Hoş geldiniz sayın ziyaretçi Neredeyim ben?!

Web sitemiz; forum, günlük, video ve sohbet bölümlerinin yanı sıra; Skype ile ilgili Türkçe teknik destek makaleleri, resim galerileri, geniş içerikli ansiklopedik bilgiler ve çeşitli soru-cevap konuları sunmaktadır. Daima faydalı olmayı ilke edinmiş sitemize sizin de katkıda bulunmanız bizi son derece memnun eder :) Üye olmak için tıklayınız...


Sohbet (Flash Chat) Forumda Ara

Tımar sisteminin gözden düşme ve bozulma sebepleri neler olabilir?

Bu konu Soru-Cevap forumunda behanur tarafından 21 Mayıs 2009 (16:42) tarihinde açılmıştır.FacebookFacebook'ta Paylaş
13029 kez görüntülenmiş, 7 cevap yazılmış ve son mesaj 19 Mart 2012 (15:28) tarihinde gönderilmiştir.
  • Bu konuyu beğendiniz mi?   
Cevap Yaz Yeni Konu Aç
Bu konuyu arkadaşlarınızla paylaşın:    « Önceki Konu | Sonraki Konu »      Yazdırılabilir Sürümü GösterYazdırılabilir Sürümü Göster    AramaBu Konuda Ara  
Eski 21 Mayıs 2009, 16:42

Tımar sisteminin gözden düşme ve bozulma sebepleri neler olabilir?

#1 (link)
behanur
Ziyaretçi
behanur - avatarı
tımar sistemin iyice gözden düşmesinin ve bozulmasının sebepleri neler olabilir?
En iyi cevap fadedliver tarafından gönderildi

