Hukuk Nedir?
 

hukuk

belirli bir toplumda kiþiler arasýndaki iliþkileri düzenleyen ve devletin yaptýrým gücüyle uyulmasý zorunlu kýlýnan davranýþ kurallarýnýn oluþturduðu düzen.

Yazýlý olsun olmasýn, hukuk kurallarýný öteki toplumsal kurallardan ayýran en önemli özellik devletin yaptýrým gücüyle desteklenmiþ olmasýdýr. Bununla birlikte iç hukuk düzeninde uyulmasý kiþilerin isteðine býrakýlmýþ tamamlayýcý hukuk kurallarý gibi, uluslararasý iliþkileri düzenleyen hukuk kurallarý da devletlerin yaptýrým gücünden yoksundur.

Hukuk, toplumsal iliþkilere baðlý olarak sürekli geliþen bir kurumdur. Devletin giderek artan bir biçimde toplumsal yaþama müdahale etmesi ve bunu hukuk kurallarý koyarak gerçekleþtirmesi, kiþilerin hukuka baðýmlýlýðýný artýrmanýn yaný sýra yazýlý hukuk kurallarýnýn karmaþýklaþmasý sonucunu doðurmuþtur. Bu nedenle hukuk ve hukukçuluk ayný zamanda bir uzmanlýk alaný ve meslek niteliðini de kazanmýþtýr.

Evrensel nitelikleri nedeniyle uygar toplumlarýn hepsinde geçerli olan ortak hukuk kurallarýnýn dýþýnda her toplumun yaþam biçimi, dünya görüþü, gelenek ve göreneklerine baðlý olarak farklýlýk gösteren hukuk kurallarý da vardýr. Hukuk özü bakýmýndan bir üst yapý kurumu olduðundan, toplumlarýn temel ve yapýsal özelliklerine göre biçimlenmesi kaçýnýlmazdýr. Bu baðlamda ekonomik yapýnýn, hukuk düzeni üzerindeki etkisi büyük önem taþýr. Bu nedenle kâr amacýna yönelik özel giriþimciliðe dayalý kapitalist sistemlerde geçerli hukuk kurallarýyla, ekonomik etkinlikleri büyük ölçüde devletleþtirmiþ olan kolektivist sistemlerde geçerli hukuk kurallarý arasýnda önemli farklar bulunur. Bununla birlikte bazý kapitalist sistemlerde, devletleþtirme ve planlý kalkýnma gibi kolektivist ekonomi düzenine özgü öðeler yer alabilir; kolektivist sistemlerde de özel mülkiyet ve rekabet gibi kapitalist ekonomi düzenine özgü öðelere sýnýrlý olarak yer verilebilir. Devletin toplumsal yaþama müdahalesi bakýmýndan özde büyük farklýlýklar taþýyan bu iki sistemdeki özgürlük anlayýþýna baðlý olarak kiþilerin irade serbestliðine iliþkin hukuk kurallarý da büyük farklýlýklar gösterir. Ayrýca azgeliþmiþ ülkelerin hukuk düzenleriyle geliþmiþ ülkelerin hukuk düzenleri arasýnda da önemli farklar vardýr.

Bir ülkenin hukuk düzeni yasama organýnca oluþturulan yazýlý hukuk kurallarýný, yargý kararlarýný ve devletin iradesi dýþýnda oluþan genel hukuk ilkeleriyle örf ve âdet kurallarýný kapsar. Genel hukuk ilkeleriyle örf ve âdet kurallarý gibi yazýlý olmayan hukuk kurallarýnýn baðlayýcýlýk niteliði kazanarak hukuk düzeninde geçerli olabilmesi için devletin bu kurallarý tanýyarak onlarý yaptýrýma baðlamasý zorunludur. Ayrýca hukuk kurallarý emredici ve yasaklayýcý nitelikte olabileceði gibi kiþilerin iradesini tamamlayýcý ve yorumlayýcý nitelikte de olabilir. Bir ülkede hukuk düzeni bir bütün oluþturmakla birlikte birbirinden farklý bölümleri de vardýr. Klasikleþmiþ ayrýma göre bunlar kamu hukuku ve özel hukuktur. Kamu hukuku, devletin organlarýnýn oluþumunu, yetki ve görevlerini, kiþilerin bu organlar karþýsýndaki hak ve yükümlülüklerini düzenleyen kurallardan oluþur. Özel hukuk ise kiþiler arasýndaki hak ve yükümlülük iliþkilerini düzenleyen kurallardan oluþur. Öðretide kamu hukuku ile özel hukuku birbirinden ayýran özelliklerin bu hukuk alanlarýnda egemen olduðu kabul edilmektedir. Kamu hukukunda kamu yararý, özel hukukta ise özel kiþilerin çýkarlarý öne çýkar. Kamu hukuku kamu yararý ile özel kiþilerin çýkarlarýný, birincisinin üstünlüðüne zarar gelmeksizin uzlaþtýrmaya çalýþýr. Özel hukuk ise kiþilerin birbiri karþýsýndaki çýkarlarýný eþitlik kuralýný zedelemeden uzlaþtýrmaya çalýþýr. Bu nedenle kamu hukuku öznelerinin özel hukuk özneleri (gerçek ve özel tüzel kiþiler) karþýsýnda üstün yetkilerle donatýlmýþ olmasýna karþýn, özel hukuk özneleri arasýnda eþitlik kuralý geçerlidir.

Ayrýca kamu hukuku ve özel hukuk bölümleri çeþitli hukuk dallarýný içerir. Baþta anayasa hukuku olmak üzere uluslararasý kamu hukuku, idare hukuku! , ceza hukuku, icra ve iflas hukuku, yargýlama hukuku gibi hukuk dallarý kamu hukuku bölümünü oluþturur. Buna karþýlýk medeni hukuk, borçlar hukuku, uluslararasý özel hukuk ve ticaret hukuku gibi hukuk dallarý da özel hukuk kapsamýna girer. Karma nitelikte hukuk dallarý arasýnda fikri hukuk, deniz hukuku, hava hukuku, iþ hukuku ve toprak hukuku sayýlabilir. Bu hukuk dallarýný oluþturan hukuk kurallarý bazý yönleriyle kamu hukukunun, bazý yönleriyle de özel hukukun özelliklerini taþýrlar. Ayrýca önceleri idare hukuku dalý içerisinde yer alýrken, kazandýðý önem dolayýsýyla giderek baðýmsýzlaþmaya baþlayan maden ve petrol hukuku, ticaret hukukundan kopan bankalar hukuku ve uluslararasý hukuktan ayrýlarak farklý bir dal oluþturan uzay hukuku gibi yeni hukuk dallarý da ortaya çýkmýþtýr.

hukuk kurallarý hiyerarþisi

bir ülkenin hukuk düzenini oluþturan hukuk kurallarý arasýndaki sýralama.

AvusturyalI hukukçu Hans Kelsen’in ortaya attýðý normativist kurama göre, bütün hukuk kurallarýnýn en üst basamaðýnda genel ve varsayýmsal bir hukuk kuralý olan temel norm (Grundnorm) yer alýr. Temel norm bir pozitif hukuk kuralý olmamakla birlikte, kendisine baðlý olan öteki hukuk normlarýnýn yürürlük nedenidir. Normatif bir düzen olan hukuk düzeni en üstteki temel normdan baþlayarak bir piramit biçiminde aþaðý doðru sýralanan normlardan oluþur. Bir normun konmasý ayný zamanda onun üzerinde yer alan bir normun uygulanmasý demektir. Bu nedenle her norm kendisinin üzerinde yer alan öteki norma uygun olmalýdýr.

Hukuk kurallarýnýn (normlarýnýn) sýralanýþýnda biçimsel ve organik öðeler belirleyici bir rol oynar. Kurucu gücün yaptýðý anayasa, olaðan yasama gücünün yaptýðý yasalardan üstündür. Yasalarýn altýndaki basamakta yer alan tüzüklerin yerini belirleyen de gene organik ölçüttür. Bakanlar kurulunun yaptýðý tüzükler alt idare makamlarýnýn yaptýðý yönetmeliklerden üstündür. Yönetmeliklerde de bir hiyerarþi vardýr. Bakanlýðýn yaptýðý yönetmelik, örneðin belediyenin yaptýðý yönetmelikten üstündür. Ýdarenin birel iþlemleri de üst basamaklarda yer alan genel kurallara uygun olmalýdýr. Bu nedenle her idare makamý, birel iþlem yaparken üst makamýn koyduðu genel kurala baðlý kalmak zorundadýr. Ayný zamanda her idare makamý Roma hukukundan gelen tu patere legem quam fecisti (kendi yaptýðýn yasaya uy) kuralýna göre, kendi yaptýðý genel düzenleyici iþleme, yani genel kurala baðlý kalarak birel iþlem yapabilir.

