Alabalık sektörünü bekleyen tehlikeler nelerdir?

[Keten Prenses]

Kirlilik, aşırı avlanma ve yoğun talep bu sektörü bekleyen sorunlardır.
Gerek devletin öncülük ettiği tesisler ve gerekse özel sektörün teşebbüsleriyle kurulan
işletmeler, bugün modern kuluçkahane ve büyütme teknolojilerinin uygulandığı "Aquakültür"
birimleri niteliğindedir.
Tatlı su ve kısmen deniz balıkları yetiştiriciliğindeki en önemli türlerden biri
alabalıktır. Bu balığın yetiştiricilik grafiği zamanla birlikte, sürekli artış göstermektedir.
Örneğin ülkemizde 1000’in üzerinde projeli işletmenin olduğunu belirtirsek, Ülkemiz
coğrafyasındaki girişimlerin boyutlarına bir yorum getirebiliriz.
Teknik elemanlarımıza ve girişimcilerimize yardımcı olmak üzere hazırladığım
kitapçıkta kısaca; alabalığın biyolojisi, üretimi ve yetiştiriciliğine yönelik uygulamalara
değinilecektir.
Ülkemizde de 1967'den beri soğuksu balıkları yetiştiriciliğinde baskın tür olarak
gökkuşağı yetiştirilmektedir. Nitekim 2002 yılında derlenen bilgilere göre, çoğu 30 ton/ yıl
kapasitesi olan projeli işletme sayısı 1302 adet, 2001 yılı alabalık üretimi ise 38067 ton/yıl
olarak bildirilmiştir.

[Keten Prenses]