BİRİNCİ BÖLÜMTIMAR SİSTEMİ VE BOZULMAYA BAŞLAMASII. TIMAR SİSTEMİ Osmanlı Tımar Sistemi belirli ihtiyaçların ve tarihi şartların neticesinde ortaya çıkan ve uygulandığı bölgelerde mahalli şartlara göre birbirinden farklı görünümler almıştır. Bizans İmparatorluğu’ndan alınan bölgelerde ve Bizans tarihinin bulunduğu Balkan ülkelerinde tımar benzeri aile mülkü olan malikanelerde mevcuttur. Osmanlı bu aile mülkü olan malikanelerin çoğunu aynen devralmış ve uzunca bir müddet kendi bünyelerinde devam ettirmelerine müsaade etmişler; ancak zaman içinde bir organizasyona girilmiştir.Osmanlı Rumeli ve Balkanlarda ilerlemesi için gerekli olan teşkilatı ve itici gücü ile tımar sistemiyle birlikte sipahi ordusu sağlanmıştır. Öyle ki fethettikleri toprağa zaman geçirilmeden tımar sistemi uygulanmıştır. Bu yolla her türlü gelir kaynağı ile birlikte mahalli halk da kontrol altına alınmıştır. Karışık olarak yapılan nüfus kaydırması ve yeni fethedilen bölgelerin Müslüman nüfusu tarafından iskanı da yine tımar sistemi aracılığıyla gerçekleşmiştir.Tımar sisteminin sosyal, ekonomik ve kültürel yönlerden birbirlerinden farklı toplumlara ve bölgelere uygulanması mahalli özelliklere adapte olmasına ve bu arada, sistemdeki tımar türlerinin sayısının artmasına neden olmuştur. Osmanlı devletinin büyümesinde başta gelen etkenlerden biri tımar usulü. Osman Gazi, zamanında başlamış ve o tarihlerde evlada geçmiştir. Tımar 16. yüzyılın ortalarına kadar gayet düzenli bir şekilde yönetilmiştir[4].Ulaştırma imkanlarının sınırlı ve mali bürokratik organizasyon, metot ve vasıtaların yetersiz bulunduğu ve hasılanın çok küçük bir bölümü nakdi müdahaleye katıldığı zirai bir ekonomide büyük ve kuvvetli bir devleti ayakta tutabilen orijinal ve başarılı bir dayanağı olarak beliren Tımar Sistemi Osmanlı mali metotlarına ait merhalelerin ilki ve en mühimi olmuştur. Büyük bir kısmı aynen makul olarak toplanmakta olan vergi gelirlerinin nakdi paraya çevrilmesinin merkezi bir devlet hazinesi halinde toplanarak orada vazifelerine dağıtılmasının güçlüğü karşısında bir kısım asker ve memurlara muayyen bölgelerden kendi nam ve tahsili, salahiyeti ile birlikte vergi kaynaklarının tahsis edilmesi olan Tımar Sistemi, önemli bir mali çözüm tarzını ifade ediyordu[5].Vergilendirme ve vergi toplama bozulması, zirai sektörün hakim bulunduğu sanayi öncesi ekonomilerin tarihte ortak özellikleri olarak beliren problem ve güçlükler Osmanlı ekonomisi için de mevcut bulunmuş ve imparatorluk bunları çözerek de uzun tarih boyunca çeşitli merhaleler göstererek, orijinal kendisine has metotları inkişaf ettirerek dünya maliye tarihindeki yerini almıştır[6].Bu sistem sayesinde çeşitli hizmetlerin aksamadan yürütülmesi ve mevcut mali- iktisadi imkanlara intibak ettirilmesi mümkün olmakla kalmıyor, ayrıca vergi kaynağını meydana getiren beşeri ve iktisadi temelin veya mükellefin fontları denilebilecek himaye patentleri tutularak korunması da temin edilmiş oluyordu. Yaşadığı ve vazifesi devam ettiği müddetçe bu vazife karşılığında elinde bulundurulacak olan tımar sahibinin ıslahı ve inkişafı ile doğrudan doğruya menfaatleri bulunduğu için reayanın korunması, bir aracı kullanamayacağı için verginin kolay ve masrafsız olarak toplanması, hizmetlerle vergilerin birbirine uygunluğu sağlanarak parazit bir zümrenin teşekküllerinin önlenmesi, sistemin taşıdığı ana özelliktir. Amme hizmetleri ve vergi mükellefiyetinin bu şekilde birbirini destekleyen mekanizmalar halinde denkleşmesini ifade ettiği için, tımar sistemi Osmanlı medeni nizamı ile adeta birbirlerini tedavi ettirircesine kaynaşmıştır[7]. Tımar sisteminin ekonomik ve kültürel yönlerden birbirinden farklı toplumlara ve bölgelere uygulanması mahalli özelliklere adapte olması nedeniyle başta gelen etkilerden biri olan Tımar usulü, Osman Gazi zamanında başlamış ve o tarihte evkada geçmişi… usulünde ihdas olmuş olur, tımar XVI. yüzyılın ortalarına kadar gayet düzenli bir şekilde yönetilmiştir[8]. II. TIMAR SİSTEMİNİN BOZULMASI Osmanlı Devletinde kuruluşundan itibaren askeri, idari ve mali düzenin temelini oluşturan Tımar sistemi XVI. yüzyılın sonlarına doğru çeşitli sebeplerle bozulmaya başlanmıştır. İlk bozula alametleri düşen dirliklerin sipahiliği yarar kimselerine verilmeyecek Hasar-ı Hümayuna katılması veya saray hakkı umera gibi yüksek zümreye has olarak verilmesi şeklinde başlamıştır. Diğer taraftan Kanuni Devrinde yalnız seferlerde yararlılık gösteren “garip yiğitlere” değil, Anadolu’da isyan eden eşkıya gruplarına hükümete yardımda bulunmalarında mükafat olarak dirlik verilmeye başlanmıştır. Aynı zamanda 1530 yılından itibaren tımar erbabı eski refahını kaybetmeye başlayıp doğu ve batıda süren devamlı savaşlar nedeniyle bir yorgunluk olmuştur. Ancak, devletin oldukça ve başta oldukça otoriter hükümdarın olması ciddi bir problemin ortaya çıkmasını önlemiştir. Kanuninin içtihadından sonra pek çok müesseselerde olduğu gibi dirlik sisteminde de bozulmalar olmuştur. Tımar Sisteminin Bozulma Sebeplerini Kısaca Özetlersek; Tımar sisteminin bozulma sebeplerinden en önemlisi olan devlet fetihlerinin durması, dolayısıyla fetih gelirlerinin azalmasından kaynaklanmıştır. XVI. yüzyılın ortalarında Osmanlı Devleti geniş bir alana ulaşmış ve bu suretle büyüme sınırlarına ulaşmıştır. Ayrıca Avrupa’da teknolojik gelişmeler bu ülkelerin de güçlenmesini sağlamıştır[9]. Osmanlı dirlik sisteminin bozulmasının önemli dönüm noktalarının birisi de 1584 tarihidir. Bu tarihte Özdemiroğlu Osman Paşa şecaatleri görülen sipahizade olmayan bazı şahıslara üçer bin akçe başlangıç verip sipahizade olmayanların da tımar olma yolunu açmıştır. Bu tarihe gelinceye kadar köyler ve tarlalar kılıç ehli elinde ve ocak zadelerde olup, yabancı ve kötü asıllı kişiler girmemiştir. İlk defa bozulması bu yüzden olmuştur. Fakat ondan sonra gelenler iyi kötü demeyip münasebeti olmayan aslında ve cinsinde dirlik sahibi olmayan şehrin oğlanı ise yaramazlara başlama emrini verip tımar ve ziraat isteyenlere bir günde yüz bin akçe tımara hak sahibi oldular. Burada dikkati çeken husus 16. yüzyılın sonlarına doğru gelindiğinde sipahilerin artık eskisi gibi aşkla ve şevkle seferlere iştirak etmemesidir. Özdemiroğlu Osman Paşa 1584 tarihli han seferine giderken ihtiyaç duyduğu Anadolu halkı arasından kapıkulluğa vermek vaadiyle toplayabilmiştir[10]. Tımar sisteminin bozulma sebeplerinin bir diğeri de, tımar topraklarının hazine veya nüfuslu şahıslar tarafından kendi menfaatleri olarak sattırılması ve bu suretle dirliklerin askeri hizmetle değil, para ile satın alınabilen birer geçim kapısı haline gelmesidir. Çeşitli sebeplerle boş kalan (tımar sahiplerinin toprağı üç yıl üst üste işlememesi başka bir sancağa ikamet olarak seçmesi gibi) tımarların verilmesinde idarece çeşitli yolsuzluklar yapılmaktaydı. Tımar sahibi olmayan hak kazanmış kimseler dışındakilere, rüşvetle veya iltimasla tımarlar verilmekteydi. Bu yolsuzluklara sebep olanların başında ise tımar işlemleriyle görevli “defterdar emirleri” daha sonraları adlandırıldığı şekilde “Defteri Hakani Emirleri” gelmekteydi[11]. 17. yüzyılın başlarında 22 sancaktan meydana gelen Rumeli Eyaletlerinde cebelileriyle beraber 33.000 tımarlı sipahi çıkarılırken bu sayı iki binin altına düşmüş, aynı şekilde 18.700 askeri bulunan Anadolu Eyaletinde de tımarlı sipahi adedi bine inmiştir. Bu sebeple Koçi Bey başta olmak üzere pek çok Osmanlı müellifi pek çok eser ve risalelerinde tımar teşkilatının bozulma nedenini açıklarken, ıslahı için çeşitli yollar teklif etmişlerdir[12]. Devlet ordunun tımarlı sipahilerinden boşalan askeri gücü takviye için ulufeli kapıkulu ocaklarının mevcudunu aktarmak mecburiyetinde kalmıştır. Bu durum devlet merkezinde büyük ve teşkilatlı bir ihtilal kuvvetinin toplanmasına ve her gücün daha fazla devlet işlerine karışma kuvvetini kendisinde bulmasına sebep olmuştur. Koçi Bey’e göre Kapıkulu askerlerinin isyan ve zorbalık hareketlerinin mühim bir sebebi eskiden olduğu gibi karşılarında bir muvazene ve tek tip kuvveti olarak tımarlı sipahi ordusunun mevcut bulunmayışıdır. Koçi Bey’in tımar sisteminin ıslahı hakkında 1632’de padişaha takdim ettiği biyahlarda teklif etmiş olduğu tedbirler IV. Murat tarafından derhal ve tatbik mevkiine bulunmuştur. Koçi Bey Tımar sistemindeki bozuklukların eski usul ve nizamların terk edilerek askeri dirliklerin nüfuzlu devlet adamlarının hizmetkar validelerine verilmesi veya tımarların şehir oğlanı reaya kısmında birtakım kimselerin eline geçmesi olarak değerlendirilmiştir. Bunun sonucu olarak sipahi zümresi askeri kuvvetler olarak eski gücüyle birlikte devlet ve cemiyet içindeki itibarlı mevkiini de kaybetmiştir. Dolayısıyla Zabt ve Rabıtın bozularak alemin ihtilalin ve son zamanlarda görülen değişmenin sebebini buna bağlamaktadır. Yine Koçi Bey’e olduğu kadar siyasi ve idari büyük bulmalarında sebep tımar sisteminin 17. yüzyıldan itibaren bütün özellikleriyle tamamen tavsiye edilmek üzere bulunmasıdır. Çünkü sistemin ortadan kalkması devletin aslı kuruluş nizamındaki denge unsurlarını bozmuştur[13].Sistemin bozulmasında rol oynayan önemli gelişmelerden biriside boşalan tımar ve zanaatların eski konulara aykırı olarak İstanbul’dan verilmeye başlamıştır. Bu geleneğin ihdas edilmesiyle de ileri gelen devlet adamları ve vükela boşalan yerleri adamlarına ve akrabalarına verip bunlara aykırı olarak Osmanlı memleketinde olan tımar ve zanaatı seçmelerinde kimi pişmanlık yapmış kimine de mülk olarak vermiş kimine de sıhhatli olanlara emeklilik olarak verip bütün zanaat ve tımarların ileri gelenlerin yemliği yapmışlardı. Bu bozukluklar devletin harap olmasına sebep oldu. beylerbeylerinde ve sancak beylerinde vezirlerin ve ağalarında müteferrika, çavuş ve katipler, zümresinde dilsiz ve cüce tarifesinde padişah ve nedimlerinden bölük halkının ileri gelenlerinden bir çok tımar ve zanaat mevcuttur.Bunlar hizmetkarları ve azatsız kulları üzerine dirlik beratı çıkarmışlardı. Dirlikler adamlarının üzerine kayıtlı olup, hasılatını ise kendileri kullanıyorlardı. 20-30 veya 40-50 kadar tımar ve zanaat alıp ürünlerini kendilerini yiyen “defter-i hümayun” vaki olunca sırpyallanada mevcut görünsün diye adamlarına iki bin akçe harçlık verip cebe çevşen yerine aba ve lebe giydirip birer semerli beygir ile sefere gönderilirdi[14]. Zanaat ve tımarların İstanbul’dan verilmesi buradan problemin ve kasgonın ortaya çıkması sonucu doğurur. Tımar ve zanaat ehliyle ilgili dikkati çeken bir nokta halkın olsun, tımarlı sipahilerin olsun dirlik yerine hep kapıkulu olma arzusunu beslemişlerdi. Bu sadece Ali zamanında değil Kanuni devrinden dirlik sahiyozelerinden arzular. Bunun bir sonucu olarak da 1623 yılında kapıkulu tarifesi yüz bine ulaştı[15]. Osmanlı Devletinde oluşan bunalım sonucu en kolay yola başvurmuşlardı. Toprak gelirlerini satmaktı. Devşirme Rüstem Paşa zamanında ilk kez olarak atanmaması ve gelirlerin mültezimlere ihale edilmesi usulü zamanla daha da sertleşerek sipahilerin ellerinden alınmasına kadar gitmiştir. Bu durum tımarlı sipahilerin bitmesi anlamına geliyordu. Tefecilik ve ticaretten biride serveti hızla bir yola koydu. Memurları tımarlarda devletler de yazılandan daha fazla gelir elde edip edilemediğini kontrol edebilmek için görevlendirildiler. Bu baskılara eklenen kuraklıklar ve üretim düşüşü eski Osmanlı Tımar düzenini bozmuş ve köylü yoksullaşmıştı[16]. Tımarların zamanla vakıf veya özel mülkiyetle konu olması da bu sistemin aleyhine işlemiştir. Paranın değerinde meydana gelen düşüşlerde tımar sahiplerinin maaşlı olmak istemelerine sebep olmuştur. Para değerindeki düşüşler başlıca dış talepteki artış veya yerli üretimin artırılmasından kaynaklanmıştır. Tımarların dağıtılması işleriyle görevli defter emirlerinin etkili çalışmasına da tımar sisteminin bozulmasına sebep olmuştur. Tımar sisteminin bozulmasının diğer önemli nedeni de tımar gelirlerinin mali güçlüklerden dolayı hazineye mal edilmesinden kaynaklanmıştır. Bu amaçla başlangıçta tımarların yeniden yazımı yapılarak tımar sahiplerinin tımarları küçültülüp, fazla kısmı “has” adı altında hazineye mal edilmiş, daha sonraları ise bu topraklar büsbütün alınarak iltizama verilmeye başlanmıştır. Padişahın kapıkulu sayısını arttırması devletin seferlerde Osmanlı mali döneminde önemli değişikliklere yol aştı. Ücretleri nakit olarak ödenen kapıkulu için padişah haslarının geliri yetişmeye başlamıştı. Aynı zamanda hem savaşta hem iç güvenliğin sağlanmasında dirlik sahibi tımarların katkısı ve önemi azalmaktaydı. Bu durumda yapılacak iş dirlik olarak ayrılan toplum devlet geliri içinde küçük dirliklerin, yeni tımarların payını kısmak, bu şekilde elde edilecek miktarları ise büyük dirliklere, yani padişah havarisine ve padişah haslarına aktarmaktı. 1550 aralarında başlayan bu büyük akımı 17. yüzyılın ilk yarısında iyice hızlandı[17]. Osmanlıdaki Tımar sistemi halifeler devri, Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu, İlhanlılar, daha sonra kurulan Türk beyliklerinin ikta sisteminin bir devamı şeklindedir. Osmanlı Devleti daha başlangıçtan itibaren tıpkı Anadolu beyliklerinde olduğu gibi yeni fethedilen yerleri bir kısım askeri ve kumandanlara mülk olarak tahsil edilmiştir. Bu ise zamanla tımar şekline dönüşmüştür. 16. yüzyılın ikinci yarısından sonra bozulmaya başlamıştır. Osmanlı devletinin duraklama devri yani Kanuni Sultan Süleyman’ın ölmesiyle başlar. 16. asrın sonlarında başlayıp 17. asrın ilk çeyreğine kadar devam etmiş olan celali isyanları ve bu isyanların neticesi olan haydutluk ve eşkıyalık hareketleri Osmanlı ekonomisini son derece sarsmıştı. Hayatından emin olmayan köylü çok zaman topraklarını bırakarak şehirlere sığınıyorlardı. Köylünün ambarları eşkıyalar tarafından basılmış hayvanları eşkıyalar tarafından ellerinden alınmıştı. Borçlarını ödeyemeyecek duruma düşen çoğu köylülerde kaçmışlardı. Bir kısmı dağa kaçıp haydutluk yapıyor, bir kısmı da dış ülkelere gidiyordu. Yine 6. asrın sonlarında ve bilhassa 7. asrın ikinci yarısında Osmanlı parasının değeri büyük ölçüde düşmüş ve bir enflasyon husule gelmiştir. Bunun sebebi bilhassa Amerika dan Osmanlı ülkesine bol miktarda kıymetli maden, özellikle gümüş girmiş olmasında aramak gerekir. Para değerinin düşmesine mani olmak için devletçe alınan tedbirler istenen neticeyi sağlayamamıştır. İçerdeki bu iktisadi çöküntüye, harp meydanlarındaki yenilgiler de ekleniyor, ülkede anarşi yayılıyor ve devlet otoritesi gittikçe zayıflıyordu[18]. İltimam usulü diye bilinen özel teşebbüsler raiyetindeki intikal faaliyetlerine mevzu teşkil eden mali birim, muhteva veya mekan itibariyle birbirine yakın bir veya birçok vergi kaynağının birleşimini temsil eden ve maliye …….. normal olarak yıllık nakdi bir gelir kıymetlidirler muhtasarlardır. Yıllık gelirin askeri kıymeti genellikle maliye tarafından tespit edilmiş olarak hazine defterlerinde yer alan mukataabaların muayyen bir yıl için temin edilebileceği azami kıymeti de kendi gayesiyle hareket eden mültezimlerin harekatı ile müzayede şartları içinde taayyün ederdi. Mültezimler müzayede konusu olarak mükataayı vaat ettiği gelir ve sebep olacağı masraf ve bırakacağı kar hakkındaki tahminlere göre kıymetlendirildikten sonra devlete yıllık olarak ödeneği kabul edebilecekleri miktara dair tekliflerini yaparlardı. Hazine bunlar arasında en yüksek teklifi yapan mültezime tahvil adı verilen genellikle bir ile üç yıl arasında değişen bir devre için olmak üzere o mukataayı vergilendirme hakkını devrederdi. Belirli bir mukataayı vergilendirme hakkı ve salahiyetini muayyen bir süre için almış bulunan mültezim devletin sağladığı mali, idari ve adli kolaylıklarından faydalanarak kanunların çizdiği sınırlar içinde tam bir müte…… gibi hareket eder ve faaliyetine ait hasılatın müzayedede tespit edilmiş ve kendi meşru karı olarak kazanırdı. Bu sayede devlet zamanın şartlarına göre çok masraflı olacağı tahmin edilen muazzam bir maliye teşkilatına lüzum olmadan bunlardan ekseri aynı şekiller ile tespit edilmiş bulunan vergi gelirlerini nakden ödemesi icap eden bütçe harcamaları intibaklandırma imkanı buluyor[19]. XVI. yüzyılın ortalarına doğru devlete ait vergi haklarının yarıya yakın oranda tımar sistemiyle bölüşür görünen iltimam usulü dünya ekonomisinin geçirdiği istihakların imparatorluk üzerinde kısaca nakdi ekonominin gittikçe önem kazanması şeklinde karakterize edilen tesenlerinin mahnedinde, hızlı bir yayılma temposu içinde bulunmuştur. İltizam müessesesi kabale zaman kelimeleri ile karşılanır. Her ikisi de bir garanti karşılığı verilmiş bir ruhsat fikrini tazammun eder. Kabale sistemi İslam tarihinin ilk devirlerine kadar çıkabilir. Bir kimse bir kabale mukavelesini aled eder, bir zemin durumuna gelirse, şartlar mukataa usulüne göre tekerrür eder iltizam usulünde kaydedilen bu gelişmenin arkasındaki temel faktör, devletin artan masraflarını karşılamak üzere mevcut vergi haklarını süratle nakdi mekanizmasını içine katmak zaruretinde bulunması idi. Devlet maliyesi, hızla çoğalan masrafların bütçeden yarattığı açıkları kapatmak için para tağşişi, müsadere yani vergiler koyma veya onları yükseltme gibi usuller yanında kısa vadeli iç istikrar mahiyetinde görünen bir metot da artan ölçüde kullanıldı. Mültezimlerden yapılan bu iç istikrarın özü şu idi: Devlet, müzayede de tesayyün etmiş olan iltizam bedelinin bir kısmını mültezimden peşin olarak talep ediyordu[20]. Osmanlı devleti kendi mali vaziyetinin gerektiği şekilde ve kendine kaynak sağlayabilecek olan ticari, siyasi ve zirai bir işletmeyi müdefa haline getirebilir. Bunun …… önceden değinirken yöntemlerden birini kullanarak tahsil edebilirdi. Mukataa Osmanlı Devletinin ilk zamanlarında kullanıla gelmekte olan bir ıstılahtır. Devlet gelirlerinden hükümetin kendisince doğrudan doğruya yapılacak harcamalar için ayrılan vergi ya da öteki türden kaynaklara “mukataalar- mukataat” deniliyordu. Anlamını işletme biçiminden olan mukataa kurulu düzenini oluşturan gelir yerleri özellikle büyük şehirlerin her türdeki iktidari (ticari ve sanayi işletmelerinden alınan rejimler, vergiler), maden işletmeler, “yasaklamalara aykırı işlerden elde edilen” “cerire”ler, ticari tekel maddelerinden sağlanan gelirler idi. Bu biçimdeki mukataa gelirleri dirlik olarak devlet hizmetlerine ayrılmış en önemli kaynak idiler
Rapor Et
Reklam
Eski 21 Mayıs 2009, 18:01