Ayný basamakta yer alan kurallar arasýnda bir çatýþma varsa, sonraki kural öncekini yürürlükten kaldýrmýþ sayýlýr (lex posterior derogat legi priori). Ayrýca özel kural, genel kuralýn bir istisnasý olduðu için iliþkin olduðu konularda öncelikle uygulanýr (lex specia- lis derogat legi generali). Bu nedenle genel kural özel kuraldan daha sonra konmuþ olsa da onu deðiþtirmez (lex posterior generalis non derogat legi priori speciali).

Normativist kuramýn ortaya attýðý hukuk kurallarý hiyerarþisi kurallarýn içeriðini arka plana atan biçimsel ve pozitivist bir yaklaþým içerdiðinden, sert eleþtirilere hedef olmuþtur. Öte yandan yargý organlarýnýn denetleme iþlevini saðlam temellere dayandýrdýðýndan, hem kuramsal, hem pratik açýdan hukuka önemli katkýlarda bulunmuþtur. Yasalarýn anayasaya uygunluðunun denetimi demek olan anayasa yargýsý, varlýðýný bu kurama borçludur.

Türk pozitif hukukunda da hukuk kurallarý hiyerarþisini içeren hükümler vardýr. 1982 Anayasasýnýn 11. maddesine göre “Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargý organlarýný, idare makamlarýný.... baðlayan temel hukuk kurallarýdýr. Kanunlar Anaya- sa’ya aykýrý olamaz.” Ayrýca 115. maddeye göre tüzükler yasalara, 124. maddeye göre de yönetmelikler tüzüklere ve yasalara aykýrý olamaz. 137. madde idarede üstün emirlerinin ast tarafýndan yerine getirilmesinin bir ölçüsü olarak pozitif hukuk kurallarýnýn sýralamasýný yönetmelik, tüzük, yasa ve anayasa biçiminde yapmýþtýr. Türk öðretisinde belirlenen hukuk kurallarý hiyerarþisine göre, birinci basamakta anayasa, anayasa teamülleri ve Anayasa Mahkemesi kararlarý, ikinci basamakta uluslararasý antlaþmalar, yasalar, içtihadý birleþtirme kararlan, ve kanun hükmünde kararnameler (1982 Anayasasýnýn 90. maddesine göre usulüne göre onaylanmýþ uluslararasý antlaþmalar yasa hükmünde olmakla birlikte, bunlann anayasaya aykýrýlýðý ileri sürülemez), üçüncü basamakta hükümetçe çýkarýlan kural-kararna- meler ve tüzükler, dördüncü basamakta yönetmelikler, beþinci basamakta tekil idari iþlemler yer alýr.

Ýnsanlarýn barýþ ve düzen içinde bir arada yaþamalarýný saðlayan yasalarý kapsar. Ýnsanlarýn yaþadýðý her yerde, çýkabilecek anlaþmazlýklarý çözmek için hukuk kurallarý gereklidir. Bunlar yürütme gücü, idare, polis ve mahkemeler eliyle uygulanýr.
Hukukun amacý bireyler arasýndaki, birey ile toplum ve devlet arasýndaki iliþkileri ta­nýmlamak ve düzenlemektir. Ayrýca her bire­ye, baþkalarýnýn haklarýna saygý çerçevesi içinde, olabildiðince özgür davranabilme ola­naðý saðlamaya çalýþýr. Hukuk kurallarý gele­nek ve göreneklerden doðup geliþmiþtir. Ýlk bilinen hukuk kurallarý sistemi ÝÖ 1700'lerde Babil Kralý Hammurabi tarafýndan düzenlen­miþtir. Bu sistem kiþisel haklarý, mülkiyet haklarýný, sözleþmeleri düzenleyen bir yasalar derlemesinden oluþuyordu.

Gelenek ve görenekleri yasa haline getiren etken, devleti ve yönetimi ellerinde bulundu­ranlarýn gücü olmuþtur. Daha sonra ise hu­kuk, mahkeme kararlarý ve hukukçularýn kendi bilgilerini aktardýklarý kitaplar aracýlý­ðýyla oluþup geliþti. Romalýlar en önemli yasa koyuculardý; örneðin Ýmparator Jüstinyen (ÝS 527-565) Yasa Derlemesi 1.000 yýllýk hukuk­sal uðraþýn ve verilerin önemli bir özeti olmuþtur.

Ortaçaðýn baþlarýnda Hýristiyan ülkelerde insanlarýn davranýþlarýný, büyük ölçüde kilise hukuku olarak adlandýrýlan kurallar yönlendi­riyordu. 12. yüzyýlda Roma hukuku öncelikle Ýtalya'da incelenmeye baþlandý ve sonra da aþamalý olarak bütün Avrupa'ya yayýldý. Böy­lelikle Roma hukuku temeli üzerine kurulan ve "medeni hukuk" denen kurallar topluluðu, kilise hukuku karþýsýndaki yerini aldý. Gene ayný dönemde Ýngiltere'de mahkeme kararla­rýndan kaynaklanan bir "örf ve âdet hukuku" ya da "görenek hukuku" doðdu.

Fransa'da medeni hukuk alaný 1804'te Na-polyon'un buyruðuyla kapsayýcý tek bir yasay­la düzenlendi. Fransýz Medeni Kanunu ya da Napolyon Kanunu, Ýngiltere dýþýnda, Avrupa kýtasý ile Orta ve Güney Amerika'da örnek alýnarak benimsendi. Böylelikle Roma huku­ku kökenli medeni hukuk sistemi Ýskandinav ülkeleri ve SSCB dýþýnda kýta Avrupa'sýnda temel hukuk sistemi olarak kabul edildi.

Mahkemelere genellikle, biri özel hukuk, öbürü ceza hukuku alanýnda olmak üzere baþlýca iki tür hukuk sorunu gelir. Özel hukuk, medeni hukuk, ticaret hukuku, borç­lar hukuku, icra-iflas hukuku gibi dallara ayrýlýr. Özel hukuk davalarýnda amaç, kiþile­rin mülkiyet ve öteki haklarýný korumak, haksýz yere uðranýlan zararlarý gidermektir. Örneðin, bir kiþi hatalý olarak baþka bir kiþinin arabasýnda hasara yol açarsa, zarar gören kiþi aracýnýn onarým giderlerinin karþý­lanmasýný özel hukuk davasý açarak saðlaya­bilir. Özel hukuk olaylarý, þikâyetçinin baþvu­rusu üzerine mahkemelere gelir.

Ceza hukuku davalarýnda ise amaç, suç iþleyen kiþiyi cezalandýrmak ve böylece baþ­kalarýnýn suç iþlemesini de önlemektir. Mah­kemeler bu durumda hapis ya da para cezasý uygular. Bazý durumlarda kiþisel baþvuru gerekli olmakla beraber ceza hukuku olaylarý devlet görevlileri ve savcýlar tarafýndan mah­keme önüne getirilir. Ama kamu görevlileri bu baþvuruyu kendi adlarýna deðil, bütün toplum yani kamu adýna yaparlar. Örneðin, sarhoþ bir sürücü aracýyla bir kiþiyi yaralarsa, zarar gören kiþi þikayetçi olarak özel hukuk davasý yoluyla hastane masraflarýnýn, iþgücü kaybýnýn ve eðer varsa baþka zararlarýnýn karþýlanmasýný ve çalýþamadýðý günler için tazminat ödenmesini isteyebilir. Kamu adýna hareket eden savcý ise ayný sürücü hakkýnda cezai kovuþturma açtýrabilir, mahkeme de bu kiþinin hapis, para cezasý ya da her iki cezayla birden cezalandýrýlmasýna karar verebilir.

Anayasa hukuku, devletin kuruluþunu, or­ganlarýný, bunlar arasýndaki iliþkileri, devlet ve birey arasýndaki karþýlýklý hak ve ödevleri inceleyen ve düzenleyen hukuk dalýdýr.
Ýdare hukuku, idarenin iþleyiþinden, yöne­ticiler ile yönetilenlerin iliþkilerinden kaynak­lanan sorunlarý ele alýr. Bu alanda idare mahkemeleri ve Danýþtay görev yapar.

Uluslararasý hukuk, devletler arasýndaki ya da bunlarla uluslararasý örgütler arasýndaki iliþkileri düzenleyen geleneksel ve yazýlý ku­rallar ile antlaþmalardan oluþur. Zorlayýcý yaptýrým gücünün zayýflýðý nedeniyle öbür hukuk dallarýndan farklýdýr. Ne var ki, Birleþ­miþ Milletler, Avrupa Konseyi ve Avrupa Topluluklarý gibi uluslararasý kuruluþ ve ör­gütlerin, yaptýrým boþluklarýný doldurmaya baþladýðý da görülmektedir.

