farkl� networklerde �al��ma ortam�n� sa�layan H.323, H.320, H.322, H.324, H.324/I ve H.324/M gibi terminal standartlar� bulunmaktad�r. H.323 protokolu, standard�n bir par�as� olarak tan�mlanan, gateway arac�l��yla H.320 (ISDN), H.321 (B-ISDN), H.324 (PSTN), H.324/M (Mobile) terminal standartlar� ile uyumlu �al��abilmektedir.

6.1.2. Video
Video standard� H.261. ve H.263 protokolu ile sa�lanmaktad�r. H.261 d��k bit oranlar�n� desteklememektedir. Bu terminal standartlar� video sinyallerinin hem kodlama hemde kod ��zme i�lemlerini kapsamaktad�r. ISDN a�lar�nda ise H.320 videokonferans terminal standartlar� kullan�lmaktad�r. Bu standart 128 Kbps 'l�k bir bantgeni�li�inden ses, video ve data transferine imkan vermektedir. Bu standartlar H.323 ile uyumlu �al��maktad�rlar ve H.320 terminal ISDN standard� ile H.261 ve H.263 g�r�nt� standartlar� birbirini desteklemektedir.
H.323 standard�, �zellikle tan�mlad�� cihazlar�n ger�ekle�tirimine (implementation) ili�kin fazla ayr�nt�ya girmedi�i y�n�nde ele�tiriler alm��t�r.

6.1.3. H.323 Bile�enleri
�ekil-3'de temel mimarisi g�sterilen H.323 standard� d�rt farkl� tip u� birim tan�mlar.

H.323 Mimarisi

Bu u� birimler �unlard�r:

Terminal
Gatekeeper
Gateway
Multipoint Control Unit

Gateway
Gateway PSTN a�lar� ile IP a�lar� aras�ndaki aray�zler ya da ge�i� elemanlar� olarak �al��an ba�ka bir ifade ile interworking fonksiyonlar�n� yerine getiren mod�llerdir. Bir gateway, paket anahtarlamal� bir a� �zerindeki H.323 uyumlu terminaller ile devre anahtarlamal� bir a�daki di�er H.323 terminalleri veya di�er bir gateway aras�nda ger�ek zamanl� �ift y�nl� trafik sa�layan bir a�da "end point" olarak �al��r. Di�er ITU terminalleri H.310 (B-ISDN), H.320 (ISDN) , H.321 (ATM), H.322 (GQoS-LAN), H.324 (PSTN), H.324 (Mobile) ya da POTS terminaller olabilir. Gateway iletim formatlar� (�rne�in H.323 uyumlu bir u�daki H.225.0 bir terminalle H.320 bir u�taki H.221 bir terminal aras�ndaki d�n��m) ve i�aretle�me benzeri ileti�im prosed�rleri (H.323 bir u�taki H.245 ile H.320 aras�ndaki bir H.242 aras�ndaki d�n��m gibi) aras�nda gerekli d�n��mleri yapar. Bu d�n��mlerin nas�l olaca�� H.246'da tan�mlanm��t�r. IP a� ile PSTN a� aras�ndaki �a�r� kurulum ve kald�rma (call setup and clearing) i�lemlerini de gateawayler �stlenir. Video, ses ve data formatlar� aras�ndaki d�n��m de gatewaylerde ger�ekle�tirilir. Kavramsal olarak gateway TIPHON modeline g�re �u fonksiyonel birimlerden olu�ur;

Signalling Gateway (SG): SG, IP temelli a� ile SCN (Switched Circuit Network) aras�nda i�aretle�me bilgilerinin aktar�m�ndan sorumludur.
Media Gateway (MG): IP a��ndaki kullan�lan media ile (�rne�in /RTP/UDP/IP �zerinden ta��nan media) SCN a�da kullan�lan medya ( �rne�in PCM kodlanm�� ses ya da GSM vb.) aras�ndaki e�leme ve biribirine d�n��m i�lemlerinden sorumludur.
Media Gateway Controller (MGC): MGC MG, SG ve Gatekeeper aras�ndaki ileti�imleri d�zenler. Gateway i�in gerekli �a�r� i�leme (call processing) i�lemlerini sa�lar. MG'leri kontrol eder, SG'den gelen SCN i�aretle�meleri ve gatekeeper'dan gelen Ip i�aretle�meleri de MGC'ye gelir.

Bu birimler ayr� ayr� ya da bir arada tek bir fiziksel birim i�erisinde ger�ekle�tirilebilir. Buna kar��l�k yukar�daki birimlerin yerine getirdi�i interworking fonksiyonlar�n� tek bir cihaz�n i�erisinde ger�ekle�tirmek �l�eklenebilir ve verimli bir ��z�m olmayaca��ndan genellikle bu birimler ayr� mod�ller olarak ger�ekle�tirilmektedir. Gateway bile�enlerinin bu �ekilde ayr�ld�� bir mimarinin getirece�i �e�itli faydalar vard�r. Kurulacak cihazlar�n daha etkin kullan�m� sa�lanabilir (�rne�in bir SG pek �ok MG'ye hizmet verebilir). A��n y�netiminin merkezile�tirilmesi MGC'ler sayesinde daha kolay hale gelir. Ayr� bile�enlerin ihtiya� duyulan noktalarda a�a eklenmesi ile a� geni�lemeleri daha kolay ger�ekle�tirilebilir. Gatewaylerin fonksiyonel olarak ayr�lmas� bu fonksiyonlar� ger�ekle�tirirken kullan�lan teknolojilerin birbirlerini etkilemeden de�i�tirilmelerini de kolayla�t�racakt�r. Fakat ayr� bile�enlerle ger�ekle�tirilen bu a��n bak�m� ve konfigurasyonu daha zor olabilir. Ayr�ca bu �ekilde ayr�k bir yap�lanma birbirleri ile ileti�im kurmalar� gereken bu bile�enlerin ileti�imlerinde gecikmelere ve a��n toplam tepki s�resinde artmalara yol a�abilir.
Gatewaylerin fonksiyonel birimlere ayr�lmalar� sonucu bunlar aras�ndaki ileti�imleri y�r�tecek yeni bir protokole de ihtiya� duyulmu� ve bu nedenle Media Gateway Control Protocol (MGCP) geli�tirilmeye ba�lanm��t�r. MGCP IETF'nin Megaco �al��ma grubu taraf�ndan �nerilen ve hen�z taslak a�amas�nda olan bir protokold�r. Ba�lant� denetimi (connection control), bant i�i i�aretle�me (in-band signalling) ve ayg�t y�netimi (device management) birimlerinden olu�ur.
Gatewayler kapasitelerine g�re veya bir a� ayg�t� olarak �retim bi�imlerine g�re s�n�fland�r�labilir. Kapasitelerine g�re yap�lan s�n�fland�rma �u �ekilde olabilir.