Tımar sisteminin gözden düşme ve bozulma sebepleri neler olabilir?

#2 (link)
fadedliver
Ziyaretçi
fadedliver - avatarı
BİRİNCİ BÖLÜMTIMAR SİSTEMİ VE BOZULMAYA BAŞLAMASII. TIMAR SİSTEMİ Osmanlı Tımar Sistemi belirli ihtiyaçların ve tarihi şartların neticesinde ortaya çıkan ve uygulandığı bölgelerde mahalli şartlara göre birbirinden farklı görünümler almıştır. Bizans İmparatorluğu’ndan alınan bölgelerde ve Bizans tarihinin bulunduğu Balkan ülkelerinde tımar benzeri aile mülkü olan malikanelerde mevcuttur. Osmanlı bu aile mülkü olan malikanelerin çoğunu aynen devralmış ve uzunca bir müddet kendi bünyelerinde devam ettirmelerine müsaade etmişler; ancak zaman içinde bir organizasyona girilmiştir.Osmanlı Rumeli ve Balkanlarda ilerlemesi için gerekli olan teşkilatı ve itici gücü ile tımar sistemiyle birlikte sipahi ordusu sağlanmıştır. Öyle ki fethettikleri toprağa zaman geçirilmeden tımar sistemi uygulanmıştır. Bu yolla her türlü gelir kaynağı ile birlikte mahalli halk da kontrol altına alınmıştır. Karışık olarak yapılan nüfus kaydırması ve yeni fethedilen bölgelerin Müslüman nüfusu tarafından iskanı da yine tımar sistemi aracılığıyla gerçekleşmiştir.Tımar sisteminin sosyal, ekonomik ve kültürel yönlerden birbirlerinden farklı toplumlara ve bölgelere uygulanması mahalli özelliklere adapte olmasına ve bu arada, sistemdeki tımar türlerinin sayısının artmasına neden olmuştur. Osmanlı devletinin büyümesinde başta gelen etkenlerden biri tımar usulü. Osman Gazi, zamanında başlamış ve o tarihlerde evlada geçmiştir. Tımar 16. yüzyılın ortalarına kadar gayet düzenli bir şekilde yönetilmiştir[4].Ulaştırma imkanlarının sınırlı ve mali bürokratik organizasyon, metot ve vasıtaların yetersiz bulunduğu ve hasılanın çok küçük bir bölümü nakdi müdahaleye katıldığı zirai bir ekonomide büyük ve kuvvetli bir devleti ayakta tutabilen orijinal ve başarılı bir dayanağı olarak beliren Tımar Sistemi Osmanlı mali metotlarına ait merhalelerin ilki ve en mühimi olmuştur. Büyük bir kısmı aynen makul olarak toplanmakta olan vergi gelirlerinin nakdi paraya çevrilmesinin merkezi bir devlet hazinesi halinde toplanarak orada vazifelerine dağıtılmasının güçlüğü karşısında bir kısım asker ve memurlara muayyen bölgelerden kendi nam ve tahsili, salahiyeti ile birlikte vergi kaynaklarının tahsis edilmesi olan Tımar Sistemi, önemli bir mali çözüm tarzını ifade ediyordu[5].Vergilendirme ve vergi toplama bozulması, zirai sektörün hakim bulunduğu sanayi öncesi ekonomilerin tarihte ortak özellikleri olarak beliren problem ve güçlükler Osmanlı ekonomisi için de mevcut bulunmuş ve imparatorluk bunları çözerek de uzun tarih boyunca çeşitli merhaleler göstererek, orijinal kendisine has metotları inkişaf ettirerek dünya maliye tarihindeki yerini almıştır[6].Bu sistem sayesinde çeşitli hizmetlerin aksamadan yürütülmesi ve mevcut mali- iktisadi imkanlara intibak ettirilmesi mümkün olmakla kalmıyor, ayrıca vergi kaynağını meydana getiren beşeri ve iktisadi temelin veya mükellefin fontları denilebilecek himaye patentleri tutularak korunması da temin edilmiş oluyordu. Yaşadığı ve vazifesi devam ettiği müddetçe bu vazife karşılığında elinde bulundurulacak olan tımar sahibinin ıslahı ve inkişafı ile doğrudan doğruya menfaatleri bulunduğu için reayanın korunması, bir aracı kullanamayacağı için verginin kolay ve masrafsız olarak toplanması, hizmetlerle vergilerin birbirine uygunluğu sağlanarak parazit bir zümrenin teşekküllerinin önlenmesi, sistemin taşıdığı ana özelliktir. Amme hizmetleri ve vergi mükellefiyetinin bu şekilde birbirini destekleyen mekanizmalar halinde denkleşmesini ifade ettiği için, tımar sistemi Osmanlı medeni nizamı ile adeta birbirlerini tedavi ettirircesine kaynaşmıştır[7]. Tımar sisteminin ekonomik ve kültürel yönlerden birbirinden farklı toplumlara ve bölgelere uygulanması mahalli özelliklere adapte olması nedeniyle başta gelen etkilerden biri olan Tımar usulü, Osman Gazi zamanında başlamış ve o tarihte evkada geçmişi… usulünde ihdas olmuş olur, tımar XVI. yüzyılın ortalarına kadar gayet düzenli bir şekilde yönetilmiştir[8]. II. TIMAR SİSTEMİNİN BOZULMASI Osmanlı Devletinde kuruluşundan itibaren askeri, idari ve mali düzenin temelini oluşturan Tımar sistemi XVI. yüzyılın sonlarına doğru çeşitli sebeplerle bozulmaya başlanmıştır. İlk bozula alametleri düşen dirliklerin sipahiliği yarar kimselerine verilmeyecek Hasar-ı Hümayuna katılması veya saray hakkı umera gibi yüksek zümreye has olarak verilmesi şeklinde başlamıştır. Diğer taraftan Kanuni Devrinde yalnız seferlerde yararlılık gösteren “garip yiğitlere” değil, Anadolu’da isyan eden eşkıya gruplarına hükümete yardımda bulunmalarında mükafat olarak dirlik verilmeye başlanmıştır. Aynı zamanda 1530 yılından itibaren tımar erbabı eski refahını kaybetmeye başlayıp doğu ve batıda süren devamlı savaşlar nedeniyle bir yorgunluk olmuştur. Ancak, devletin oldukça ve başta oldukça otoriter hükümdarın olması ciddi bir problemin ortaya çıkmasını önlemiştir. Kanuninin içtihadından sonra pek çok müesseselerde olduğu gibi dirlik sisteminde de bozulmalar olmuştur. Tımar Sisteminin Bozulma Sebeplerini Kısaca Özetlersek; Tımar sisteminin bozulma sebeplerinden en önemlisi olan devlet fetihlerinin durması, dolayısıyla fetih gelirlerinin azalmasından kaynaklanmıştır. XVI. yüzyılın ortalarında Osmanlı Devleti geniş bir alana ulaşmış ve bu suretle büyüme sınırlarına ulaşmıştır. Ayrıca Avrupa’da teknolojik gelişmeler bu ülkelerin de güçlenmesini sağlamıştır[9]. Osmanlı dirlik sisteminin bozulmasının önemli dönüm noktalarının birisi de 1584 tarihidir. Bu tarihte Özdemiroğlu Osman Paşa şecaatleri görülen sipahizade olmayan bazı şahıslara üçer bin akçe başlangıç verip sipahizade olmayanların da tımar olma yolunu açmıştır. Bu tarihe gelinceye kadar köyler ve tarlalar kılıç ehli elinde ve ocak zadelerde olup, yabancı ve kötü asıllı kişiler girmemiştir. İlk defa bozulması bu yüzden olmuştur. Fakat ondan sonra gelenler iyi kötü demeyip münasebeti olmayan aslında ve cinsinde dirlik sahibi olmayan şehrin oğlanı ise yaramazlara başlama emrini verip tımar ve ziraat isteyenlere bir günde yüz bin akçe tımara hak sahibi oldular. Burada dikkati çeken husus 16. yüzyılın sonlarına doğru gelindiğinde sipahilerin artık eskisi gibi aşkla ve şevkle seferlere iştirak etmemesidir. Özdemiroğlu Osman Paşa 1584 tarihli han seferine giderken ihtiyaç duyduğu Anadolu halkı arasından kapıkulluğa vermek vaadiyle toplayabilmiştir[10]. Tımar sisteminin bozulma sebeplerinin bir diğeri de, tımar topraklarının hazine veya nüfuslu şahıslar tarafından kendi menfaatleri olarak sattırılması ve bu suretle dirliklerin askeri hizmetle değil, para ile satın alınabilen birer geçim kapısı haline gelmesidir. Çeşitli sebeplerle boş kalan (tımar sahiplerinin toprağı üç yıl üst üste işlememesi başka bir sancağa ikamet olarak seçmesi gibi) tımarların verilmesinde idarece çeşitli yolsuzluklar yapılmaktaydı. Tımar sahibi olmayan hak kazanmış kimseler dışındakilere, rüşvetle veya iltimasla tımarlar verilmekteydi. Bu yolsuzluklara sebep olanların başında ise tımar işlemleriyle görevli “defterdar emirleri” daha sonraları adlandırıldığı şekilde “Defteri Hakani Emirleri” gelmekteydi[11]. 17. yüzyılın başlarında 22 sancaktan meydana gelen Rumeli Eyaletlerinde cebelileriyle beraber 33.000 tımarlı sipahi çıkarılırken bu sayı iki binin altına düşmüş, aynı şekilde 18.700 askeri bulunan Anadolu Eyaletinde de tımarlı sipahi adedi bine inmiştir. Bu sebeple Koçi Bey başta olmak üzere pek çok Osmanlı müellifi pek çok eser ve risalelerinde tımar teşkilatının bozulma nedenini açıklarken, ıslahı için çeşitli yollar teklif etmişlerdir[12]. Devlet ordunun tımarlı sipahilerinden boşalan askeri gücü takviye için ulufeli kapıkulu ocaklarının mevcudunu aktarmak mecburiyetinde kalmıştır. Bu durum devlet merkezinde büyük ve teşkilatlı bir ihtilal kuvvetinin toplanmasına ve her gücün daha fazla devlet işlerine karışma kuvvetini kendisinde bulmasına sebep olmuştur. Koçi Bey’e göre Kapıkulu askerlerinin isyan ve zorbalık hareketlerinin mühim bir sebebi eskiden olduğu gibi karşılarında bir muvazene ve tek tip kuvveti olarak tımarlı sipahi ordusunun mevcut bulunmayışıdır. Koçi Bey’in tımar sisteminin ıslahı hakkında 1632’de padişaha takdim ettiği biyahlarda teklif etmiş olduğu tedbirler IV. Murat tarafından derhal ve tatbik mevkiine bulunmuştur. Koçi Bey Tımar sistemindeki bozuklukların eski usul ve nizamların terk edilerek askeri dirliklerin nüfuzlu devlet adamlarının hizmetkar validelerine verilmesi veya tımarların şehir oğlanı reaya kısmında birtakım kimselerin eline geçmesi olarak değerlendirilmiştir. Bunun sonucu olarak sipahi zümresi askeri kuvvetler olarak eski gücüyle birlikte devlet ve cemiyet içindeki itibarlı mevkiini de kaybetmiştir. Dolayısıyla Zabt ve Rabıtın bozularak alemin ihtilalin ve son zamanlarda görülen değişmenin sebebini buna bağlamaktadır. Yine Koçi Bey’e olduğu kadar siyasi ve idari büyük bulmalarında sebep tımar sisteminin 17. yüzyıldan itibaren bütün özellikleriyle tamamen tavsiye edilmek üzere bulunmasıdır. Çünkü sistemin ortadan kalkması devletin aslı kuruluş nizamındaki denge unsurlarını bozmuştur[13].Sistemin bozulmasında rol oynayan önemli gelişmelerden biriside boşalan tımar ve zanaatların eski konulara aykırı olarak İstanbul’dan verilmeye başlamıştır. Bu geleneğin ihdas edilmesiyle de ileri gelen devlet adamları ve vükela boşalan yerleri adamlarına ve akrabalarına verip bunlara aykırı olarak Osmanlı memleketinde olan tımar ve zanaatı seçmelerinde kimi pişmanlık yapmış kimine de mülk olarak vermiş kimine de sıhhatli olanlara emeklilik olarak verip bütün zanaat ve tımarların ileri gelenlerin yemliği yapmışlardı. Bu bozukluklar devletin harap olmasına sebep oldu. beylerbeylerinde ve sancak beylerinde vezirlerin ve ağalarında müteferrika, çavuş ve katipler, zümresinde dilsiz ve cüce tarifesinde padişah ve nedimlerinden bölük halkının ileri gelenlerinden bir çok tımar ve zanaat mevcuttur.Bunlar hizmetkarları ve azatsız kulları üzerine dirlik beratı çıkarmışlardı. Dirlikler adamlarının üzerine kayıtlı olup, hasılatını ise kendileri kullanıyorlardı. 