Türk hukuk tarihinde baþlýca dört dönemeç vardýr: Ýslamiyet'ten öncesi, Ýslamiyet'ten sonrasý, Tanzimat ve Cumhuriyet dönemleri.
Ýslamiyet'ten önceki dönemde Hunlar, Göktürkler ve Uygurlar'da kamu hukuku ile özel hukuk ayrýmlarý vardý. Orhun Anýtlarý ve Kutadgu Bilig gibi kaynaklardan günümüze kadar bu konuda bazý bilgiler ulaþmýþtýr.
Ýslam hukukunun adý fýkýh Fýkýh, dine, devlete ve özel yaþayýþa iliþkin kurallarý kap­sar Tanzimat'a kadar olan dönemde Osmanlý hukuk kurallarý bugünkü kurallara benzemi­yordu. Örneðin, padiþahýn ve onun vekilleri­nin çeþitli kamusal konulardaki buyruklarý hukuk kuralý sayýlýrdý. Padiþah tüm siyasal ve hukuki güçleri elinde toplamýþtý. Yasama (kanunnameler, fermanlar) ve yürütme yetki­leri ona aitti. Genel Ýslam ilkelerine aykýrý olmamak koþuluyla hukuk yaratma yetkisine sahip olan padiþahlar kamu hukuku kurallarý koyabilirlerdi.

Tanzimat dönemi, bugünkü hukuk sistemi­nin temellerini atmasý bakýmýndan önemlidir. Tanzimat Fermaný ve onu tamamlayan Islahat Fermaný'nýn ardýndan batý hukuku ülkeye girerken, Ýslam hukukunda da önemli düzen­lemeler yapýldý. Bunlarýn ilki 1840 Ceza Ka-nunu'dur. 1868-76 arasýnda yapýlan çalýþma­lardan sonra Ýslam dünyasýndaki ilk medeni kanun ve borçlar kanunu olan "Mecelle" hazýrlanmýþtýr. Öbür hukuk alanlarýnda da birçok çalýþmalar olmuþ, 1876'da Kanun-ý Esasi adýyla ilk anayasa yürürlüðe girmiþtir. Çaðdaþ hukuk devleti anlayýþýný benimsemenin ilk adýmlan bu dönemde atýlmýþtýr. II. Meþruti­yet (1908-18) de yeni ve laik kökenli yasalarýn çoðaldýðý bir dönem olmuþtur.

Cumhuriyet dönemi Türk hukukunun baþ­lýca iki özelliði vardýr. Birincisi, dinsel kay­naklý hukukun kaldýrýlarak laik hukuka ve yasalara geçilmesidir. Bu deðiþme, din devle­tinden laik devlete geçiþin de bir parçasýdýr. Ýkincisi, yeni yasalarýn pek çoðunun batý ülkelerinden alýnmasý ve Türkçe'ye aktarýl­masýdýr. Böylece laik ve batý kökenli hukuk ve yasalar Türkiye Cumhuriyeti hukuk siste­minin temelini oluþturmuþtur.

• SÖZLEÞME
• SUÇ
• ÞÝRKET
• TAZMÝNAT
• TELÝF HAKKI
• VASÝYET YARGIÇ

Eski çaðlardan günümüze hukuk
 

hukuk mahkemeleri

ceza mahkemeleri dýþýnda kalan adliye mahkemeleri. Hukuk mahkemeleri genel ve özel görevli mahkemeler olarak ikiye ayrýlýr. Genel mahkemeler sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemeleridir. Özel görevli mahkemeler ise iþ mahkemeleri ve tapulama mahkemeleri gibi belirli kiþiler arasýndaki uyuþmazlýklara ya da belirli türden uyuþmazlýklara bakmak için kurulmuþ mahkemelerdir. Asýl olan bir davanýn genel mahkemelerde görülmesidir. Özel görevli mahkemelerde bakýlacaðýna iliþkin özel bir yasa hükmü bulunmayan her dava genel mahkemelerde görülür. Bir yerde iþ azlýðý nedeniyle özel mahkeme kurulmamýþsa, özel mahkemenin iþlerine de o yerdeki genel mahkeme bakar.

Sulh hukuk mahkemesi tek yargýçlýdýr; her ilçede ve hatta iþi çok olan bucaklarda bulunur. Ýþi çok olan yerlerde sulh hukuk mahkemeleri çeþitli dairelere ayrýlýr. Asliye hukuk mahkemesi, her ilçede ve il merkezinde bulunur; bir baþkan ve iki üyeden kurulu toplu bir mahkemedir. Ýþi az olan ilçelerde asliye ve sulh yargýçlýðý görevlerini ayný yargýç yapar. Ankara, Ýstanbul, Ýzmir ve Ýçel il merkezlerinde ayrýca asliye ticaret mahkemeleri vardýr. Bunlar da o yerdeki birden fazla asliye hukuk mahkemesi gibi o yer asliye hukuk mahkemesinin dairelerinden biri olmaktadýr. Ticaret mahkemeleri bir baþkan ve iki üyeden kurulu toplu mahkemelerdir. Asliye hukuk ve ticaret mahkemeleri arasýndaki iþbölümü yasayla düzenlenmiþtir. Ticaret mahkemeleri yalnýz ticari davalara bakar. Ayrý ticaret mahkemesi bulunmayan yerlerdeki ticari davalar asliye hukuk mahkemesinde görülür. Usul hukukunda asýl hüküm mahkemesi asliye hukuk mahkemesidir.

Ýlk derecedeki hüküm (bidayet) mahkemeleri olan hukuk mahkemelerinin üstündeki kanun yolu mahkemesi, ceza yargýlamasýnda olduðu gibi yargýtaydýr.

hukuksal iþlem

hukuksal sonuç yaratmaya yönelik irade açýklamasý. Hukuksal iþlemler, iliþkin olduklarý hukuk alanýna göre farklý kurallara tabi olduklarý gibi, farklý kavramlarý da içerirler. Örneðin özel hukuk iþlemleri oluþmalarý, yapýlarý, içerdikleri sakatlýklar ve sonuçlarý bakýmýndan kamu hukuku iþlemlerinden farklýdýrlar.

Bir hukuksal iþlemin geçerli bir iþlem olarak varlýk kazanabilmesinin ilk ve en önemli koþulu onu yaratan bir iradenin bulunmasýdýr. Bu irade ancak açýða vurulmakla gerçeklik kazanýr. Ýrade bir ruhsal (iç) olay olarak kaldýkça hukuku ilgilendirmez. Ýradenin açýklanmasý sözle olabileceði gibi, yazýyla da olabilir; hatta bazý durumlarda iþaret de (örn. trafik iþaretleri) irade açýklamasý yerine geçebilir. Ýrade açýklamasý bazen duraksamalara ve kuþkulara yol açmayacak kadar açýk (sarih), bazen de üstü kapalý (zýmni) olabilir. Borçlar hukukunda üstü kapalý irade açýklamalarýnýn birçok örneðine rastlanýr. Borçlar Kanunu’nun (BK) 263. maddesine göre kira süresinin sona ermesine karþýn kiracýnýn kiraladýðý taþýnmazý terk etmemesi ve mal sahibinin de bunun karþýsýnda hareketsiz kalmasý durumunda, taraflarýn kira sözleþmesinin yenilenmesi konusunda üstü kapalý bir irade beyanýnda bulunduðu kabul edilir. Özel hukuk iþlemlerinde irade açýklamasýnýn belli bir biçimde yapýlmasý zorunlu deðildir (BK m. 11). Biçim koþulu ancak kefalette görüldüðü gibi ayrýk durumlarda söz konusudur. Buna karþýlýk kamu hukukunda bir hukuksal iþlemin oluþabilmesi için irade açýklamasýnýn belli bir biçimde yapýlmasý kural olarak zorunludur. Yalnýz idare hukuku alanýnda bazen sözlü irade açýklamalarý da hukuksal sonuç yaratýr (örn. üstün astýna verdiði sözlü emir).

Ýrade açýklamasýnýn geçerli bir hukuksal sonuç yaratabilmesi için saðlýklý ve saðlam bir temele dayanmasý gerekir. Bunun için her þeyden önce irade ve açýklamanýn birbi- riyle tutarlý olmasý gerekir. Bunun tersi durumlarda irade sakatlýðýndan söz edilir. Ýrade ile açýklama arasýndaki uyumsuzluk isteyerek yaratýlabileceði gibi istemeden de ortaya çýkabilir. Muvazaa, ihtirazi (gizli) kayýt ve þaka niteliðindeki irade açýklamasý uyumsuzluklarý isteyerek yaratýlan uyumsuzluklardýr. Buna karþýlýk hata, hile, korkutma gibi uyumsuzluklar ise istenmeden ortaya çýkan uyumsuzluk türleridir.