Trunk Gateway: Bir PSTN a�� ile VoIP a�� aras�nda �al��an b�y�k kapasiteli gatewaylerdir.
VoATM Gateway: Trunk gateway'e benzemekle beraber do�rudan bir ATM a�a ba�lan�rlar.
Konut Gatewayleri: 1 ile 10 aras� bilinen analog aray�z sa�larlar.Eri�im Gatewayleri: Bir VoIP a�� i�in Analog ya da digital aray�z sa�layan k��k �l�ekli gatewaylerdir.
PBX Gatewayler: PSTN ile VoIP networkleri aras�nda digital bir PBX aray�z ya da t�mle�ik yaz�l�msal bir PBX aray�z sa�layan gatewaylerdir. Tek bir hattan birka� bin hatta kadar aray�z� destekleyen �e�itleri vard�r.
Network Access Gatewayleri: Bir telefon hatt�na internet eri�imi sa�layan gatewaylerdir.

Gatewayler �retim tarzlar�na g�re de �u �ekilde s�n�fland�r�labilir:

Router temelli gatewayler
Concentrator-Access temelli gatewayler
PC-temelli gatewayler
Stand-alone gatewayler

Genel olarak gatewaylerin amac� paket anahtarlamal� a� ile devre anahtarlamal� a� aras�ndaki �a�r�lar� her iki y�nde �effaf bir �ekilde sonland�rmakt�r.

Gatekeeper
ETSI/TIPHON tan�m� ile gatekeeper "terminallerin ve gatewaylerin kay�t, kabul ve stat� (Registration, Admission and Status -RAS-) takibinden sorumlu olan a� modul�d�r. Gatekeeperlar zone y�netimini ve �a�r� i�leme/i�aretle�me i�levlerinide yerine getirirler."

Adres D�n��mleri: A�daki u�birimleri alias isimlerinin ger�ek transport isimlerine d�n��t�r�lmesi. Gatekeeperlar bu i�levi yerine getirirken kendisine ba�lanan u�birimlerden ald�� Registration mesajlar� ile s�rekli olarak g�ncelledi�i tablolardan yararlan�r. Bu tablolar Registration mesajlar� d��ndaki (dizin hizmetleri gibi ) y�ntemlerle de g�ncellenebilir.
Yetki Denetimleri: Admission Request, Confirm ve Reject mesajlar� (ARQ/ARC/ARJ) ile u�birimlerin LAN eri�im taleplerini onaylar ya da reddeder. LAN eri�im istekleri de�erlendirilirken �a�r� izinleri (call authorization) band geni�li�i s�n�rlamalar� ya da benzeri di�er kriterler kullan�labilir. Bu fonksiyon NULL olarak ger�ekle�tirilerek gelen b�t�n taleplerin LAN'a eri�imleri de sa�lanabilir.
Band geni�li�i Y�netimi: Bandwidth Request, Confirm ve Reject mesajlar� ile u�birimlerin LAN bant geni�li�i taleplerini onaylar ya da reddeder.

H.323 Gatekeeper Zone

Zone management: Tek bir gatekeeper taraf�ndan y�netilen terminallerin, gatewaylerin ve MCU'lar�n toplam� zone olarak adland�r�l�r. Gatekeeper yukar�da anlat�lan b�t�n fonksiyonlar� kendi y�netimindeki
zone i�in sa�lar. Zone a�a��daki �zelliklere sahip y�netsel bir birimdir:
Zone tek bir gatekeepera kay�tl� b�t�n H.323 cihazlar olarak tan�mlan�r.
Zone tasar�m� a��n fiziksel topolojisinden ba��ms�z olabilir.
Zone tan�m� gatekeeper ger�ekle�tirimine (implementation) ba�l�d�r.
Zone mant�ksal bir yap�d�r.
Zone tasar�m�nda hem network topolojisi hem de y�netsel bak�� a��s� etkili olacakt�r.
Gateway ve proxy gibi a� kaynaklar� zone'lar�n b�l�mlendirilmesinde etkili olacakt�r.

Gatekeeperlar�n kullan�lma amac�, �a�r�lar� yaparken makine adresleri yerine makinalara verilecek takma isimleri kullanabilme, a�daki bantgeni�li�i kullan�m�n�n y�netilmesi, Gateway ve MCU gibi a� kaynaklar�n�n y�netilebilmesidir. Gatekeeper orjinal H.323 tan�m�nda video konferanslar� s�ras�nda a�a eri�imi kontrol eden bir birim olarak tasarlanm��t�. Zamanla adres d�n��m� benzeri fonksiyonlar�n� da kazand�. Bant geni�li�i denetimi ise �cretlendirme ihtiya�lar� sonucunda ortaya ��kt�. Gatekeeperlar�n sa�layabilece�i bir di�er serviste �e�itli authantication y�ntemlerini kullanarak bir �a�r�ya g�venlikle ilgili opsiyonlar�n eklenmesidir. ��aretle�mede kullan�lan Q.931 ya da ve H.245 mesajlar� gatekeeper taraf�ndan y�nlendirilebilir ve �a�r�lar hakk�nda istatistiksel bilgilerin toplanmas� sa�lanabilir. Call forwarding ya da call transfering gibi telefon hizmetleri de Gatekeeperlar arac�l�� ile verilebilmektedir.