2. Yaygın Olarak Yetiştiriciliği Yapılan Gökkuşağı Alabalığı (Oncorhynchus mykiss)
Kuzey Amerika’nın önemli bir alabalık türüdür. Buradan birçok kıta’ya yayılmıştır.
Avrupa’ya 1880, ülkemize ise 1970’lı yıllarda getirilmiştir. Denize göçen alttürleri vardır.
Gökkuşağının taksonomik sınıflandırılması ile ilgili olarak 30’dan fazla tür ismi
tanımlanmıştır. Uzun yıllar Salmo gairdneri R. ismiyle bilinmiştir. Ancak 1988’de Amerika
Balıkçılık Derneği Balık İsimlendirme Komitesi, bütün Pasifik alabalık ve salmonlar için
Oncorhynchus’un cins ismi olarak kullanılmasını ve böylelikle, Atlantik alabalık ve
salmonlardan ayırt edilmesini kararlaştırılmıştır. Böylece gökkuşağının tür ismi olarak bilinen
Salmo gairdneri yerine Oncorhynchus mykiss tür ismi olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bu
isim değişikliği uluslar arası düzeyde de kabul görmüştür.
3
Vücut, uzamış ve az basık olup, sırtta bir yağ yüzgeci mevcuttur. Sırt yüzgeci 10-12,
anal yüzgeci ise 8-12 yumuşak ışına sahiptir. Pulları, sikloit ve küçüktür. Yanal çizgi tam, az
öne doğru 100 ile 150 adet pulla kaplanmıştır. Kafanın üst kısmı ve arkası çelik mavisi, maviyeşil,
sarı-yeşil ve hemen hemen kahverengidir. Vücut kenarları gümüşi, beyaz veya soluk
sarı-yeşilden griye eğilimli olan bir renktir. Karın kısmı gümüşi beyaz veya sarıdır. Yine
vücut kenarlarında bulanık pembe, mavimtrak veya geniş açık bir pembe bant ile çok sayıda
küçük lekeler mevcuttur. Anaçlarda yumurtlama zamanı renk çok koyu ve yanal çizgi ise çok
kırmızı renk alır (Şekil 1).
Şekil 1: Gökkuşağı Alabalığı (Oncorhynchus mykiss)
Gözlü yumurta naklinin kolaylığı nedeniyle dünyanın birçok bölgesine yayılan bu
türün yetiştiricilikte tercih edilmesinin çok sayıda sebebi vardır: Yüksek adaptasyon ve
yemden yararlanma kabiliyeti, yüksek su sıcaklığı (26 oC) ve daha düşük çözünmüş oksijen
içeriğini tolere etmesi, yapay yöntemlerle yumurta alımının kolaylığı ile kuluçka sürelerinin
kısalığı ve hastalıklara karşı dayanıklılıkları gibi özelliklerden dolayı, bir yetiştiricilik türü
olarak tercih edilir.
Ülkemizde de 1967’den beri soğuksu balıkları yetiştiriciliğinde baskın tür olarak
gökkuşağı alabalığı yetiştirilmektedir. Nitekim, 1995 yılında derlenen bilgilere göre, çoğu 30
ton/yıl kapasitesi olan projeli işletme sayısı 284 adet, 1994 yılı alabalık üretimi ise 6977 ton
olarak bildirilmiştir. Şekil 2’de çalışır konumdaki su ürünleri yetiştiricilik tesislerinin dağılımı
verilmiştir.
2.1 Gökkuşağı Alabalığının Yaşam Evreleri
Doğa koşullarında, diğer alabalıklarda olduğu gibi yumurtlama, uygun akarsuyun
kumlu ve çakıllı tabanında oluşur. Yuva, dişi tarafından şekillendirilir. Yuvanın yapılmasında,
çakıllı kısım dişi alabalığın, kuvvetli hareketleri sonucunda fincan tabağı şeklinde çöker. Dişi,
anal yüzgeciyle uygunluk testini yapar (1). Daha sonra genital organını yuvanın tabanına
yaklaştırarak, baş kısmını kuyruğuna göre daha yüksek bir konuma getirir. Bu sırada erkek
alabalıkta, dişinin yanına yaklaşarak hareketlenir (2). Her ikisi de ağzını açıp, vücutlarını
titreterek yumurta ve spermleri eş zamanlı olarak bırakırlar. Erkek alabalık uzaklaşır (3). Dişi
alabalık kuyruk yüzgeci hareketleriyle yumurtaların üzerini örtüp, daha sonra bölgeden
uzaklaşır (Şekil 3).
4
Şekil 3: Gökkuşağı Alabalığının Yumurtlama Davranışı
Yukarıda belirtilen yumurtlama olayının cereyanı sırasında, yumurtaların ve spermin
aynı zamanda bırakılması gerekli ve önemlidir. Sperm, suda yaklaşık bir dakika kadar
varlığını sürdürebilir. Spermler kendiliğinden hareket eden organizmalar olup, tahminen bazı
kimyasal uyarıcılarla yumurtaya yönelirler. Sperm, mikropil’den girdikten sonra, mikropil
derhal kapanır. Böylece diğer spermlerin yumurtaya girmesi engellenir. Yumurta küresel
şekilli, demersal 4-6 mm. çapında olup, portakal ile sarı renk arasındadır.
Yumurtaların gelişim oranı, geniş anlamda suyun sıcaklığına bağlıdır. Fakat 8-12o
C’ler optimal sınırlardır.
Yavru çıkışının ilk olumlu işareti, iki siyah noktanın yumurtada belirmesidir. Bu iki
nokta, gelişmiş embriyonun retinasıdır. Bu da yumurtanın "Gözlenme"si olarak bilinir. 6-13
oC su sıcaklığında, yumurtlamadan sonra 12 ile 13 gün içinde yumurtalar gözlenip, 24 ile 60
gün içinde de çıkış olur.
Embriyo, çıkışa hazır olduğunda, dıştaki kabuk tabakaları enzim aktiviteleri tarafından
çözülür. Embriyo, içteki zar içinde kalır. Sonuçta kuvvetli bir sıyrılma ile kalan zarı da
kırarak serbest bir duruma geçer. Bu safhada yumurta sarısının bakiyesi hala küçük bir torba
halinde balığın bağırsağına bağlıdır. Keseli durumdaki larva yaklaşık 15 mm. toplam boya
sahiptir. Larvalar, dıştan besin sağlayıncaya kadar besin kesesinden beslenirler. Çıkıştan 20
ile 30 gün sonra, besin kesesi emilir, larva yem almaya hazır büyüklüğe erişir.
Yavrular, taşların altında yuva şeklindeki yerlerinden, kımıldama hareketleriyle ışıktan
saklanırlar. Fakat besin kesesindeki besleyiciler tüketilince, geçici olarak kısa periyotlarla ışık
yavrunun ilgisini çeker ve yüzeye doğru yüzer. Bu safhada hava yutarak yüzme kesesini
doldurur. Sonra tekrar ışıktan kaçınır. Şimdi yavru, 2.5 cm uzunluğundadır. Bu noktada baş
kısımlarını akıntıya döndürüp, akıntıya karşı aktifçe yüzerler veya bu konumda kalırlar.