Hukuksal iþlemler onlarý yaratan iradenin tek ya da birden çok olmasý, içerdikleri konu, dayandýklarý temel, yarattýklarý sonuç ve ortaya çýkardýklarý hukuksal iliþkilerin ait olduðu hukuk dalý bakýmýndan farklý türlere ayrýlýr. Ýradenin tek ya da birden çok olmasý bakýmýndan hukuksal iþlemler tek yanlý ya da çok yanlý olabilir. Evlilik dýþý çocuðun babasý tarafýndan tanýnmasý, vasiyet ve baðýþlama gibi iþlemler tek yanlýdýr. Sözleþmeler ise iki yanlýdýr. Þirket ve dernek kurullarýnda alman kararlarda birden çok iradenin söz konusu olmasýna karþýn, bunlar sözleþmelerde olduðu gibi karþýlýklý açýklanan ve içerikleri farklý iradeler olmayýp bir noktaya yönelik ve ayný içerikte iradelerdir; bu nedenle de çok yanlý deðil, tek yanlý iþlem niteliði taþýdýklarý kabul edilir. Özel hukukta en geniþ alaný çok yanlý iþlemler kaplar. Kamu hukukunda ise idari sözleþmeler dýþýnda, iþlemler daima tek yanlýdýr.
Hukuksal iþlem taraflar için karþýlýklý çýkarlar ve yükümler yaratýrsa ivazlý, çýkar karþýlýðýnda bir yüküm doðurmazsa ivazsýz nitelikte olur.

Hukuksal iþlemler yarattýklarý etki bakýmýndan da tasarruf ve taahhüt iþlemleri olarak ikiye ayrýlýr. Ýþlem bir hakkýn aktarýlmasý, deðiþtirilmesi ya da ortadan kaldýrýlmasý gibi dolaysýz bir etki yarattýðýnda tasarruf iþlemi, taraflardan birinin ya da her ikisinin bir edimde bulunma yükümü altýna girmesi gibi dolaylý bir etki yarattýðýnda ise taahhüt iþlemi niteliði taþýr.
Ýþlemler sonuçlan bakýmýndan kazandýrýcý ya da yükümlendirici nitelikte olabilir. Burada kazandýrma, bir kimsenin mal varlýðýnýn aktif bölümünde bir artýþý içerebileceði gibi azalmanýn önlenmesi biçiminde de ortaya çýkabilir.

Hukuksal iþlemler dayandýklan temel bakýmýndan nedene baðlý olan ve olmayan iþlemler olarak ikiye ayrýlýr. Nedene baðlý olan iþlemlerin özel hukukta aynk durumlarda söz konusu olmasýna karþýn, kamu hukukunda iþlemler kural olarak nedene baðlýdýr. BK’nýn 17. maddesine göre “borcun sebebini içermemiþ olsa bile, borç ikrarý geçerlidir”. Buna karþýlýk Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 933. maddesi, taþýnmaz malýn mülkiyetinin aktarýlmasýnýn nedene baðlý bir iþlem olduðunu belirtir.

Hukuksal iþlemler, ortaya çýkardýklan hukuksal iliþkilerin ait olduðu hukuk alanlarýna göre de özel hukuk iþlemleri ve kamu hukuku iþlemleri olmak üzere iki büyük kategoriye ayrýlýr. Özel hukuk iþlemleri medeni hukuk, borçlar hukuku, fikri hukuk gibi alanlarda ortaya çýkan iþlemlerdir. Kamu hukuku iþlemleri kategorisi ise yasama, yargý ve idare gibi devlet iþlevlerini düzenleyen hukuk alanlarýnda ortaya çýkan ve bu alanlara göre yasama iþlemleri, yargýsal iþlemler ve idari iþlemler terimleriyle adlandýrýlan türlerden oluþur.

Hukuk’un Kaynaklarý
 

Hukuk
Kiþilerin birbirleriyle ve devletle olan iliþkilerini düzenleyen kurallarýn tümü ve bu iliþkileri inceleyen bilgi alaný. Hukuk kurallarý nesneldir ve kaynaðýný yasalardan alýr. Toplum yaþamýný düzenleyen kurallarýn bütününe pozitif hukuk denir. Bu, halklarýn töre ve geleneklerinden doðmuþtur, yani, modern devlet anlayýþýndan ve hatta yazýnýn ortaya çýkýþýndan önce de böyle bir iþlerlik söz konusudur. Ýlk yazýlý hukuk metinlerinden biri olan Hammurabi Kanunlarý 4.000 yýllýk bir geçmiþe sahiptir. Pozitif hukuk, toplumun geçirdiði toplumsal ve ekonomik deðiþimlerle birlikte sürekli bir etkileþim içindedir.

Bununla birlikte, belirli kurum ve kurullarca uygulamaya konulur. Hukukun çiðnenmesi ceza ya da yaptýrýmlarla karþýlanýr. Geleneksel bir ayrýmla, önce kamu ve özel hukuk olmak üzere ikiye ayrýlýr. Kendi içinde, özel hukuk; medeni, ticaret, mahkeme ve kamu hukuku; anayasa, idare, ceza ve devletler hukuku gibi dallara ayrýlýr.

• Hukuk sistemlerinde en çok aranan özellik,yasalarýn açýk þekilde anlaþýlýr olmasý ve kesinlik göstermesidir.
• Özellikle yazýnýn icat edilmesinden sonra bütün yasalar yazýlý hale getirilmiþtir.
• Yasal kurallar sistemli þekilde toplanmýþ,açýklýk ve kesinlik kazanmýþ ve kolayca baþvurulacak hale getirilmiþtir.
• Bilinen en eski yasa derlemelerinden biri, Babil kralý Hammurabi’nin koyduðu yasalardýr.
• 300 kadar yasadan oluþan bu derleme,bugün de var olan alým satým,miras,iþ sözleþmesi,evlenme,hýrsýzlýk ve adam öldürme gibi sorunlarý ele almýþtý.
• Deðiþik bir tür yasa da Musa’nýn Ýsrail oðullarýna Sina daðýndan getirdiði öne sürülen ve On Emir olarak bilinen yasalardýr.
• Bunlar hemen hemen bütün dünyada hukukun biçimlenmesine kaynaklýk eden ahlak ilkelerini içeriyordu.

*

• Eski Yunanlýlar yasalara insancýl nitelik vermeye çalýþmýþlardý.
• O dönemlerde toplumun ihtiyaçlarýný karþýlamayan birtakým kurallar vardý.
• Zira mevcut yasalarýn tanrýlar tarafýndan konulduðunu,bunlarýn deðiþmez olduðunu sanýyorlardý.
• Ama Solon,yasalarý deðiþtirme gücünü elde edince toplumu yeniden örgütlemeyi saðlayan kurallar koydu.
• Adaletsiz olan borçlarý kaldýrdý.Halkýn ekonomik durumunu düzelten birçok reformlar getirdi.
• Ancak o dönemlerin sosyal þartlarý içinde hak ve görevler ile toplum üyelerinin birbiriyle çatýþan çýkarlarýný dengelemesi oldukça zordu.
• Romalýlar her iþte olduðu gibi hukuk alanýnda da pratik uygulamalarý tercih etmiþlerdi.
• Romalý yasa koyucularýn baþlýca düþüncesi,ülke yönetiminin etkinliði ve düzeniydi.
• M.Ö. 450 yýlýnda bir çeþit yasa derlemesi olan Oniki Levha Yasasý temeldir.
• Sonra geliþtirilen ilavelerle M.S. altýncý yüzyýlda son þeklini aldý.
• Böylece çaðdaþ hukukun da temelini oluþturdu.

*

• A.B.D. Anayasasý ‘Biz halk’diye baþlar.
• Yeni kurulmuþ olan ülkede yasal yetkinin krallardan veya benzeri kiþilerden deðil,kendi yurttaþlarýndan kaynaklandýðýný belirtir.
• 1804 yýlýnda Fransýz yasalarý derlenmiþ ve ilk büyük medeni yasa özelliðini kazanmýþtýr.
• Bu derleme Fransýz ve Roma hukukuna dayanýyordu.
• Kuzeyin geleneksel hukuku ile güney geleneklerinin bir uzlaþmasýydý.
• Devrim öncesi yasalarý ile devrim sonrasýnýn yenilikleri iç içedir.
• Çeþitli ülkelerin hukuki sistemleri farklý etkilerin izlerini taþýr.
• Medeni hukuk büyük ölçüde Roma’dan kaynaklanýr.
• Genel hukukta yargýçlar,yasa karþýsýnda her insanýn eþit olmasý ilkesini gözetirler.
• Benzer davalarda daha önce alýnmýþ olan kararlar da göz önünde tutulur.

*

• Çaðdaþ dünyada pekçok hukuk sistemi bulunmakla beraber çoðu ilke ve yöntemlerin kaynaðý aynýdýr.
• Bu nedenle belirli gruplarda toplanabilirler.
• En büyük iki grup vardýr.
• Birincisi,büyük bölümü medeni hukuktan oluþan sistemlerdir.
• Diðeri ise genel hükümleri kapsar.
• Medeni hukuk sistemleri Roma hukukunun deney ve düþüncelerini temel alýr.
• Genel hükümlere dayalý sistemler ise Ýngiliz hukukundan kaynaklanýr.