Multi-point Control Unit (MCU)
MCU a�'da ikiden fazla terminalin ya da Gateway’in �oklu bir konferansa kat�l�mlar�n� sa�lamaya yarayan cihazlard�r. Sonradan �oklu bir konferansa d�n��ebilecek ikili g�r��meler de MCU'lar arac�l�� ile sa�lanabilir. MCU iki k�s�mdan olu�ur: Bunlar Multipoint Controller (MC) (bulunmas� zorunludur) ve Multipoint Processor (MP) (bulunmas� zorunlu de�ildir) olarak adland�r�l�r. MC �a�r� s�re�lerine, konferansa kat�lacak b�t�n terminallerin ortak ileti�im seviyelerinde bulunmalar�n� sa�lamak i�in ileti�im parametleri �zerindeki uzla�malar� (negotiation) sa�lar. MP, MC'nin denetiminde medya streamlerinin i�lenmesi (mixing, switching vb.) g�revlerini y�r�t�r. MP, y�r�t�len konferans�n tipine g�re tek bir media streamini ya da daha �ok say�da media streamini i�leyebilir. En basit hali ile MCU tek bir MC'den olu�ur.

6.1.4. H.323 Terminallerin Haberle�mesi

�ekil-5'te iki H.323 u� aras�nda gatekeeper kullan�lmadan ca�r� kurulum ve kald�r�lma mekanizmas� (call setup and clearing) anlat�lm��t�r. Kullan�lmas� mecburi olan b�t�n Q.931 ve H.245 mesajlar� listelenmi�tir. Her mesaj�n kaynak terminali taraf�ndan atanan bir s�ra numaras� (sequence number) vard�r. �leti�im A terminalinden B terminaline hedef adresi i�eren bir Setup (1) mesaj� g�ndermesi ile ba�lar. B terminali bir Q.931 Alerting (2) mesaj� ve takiben e�er �a�r� kabul edilirse bir Connect (3) mesaj� g�ndererek cevap verir. Bu noktada �a�r� kurulmas� i�lemi tamamlanm�� olur ve H.245 uzla�ma (negotiation) i�lemi ba�lar. Her iki terminalde terminal yeteneklerini (terminal capabilities) terminalCapabilitySet (4) mesajlar� g�ndererek kar�� tarafa bildirir. Terminal yeteneklerine �rnek olarak media tipleri, kodlama y�ntemleri verilebilir. Terminaller bu mesajlara termCapabilitySetAck mesajlar� ile cevap verirler. Oturum s�ras�nda herhangi bir anda terminal yetenekleri yeniden g�nderilebilir.
Bu a�amadan sonra Master/Slave belirleme a�amas�na (6–8) ge�ilir. H.245 Master/Slave belirleme prosed�rlerinin her ikiside bir konferansa MC olarak servis verebilecek u� noktalar ya da her ikisi de iki-y�nl� ileti�im kanal� a�maya �al��an u� noktalar aras�nda ortaya ��kabilecek anla�mazl�klar� gidermek i�in kullan�l�r. Prosed�rde master ve slave u� noktay� belirlemek amac� ile her iki u� nokta H.245 masterSlave Determination mesajlar� ile birbirine geli�ig�zel (random) say�lar aktar�r. H.323 u� noktalar�n hepsi hem master hem de slave olarak �al��ma yetene�ine sahip olmal�d�r. Master/Slave belirleme prosed�r�nden sonra iki terminal de mant�ksal kanal a�mak i�in mesajla�maya ba�larlar (9–10). Ses ve g�r�nt� kanallar� tek bir y�ne do�ru a��l�rken, data kanallar� iki y�nl� a��l�r. Terminaller gerekti�i kadar kanal a�makta serbesttir. �ekildeki ak�� tek bir kanal i�in g�sterilmi�tir. A��lacak her kanal i�in ayn� prosed�r uygulan�r.
Oturumun (ya da ileti�imin) kapat�lmas�na taraflardan birinin g�nderece�i endSession mesaj� ile ba�lan�r. endSession mesaj�n� alan taraf ayn� mesajla cevap verir (11) ve oturum bu ilk mesaj� g�nderen taraf�n ReleaseComplete mesaj� g�ndermesi ile son bulur.
�ekil-6'da gatekeeper kullan�larak iki H.323 nokta aras�nda oturum ba�lat�lmas� g�sterilmi�tir. Konferans ba�lamadan �nce her iki terminalde GatekeeperDiscovery multicast (GRQ) mesaj� g�ndererek ba�lanacaklar� bir gatekeeper ararlar. Bu mesaj� alan gatekeeper GatekeeperConfirm (GCF) mesaj� ile kendisine ba�lanmak isteyen terminali kabul eder yadaGatekeeperReject (GRJ) mesaj� ile terminali reddeder. Gatekeper terminalleri kabul ettikten sonra her iki terminalde takma (alias) isimlerini RegistrationRequest (RRQ) mesajlar� ile gatekeeperdan kay�t (register) talebinde bulunur. Gatekeeper bu iste�i ya RegistrationConfirm (RCF) mesaj� ile kabul eder ya da Registration Reject (RRJ) mesaj� ile reddeder. Takma isimlerin kullan�lmas� ile aramalar�n transport adreslerine g�re daha kullan�c�-dostu olan (e-mail, isim vb.) adreslerle yap�lmas� sa�lanabilir.