20-30 veya 40-50 kadar tımar ve zanaat alıp ürünlerini kendilerini yiyen “defter-i hümayun” vaki olunca sırpyallanada mevcut görünsün diye adamlarına iki bin akçe harçlık verip cebe çevşen yerine aba ve lebe giydirip birer semerli beygir ile sefere gönderilirdi[14]. Zanaat ve tımarların İstanbul’dan verilmesi buradan problemin ve kasgonın ortaya çıkması sonucu doğurur. Tımar ve zanaat ehliyle ilgili dikkati çeken bir nokta halkın olsun, tımarlı sipahilerin olsun dirlik yerine hep kapıkulu olma arzusunu beslemişlerdi. Bu sadece Ali zamanında değil Kanuni devrinden dirlik sahiyozelerinden arzular. Bunun bir sonucu olarak da 1623 yılında kapıkulu tarifesi yüz bine ulaştı[15]. Osmanlı Devletinde oluşan bunalım sonucu en kolay yola başvurmuşlardı. Toprak gelirlerini satmaktı. Devşirme Rüstem Paşa zamanında ilk kez olarak atanmaması ve gelirlerin mültezimlere ihale edilmesi usulü zamanla daha da sertleşerek sipahilerin ellerinden alınmasına kadar gitmiştir. Bu durum tımarlı sipahilerin bitmesi anlamına geliyordu. Tefecilik ve ticaretten biride serveti hızla bir yola koydu. Memurları tımarlarda devletler de yazılandan daha fazla gelir elde edip edilemediğini kontrol edebilmek için görevlendirildiler. Bu baskılara eklenen kuraklıklar ve üretim düşüşü eski Osmanlı Tımar düzenini bozmuş ve köylü yoksullaşmıştı[16]. Tımarların zamanla vakıf veya özel mülkiyetle konu olması da bu sistemin aleyhine işlemiştir. Paranın değerinde meydana gelen düşüşlerde tımar sahiplerinin maaşlı olmak istemelerine sebep olmuştur. Para değerindeki düşüşler başlıca dış talepteki artış veya yerli üretimin artırılmasından kaynaklanmıştır. Tımarların dağıtılması işleriyle görevli defter emirlerinin etkili çalışmasına da tımar sisteminin bozulmasına sebep olmuştur. Tımar sisteminin bozulmasının diğer önemli nedeni de tımar gelirlerinin mali güçlüklerden dolayı hazineye mal edilmesinden kaynaklanmıştır. Bu amaçla başlangıçta tımarların yeniden yazımı yapılarak tımar sahiplerinin tımarları küçültülüp, fazla kısmı “has” adı altında hazineye mal edilmiş, daha sonraları ise bu topraklar büsbütün alınarak iltizama verilmeye başlanmıştır. Padişahın kapıkulu sayısını arttırması devletin seferlerde Osmanlı mali döneminde önemli değişikliklere yol aştı. Ücretleri nakit olarak ödenen kapıkulu için padişah haslarının geliri yetişmeye başlamıştı. Aynı zamanda hem savaşta hem iç güvenliğin sağlanmasında dirlik sahibi tımarların katkısı ve önemi azalmaktaydı. Bu durumda yapılacak iş dirlik olarak ayrılan toplum devlet geliri içinde küçük dirliklerin, yeni tımarların payını kısmak, bu şekilde elde edilecek miktarları ise büyük dirliklere, yani padişah havarisine ve padişah haslarına aktarmaktı. 1550 aralarında başlayan bu büyük akımı 17. yüzyılın ilk yarısında iyice hızlandı[17]. Osmanlıdaki Tımar sistemi halifeler devri, Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu, İlhanlılar, daha sonra kurulan Türk beyliklerinin ikta sisteminin bir devamı şeklindedir. Osmanlı Devleti daha başlangıçtan itibaren tıpkı Anadolu beyliklerinde olduğu gibi yeni fethedilen yerleri bir kısım askeri ve kumandanlara mülk olarak tahsil edilmiştir. Bu ise zamanla tımar şekline dönüşmüştür. 16. yüzyılın ikinci yarısından sonra bozulmaya başlamıştır. Osmanlı devletinin duraklama devri yani Kanuni Sultan Süleyman’ın ölmesiyle başlar. 16. asrın sonlarında başlayıp 17. asrın ilk çeyreğine kadar devam etmiş olan celali isyanları ve bu isyanların neticesi olan haydutluk ve eşkıyalık hareketleri Osmanlı ekonomisini son derece sarsmıştı. Hayatından emin olmayan köylü çok zaman topraklarını bırakarak şehirlere sığınıyorlardı. Köylünün ambarları eşkıyalar tarafından basılmış hayvanları eşkıyalar tarafından ellerinden alınmıştı. Borçlarını ödeyemeyecek duruma düşen çoğu köylülerde kaçmışlardı. Bir kısmı dağa kaçıp haydutluk yapıyor, bir kısmı da dış ülkelere gidiyordu. Yine 6. asrın sonlarında ve bilhassa 7. asrın ikinci yarısında Osmanlı parasının değeri büyük ölçüde düşmüş ve bir enflasyon husule gelmiştir. Bunun sebebi bilhassa Amerika dan Osmanlı ülkesine bol miktarda kıymetli maden, özellikle gümüş girmiş olmasında aramak gerekir. Para değerinin düşmesine mani olmak için devletçe alınan tedbirler istenen neticeyi sağlayamamıştır. İçerdeki bu iktisadi çöküntüye, harp meydanlarındaki yenilgiler de ekleniyor, ülkede anarşi yayılıyor ve devlet otoritesi gittikçe zayıflıyordu[18]. İltimam usulü diye bilinen özel teşebbüsler raiyetindeki intikal faaliyetlerine mevzu teşkil eden mali birim, muhteva veya mekan itibariyle birbirine yakın bir veya birçok vergi kaynağının birleşimini temsil eden ve maliye …….. normal olarak yıllık nakdi bir gelir kıymetlidirler muhtasarlardır. Yıllık gelirin askeri kıymeti genellikle maliye tarafından tespit edilmiş olarak hazine defterlerinde yer alan mukataabaların muayyen bir yıl için temin edilebileceği azami kıymeti de kendi gayesiyle hareket eden mültezimlerin harekatı ile müzayede şartları içinde taayyün ederdi. Mültezimler müzayede konusu olarak mükataayı vaat ettiği gelir ve sebep olacağı masraf ve bırakacağı kar hakkındaki tahminlere göre kıymetlendirildikten sonra devlete yıllık olarak ödeneği kabul edebilecekleri miktara dair tekliflerini yaparlardı. Hazine bunlar arasında en yüksek teklifi yapan mültezime tahvil adı verilen genellikle bir ile üç yıl arasında değişen bir devre için olmak üzere o mukataayı vergilendirme hakkını devrederdi. Belirli bir mukataayı vergilendirme hakkı ve salahiyetini muayyen bir süre için almış bulunan mültezim devletin sağladığı mali, idari ve adli kolaylıklarından faydalanarak kanunların çizdiği sınırlar içinde tam bir müte…… gibi hareket eder ve faaliyetine ait hasılatın müzayedede tespit edilmiş ve kendi meşru karı olarak kazanırdı. Bu sayede devlet zamanın şartlarına göre çok masraflı olacağı tahmin edilen muazzam bir maliye teşkilatına lüzum olmadan bunlardan ekseri aynı şekiller ile tespit edilmiş bulunan vergi gelirlerini nakden ödemesi icap eden bütçe harcamaları intibaklandırma imkanı buluyor[19]. XVI. yüzyılın ortalarına doğru devlete ait vergi haklarının yarıya yakın oranda tımar sistemiyle bölüşür görünen iltimam usulü dünya ekonomisinin geçirdiği istihakların imparatorluk üzerinde kısaca nakdi ekonominin gittikçe önem kazanması şeklinde karakterize edilen tesenlerinin mahnedinde, hızlı bir yayılma temposu içinde bulunmuştur. İltizam müessesesi kabale zaman kelimeleri ile karşılanır. Her ikisi de bir garanti karşılığı verilmiş bir ruhsat fikrini tazammun eder. Kabale sistemi İslam tarihinin ilk devirlerine kadar çıkabilir. Bir kimse bir kabale mukavelesini aled eder, bir zemin durumuna gelirse, şartlar mukataa usulüne göre tekerrür eder iltizam usulünde kaydedilen bu gelişmenin arkasındaki temel faktör, devletin artan masraflarını karşılamak üzere mevcut vergi haklarını süratle nakdi mekanizmasını içine katmak zaruretinde bulunması idi. Devlet maliyesi, hızla çoğalan masrafların bütçeden yarattığı açıkları kapatmak için para tağşişi, müsadere yani vergiler koyma veya onları yükseltme gibi usuller yanında kısa vadeli iç istikrar mahiyetinde görünen bir metot da artan ölçüde kullanıldı. Mültezimlerden yapılan bu iç istikrarın özü şu idi: Devlet, müzayede de tesayyün etmiş olan iltizam bedelinin bir kısmını mültezimden peşin olarak talep ediyordu[20]. Osmanlı devleti kendi mali vaziyetinin gerektiği şekilde ve kendine kaynak sağlayabilecek olan ticari, siyasi ve zirai bir işletmeyi müdefa haline getirebilir. Bunun …… önceden değinirken yöntemlerden birini kullanarak tahsil edebilirdi. Mukataa Osmanlı Devletinin ilk zamanlarında kullanıla gelmekte olan bir ıstılahtır. Devlet gelirlerinden hükümetin kendisince doğrudan doğruya yapılacak harcamalar için ayrılan vergi ya da öteki türden kaynaklara “mukataalar- mukataat” deniliyordu. Anlamını işletme biçiminden olan mukataa kurulu düzenini oluşturan gelir yerleri özellikle büyük şehirlerin her türdeki iktidari (ticari ve sanayi işletmelerinden alınan rejimler, vergiler), maden işletmeler, “yasaklamalara aykırı işlerden elde edilen” “cerire”ler, ticari tekel maddelerinden sağlanan gelirler idi. Bu biçimdeki mukataa gelirleri dirlik olarak devlet hizmetlerine ayrılmış en önemli kaynak idiler
Rapor Et
Eski 21 Mayıs 2009, 18:01