*

• Hepimiz yasalara uyulmasý gerektiðini biliriz.
• Aksi halde yaptýrýmlarýn hiç te hoþ olmayan yanlarý ile karþý karþýya kalýrýz.
• Para cezasý,hapis ya da diðer kýsýtlamalar hiçbirimizin arzu etmediði örneklerdir.
• Ancak hemen hemen hepimiz günlük yaþantýmýzý sürdürürken bu cezalarýn varlýðýný pek düþünmeyiz.
• Zira yasalarýn, istediðimiz yaþam biçimini koruduðunu peþinen kabul etmiþizdir.
• Yasalara uymamýzýn baþlýca nedenlerinden biri,yaptýrýmlardan kaçýnma isteðidir.
• Bir baþka neden de yasalara uymanýn bir gelenek olmasýdýr.

*
Yasal yetkinin kaynaðý nedir?
Jean-Jacques Rousseau,yasalarýn uygulanabilecek deðerde olmalarý için yurttaþlar tarafýndan özgürce kabul edilebilecek bir toplum sözleþmesi statüsüne sahip olmasý gerektiðine inanýyordu.
John Austin ise yasalarýn yönetenden yönetilene verilen bir dizi buyruktan baþka bir þey olmadýðýný savunmuþtu.
Friedrich von Savigny yasayý,bir ulusun ruhundan,çevreden ve tarihinden doðal olarak çýkan bir þey olarak tanýmlamýþtý.
Gerçekten de her ülkenin yasal sistemi kendine özgü nitelikler gösterir.
*

• Her ne kadar yasalar ülkeden ülkeye deðiþseler bile bazý temel kavramlar bütün hukuk sistemlerinde aynýdýr.
• Bunlarýn en önemlisi adalet kavramýdýr.
• Bu kavram bireyin ihtiyaçlarý ile toplumun ihtiyaçlarý arasýndaki sýnýrdýr.
• Böyle bir sýnýrý bireyin çýkarlarý ile diðer bireylerin çýkarlarý arasýnda da düþünebiliriz.
• Daha bir genelleme yaparsak,adaletin, kamu hukuku ile özel hukuk arasýndaki sýnýr olduðunu söyleyebiliriz.

*

• Ancak adaletin saðlanmasýnda birçok problem ortaya çýkmýþtýr.
• Hem þu kiþiye hem de bu kiþiye uygulanan bir yasanýn baskýcý özellik taþýdýðý öne sürülür.
• Herhangi bir kiþi için adaletli olan bir yasa,baþka biri için adaletsiz olabilir.
• Ancak kabul etmek gerekir ki yasa koyucular toplumun her üyesi için ayrý ayrý yasa yapamazlar.
• Yasalar toplumun bütünü için yapýlýr.
• Bir çok hukuk sisteminde bu tür adaletsizlikleri giderecek çareler ortaya konulmuþtur.
• Bazý toplumlarda yargýçlara yasalarý her türlü özel durumu gözönünde tutarak uygulamalarý için yetki verilmiþtir.
• Günlük yaþantýmýzda bazý hallerde kurallarýn çiðnenmesi bile yasalarda yer alýr.
• Örneðin itfaiye araçlarý ile ambülanslar ivedi durumlarda trafik kurallarýna uymazlar.

HUKUK

-ku a. (ar hakk'ýn çoðl. hukuk).
1. Bir toplumda kiþiler arasýndaki iliþkileri düzenleyen ve devlet gücüyle uyulmasý zorunlu hale getirilmiþ olan kurallar bütünü.
2. Bu kurallarý inceleyen bilim. (Bk. ansikl. böl.)
3. Üniversitenin hukuk eðitimi yapýlan bölümü; hukuk fakültesi: Hukukta okuyor.
4. Bir kiþinin (özel ya da tüzel) haklarý: Bir kimsenin hukukunu ihlal etmek.
5. Uzun bir geçmiþe dayanan dostluk: Onunla hukukumuz çok eskilere dayanýr. Aramýzdaki hukuka dayanarak, senden bunu yapmaný rica ediyorum.
6. Konusunu belirleyen bir tamlayanla ya da sýfatla tek bir alandaki kanunlar, yönetmelikler vb.: Aile hukuku. Ticaret hukuku. Uluslararasý hukuk.
7. Tamlayan olarak, hukuka iliþkin, hukuka dayanan þeyi belirtir: Hukuk devleti. Hukuk kurallarý. Hukuka aykýrý.

—Esk. Hukuk-perver, hukuk-þinas, vefalý dost. ll Hukuk-i cezaiye, ceza hukuku. ll Hukuk-ý düvel, devletler hukuku. ll Hukuk -ý ibâd, insan hukuku.ll Hukuk-ý kadime, eskiden beri tanýþýk olma, eski dostluk. ll Hukuk-ý medeniye, medeni hukuk. ll Hukuk-ý mevzua, kanun, tüzük, yönetmelik vb.’nin oluþturduðu hukuk.ll Hukuk-ý milel, uluslararasý hukuk: "Günden güne münteþir olmakta bulunan muhafaza-yý hukuk-ý milel efkârýna meyyâl olarak..." (Cevdet Paþa, XIX. yy.). ll Hukuk-ý siyasiye, ülke yönetimini ve halkýn hakkýný tanýyan hükümlerin hepsi. ll Hukuk-ý þahsiye, kiþi hukuku. llHukuk-ý tabiiye, doðal hukuk. ll Hukuk-ý teamüliye, yazýlý olmayan, bir ülkenin âdet ve gelenekleriyle belirlenmiþ hukuk. ll ilm-i hukuk, hukuk bilgisi,

—Huk.

• Hukuk danýþmaný, hukuk konusunda bilgisine baþvurulan uzman kiþi.
• Hukuk devleti, hukuk kurallarýna uyan, keyfi davranmayan devlet, hukuka baðlý devlet de denir. (Hukuk devletinde devletin tüm karar ve iþlemleri yargý organlarýnýn denetimi altýndadýr.) [Bk. ansikl. böl.].
• Hukuk felsefesi, hukukun kaynaðýný ve niteliðini araþtýran, hak ve adalet kavramlarýný olmasý gereken açýsýndan ele alan kuramlar bütünü. (Bk. ansikl. böl.)
• Hukuk sosyolojisi, hukuk kurallarýnýn toplumun yapýsýyla ve öteki toplumsal olgularla olan iliþkilerini inceleyen bilim.
• Hukuk tarihi, hukuk kurum ve kurallarýnýn tarihsel evrimini inceleyen bilim.
• Hukuka aykýrýlýk - AYKIRILIK.
• Doðal hukuk, insanýn doðasýna ve yeryüzündeki amacýna önem veren kurallar bütünü, tabii hukuk da denir. (Doðal hukuk, pozitif hukukun aksine olmasý gereken hukuku dile getirir.)
• iç hukuk ya da ulusal hukuk, bir ülke sýnýrlarý içindeki hukuk kurallarýnýn tümü. (Bk. ansikl. böl.)
• Kamu hukuku, devletin yapýsýný ve kiþilerle olan iliþkilerini düzenleyen hukuk dalý, amme hukuku da denir. (Bk. ansikl. böl.)
• Örf ve âdet hukuku -ÖRF ve ÂDET.
• Özel hukuk, kiþiler arasýndaki iliþkileri düzenleyen hukuk dalý, hususi hukuk da denir. (Bk. ansikl. böl.)
• Pozitif hukuk, belirli bir toplumda yürürlükte olan hukuk kurallarýnýn tümü.
• Yazýlý hukuk, yetkili organlarca kabul edilip yayýmlanan hukuk kurallarýnýn tümü. (Yasa, tüzük vb.’den oluþan bu hukuk örf ve âdet kurallarýnýn karþýtý anlamýnda kullanýlýr.)
• Uluslararasý hukuk, devletlerin kendi aralarýnda ve uluslararasý örgütlerle olan iliþkilerini düzenleyen hukuk dalý, (Bk. ansikl. böl.)

—isi. huk. Hukuk-ý akit, sözleþmeden doðan haklar.

• Hukuk-ý aile kararnamesi, Ýslam hukukuna uygun olarak düzenlenen ve 30 ekim 1917 tarihinde yürürlüðe giren OsmanlI aile hukuku kanunu. (Evlenme ve boþanmayla ilgili yüz elli yedi maddeden oluþan kanun 19 haziran 1919 tarihinde yürürlükten kaldýrýlmýþtýr Ancak kimi Ýslam ülkelerinde uzun süre yürürlükte kalmýþtýr.) ll Hukuk-ý amme, kamu hukuku. ll Hukuk-ý arz, toprak hukuku. ll Hukuk-ý cezaiye, ceza hukuku. ll Hukuk-ý düvel, ya da hukuk-ý milel, devletler hukuku. ll Hukuk-ý hükümraniye, hükümranlýk haklarý. ll Hukuk-ý mektube, yazýlý hukuk. ll Hukuk-ý mücerrede, kiþinin mülkiyet dýþýnda bir mal üzerinde sahip olduðu öteki haklar. (Onalým hakký, geçit hakký vb.) ll Hukuk-ý tabiiye, kiþinin doðal haklarý. (Yaþama hakký, kendini savunma hakký, soyunu devam ettirme hakký vb.) ll Hukuk-ý zevciyet, karý ve kocanýn karþýlýklý haklarý.