H.323 u�lar�n gatekeeper kullanarak haberle�mesi

Bir u� nokta ya da Gatekeeper bir ba�ka u� noktan�n adresini Gatekeeperdan LocationRequest (LRQ) mesaj� ile sorabilir ve Gatekeeper sorulan adres bilgisini i�eren LocationConfirm mesaj� (LCF) ile cevap verebilir.
U� noktalardan biri �a�r� ba�latmak istedi�inde Gatekeeperdan AdmissionRequest (ARQ) mesaj� ile onay ister. Gatekeeper �a�r�ya AdmissionConfirm (ACF) mesaj� ile onay verir ya da Admission Reject (ARJ) mesaj� ile reddeder. E�er �a�r� iste�i kabul edilirse �a�r�y� ba�latan u� taraf�a��rmak istedi�i adrese Q.931 Setup mesaj�g�ndererir. Setup mesaj�n� alan taraf da ba�l� oldu�u Gatekeeperdan ARQ mesaj� ile �a�r�y� kabul etmek i�in onay ister. �a�r� kabul edildikten sonra Q.931 i�aret ak�� H.245 uzla�ma (negotiation) mesajlar� ile tamamlan�r. ARQ mesajlar� konferans boyunca taraflara gerekecek bant geni�li�i taleplerini de i�erir. E�er H.245 uzla�ma mesajlar� s�ras�nda u� taraflardan biri ARQ mesaj�nda belirtilenden daha fazla bant geni�li�ine ihtiya� duyarsa, Gatekeeper'a BandwidthRequest (BRQ) mesaj� g�ndererek bant geni�li�i talebinde bulunur. Gatekeeper BandwidthConfirm mesaj� ile talebi kabul etti�ini ya da Bandwidth Reject (BRJ) mesaj� ile talebi kabul etmedi�ini terminale bildirir.
�a�r� sonland�� zaman her iki terminal de Gatekeeper'a DisengageRequest (DRQ) mesajlar� g�ndererek �a�r�n�n sonland�r�ld��n� bildirir. Gatekeeper DRQ mesaj�n� DisengageConfirm (DCF) mesaj� ile kabul eder veya Disengage Reject (DRJ) mesaj� ile reddeder. Terminaller Gatekeeper'a g�nderecekleri UnregisterRequest (URQ) mesajlar� ile kendilerini Gatekeeperdan sildirebilirler. Gatekeeper bu mesaja UnregisterConfirm (UF) ya da Unregister Reject (URJ) mesajlar�ndan biri ile cevap verebilir.

6.2. RTP ve RTCP
RTP IETF taraf�ndan geli�tirilmi� bir standartd�r. H.323 ile beraber kullan�lmaktad�r. RTP u�tan uca bir i�letim protokoludur. Ses gibi ger�ek zamanl� ve gecikmeye duyarl� sevislerde u�tan uca a� fonksiyonunu ve da��t�m servislerini sa�lar. UDP �zerinde �al��r. RTP �okluortam uygulamalar�nda iki �nemli g�revi yerini getirir. RTP'nin en �nemli g�revi senkronizasyon mekanizmas�n� sa�lamakt�r. Di�er bir g�revi ise datan�n resim ve ses kodlamas�n� tan�mlamaktad�r. VoIP’deRTP kuyruklama ile birlikte �al��arak ses trafi�ini di�er trafi�e g�re �nceliklendirir. Sa�lad�g� gorevler:

Payload t�r�n�n tan�mlanmas�
S�ra numaraland�rmas�
Zaman damgalama
Da��t�m izlenmesi

RTCP ise RTP'nin bir par�as� olup RTP de bulunan �zelliklerin yan� s�ra ISDN �ebekelerinde videokonferans ve videotelefonu i�in gerekli QoS parametrelerini de desteklemektedir. RTCP veri da��t�m�n�n kalitesini izlemek ve kontrol bilgisini sa�lamak i�in kullan�l�r. A�a��daki a� durumlar� konusunda geri bildirim sa�lar

RTCP, RTP session’larda yer alna hostlar�n bilgi al�sveri�lerin izlenmesi ve kontrol edilmesini sa�lar. Paket say�s� paket kayb�n� inter-arrival jitter ile ilgili kalitesinin izlenmesini sa�lar. Ayr�ca RTCP session bandgenisligine orant�l� paket g�nderimi yapar ancak en az her 5 snde bir g�nderim yapar.
RTCP, UDP ta�ma kullan�m� i�in ayr� bir ak�� sa�lar

RTP ve RTCP her ikisinin de H.323 tan�mlamas�d�r. H.323 ba�lant�lar� ve kontrol i�lemi tamamland�ktan sonra video paketleri UDP ile g�nderilir.(UDP paket da��t�m� ve s�ralamay� garanti etmez)
RTCP protokolu ile ses ve video bilgilerinin oturum kontrol fonsiyonlar�, data oranlar� ve di�er parametreleri ayarlanabilmektedir. Ayr�ca RTCP ile ses ve video sinyalleri kontrol edilebilmektedir. Ses ve video sinyalleri RTP protokolunda farkl� oturumlardan g�nderilmektedir.