Tımar sisteminin gözden düşme ve bozulma sebepleri neler olabilir?

#3 (link)
fadedliver
Ziyaretçi
fadedliver - avatarı
Osmanlı Devletinde iltizam usulünün uygulanmasına ne zaman başlandığı kesin olmamakla birlikte II. Mehmet dönemi olarak belirlenmektedir. II. Mehmet dönemi veziri Rum Mehmet Paşa zamanında mukataa usulü sisteme dahildi. II. Mehmet İstanbul’a getirdiği nüfusa koymuş olduğu kira karşılığı vergi farkı taşmaya, geri dönmelere neden olduğundan Lala Şahin Paşa’nın uyarısı üzerine lağvedilmişti. Rum Mehmet Paşa’nın sadareti zamanında o vergi Mehmet Paşa tarafından tekrar ihdas edildi……. Ziraat yapılan arazi de genişletildiğinden, bu zamanda birkaç defa alınacak olan mukataa yeni kırsal arazide iltizam usulünün ihyası yine onun idaresi zamanında olmuştur. XVI. yüzyılın sonuna doğru on tahvil, on vechi iltizam ve bir vechi emanet tabirleri sık geçmektedir. Bu durum merkezi kükümetin iltizam sistemine ne denli bağlandığını göstermektedir. Osmanlı Devleti idari bölüşüm olarak eyaletler şeklinde öğütlenmesi ve soyut mülkiyeti devlete ait olan miri topraklarda tımar sistemi uygulanıyor olması buna ek olarak merkezin elinden geldiğince ekonomik kaynakları bizzat topladığı bölgeler tahsis etme gayreti içinde bulunması, merkezin harcamaları için ayrılmış bulunan gelirlerin toplanmasında yani uygulamaları gündeme getirmiştir ve bunun sonucu olarak iltizam uygulaması başlatılmıştır[22]. Bütçe açıklarını kapamak gayesiyle masrafları kısma konusunda gösterilen gayretler aşağı yukarı aynı istikametle olmak üzere şu şekilde sonuçlandı. Devlet masrafları içinde en büyük bölümü olmakta olan ordu ve bürokrasiye mensup bir kısım maaşlarını devlete terk etmeleri karşılığında bazı mukataalar aynı şekilde yıllık vergiler hazineye ödemeğe devam etmek üzere hayat şartı ile iltizama verilmeye başlandı[23]. Bu usulle de devletin herhangi bir gelir kaybına maruz kalmadan bir kısım maaş ödemelerinden kurtulmuş olduğu gibi neyada tımar sistemine benzer tarzda ömür boyunca karı kendisine ait bulunacak bir vergi kaynağını menfaati gereği himaye etmek isteyecek bir [24] …… kavuşmuş oluyordu. Mukataaların kaydı hayat şartı ile iltizam edilmesine doğru gelişen ve tamamen ana kaynağı teşkil eden bütçe zaruretleri 17. yüzyılın ikinci yarısında, özellikle yüzyılın son on altı yılını kaplayan büyük savaş esnasında (1683-1699) dramatik denecek …… vardı. Giderek artış gösteren masrafların karşılanabilmesi yeni gelir kaynaklarının bulunmasını gerektiriyordu. Sikke tağşişleri, müsadereler ve yeni vergiler konulması veya mevcut vergilerin arttırılması açığı kapamaya yetmeyince iltimamların kaydı hayat şartıyla satılması yoluna gidildi. Malikane adı verilen bu sistem daha XVII. yüzyılın başlarında Doğu ve Güneydoğu Anadolu ile Suriye’de denenmiş bulunuyordu. Ancak mali bir politika olarak kabul edilip yaygın hale getirilmesi II. Viyana muhasarasını takip eden ve 1699 Karlofça muahedesiyle sonuçlanan harp arasında 1699’da dır[25]. İKİNCİ BÖLÜMMALİKANE SİSTEMİNE GEÇİŞI. MALİKANE SİSTEMİNİN DOĞUŞU 1683’te başlayan Avusturya savaşlarının ortaya koyduğu sıkıntı nedeniyle ortaya çıkan mali krizi gidermek ve devlet hazinesine yeni gelirler sağlamak ve perişan olmasını önlemek için miri mukataaların “kayd-ı hayat” şartıyla “serbestiyet” üzerine malikane olarak “rical-ı devlet” ve “ayan-ı memleket”e iltizama verilmesi için baş defterdar Halil Efendi’nin telhisini “Sadrazam ve ulemayı kiram” uygun görüp imzalamıştır. Bunun üzerine 12 Ocak 1695 1 (24 Cemaziyelevvel 1106) tarihinde Hattı Hümayun yayınlanmıştır2. Fermanın amacı; sık sık değişen mültezimlerin mümkün olduğu kadar fazla bir kar sağlamak uğruna tahrip ettikleri vergi kaynaklarını ihya ve idare etmek üzere değişmek bir mültezimin tasarrufuna bırakmaktı. Diğer bir ifadeyle tımar ve iltizam usulü kaynaştırılmış olmaktaydı. Aslında devlete ait vergi hakları içinde nakdi ödemelerin arasında kaydedilen büyümenin mükellefe doğru uzanan tesirlerinden kaynak olan ve sadece mültezimin zulmünden ibaret sayılmayacak bazı tahripçi neticeler zamanla kendiliğinden ortaya çıkmıştır. Osmanlı nizamının yarattığı ve istinad ettiği küçük çiftçi tipi kondu ist….. miktarla, çoğunluğunu aynı olarak ödeyeceği vergilerin toplamını nadiren aşan bir isti….. hacmine imkan verdiği için mahsulün az olduğu yıllarda yardıma muhtaç bir üniteyi temsil ediyordu. Bol mahsul yıllarında bile, Pazar için ihtihal kapasitesi çok düşük bulunan Osmanlı çiftçisi, artan ölçüde nakdileşen vergileri ödemek için ekseriya borçlanmak zorunda kalıyordu. Kendisine lüzumlu olan tohum, hayvan, kredi icabında temin edilecek bir koruyucu başlamadığı halde tefecilerin eline düşerek bütün mülkünü ve neticede çiftçilik hürriyetini kaybetme tehlikesi mevcuttur. Bu tehlikeye karşı oldukça müessir bir mekanizma rolü oynamış görünen tımar sistemi geriledikçe köy ve kasaba tefecisinin elinden çiftçiyi kızdırarak Osmanlı Nizamının hayati bir problemi haline geldi. Bu problemi çözmek siyasi düşünerek uygulamaya koyulan Malikane sistemi, nakdi ekonominin yeni şartlarına intibak ettirilmiş şekli ile tımar ve iltizam usullerini bir terkibi gibi telakki edilebilir3. Fermanın getirdiği sistem aslında mali servetlerin yoğunluğu aslında 17. yüzyılın sonlarında ulaştığı merhalede normal sayılabilecek bir neticesi olmuştur. Mukataaların dahilinde bulunan reayayı da himaye edeceği düşüncesi ile askeri zümre mensuplarına kayd-ı hayat şartı ile maaşları karşılığında ikam edilmesine ait tatbikattan, yine aynı mukataaların umumi açık müzayede ile intikal etmek köklü bir aşama sayılmaz. Ancak bir kere tesis edildikten sonra malikane sistemi, muhteva ve şumulü bakımından kendisini hazırlayan şartları aşan bir hüviyet kazanmak müteakip… 100-150 yıllık maliye tarihinde tesir ve neticeleri itibariyle önemi küçümsenmeyecek bir müessese gelmiştir. Malikane sistemi ömür boyunca tasarruf olunacak vergi kaynağının gelecek yıllardaki verim kabiliyetiyle gerçek bir menfaatle ilgileneceği tımar sistemine, aynı kaynağa bağlı nakdi gelirler muntazamın her yıl hazineye ödemeye devam edileceği için de iltizam usulüne alt unsurların, zamana uygun olanların sinesinde toplamış olarak ortaya çıkarmıştır. Bu da başka bir sistemle devlet yalnız gelecek yılların gelirlerinin idamesini temin etmekle kalmamış ayrıca yepyeni bir gelir kaynağı da bulmuş oluyordu. Buna ilave gelir, malikane olarak satışa çıkarılan mukataaların muaccele adı verilen satış bedellerinden meydana geliyordu. Bu mukataasının satış bedeli, malikane sahibinin temin edeceği yıllık net karların bir nevi kapitülasyonu tezinde müzayede ye tayin ederdi. Aynı bedelin müzayede başlangıcı olarak askeri değerin mukataanın sahibine temin edeceği ortalama yıllık karın devir ve piyasa satışlarına göre 2 ile 10 arasında değişen kolları olarak devlet tarafından tespit edilirdi. Genellikle devletin tayin ettiği askeri muaccele miktarı ilan edildikten sonra taliplerin satışla görevli memurun huzuruna gelerek yapmak istedikleri yükseltme miktarını kaydettirme ile devam eder. Neticede en yüksek meblağı teklif etmiş olarak satış yapılırdı. Tekliflerin hiçbirisi asgari halde ulaşamamışsa satış yapılmazdı. Eğer müzayede şartlarına riayet edilmeyerek tespit edilen asgari haddin altında satış yapılmışsa bu satış yükümsüz sayılacak, yeniden müzayedeye başvurulurdu4.
Rapor Et
Eski 28 Mart 2011, 19:46