HUKUK
—ANSÝKL. Hukuk kurallarý insan topluluklarýnda bir düzen yaratan kurallardýr. Toplumu düzenleyen baþka kurallar da vardýr Ahlak ve din kurallarý, hatta görgü kurallarý da toplumsal yaþantýyý düzenli bir biçimde sürdürme iþlevi görürler. Ancak hukuk kurallarý ilkel insan topluluklarýndan baþlayarak, din ve ahlak kurallarýndan farklý bir nitelik gösterirler Hukuk kurallarýnýn en belirgin özelliði bu kurallara uymanýn devletin zorlayýcý gücüyle saðlanmýþ olmalarýdýr. Din ve ahlak kurallarýna uymayý zorunlu hale getirecek maddi bir güç yoktur. Bu kurallara uymak manevi yaþamla ilgili bir konudur. Oysa hukuk kurallarýna aykýrý davranýþ her zaman bir yaptýrým ile karþýlanýr.

Hukuk devleti

polis devleti kavramýnýn karþýtý olarak kullanýlýr. Devletin hukukla baðlý oluþu, yurttaþlarýn da hukuki güvenlik içinde olmalarýný saðlar. Bu açýdan hukuk devleti, hak ve özgürlüklerin anayasal güvenceye baðlanmasýný ve devlet iþlemlerinin baðýmsýz yargý organlarý tarafýndan hukuka uygunluk denetiminden geçirilmesini gerekli kýlar, idari eylem ve iþlemler sözkonusu olduðunda bu denetim genel mahkemeler (anglosakson ülkeleri) ya da özel idare mahkemeleri (Türkiye, Fransa) tarafýndan yapýlýr. Yasama iþlemlerinin anayasaya uygunluðunun saðlanmasý ise genellikle Anayasa mahkemesi adý verilen özel yargý organlarý eliyle gerçekleþtirilir. Hukuk devleti ilkesi, mahkemelerin baðýmsýzlýðýný ve yargýç güvencesini olduðu kadar yönetilenlerin de haksýz tutuklama ve cezalandýrma iþlemlerine karþý korunmasýný gerektirir. 1961 ve 1982 türk anayasalarý, hukuk devleti ilkesini devletin nitelikleri arasýnda saymýþlar, gerek yasama gerekse yürütme organýnýn eylem ve iþlemlerinin yargýsal denetimini ayrýntýlý biçimde düzenlemiþlerdir.

Hukukun kaynaklan

Hukukun kaynaklarý deyimi çeþitli anlamlarda kullanýlýr. Bir anlama göre, hukukun kaynaðý hukuk kurallarýnýn ortaya çýkýþý ve oluþma biçimidir. Hukuk kaynaðý deyimi kimi zaman parlamento, hükümdar gibi hukuk kurallarýný koyan organlar için kullanýlýr. Ama hukukun uygulanmasý bakýmýndan hukukun kaynaklarý yasa, tüzük, yönetmelik gibi hukuk kurallarýnýn büründükleri biçimlerdir. Örf ve âdet hukuku kurallarý da bir hukuk kaynaðýdýr. Mahkeme kararlarý (içtihatlar), bilimsel görüþler (doktrin) de hukuk kaynaðý sayýlýr. Türk Medeni k.'nun 1. maddesi bu anlamdaki hukukun kaynaklarý konusuna bir açýklama getirmektedir. Hukuk kurallarýný belirli bir anlaþmazlýða uygulamak durumunda olan yargýç anýlan yasa maddesine göre þu kaynaklara baþvuracaktýr: yasa, örf ve âdet, mahkeme kararlarý, bilimsel görüþler. Buradaki yasa deyiminin dar anlamdaki yasanýn (kanun) yanýnda anayasa, kararname, tüzük ve yönetmelikleri de kapsadýðý kabul edilmektedir. Hukukun asýl kaynaklarý bunlardýr. Örf ve âdet kurallarýyla mahkeme içtihatlarý (kararlarý) ve bilimsel görüþler (doktrin) hukukun yardýmcý kararlarýdýr. Ancak türk hukukunda Yargýtay içtihadý birleþtirme kararlarý mahkemeler için baðlayýcý kural getiren kararlar olduðundan bunlarýn da asýl kaynaklar içinde sayýlacaðý görüþü vardýr. Uluslararasý hukuk alanýnda antlaþmalar da bir hukuk kaynaðý olarak kabul edilir.

Çeþitli hukuk dallarý.

Çaðýmýzda hukukun Ýlgi alanýna giren konular çoðalmýþ ve çeþitlenmiþtir, bunlarý eskiden beri var olan geleneksel kurallarla düzenleyebilme olanaðý artýk yoktur Bu yüzden de daha özel konularý düzenleyen "hukuk dallarý"nýn doðumu kaçýnýlmaz olmuþtur, bunlarýn sayýsý da giderek artmaktadýr. Hukukun çeþitli dallarý iki kümede toplanabilir: kamu hukuku ve özel hukuk.

Kamu hukuku ve özel hukuk. Kiþiler arasýndaki uyuþmazlýklarý çözmekle görevli bir yargý sisteminin yanýnda, kamuyla ilgili uyuþmazlýklara bakan bir yargý sisteminin de var olmasý, kamu hukuku-özel hukuk ayrýmýný önemli kýlan bir noktadýr. Þu var ki bu ayrým giderek silikleþmeye de baþlamýþtýr. Þöyle ki, XX. yy. boyunca kamu hukuku ile özel hukuk arasýnda yer alan bir ara hukuk ortaya çýkmýþtýr. Bu, iþ iliþkilerini düzenleyen ve bireyleri çeþitli ekonomik ve mesleki tehlikelere karþý koruyan Sosyal hukuk'tur. Bu anlamýyla sosyal hukuk iþ hukuku ile birlikte bütün sosyal mevzuatý (yasalarý) içerir (özellikle sosyal güvenlik yasalarý).

Ayný þekilde ceza hukuku, ceza usul hukuku, özel iliþkilerle (medeni, ticari) ilgili usul hukuklarý da, amaçlarý bakýmýndan kamusal, koruduklarý çýkarlar bakýmýndan özel hukuk karakterini birlikte taþýrlar, bu nedenle de kamu hukuku ile özel hukuk arasýndaki sýnýr bölgesinde yer alýrlar.
Nihayet, hukuki konu ve alanlarýn karþýlýklý olarak iç içe geçmeye baþlamalarý nedeniyle, kamu hukuku-özel hukuk ayrýmý silikleþmeye yüz tutmuþtur. Bir yandan devlet özel hukuk iliþkilerine karýþmakta, öte yandan da kamu iktidarlarý kendi örgütlenmelerinde özel hukuk usul ve tekniklerini benimsemektedir Bu geliþmeler klasik ayrýmýn eski netliðini yitirmesine yol açmýþtýr. Bununla birlikte pozitif hukuk bugün hâlâ bu temel ayrým üzerine kuruludur.

iç hukuk ve uluslararasý hukuk. Her siyasal toplumda, pozitif hukukun kural ve kurumlan, içinde bulunduklarý toplumun özelliklerine göre bir geliþme gösterirler. Ülkelerin her birinin bir iç hukuku vardýr. Ama birtakým iç hukuk sistemleri arasýnda önemli benzerliklere rastlanýr (örneðin, belçika ve transýz hukuklarý arasýnda). Daha geniþ bir ölçekte, büyük hukuk sistemlerinin varlýðý göze çarpar: açýkça roma hukukunun etkisini taþýyan ve deðiþik ölçülerde Belçika, ispanya, Fransa, Ýtalya, Portekiz'in ve çeþitli Güney Amerika devletlerinin baðlý bulunduklarý latin ülkeleri sistemi; Britanya, ABD ve Ýngiliz milletler topluluðu’nun çeþitli ülkelerinin hukukunu içeren anglosakson sistemi; belli ölçüde yine roma hukukunun damgasýný taþýyan ve Almanya, Avusturya, Hollanda, Ýsviçre gibi ülkeleri kucaklayan germanik sistem; Ýslam hukuku sistemi, vb. SSCB ile halk demokrasilerinde de marksizm- leninizmden esinlenen yeni bir hukuk sistemi oluþmuþtur.
Bireyler yalnýz kendi ülkelerinde yaþamazlar Deðiþik ülkelerin yurttaþlarý arasýnda da kiþisel iliþkiler kurulur Ulusal yasalarýn farklýlýðýndan doðan uyuþmazlýklarý çözme gereksinmesi, devletleri, yeni hukuk kurallarý koymaya zorladý. Böylece her ülkede, iç hukukun özel bir dalý durumunda bir uluslararasý özel hukuk doðdu.