6.3. Media Gateway Control Protocol (MGCP)

MGCP (RFC 2705), bir d�� arama kontrol cihaz�n�n VoIP gateway e ba�lant� kontrolu yapan bir protocoludur. VoIP a�larda PSTN aras�nda trunking gateway sa�lar
RJ–11 konnektor ile modem/cable, XDSL ve broadband wireless ile gateway olu�turur.
ATM a�lar�nda ba�lant� arabirimi i�in VUAM gateway ler
PBX ya da key sistemlerde ba�lant� i�in digital/analog access gateway ler

6.4. RSVP ( Resource Reservation Protocol)
Bir�ok data traf��i bir d�zeye kadar g�r�lt�l�ye ve gecikmelere tolerans g�sterebilir. Buna kar��l�k, g�r�nt� ve ses ile ilgili frafi�in, s�rekli ve g�r�lt�s�z olmas� gerekmektedir. Bu sebepden dolay� ses, video ve radyo sinyal trafi�inin network �zerinde, kalitesi y�ksek servis gerektirdi�inden (QoS) problemlerin ��kmas�na neden olmaktad�r. Resource Reservation Protocol (RSVP), IP network �zerinde gecikmeye duyarl� olan multimedia trafi�inin ta��nmas�n� sa�lar. RSVP’de network bantgeni�li�i �nceden rezerve edilmektedir. Bu da multicast ve unicast networklerde kaliteli servis (QoS) garantisi verir. Unicast servislerde tek bir al�c� olmas�na kar��l�k multicast servislerde daha �ok al�c� olabilir.
�nceden bantgeni�li�i reservasyonu yap�lmas�, bantgeni�li�inden de tasarruf sa�lanm�� olur. Bunun sebebi de e�er bantgeni�li�i reservasyonu i�in yeteri kadar bantgeni�li�i olammas� durumunda transmisyon da olmamas�d�r. RSVP TCP/IP tabanal� networklerde uctan-uca haberle�me sa�layan bir protokold�r.
The Internet Engineering Task Force (IETF) RSVP’nin standart bir protokol olmas� i�in �al��maktad�r. Burada dikkat edilmesi gereken bir husus, RSVP’nin bir routing protokol� olmad��d�r. RSVP IP network� �zerinde bir control protokol�d�r, OSI modeline g�re trasport layer seviyesidir. RSVP routing protokolleri ile birlikte �al��r. Bu anlamda, RSVP Inetrnet Kontrol Mesaj Protokul’� (ICMP) ve Internet Gateway Mesaj Protokol� (IGMP) ile benzerliklere sahiptir.
RSVP ile ayn� kayna�a ve QoS’e ait mesajlar s�ral� bir data ak�� ile ta��n�rlar. Bu data ak�� da ba�lant� (session) olarak bilinir. Bir RSVP i�leminde;

G�ndericiler
Router’lar
Al�c�lar bulunmaktad�r.

Unicast ortamlarda RSVP ile data ak��n�n nas�l yap�ld��n�na bir g�z atal�m. �lk ba�ta, bir g�nderici RSVP mesaj�n� al�c�ya g�nderir. Bu mesaj a�a��daki bilgileri i�erir.

G�nderici IP adresi
Al�c� Ip adresi
Data ak�� ayr�nt�lar�

Data ak�� ayr�nt�lar�nda, ba�ar�l� bir veri aktar�m� i�in gerekli QoS bilgisi bulunmaktad�r. Al�c�, veri alaca�� zaman bu iste�ini belirtmek i�in a�daki router’lara rezervasyon iste�i g�nderir. Bu reservasyon iste�i a�a��daki bilgileri i�erir.

G�nderen IP adresi
Al�c� IP adresi
Veri ak�� ayr�nt�lar�
�ki kontrol mod�l�

Bu iki kontrol mod�l�, giri� kontrol� ve kontrol politikas� olarak bilinir. Giri� kontol� iyi bir QoS i�in yeterli bantgeni�li�inin olup olmad��na karar verir. Kontrol politikas� da al�c�n�n reservasyon iste�inin kabul edilip edilmedi�ine karar verir. Router’lara kaynak iste�i geldi�inde, yukar�da bahsedilen iki kontrol mod�l� kullan�l�r. E�er her iki konrol de ba�ar�l� ise, gerekli bantgeni�li�inin ayr�lmas� i�in routerlara link layer ( ba�lant� katman� ) paremetreleri girilir. Sonra al�c� reservasyon bilgisini al�r ve verileri g�ndermeye ba�lar. E�er router’lar yeteri kadar kaynak ay�ramazlar ise, bu reservasyon toplam bantgeni�li�inden yer almayacakt�r. Veri g�nderilmemesi durumunda kaynak harcanmayacakt�r. Multicast networklerde, al�c�lar ve routerlar k�sa bir s�re i�in reservasyon iste�ini tutarlar. RSVP’yi destekleyen al�c� sistemleri basit al�c� sistemlerden daha verimlidir. Basit sistemlerde, g�nderici muhtemel t�m al�c�lar�n �zelliklerini bilmesi gerekir. RSVP ile her al�c� sadece kendi yeteneklerini ve gereksinimlerini bilmesi yeterlidir.
Asl�nda, kaynak reservasyon iste�i bir routerdan bir sonrakine atlayarak t�m a�� dola�arak ger�ekle�ir. RSVP’nin bu �ekilde �al��mas� hem multicast hem de unicast a�larda problemlere sebep olmaktad�r. �rne�in lokal y�nlendirici, al�c�n�n reservasyon iste�ini kabul etmesine kar��n a�daki di�er y�nlendiriciler reddedebilir. E�er b�yle olursa, RSVP paketleri a�da kilitli kal�r ve veri aktar�m� ger�ekle�tirilemez. IETF, RSVP �al��ma grubu RSVP’nin bu problemi i�in yeni stratejiler geli�tirmekteler. Network�n de�i�mesi veya ta��nmas� problemlere sebep olabilir. Bu problemi gidermek i�in, y�nlendiriciler RSVP mesajlar�n� yeniliyebilmelidirler. Yani, g�derici belirli aral�klarla RSVP rota mesajlar� g�nderecek, al�c� da s�rekli reservasyon iste�ini yenileyecektir. B�ylece network s�rekli reservasyon isteklerinin varli�inindan haberdar olacakt�r. Bu durumda, a�’da meydana gelecek bir de�i�meden reservasyon istekleri zarar g�rmeyecek ve bu istekler hesaba kat�lacakt�r. RSVP d�zenli olarak yeni reservesyon mesajlar�n� g�zden ge�irir. ��e yarammaz mesajlar� da siler.