Tımar sisteminin gözden düşme ve bozulma sebepleri neler olabilir?

#4 (link)
Misafir
Ziyaretçi
Misafir - avatarı
bu az olmuş abicim biraz dahaaaa yaz ne dersin
Rapor Et
Eski 25 Şubat 2012, 21:55

Tımar sisteminin gözden düşme ve bozulma sebepleri neler olabilir?

#5 (link)
Misafir
Ziyaretçi
Misafir - avatarı
BİRİNCİ BÖLÜMTIMAR SİSTEMİ VE BOZULMAYA BAŞLAMASII. TIMAR SİSTEMİ Osmanlı Tımar Sistemi belirli ihtiyaçların ve tarihi şartların neticesinde ortaya çıkan ve uygulandığı bölgelerde mahalli şartlara göre birbirinden farklı görünümler almıştır. Bizans İmparatorluğu’ndan alınan bölgelerde ve Bizans tarihinin bulunduğu Balkan ülkelerinde tımar benzeri aile mülkü olan malikanelerde mevcuttur. Osmanlı bu aile mülkü olan malikanelerin çoğunu aynen devralmış ve uzunca bir müddet kendi bünyelerinde devam ettirmelerine müsaade etmişler; ancak zaman içinde bir organizasyona girilmiştir.Osmanlı Rumeli ve Balkanlarda ilerlemesi için gerekli olan teşkilatı ve itici gücü ile tımar sistemiyle birlikte sipahi ordusu sağlanmıştır. Öyle ki fethettikleri toprağa zaman geçirilmeden tımar sistemi uygulanmıştır. Bu yolla her türlü gelir kaynağı ile birlikte mahalli halk da kontrol altına alınmıştır. Karışık olarak yapılan nüfus kaydırması ve yeni fethedilen bölgelerin Müslüman nüfusu tarafından iskanı da yine tımar sistemi aracılığıyla gerçekleşmiştir.Tımar sisteminin sosyal, ekonomik ve kültürel yönlerden birbirlerinden farklı toplumlara ve bölgelere uygulanması mahalli özelliklere adapte olmasına ve bu arada, sistemdeki tımar türlerinin sayısının artmasına neden olmuştur. Osmanlı devletinin büyümesinde başta gelen etkenlerden biri tımar usulü. Osman Gazi, zamanında başlamış ve o tarihlerde evlada geçmiştir. Tımar 16. yüzyılın ortalarına kadar gayet düzenli bir şekilde yönetilmiştir[4].Ulaştırma imkanlarının sınırlı ve mali bürokratik organizasyon, metot ve vasıtaların yetersiz bulunduğu ve hasılanın çok küçük bir bölümü nakdi müdahaleye katıldığı zirai bir ekonomide büyük ve kuvvetli bir devleti ayakta tutabilen orijinal ve başarılı bir dayanağı olarak beliren Tımar Sistemi Osmanlı mali metotlarına ait merhalelerin ilki ve en mühimi olmuştur. Büyük bir kısmı aynen makul olarak toplanmakta olan vergi gelirlerinin nakdi paraya çevrilmesinin merkezi bir devlet hazinesi halinde toplanarak orada vazifelerine dağıtılmasının güçlüğü karşısında bir kısım asker ve memurlara muayyen bölgelerden kendi nam ve tahsili, salahiyeti ile birlikte vergi kaynaklarının tahsis edilmesi olan Tımar Sistemi, önemli bir mali çözüm tarzını ifade ediyordu[5].Vergilendirme ve vergi toplama bozulması, zirai sektörün hakim bulunduğu sanayi öncesi ekonomilerin tarihte ortak özellikleri olarak beliren problem ve güçlükler Osmanlı ekonomisi için de mevcut bulunmuş ve imparatorluk bunları çözerek de uzun tarih boyunca çeşitli merhaleler göstererek, orijinal kendisine has metotları inkişaf ettirerek dünya maliye tarihindeki yerini almıştır[6].Bu sistem sayesinde çeşitli hizmetlerin aksamadan yürütülmesi ve mevcut mali- iktisadi imkanlara intibak ettirilmesi mümkün olmakla kalmıyor, ayrıca vergi kaynağını meydana getiren beşeri ve iktisadi temelin veya mükellefin fontları denilebilecek himaye patentleri tutularak korunması da temin edilmiş oluyordu. Yaşadığı ve vazifesi devam ettiği müddetçe bu vazife karşılığında elinde bulundurulacak olan tımar sahibinin ıslahı ve inkişafı ile doğrudan doğruya menfaatleri bulunduğu için reayanın korunması, bir aracı kullanamayacağı için verginin kolay ve masrafsız olarak toplanması, hizmetlerle vergilerin birbirine uygunluğu sağlanarak parazit bir zümrenin teşekküllerinin önlenmesi, sistemin taşıdığı ana özelliktir. Amme hizmetleri ve vergi mükellefiyetinin bu şekilde birbirini destekleyen mekanizmalar halinde denkleşmesini ifade ettiği için, tımar sistemi Osmanlı medeni nizamı ile adeta birbirlerini tedavi ettirircesine kaynaşmıştır[7]. Tımar sisteminin ekonomik ve kültürel yönlerden birbirinden farklı toplumlara ve bölgelere uygulanması mahalli özelliklere adapte olması nedeniyle başta gelen etkilerden biri olan Tımar usulü, Osman Gazi zamanında başlamış ve o tarihte evkada geçmişi… usulünde ihdas olmuş olur, tımar XVI. yüzyılın ortalarına kadar gayet düzenli bir şekilde yönetilmiştir[8]. II. TIMAR SİSTEMİNİN BOZULMASI Osmanlı Devletinde kuruluşundan itibaren askeri, idari ve mali düzenin temelini oluşturan Tımar sistemi XVI. yüzyılın sonlarına doğru çeşitli sebeplerle bozulmaya başlanmıştır. İlk bozula alametleri düşen dirliklerin sipahiliği yarar kimselerine verilmeyecek Hasar-ı Hümayuna katılması veya saray hakkı umera gibi yüksek zümreye has olarak verilmesi şeklinde başlamıştır. Diğer taraftan Kanuni Devrinde yalnız seferlerde yararlılık gösteren “garip yiğitlere” değil, Anadolu’da isyan eden eşkıya gruplarına hükümete yardımda bulunmalarında mükafat olarak dirlik verilmeye başlanmıştır. Aynı zamanda 1530 yılından itibaren tımar erbabı eski refahını kaybetmeye başlayıp doğu ve batıda süren devamlı savaşlar nedeniyle bir yorgunluk olmuştur. Ancak, devletin oldukça ve başta oldukça otoriter hükümdarın olması ciddi bir problemin ortaya çıkmasını önlemiştir. Kanuninin içtihadından sonra pek çok müesseselerde olduğu gibi dirlik sisteminde de bozulmalar olmuştur. Tımar Sisteminin Bozulma Sebeplerini Kısaca Özetlersek; Tımar sisteminin bozulma sebeplerinden en önemlisi olan devlet fetihlerinin durması, dolayısıyla fetih gelirlerinin azalmasından kaynaklanmıştır. XVI. yüzyılın ortalarında Osmanlı Devleti geniş bir alana ulaşmış ve bu suretle büyüme sınırlarına ulaşmıştır. Ayrıca Avrupa’da teknolojik gelişmeler bu ülkelerin de güçlenmesini sağlamıştır[9]. Osmanlı dirlik sisteminin bozulmasının önemli dönüm noktalarının birisi de 1584 tarihidir. Bu tarihte Özdemiroğlu Osman Paşa şecaatleri görülen sipahizade olmayan bazı şahıslara üçer bin akçe başlangıç verip sipahizade olmayanların da tımar olma yolunu açmıştır. Bu tarihe gelinceye kadar köyler ve tarlalar kılıç ehli elinde ve ocak zadelerde olup, yabancı ve kötü asıllı kişiler girmemiştir. İlk defa bozulması bu yüzden olmuştur. Fakat ondan sonra gelenler iyi kötü demeyip münasebeti olmayan aslında ve cinsinde dirlik sahibi olmayan şehrin oğlanı ise yaramazlara başlama emrini verip tımar ve ziraat isteyenlere bir günde yüz bin akçe tımara hak sahibi oldular. Burada dikkati çeken husus 16. yüzyılın sonlarına doğru gelindiğinde sipahilerin artık eskisi gibi aşkla ve şevkle seferlere iştirak etmemesidir. Özdemiroğlu Osman Paşa 1584 tarihli han seferine giderken ihtiyaç duyduğu Anadolu halkı arasından kapıkulluğa vermek vaadiyle toplayabilmiştir[10]. Tımar sisteminin bozulma sebeplerinin bir diğeri de, tımar topraklarının hazine veya nüfuslu şahıslar tarafından kendi menfaatleri olarak sattırılması ve bu suretle dirliklerin askeri hizmetle değil, para ile satın alınabilen birer geçim kapısı haline gelmesidir. Çeşitli sebeplerle boş kalan (tımar sahiplerinin toprağı üç yıl üst üste işlememesi başka bir sancağa ikamet olarak seçmesi gibi) tımarların verilmesinde idarece çeşitli yolsuzluklar yapılmaktaydı. Tımar sahibi olmayan hak kazanmış kimseler dışındakilere, rüşvetle veya iltimasla tımarlar verilmekteydi. Bu yolsuzluklara sebep olanların başında ise tımar işlemleriyle görevli “defterdar emirleri” daha sonraları adlandırıldığı şekilde “Defteri Hakani Emirleri” gelmekteydi[11]. 17. yüzyılın başlarında 22 sancaktan meydana gelen Rumeli Eyaletlerinde cebelileriyle beraber 33.000 tımarlı sipahi çıkarılırken bu sayı iki binin altına düşmüş, aynı şekilde 18.700 askeri bulunan Anadolu Eyaletinde de tımarlı sipahi adedi bine inmiştir. Bu sebeple Koçi Bey başta olmak üzere pek çok Osmanlı müellifi pek çok eser ve risalelerinde tımar teşkilatının bozulma nedenini açıklarken, ıslahı için çeşitli yollar teklif etmişlerdir[12]. Devlet ordunun tımarlı sipahilerinden boşalan askeri gücü takviye için ulufeli kapıkulu ocaklarının mevcudunu aktarmak mecburiyetinde kalmıştır. Bu durum devlet merkezinde büyük ve teşkilatlı bir ihtilal kuvvetinin toplanmasına ve her gücün daha fazla devlet işlerine karışma kuvvetini kendisinde bulmasına sebep olmuştur. Koçi Bey’e göre Kapıkulu askerlerinin isyan ve zorbalık hareketlerinin mühim bir sebebi eskiden olduğu gibi karşılarında bir muvazene ve tek tip kuvveti olarak tımarlı sipahi ordusunun mevcut bulunmayışıdır. Koçi Bey’in tımar sisteminin ıslahı hakkında 1632’de padişaha takdim ettiği biyahlarda teklif etmiş olduğu tedbirler IV. Murat tarafından derhal ve tatbik mevkiine bulunmuştur. Koçi Bey Tımar sistemindeki bozuklukların eski usul ve nizamların terk edilerek askeri dirliklerin nüfuzlu devlet adamlarının hizmetkar validelerine verilmesi veya tımarların şehir oğlanı reaya kısmında birtakım kimselerin eline geçmesi olarak değerlendirilmiştir. Bunun sonucu olarak sipahi zümresi askeri kuvvetler olarak eski gücüyle birlikte devlet ve cemiyet içindeki itibarlı mevkiini de kaybetmiştir. Dolayısıyla Zabt ve Rabıtın bozularak alemin ihtilalin ve son zamanlarda görülen değişmenin sebebini buna bağlamaktadır. Yine Koçi Bey’e olduğu kadar siyasi ve idari büyük bulmalarında sebep tımar sisteminin 17. yüzyıldan itibaren bütün özellikleriyle tamamen tavsiye edilmek üzere bulunmasıdır. Çünkü sistemin ortadan kalkması devletin aslı kuruluş nizamındaki denge unsurlarını bozmuştur[13].Sistemin bozulmasında rol oynayan önemli gelişmelerden biriside boşalan tımar ve zanaatların eski konulara aykırı olarak İstanbul’dan verilmeye başlamıştır. Bu geleneğin ihdas edilmesiyle de ileri gelen devlet adamları ve vükela boşalan yerleri adamlarına ve akrabalarına verip bunlara aykırı olarak Osmanlı memleketinde olan tımar ve zanaatı seçmelerinde kimi pişmanlık yapmış kimine de mülk olarak vermiş kimine de sıhhatli olanlara emeklilik olarak verip bütün zanaat ve tımarların ileri gelenlerin yemliği yapmışlardı. Bu bozukluklar devletin harap olmasına sebep oldu. beylerbeylerinde ve sancak beylerinde vezirlerin ve ağalarında müteferrika, çavuş ve katipler, zümresinde dilsiz ve cüce tarifesinde padişah ve nedimlerinden bölük halkının ileri gelenlerinden bir çok tımar ve zanaat mevcuttur.Bunlar hizmetkarları ve azatsız kulları üzerine dirlik beratı çıkarmışlardı. Dirlikler adamlarının üzerine kayıtlı olup, hasılatını ise kendileri kullanıyorlardı. 