Devletlerin de kendi aralarýnda kurduklarý iliþkiler vardýr; bunlar kendilerine özgü hukuk kurallarýnýn konmasý gereðini doðurur. Bu kurallarýn kaynaðý , bir yanda iki ya da çok taraflý antlaþmalar, öbür yanda da uluslararasý sözleþmelerdir. Böylece bir de uluslararasý kamu hukuku (devletler umumi hukuku) oluþtu. Antlaþma ve sözleþmeler, týpký uluslararasý kamu hukuku için olduðu gibi, giderek, uluslararasý özel hukukun da kaynaklarýný oluþturma yolundadýrlar. Bugüne kadar uluslararasý kamu hukuku (devletler hukuku), belli bir ölçüde, çeþitli devletlerin ortaklaþa olarak benimsedikleri bir iç hukuk özelliði taþýdý.

Uluslararasý örgütlerin ve yeni tip konfederasyonlarýn (Avrupa topluluklarý) çoðalmasý, bunlara üye devletlerin her defasýnda ayrý ayrý onayýný gerektirmeden bu ülke topraklarý üzerinde uygulanabilecek yeni uluslararasý hukuk kurallarýnýn doðumuna da yol açtý. Örneðin, üye devletlerin uluslararasý topluluðun organlarýna tanýdýklarý yetkilerin kullanýlmasýyla birlikte, ulus üstü hukuk sistemlerinin oluþumuna (Avrupa hukuku gibi) tanýk olundu. Gittikçe artan sayýda devletin çeþitli uluslararasý örgütlere katýlmalarý, beraberinde, uluslararasý hukuklar arasýnda birleþme eðilimini gündeme getirdi.

Hukuk felsefesi.

Grotius gibi, doðal hukuk okuluna baðlý siyaset felsefesi düþünürleri (ya da “doðal hukukçular”), doðal hukuk ilkelerinin ancak doðal aklýn ýþýðýnda kavranabileceði™ kabul ederler: "Doðal hukuk, saðlam aklýn belirli ilkelerine dayanýr; bu ilkeler bize, bir eylemin, ussal ve toplumsal bir doðaya uyarlýðý ya da uyarsýzlýðý açýsýndan, ahlaken dürüst olup olmadýðýný tanýma olanaðý verir" (De jure belli ac pacis, 1,1,10). Bu düþünürlere göre doðal hukuk sivil toplumda, bu topluma özgü hukukla birlikte yan yana yaþar. Bunun anlamý, bu hukukun doðal hukuka ters düþecek kurallar koymamasý gereðidir. Sivil toplumlarda doðal hukukun bu biçimdeki sürekli varlýðý, direnme haklar’nýn en son dayanaðýný oluþturur. Doðal hukuk kuramcýlarýna göre, doðal hukuk ilkelerini çiðneyen baskýcý bir iktidara karþý ayaklanmak meþrudur. Çünkü bu hukuk, tanýmý gereði, sonsuza dek uzanýr ve deðiþmez niteliktedir: "Gerçek yasa diye bir þey vardýr; bu, bütün insanlarda var olan, her zaman kendi kendisiyle tutarlý kalan, sonsuzluða dek uzanan, doðaya uygun saðlam akýldýr. Buyruklarýyla bize görevimizi yaptýrtan, yasaklarýyla da bizi kötülük yapmaktan alýkoyan bu yasadýr (...). Onda deðiþiklik yapýlmasý, ona istisnalar getirilmesi hiçbir þekilde kabul edilemez; onun kaldýrýlmasýna ise hiç mi hiç izin verilemez. Ne Senato ne de halk bizi ona uymaktan alýkoyamaz" (Cicero, De Republica, 3, 22).
Gens hukuku (bazen doðal hukukla eþanlamlý olarak görülmekle birlikte), gerçekte, uluslar arasýndaki iliþkilere uygulanan hukuk kurallarýnýn tümünü kapsar (günümüzde buna daha çok “uluslararasý hukuk" denmektedir).

Nihayet, siyasal hukuk “yönetenlerin yönetilenler”le olan iliþkilerini düzenler (Montesquieu, Kanunlarýn ruhu üzerine [De l'esprit des lois, 3, 1]). Leibniz'e göre,
'' Kimseye zarar verme' ’ ilkesine dayanan gerçek anlamdaki hukuk’u, herkese hakký olaný vermek anlamýna gelen hakkaniyet' ten, ve özellikle Leibniz’in saygý (bazen de dürüstlük) diye adlandýrdýðý ve her türlü durumda Tanrý'nýn kurduðu düzenden doðan buyruklara uyma ilkesinden ayýrmak gerekir.

Hegel için hukuk (Recht) alaný, insana öbür insanlarla birlikte yaþamýný geliþtirme olanaðý veren belirlemeler bütününden oluþur. Bu durumda sözkonusu terim yalnýz yasalarý ve teamülleri içermez, daha geniþ bir kapsamý kucaklar: "Hukukun alaný genel olarak tinsel alandýr; hukukun ayýrtedici yaný ve kalkýþ noktasý, özgür olan iradedir; öyle ki, özgürlük hukukun özünü ve belirlenimini oluþturur; hukuk sistemi gerçekleþmiþ özgürlük ülkesi demektir" (Grundlinien der Philosophie des Rechts, 4 [Hukuk felsefesi]). Bu yüzden de bir "hukuk felsefesi" pozitif ve tarihsel hukuk sistemlerininkinden daha geniþ bir alana yayýlýr, ahlaký ve etik hayatý da (aile, ekonomi, siyaset) içine alýr. Marxistlere göre ise hukuk, egemen sýnýfýn, yasalarla tanýnan ve devlet gücüyle uygulanan, iradesini ifade eder. Üstyapýnýn önemli bir bölümü olan hukuk bir yandan toplumun ekonomik temeli tarafýndan belirlenirken, öbür yandan da ekonomik temeli güvene baðlar, yasallaþtýrýr ve koruma altýna alýr. Marx þöyle yazar: "Din aile, devlet, hukuk, ahlak, bilim, sanat, vb. bütün bunlar üretimin özel biçimlerinden baþka bir þey deðillerdir ve onun genel yasalarýna tabidirler" (1844 Elyazmalarý). Engels de þunu ekler: "Bugüne kadarki bütün geçmiþimiz sýnýf mücadeleleri tarihidir. Birbirleriyle savaþan bu sýnýflar, her zaman, üretim ve deðiþim iliþkilerinin bir ürünü, kýsacasý kendi dönemlerinin ekonomik iliþkilerinin sonucuydular. Dolayýsýyla, toplumun ekonomik yapýsý, son tahlilde her zaman, bütün bir hukuksal ve siyasal kurumlar üstyapýsýný, içinde bulunulan tarihsel dönemin dinsel, felsefi ve baþka türden düþüncelerini açýklamaya yarayan gerçek temeldir" (Anti-Dûhring, 1,1).

Hukuk fakültesi, lisans düzeyinde hukuk öðrenimi saðlayan yükseköðrenim kurumu. Türkiye’deki baþlýca hukuk fakülteleri þunlardýr:
Ýstanbul Üniversitesi hukuk fakültesi, baþlangýcý, 1874'te Mektebi âliyei sultaniye'de (Galatasaray lisesi) açýlan Hukuk mektebi'ne kadar uzanýr. Bu okulda dersler türkçe ve fransýzca olarak verildi. Baþlýca dersler medeni usul hukuku, roma hukuku, hukuk baþlangýcý, ticaret hukuku, ceza usul hukuku, mecelle-i ahkâm-ý adliye, arazi kanunnamesi ve ceza hukuku idi. Okul, Darülfünun'un üçüncü kez kuruluþu sýrasýnda fakülte niteliðini kazandý (1909). 11 ekim 1919 tarihli nizamname ile Darülfünun'a bilimsel özerklik tanýndýktan sonra, 1924'te öteki bölümler gibi Hukuk fakültesi de, tüzelkiþilik kazandi. 31 temmuz 1933'te çýkarýlan yasa ile Darülfünun kapatýlarak Ýstanbul Üniversitesi kurulunca, Hukuk fakültesi Ýstanbul Üniver- sitesi'nin bünyesinde yer aldý.