6.5. SAP, SDP ve SIP protocolleri
SAP(Session Announcement Protocol), SDP(Session Description Protocol), SIP ( Session Initialization Protocol) protocolleri a� �zerindeki kullan�c�lara multicast session larla ilgili duyurular� ve bilgileri sa�larlar.
Bir kere kullan�c� bir session’� g�rmek ya da dinlemek istedi�inde SIP protocolu arama istepini kuran be ba�lant�y� sa�layan protocoldur. �rne�in cisco IP/TV yaz�l�m�nda, session duyuru protocolu iyi bilinen bir port numaras� ile multicast yay�n yapan SAP paketi y�netim ve kontrol bilgilerini i�eren bir ba�l�k bulundurur. Ayr�ca payload k�sm�nda SDP bilgileri bulunur. SAP paketi, yay�n ya da silme ile ilgili bir pakettir. SDP session� tan�mlamak i�in kullan�lan s�k��t�r�lm�� bir pakettir ve text tabanl�d�r.
SIP paketi, aramalarla ilgili ba�lant� kurma sonland�rma ile ilgili komut ve yan�tlar i�erir. Ayr�ca, guvenlik prosay ve ta��ma (TCP ve UDP ) servisleri ile ilgili �zellikleri kapsar.

6.5.1. SIP
SIP, IETF'nin Multiparty Multimedia Session Control (MMUSIC) grubu taraf�ndan geli�tirilen multimedia uygulamalar� i�in bir protokol grubudur. MMUSIC H.323'�n aksine k��k bir �ekirdek protokol ile ba�lay�p bu protokol� ihtiya�lara g�re geli�tirmeyi ama�lam��t�r. Temel olarak HTTP protokol�n� alan bu protokol, e-mail gibi di�er internet servisleri ile de benzerlik g�stermektedir. Temel SIP mimarisi �ekil-2'de g�sterildi�i gibidir.
Bu protokole g�re bir �a�r� ba�lat�ld�� zaman, gelen �a�r�, �a�r�y� ba�latan tarafa servis veren bir sunucuya y�nlendirilir. �a�r�n�n y�nlendirildi�i sunucu �a�r�y� reddedebilir veya bir ba�ka sunucuya ya da terminale y�nlendirebilir. �a�r� bu �ekildecevap verecek bir sunucubulununcaya kadar a�da hiyerar�ik olarak ilerletilir. SIP basit bir protokold�r ve basitli�i nedeni ile karma��k hizmetlerin verilmesi gerekti�i durumlarda di�er protokollerden faydalanmas� gerekebilir.

�ekil 2. SIP Mimarisi

SIP'in �a�r� kontrol mesajlar�n�n ge�irilebilece�i g�venilir bir kanal a�mak i�in INVITE ve ACK mesajlar� bulunmaktad�r. SIP bir alt seviye ta��y�c� protokol i�in minimum varsay�mlar� yapar. Bu protokol g�venilirli�ini kendisi sa�lay�p TCP'nin g�venlik ile ilgili normlar�n� kullanmaya gerek duymaz. SIP kullan�lacak codec uzla�mas� (negotiation) i�in yani o oturumda hangi codec'in kullan�laca��na karar vermek i�in Session Description Protocol (SDP)'yi kullanmaktad�r. SIP’in sa�lad�� servisler ise;

User location-Kullan�c� yeri: haberle�me i�in kullan�lacak u� sistemin belirlenmesi
Call setup: arayan ve aranan taraflar�n zil �ald�rmas� ve �a�r� parametrelerinin kurulmas�
User availability: aranan taraf�n haberle�meye d�hil olma iste�inin belirlenmesi
User capabilities: kullan�lacak media-ortam ve media parametrelerinin belirlenmesi
Call handling: �a�r�n�n transferi ve sonland�r�lmas�

SIP'�N Par�alar�
SIP Sistemi temel olarak iki par�adan olu�ur.

User Agent - Kullan�c� birimi: Kullan�c� birimi kullan�c� ad�na �al��an u� sistemdir. Bu birim iki par�adan olu�ur, �stemci ve Sunucu. �stemci k�sm� �stemci Kullan�c� Birimi (User Agent Client - UAC) diye bilinir. Sunucu k�sm� ise Sunucu Kullan�c� Birimi (User Agent Server - UAS) �eklinde ifade edilir.
Network Servers - A� Sunucular�: Bir a�da 3 tip sunucu vard�r. Bir kay�t sunucusu, kullan�c�lar�n mevcut lokasyonlar� ile ilgili bilgileri al�r. Bir proxy sunucu ise ald�� istekleri, aranan taraf�n lokasyonu hakk�nda daha fazla bilgiye sahip olan bir sonraki sunucuya iletir. Y�nlendirme sunucusu ise, ald�� istek �zerine bir sonraki sunucunun adresini ��renerek, �a�r� iste�ini g�ndermek yerine, bu adresi istemciye iletir.