20-30 veya 40-50 kadar tımar ve zanaat alıp ürünlerini kendilerini yiyen “defter-i hümayun” vaki olunca sırpyallanada mevcut görünsün diye adamlarına iki bin akçe harçlık verip cebe çevşen yerine aba ve lebe giydirip birer semerli beygir ile sefere gönderilirdi[14]. Zanaat ve tımarların İstanbul’dan verilmesi buradan problemin ve kasgonın ortaya çıkması sonucu doğurur. Tımar ve zanaat ehliyle ilgili dikkati çeken bir nokta halkın olsun, tımarlı sipahilerin olsun dirlik yerine hep kapıkulu olma arzusunu beslemişlerdi. Bu sadece Ali zamanında değil Kanuni devrinden dirlik sahiyozelerinden arzular. Bunun bir sonucu olarak da 1623 yılında kapıkulu tarifesi yüz bine ulaştı[15]. Osmanlı Devletinde oluşan bunalım sonucu en kolay yola başvurmuşlardı. Toprak gelirlerini satmaktı. Devşirme Rüstem Paşa zamanında ilk kez olarak atanmaması ve gelirlerin mültezimlere ihale edilmesi usulü zamanla daha da sertleşerek sipahilerin ellerinden alınmasına kadar gitmiştir. Bu durum tımarlı sipahilerin bitmesi anlamına geliyordu. Tefecilik ve ticaretten biride serveti hızla bir yola koydu. Memurları tımarlarda devletler de yazılandan daha fazla gelir elde edip edilemediğini kontrol edebilmek için görevlendirildiler. Bu baskılara eklenen kuraklıklar ve üretim düşüşü eski Osmanlı Tımar düzenini bozmuş ve köylü yoksullaşmıştı[16]. Tımarların zamanla vakıf veya özel mülkiyetle konu olması da bu sistemin aleyhine işlemiştir. Paranın değerinde meydana gelen düşüşlerde tımar sahiplerinin maaşlı olmak istemelerine sebep olmuştur. Para değerindeki düşüşler başlıca dış talepteki artış veya yerli üretimin artırılmasından kaynaklanmıştır. Tımarların dağıtılması işleriyle görevli defter emirlerinin etkili çalışmasına da tımar sisteminin bozulmasına sebep olmuştur. Tımar sisteminin bozulmasının diğer önemli nedeni de tımar gelirlerinin mali güçlüklerden dolayı hazineye mal edilmesinden kaynaklanmıştır. Bu amaçla başlangıçta tımarların yeniden yazımı yapılarak tımar sahiplerinin tımarları küçültülüp, fazla kısmı “has” adı altında hazineye mal edilmiş, daha sonraları ise bu topraklar büsbütün alınarak iltizama verilmeye başlanmıştır. Padişahın kapıkulu sayısını arttırması devletin seferlerde Osmanlı mali döneminde önemli değişikliklere yol aştı. Ücretleri nakit olarak ödenen kapıkulu için padişah haslarının geliri yetişmeye başlamıştı. Aynı zamanda hem savaşta hem iç güvenliğin sağlanmasında dirlik sahibi tımarların katkısı ve önemi azalmaktaydı. Bu durumda yapılacak iş dirlik olarak ayrılan toplum devlet geliri içinde küçük dirliklerin, yeni tımarların payını kısmak, bu şekilde elde edilecek miktarları ise büyük dirliklere, yani padişah havarisine ve padişah haslarına aktarmaktı. 1550 aralarında başlayan bu büyük akımı 17. yüzyılın ilk yarısında iyice hızlandı[17]. Osmanlıdaki Tımar sistemi halifeler devri, Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu, İlhanlılar, daha sonra kurulan Türk beyliklerinin ikta sisteminin bir devamı şeklindedir. Osmanlı Devleti daha başlangıçtan itibaren tıpkı Anadolu beyliklerinde olduğu gibi yeni fethedilen yerleri bir kısım askeri ve kumandanlara mülk olarak tahsil edilmiştir. Bu ise zamanla tımar şekline dönüşmüştür. 16. yüzyılın ikinci yarısından sonra bozulmaya başlamıştır. Osmanlı devletinin duraklama devri yani Kanuni Sultan Süleyman’ın ölmesiyle başlar. 16. asrın sonlarında başlayıp 17. asrın ilk çeyreğine kadar devam etmiş olan celali isyanları ve bu isyanların neticesi olan haydutluk ve eşkıyalık hareketleri Osmanlı ekonomisini son derece sarsmıştı. Hayatından emin olmayan köylü çok zaman topraklarını bırakarak şehirlere sığınıyorlardı. Köylünün ambarları eşkıyalar tarafından basılmış hayvanları eşkıyalar tarafından ellerinden alınmıştı. Borçlarını ödeyemeyecek duruma düşen çoğu köylülerde kaçmışlardı. Bir kısmı dağa kaçıp haydutluk yapıyor, bir kısmı da dış ülkelere gidiyordu. Yine 6. asrın sonlarında ve bilhassa 7. asrın ikinci yarısında Osmanlı parasının değeri büyük ölçüde düşmüş ve bir enflasyon husule gelmiştir. Bunun sebebi bilhassa Amerika dan Osmanlı ülkesine bol miktarda kıymetli maden, özellikle gümüş girmiş olmasında aramak gerekir. Para değerinin düşmesine mani olmak için devletçe alınan tedbirler istenen neticeyi sağlayamamıştır. İçerdeki bu iktisadi çöküntüye, harp meydanlarındaki yenilgiler de ekleniyor, ülkede anarşi yayılıyor ve devlet otoritesi gittikçe zayıflıyordu[18]. İltimam usulü diye bilinen özel teşebbüsler raiyetindeki intikal faaliyetlerine mevzu teşkil eden mali birim, muhteva veya mekan itibariyle birbirine yakın bir veya birçok vergi kaynağının birleşimini temsil eden ve maliye …….. normal olarak yıllık nakdi bir gelir kıymetlidirler muhtasarlardır. Yıllık gelirin askeri kıymeti genellikle maliye tarafından tespit edilmiş olarak hazine defterlerinde yer alan mukataabaların muayyen bir yıl için temin edilebileceği azami kıymeti de kendi gayesiyle hareket eden mültezimlerin harekatı ile müzayede şartları içinde taayyün ederdi. Mültezimler müzayede konusu olarak mükataayı vaat ettiği gelir ve sebep olacağı masraf ve bırakacağı kar hakkındaki tahminlere göre kıymetlendirildikten sonra devlete yıllık olarak ödeneği kabul edebilecekleri miktara dair tekliflerini yaparlardı. Hazine bunlar arasında en yüksek teklifi yapan mültezime tahvil adı verilen genellikle bir ile üç yıl arasında değişen bir devre için olmak üzere o mukataayı vergilendirme hakkını devrederdi. Belirli bir mukataayı vergilendirme hakkı ve salahiyetini muayyen bir süre için almış bulunan mültezim devletin sağladığı mali, idari ve adli kolaylıklarından faydalanarak kanunların çizdiği sınırlar içinde tam bir müte…… gibi hareket eder ve faaliyetine ait hasılatın müzayedede tespit edilmiş ve kendi meşru karı olarak kazanırdı. Bu sayede devlet zamanın şartlarına göre çok masraflı olacağı tahmin edilen muazzam bir maliye teşkilatına lüzum olmadan bunlardan ekseri aynı şekiller ile tespit edilmiş bulunan vergi gelirlerini nakden ödemesi icap eden bütçe harcamaları intibaklandırma imkanı buluyor[19]. XVI. yüzyılın ortalarına doğru devlete ait vergi haklarının yarıya yakın oranda tımar sistemiyle bölüşür görünen iltimam usulü dünya ekonomisinin geçirdiği istihakların imparatorluk üzerinde kısaca nakdi ekonominin gittikçe önem kazanması şeklinde karakterize edilen tesenlerinin mahnedinde, hızlı bir yayılma temposu içinde bulunmuştur. İltizam müessesesi kabale zaman kelimeleri ile karşılanır. Her ikisi de bir garanti karşılığı verilmiş bir ruhsat fikrini tazammun eder. Kabale sistemi İslam tarihinin ilk devirlerine kadar çıkabilir. Bir kimse bir kabale mukavelesini aled eder, bir zemin durumuna gelirse, şartlar mukataa usulüne göre tekerrür eder iltizam usulünde kaydedilen bu gelişmenin arkasındaki temel faktör, devletin artan masraflarını karşılamak üzere mevcut vergi haklarını süratle nakdi mekanizmasını içine katmak zaruretinde bulunması idi. Devlet maliyesi, hızla çoğalan masrafların bütçeden yarattığı açıkları kapatmak için para tağşişi, müsadere yani vergiler koyma veya onları yükseltme gibi usuller yanında kısa vadeli iç istikrar mahiyetinde görünen bir metot da artan ölçüde kullanıldı. Mültezimlerden yapılan bu iç istikrarın özü şu idi: Devlet, müzayede de tesayyün etmiş olan iltizam bedelinin bir kısmını mültezimden peşin olarak talep ediyordu[20]. Osmanlı devleti kendi mali vaziyetinin gerektiği şekilde ve kendine kaynak sağlayabilecek olan ticari, siyasi ve zirai bir işletmeyi müdefa haline getirebilir. Bunun …… önceden değinirken yöntemlerden birini kullanarak tahsil edebilirdi. Mukataa Osmanlı Devletinin ilk zamanlarında kullanıla gelmekte olan bir ıstılahtır. Devlet gelirlerinden hükümetin kendisince doğrudan doğruya yapılacak harcamalar için ayrılan vergi ya da öteki türden kaynaklara “mukataalar- mukataat” deniliyordu. Anlamını işletme biçiminden olan mukataa kurulu düzenini oluşturan gelir yerleri özellikle büyük şehirlerin her türdeki iktidari (ticari ve sanayi işletmelerinden alınan rejimler, vergiler), maden işletmeler, “yasaklamalara aykırı işlerden elde edilen” “cerire”ler, ticari tekel maddelerinden sağlanan gelirler idi. Bu biçimdeki mukataa gelirleri dirlik olarak devlet hizmetlerine ayrılmış en önemli kaynak idiler