Ankara Üniversitesi hukuk fakültesi, Ankara Adliye hukuk mektebi adýyla kuruldu (5 kasým 1925). Ankara'da bir hukuk mektebi kurulmasý için ilk giriþim, 1921'de Kastamonu milletvekili Abdülkadir Kema- li’nin (Öðütçü), TBMM'ye bir yasa önerisi vermesiyle oldu. Ancak, parasal olanaksýzlýk nedeniyle bu öneri gerçekleþemedi. 1922’de, Gazi Mustafa Kemal Paþa Ankara'da bir hukuk mektebinin kurulmasý gerektiðini bildirerek bu konuda gerekli hazýrlýklara baþlanmasýný emretti. 1925'te Ankara Hukuk mektebi açýldý. Uygun bir bina bulunamadýðýndan, açýlýþ TBMM (günümüzde müze) binasýnýn büyük toplantý salonunda yapýldý. Açýlýþý, Gazi Mustafa Kemal’in konuþmasýndan sonra Aðaoðlu Ahmet Bey'in verdiði ilk ders izledi. Öðretim üyelerine "müderris" yerine "profesör" denilmesi, ilk kez bu sýrada uygulandý. Ankara Hukuk mektebi, 1927'de Bakanlar kurulu kararý ile Ankara Hukuk fakültesi adýný aldý. Adalet bakanlýðý’na baðlý olan fakülte, 1940’ta bir yasa ile Milli eðitim bakanlýðý'na devredildi. Kuruluþunda üç yýl olan öðrenim süresi 1941'de dört yýla çýkarýldý; 6 haziran 1948 tarih ve 5239 sayýlý yasa ile Ankara Üniversitesinin bir fakültesi durumuna getirildi.

Günümüzde (1993) Türkiye'de hukuk öðrenimi yapýlan öteki fakülteler, Selçuk (Konya), Dokuz eylül (Ýzmir), Marmara (Ýstanbul), Dicle (Diyarbakýr) ve Atatürk (Erzincan) üniversiteleri hukuk fakülteleridir. Ayrýca Ýstanbul, Ankara ve Ýzmir Dokuz eylül fakültelerine baðlý birer Adalet” yüksekokulu vardýr.
Hukuk-ý beþer, gazeteci Haþan Tahsin tarafýndan Ýzmir'de çýkarýlan (1918) günlük siyasi gazete. Sosyalist görüþleri yayan gazetesinde Haþan Tahsin, eski hükümeti tutanlarý ve ittihat ve Terakki fýrkasý’nýn izinden gidenleri þiddetle kýnýyor, halký iþgal ordularýna karþý direnmeye çaðýrýyor, ezilen sýnýflarýn haklarýný savunuyordu. Gazete, Haþan Tahsin'in ölümünden (15 mayýs 1919) sonra kapandý.

Hukuk kurumu (Türk), türk hukukunun geliþmesine hizmet etmek amacýyla 9 mart 1934'te kurulan kamuya yararlý kurum. Amacý doðrultusunda yapýtlar, dergiler yayýmlar, konferanslar, bilimsel toplantýlar düzenler, uluslararasýnda turk hukukunu tanýtacak çalýþmalar yapar. Merkezi Ankaradadýr.

hukuk tarihi

hukuk kurallarýnýn ve kurulularýnýn geliþme sürecini tarih yaklaþýmýyla inceleyen bilim dalý. Hukuk tarihinin amacý, çeþitli toplumlarda hukukun geliþim aþamalarýný araþtýrýp ortaya çýkarmak ve geçerli hukuk düzeniyle önceki hukuk düzenleri arasýndaki iliþkiyi göstererek bu açýdan toplumlar arasý etkileþim sürecini açýklamaya çalýþmaktýr. Bir toplumun hukuk kavramlarýnýn ve kurumlarýnm tarihsel geliþim sürecinin ortaya konmasý, gelecekteki düzenlemelere de ýþýk tutacaðýndan büyük bir önem taþýr. Çeþitli toplumlann hukuk düzenlerinin tarihsel geliþiminin incelenmesi de karþýlaþtýrmalý hukuk bilimine yardýmcý olur.

Hukuk tarihi bir bilim dalý olarak 19. yüzyýlda Almanya’da ortaya çýkmýþ ve ünlü hukuk bilgini Friedrich Kari von Savigny’nin (1779-1861) öncülük ettiði tarihsel hukuk okulu tarafýndan geliþtirilmiþtir. Tarihsel hukuk okulu, hukukun evrensel yanma aðýrlýk veren doðal hukuk okulunun tersine, hukukun tarihsel ve organik olarak toplumsal özden kaynaklandýðýný ileri sürmüþtür. Bu görüþe göre bir toplumda hukuk kurallarýyla kurumlarýnm oluþmasýnda o toplumun tarihinden gelen özelliklerin, toplumsal ve kültürel geliþimin büyük rolü vardýr. Tarihsel hukuk okulu, hukuk tarihi açýsýndan romantizm akýmýna koþut bir akým yaratmaya çalýþmýþtýr. Bu nedenle bu okula bazen “romantik hukuk okulu” da denir. Tarihsel hukuk okuluna, hukukun amacýný araþtýrdýðý Der Zweck im Recht (1877-83, 2 cilt; Hukukta Amaç) adlý yapýtýyla Rudolf von Jhering ve Hegel de önemli katkýlarda bulunmuþlardýr.

hukuk sosyolojisi

sosyolojik olgularýn hukuk üzerindeki etkilerini inceleyen bilim dalý. Bir ülkede geçerli olan hukuk kurallarý o ülke halkýnýn toplumsal yapýsýyla yakýndan ilgilidir. Bu nedenle hukuk kurallarýnýn toplumsal temellerinin ve suçlarý doðuran toplumsal etkenlerin incelenmesi büyük önem taþýr.

Hukuk sosyolojisi devletin yasama etkinliklerini yönlendirmenin yaný sýra mahkemelerin uygulamalarýnda da toplumsal açýdan doðru karar verilmesine yardýmcý olur. 20. yüzyýlýn baþýndan bu yana hukuk uygulamasýnda yalnýzca pozitif hukuk kurallarýnýn yorumuyla yetinilmesi biçimindeki yaklaþým terk edilerek sosyolojik araþtýrmalarýn sonuçlarýndan da yararlanma yoluna gidilmiþtir. Bu alanda öncülüðü ceza hukukuna yardýmcý bir alan olan kriminoloji yapmýþ ve onu medeni hukuk izlemiþtir. Kamu hukuku alanýnda da siyasal partilerin oluþumu, tipleri ve çalýþmalarý, çýkar gruplan, seçim sonuçlanný etkileyen toplumsal etkenler, liderlik ve seçkinler grubunun oluþumu, bürokrasinin toplumsal yapýsý ve geniþlemesinin nedenleri, katý merkeziyetçi yönetim kurallarýný gevþeten yerel demokrasi eðilimleri ve bunun ürünü olan yerel yönetimleý üzerine yapýlan sosyolojik araþtýrmalardan büyük ölçüde yararlanýlmýþtýr.

Oldukça genç bir bilim alaný olan hukuk sosyolojisinde kýsa zamanda birbirinden farklý eðilim ve görüþler ortaya çýkmýþtýr. Örneðin hukuk sosyolojisini kültür sosyolojisinin bir dalý olarak gören George Gurvitch (1894-1965) hukuk sosyolojisinde açýklayýcý, eleþtirici, jenetik ve kuramsal olmak üzere dört ana bölüm bulunduðunu öne sürmüþtür. Açýklayýcý hukuk sosyolojisi toplumun hukuksal yaþamýna iliþkin olgularý saptayarak tanýtmaya çalýþýr. Eleþtirici hukuk sosyolojisi kolektif davranýþlardan hukuk kurallarýnýn doðuþunu inceler. Jenetik hukuk sosyolojisinin konusunu, hukuk kurallarýnýn toplumsal çevredeki geliþimi oluþturur. Kuramsal hukuk sosyolojisi ise ahlaki, morfolojik ve ekonomik öðelerin hukuksal gerçekliðin oluþumundaki rolünü inceler. Bir baþka tanýnmýþ hukukçu Gustav Radbruch (1878-1949) eleþtirel pozitivizmin temsilcisi olarak “hukuk güvenliði” ve “maddi ya da içsel adalet” kavramlarýný hukuk sosyolojisinin temel kavramlarý olarak ele almýþtýr. Bu görüþe göre hukuk güvenliði, yargýcýn yürürlükteki yasalarý, bunlar adaletli çözümler içermese bile, uygulamak zorunda olmasý demektir. Adaletli çözümleri bulup hukuk kuralý haline getirmek ise temelde yasa koyucunun iþidir. Hukuksal uyuþmazlýklarý doðuran olaylarla doðrudan iliþki içinde olan ve hukuku uygulayan yargýç, verdiði kararlarla yasa koyucuya adaletli çözümleri bulmada yardýmcý olur. Ayrýca kendisi de hukuk yaratma iþlevi dolayýsýyla böyle çözümlere varmak zorundadýr. Bu süreç var olan hukuk ile olmasý gereken hukuk arasýndaki ayrýmý ortaya koymaktadýr.