8. Sinyalle�me, Kural ve Y�netim Mod�lleri
VoIP yaz�l�m�, yeni bir arama olup olmad�� kontrol ederek telefon sinyalle�mesini yerine getirir ve aramay� gidece�i yere y�nlendirmek i�in adres bilgisini (�evrilen numara) toplar. �ok �e�itli telefon-sinyalle�me kural�n� destekler ve bir�ok ortama uyabilir. Ses kart�n�n yaz�l�m� ve konfig�rasyonu ayarlama, kolay y�kleme ve uzaktan yenilemeye izin vermek i�in bir a�-y�netim sisteminden indirilebilir.
Yaz�l�m, ses tonu belirlemek ve yaratmak i�in DSP ile etkile�ime girmesinin yan� s�ra hat denetimine ba�l� olan �al��ma kontrol tarz�n� da belirler ve sinyalle�me fonksiyonlar� i�in telefon ara y�z�yle etkile�ir. Yaz�l�m, a� y�netimi vas�tas�yla konfig�rasyon verisini al�r ve �al��ma-sistemi servislerini de�erlendirir.

8.1. Telefon-Sinyalle�mesi A� Ge�idi Mod�l�

Sinyalle�me Mod�lleri

Yukar�daki �ekil, a�a��daki bile�enlerden olu�an sinyalle�me yaz�l�m�n�n mimarisini g�stermektedir:

Telefon aray�z birimi yaz�l�m� - Bu yaz�l�m mod�l�n sinyalle�me aray�zlerini periyodik olarak g�sterir ve aray�z i�in s��rama (debounce) ve d�nme (rotary) basamaklar�n� biriktirir.
Sinyalle�me kurallar� birimi- Bu makinelerin hangi telefon-sinyalle�me kurallar�n� kullanaca��n�, E&M gibi, belirler.
A� kontrol birimi - Telefon sinyal bilgilerini, paket ses oturumu tesisi sinyalle�me kurallar�na uyumlu bir bi�ime getirerek harita olu�turur.
Adres �eviri birimi- E.164 �eviri adresini paket a�lar�nda kullan�labilecek hale getirir (�rne�in: frame-relay a�� i�in bir IP adresi ya da veri hatt� ba�lant�s� tan�mlay�c�s� (DLCI - Data Link Connection Identifier).
DSP aray�z� s�r�c�s�- Bu, kontrol bilgisini sunucu mikroi�lemcisi ile DSP aras�nda naklen yay�nlar.
DSP d��khat y�kleyicisi- DSP'lerin ba�lang��ta, konfig�rasyon yenilemesinde ya da bi�im de�i�ikli�inde d��khat y�k�nden sorumludur (�rne�in: Faks sinyali alg�land��nda, ses modundan fax moduna ge�ilmesi).

8.2. A�-Kural� Mod�l�

IP sinyalle�me y��n� - H.323 arama kontrol� ihtiva eder ve H.225, H.224, RTP/ger�ek zaman konferans kural� (RTCP) ta��ma kural�, ileti�im kontrol kural� (TCP), IP ve kullan�c� datagram kural�'n� (UDP) da i�eren ta��ma yaz�l�m�n� i�erir.
ATM sinyalle�me kural� y��n� - ATM Forum VToA ses-enkaps�lleme kural�. ATM Forum-uyumlu, noktadan-noktaya ve noktadan-�ok noktaya anahtarlanm�� sanal devrelerin (SVCs) tesisi, bak�m� ve temizlenmesi i�in kullan�c�-a�� aray�z� (UNI) sinyalle�me kural� y��n�.
Frame-relay kural� y��n�- S�rekli sanal devre (PVC) ve SVC destekli Frame Relay Forum VoFR ses-enkaps�lleme kural�n�, yerel y�netim aray�z�n� (LMI), t�kan�kl�k y�netimini, trafik g�r�nt�lemeyi ve atanm�� bilgi s�ras� (CIR) zorlamas�n� i�erir.

8.3. A�-Y�netim Mod�l�
A�-y�netim yaz�l�m� MIB'de belirtilen 3 temel servise g�re d�zenlenmi�tir:

Telefon ucundaki fiziksel aray�z
A�a��dakiler i�in ses kanal� servisi:
- Ses kanal� �zerindeki s�re� sinyalle�mesi
- PCM �rnekleri ve s�k��t�r�lm�� ses paketlerinin birbirine �evrilmesi
Telefon u�lar� aras�ndaki arama-kontrol bilgisi ve arama tesisini ger�ekle�tirmek i�in arama-kontrol servisi. VoIP yaz�l�m�n�n, konfig�rasyonu ve bak�m� tescilli ses servisi MIB'in kullan�lmas�yla yap�l�r.

7. VoIP B�t�nle�ik Yaz�l�m Mimarisi

VoIP Yaz�l�m Mimarisi

Telefon cihazlar�n� paket a�lar�yla birle�tirmek i�in temel olarak iki bilgi tipi ele al�nmal�d�r: ses ve sinyalle�me bilgisi.
Resim 4'te de g�sterildi�i gibi, VoIP yaz�l�m�, hem telefon a�lar�ndan gelen bilgi ak�mlar�yla, hem de bunlar� tek paket ak�mlar�na �evirerek paket a�lar�na ge�irmekle kar�� kar��yad�r. Yaz�l�m 4 genel fonksiyona b�l�nm��t�r.

7.1. Ses Paketi Yaz�l�m Mod�l� Bu yaz�l�m, ses-i�letim mod�l� olarak da bilinir, genellikle bit say�sal sinyal i�lemcisi (DSP) �zerinde �al��r, ses �rneklerini, paket a�� zerinden iletmek i�in haz�rlar. Yank� iptali, ses s�k��t�rmas�, ses-aktivasyon denetimi, stresin kald�r�lmas�, saat senkronizasyonu ve ses paketlenmesi bu mod�l�n bile�enleri taraf�ndan yap�lmaktad�r.

7.2. Telefon-Sinyalle�me A� Ge�idi Yaz�l�m Mod�l�
Bu yaz�l�m telefon cihaz� ile ileti�ime ge�ip, ba�lant� kurulabilmesi i�in paket kural� mod�l� taraf�ndan kullan�lan durum de�i�kliklerini (a��k, kapal�, trunk yakalama vb.) sinyallere �evirir. Kulak, a��z, yer ve manyeto (E&M) tip I, II, III, IV; d�ng� ya da zemin ba�lang�c� d�� merkez santral istasyonu (FXS); d�� santral ofisi (FXO); ve b�t�nle�ik Servisler Say�sal A�� (ISDN) temel s�ra aray�z� (BRI) ve temel s�ra aray�z�'n� (PRI) destekler.

7.3. Paket Kural� Mod�l�
Bu mod�l sinyal bilgisini i�ler ve bunlar� telefon-sinyal kurallar�ndan paket a�lar� �zerinden ba�lant� kurulmas� i�in gereken �zel paket-sinyal kural�na �evirir (�rne�in; Q.933 ve frame relay �zerinden ses sinyali). Ayr�ca paket a�lar�na iletim yap�lmadan ses ve sinyal paketlerine kural-ba�l�klar� ekler.

7.4. A�-Y�netim Mod�l�
Bu mod�l, paket sistemleri �zerinden ses ta��nmas�nda kullan�lan di�er mod�llerin konfig�rasyonu ve bak�m� i�in gereken ses y�netim mod�l� aray�z�n� ihtiva eder. B�t�n y�netim bilgisi Amerikan Ulusal Standartlar� Enstit�s� (ANSI) taraf�ndan a��klanm��t�r. Sinyalle�me a�-y�netim kural� (SNMP) V1 s�zdizimi ile de uyumludur. Forumlarda standartlar geli�inceye kadar tescilli ses-paket y�netim bilgi taban� (MIB) desteklenecektir.
�oklu ses-paket kurallar� ve uygulamalar� kullan�m� i�in DSP yaz�l�m�nda iyi tan�mlanm�� bir aray�z sa�lamak i�in yaz�l�m b�l�mlenmi�tir. DSP ses verisini i�ler ve ses paketlerini genel ses ba�l�klar�yla mikroi�lemciye g�nderir.
Mikroi�lemci, ger�ek zaman kural� (RTP), frame relay �zerinden ses ta��nmas� (VoFR) ve ATM �zerinden ses telefonla�ma�� (VToA) gibi uygulama taraf�ndan istenilen �zel ses-paket kurallar�na uygun genel ses ba�l�klar�n�n ve ses paketlerinin ta��nmas�ndan sorumludur. Mikroi�lemci ayr�ca sinyal bilgisini i�lemekten ve bunu desteklenen telefon-sinyalle�me kurallar�ndan paket a�� sinyalle�me kural�na �evirmekle y�k�ml�d�r (�rne�in: H.323 IP, frame relay ya da ATM sinyalle�mesi).
Bu b�l�mlenme, s�k��t�rma, yank� iptalleme ve ses-aktivitesi alg�lama gibi genel ses-i�leme fonksiyonlar� ile uygulamalara �zel sinyalleme aras�nda temiz bir aray�z ve ses kural� i�lenmesini sa�lar.

9. VoIP Uygulamalar�

Birinci uygulama
Resim 1, �ok ofisli bir organizasyonun veri ve ses trafi�ini birle�tirerek merkez ofis ile olan ileti�iminde maliyeti d��rmek istemesidir. Bu sorun, h�lihaz�rda bulunan veri trafi�inin i�erisine ses ileti�imi de eklenerek ��z�me ula�t�r�lacakt�r. Tipik olarak bu a� konfig�rasyonunda kullan�lacak olan uygulama s�n�rl� band geni�li�ine ses trafi�inin de s�k��t�r�lmas�yla fayda sa�layacakt�r. Paket �zerinden ses internetworking fonksiyonu (Internetworking Function - IWF), paket network� �zerinden birle�tirilmi� ses ve data transferinin yap�labilmesini sa�layan donan�m ve yaz�l�mlar�n fiziksel a��klamas�. Bu durumda IWF'in desteklemesi gereken arabirimler do�rudan telefonlara ba�l� olan analog arabirimler ya da anahtar sistemlerdir. Bu durumda IWF, hem yan ofislerdeki PBX'lerin hem de Merkez ofisteki PBX'e ba�l� olan telefon terminallerinin fonksiyonlar�n� em�le etmelidir. IWF bu i�lemi bu fonksiyonlar� yerine getiren bir sinyalleme yaz�l�m� ile ba�ar�r.

Resim 1

�kinci VoIP uygulamas�
Resim 2, bir trunk uygulamas�d�r. Bu senaryoda, bir �irket 2 lokasyondaki ofislerinin santrallerini paket a�lar� �zerinden birbirine ba�layarak buralardaki PBX'leri birle�tirmek istemektedir. Bu uygulama bir �nceki uygulamadan daha y�ksek kapasiteli say�sal kanal destekleyen, 1,544 ya da 2,048 Mbps destekli T1/E1 arabirimi, bir IWF gerektirir. IWF, PBX'in sinyalle�me fonksiyonlar�n� em�le eder, bunu sonucunda da �irketin ileti�im maliyetlerinde g�zle g�r�lebilir bir d�� ya�an�r.

Resim 2

VoIP yaz�l�m�n�n ��nc� uygulamas�
Resim 3'te de g�r�lebildi�i gibi h�cresel a�lar�n birbirlerine ba�lan�lmas�d�r. Say�sal h�cresel bir a�da, ses verisi h�cresel telefon taraf�ndan havadan transfer edilebilmek i�in evvelce s�k��t�r�lm�� ve paketlenmi�tir. Bu sayede paket a�lar� bant geni�li�inden y�ksek oranda tasarruf ile s�k��t�r�lm�� h�cresel ses paketlerini transfer ederler. IWF, h�cresel ses verisini PSTN (Public Switched Telephone Network) bi�imine transfer etme fonksiyonunu desteklemelidir.

Resim 3