Kaynak: Tımar sisteminin gözden düşme ve bozulma sebepleri neler olabilir?
Rapor Et
Eski 25 Şubat 2012, 21:57

tımar

#6 (link)
tender
Ziyaretçi
tender - avatarı
BİRİNCİ BÖLÜMTIMAR SİSTEMİ VE BOZULMAYA BAŞLAMASII. TIMAR SİSTEMİ Osmanlı Tımar Sistemi belirli ihtiyaçların ve tarihi şartların neticesinde ortaya çıkan ve uygulandığı bölgelerde mahalli şartlara göre birbirinden farklı görünümler almıştır. Bizans İmparatorluğu’ndan alınan bölgelerde ve Bizans tarihinin bulunduğu Balkan ülkelerinde tımar benzeri aile mülkü olan malikanelerde mevcuttur. Osmanlı bu aile mülkü olan malikanelerin çoğunu aynen devralmış ve uzunca bir müddet kendi bünyelerinde devam ettirmelerine müsaade etmişler; ancak zaman içinde bir organizasyona girilmiştir.Osmanlı Rumeli ve Balkanlarda ilerlemesi için gerekli olan teşkilatı ve itici gücü ile tımar sistemiyle birlikte sipahi ordusu sağlanmıştır. Öyle ki fethettikleri toprağa zaman geçirilmeden tımar sistemi uygulanmıştır. Bu yolla her türlü gelir kaynağı ile birlikte mahalli halk da kontrol altına alınmıştır. Karışık olarak yapılan nüfus kaydırması ve yeni fethedilen bölgelerin Müslüman nüfusu tarafından iskanı da yine tımar sistemi aracılığıyla gerçekleşmiştir.Tımar sisteminin sosyal, ekonomik ve kültürel yönlerden birbirlerinden farklı toplumlara ve bölgelere uygulanması mahalli özelliklere adapte olmasına ve bu arada, sistemdeki tımar türlerinin sayısının artmasına neden olmuştur. Osmanlı devletinin büyümesinde başta gelen etkenlerden biri tımar usulü. Osman Gazi, zamanında başlamış ve o tarihlerde evlada geçmiştir. Tımar 16. yüzyılın ortalarına kadar gayet düzenli bir şekilde yönetilmiştir[4].Ulaştırma imkanlarının sınırlı ve mali bürokratik organizasyon, metot ve vasıtaların yetersiz bulunduğu ve hasılanın çok küçük bir bölümü nakdi müdahaleye katıldığı zirai bir ekonomide büyük ve kuvvetli bir devleti ayakta tutabilen orijinal ve başarılı bir dayanağı olarak beliren Tımar Sistemi Osmanlı mali metotlarına ait merhalelerin ilki ve en mühimi olmuştur. Büyük bir kısmı aynen makul olarak toplanmakta olan vergi gelirlerinin nakdi paraya çevrilmesinin merkezi bir devlet hazinesi halinde toplanarak orada vazifelerine dağıtılmasının güçlüğü karşısında bir kısım asker ve memurlara muayyen bölgelerden kendi nam ve tahsili, salahiyeti ile birlikte vergi kaynaklarının tahsis edilmesi olan Tımar Sistemi, önemli bir mali çözüm tarzını ifade ediyordu[5].Vergilendirme ve vergi toplama bozulması, zirai sektörün hakim bulunduğu sanayi öncesi ekonomilerin tarihte ortak özellikleri olarak beliren problem ve güçlükler Osmanlı ekonomisi için de mevcut bulunmuş ve imparatorluk bunları çözerek de uzun tarih boyunca çeşitli merhaleler göstererek, orijinal kendisine has metotları inkişaf ettirerek dünya maliye tarihindeki yerini almıştır[6].Bu sistem sayesinde çeşitli hizmetlerin aksamadan yürütülmesi ve mevcut mali- iktisadi imkanlara intibak ettirilmesi mümkün olmakla kalmıyor, ayrıca vergi kaynağını meydana getiren beşeri ve iktisadi temelin veya mükellefin fontları denilebilecek himaye patentleri tutularak korunması da temin edilmiş oluyordu. Yaşadığı ve vazifesi devam ettiği müddetçe bu vazife karşılığında elinde bulundurulacak olan tımar sahibinin ıslahı ve inkişafı ile doğrudan doğruya menfaatleri bulunduğu için reayanın korunması, bir aracı kullanamayacağı için verginin kolay ve masrafsız olarak toplanması, hizmetlerle vergilerin birbirine uygunluğu sağlanarak parazit bir zümrenin teşekküllerinin önlenmesi, sistemin taşıdığı ana özelliktir. Amme hizmetleri ve vergi mükellefiyetinin bu şekilde birbirini destekleyen mekanizmalar halinde denkleşmesini ifade ettiği için, tımar sistemi Osmanlı medeni nizamı ile adeta birbirlerini tedavi ettirircesine kaynaşmıştır[7]. Tımar sisteminin ekonomik ve kültürel yönlerden birbirinden farklı toplumlara ve bölgelere uygulanması mahalli özelliklere adapte olması nedeniyle başta gelen etkilerden biri olan Tımar usulü, Osman Gazi zamanında başlamış ve o tarihte evkada geçmişi… usulünde ihdas olmuş olur, tımar XVI. yüzyılın ortalarına kadar gayet düzenli bir şekilde yönetilmiştir[8]. II. TIMAR SİSTEMİNİN BOZULMASI Osmanlı Devletinde kuruluşundan itibaren askeri, idari ve mali düzenin temelini oluşturan Tımar sistemi XVI. yüzyılın sonlarına doğru çeşitli sebeplerle bozulmaya başlanmıştır. İlk bozula alametleri düşen dirliklerin sipahiliği yarar kimselerine verilmeyecek Hasar-ı Hümayuna katılması veya saray hakkı umera gibi yüksek zümreye has olarak verilmesi şeklinde başlamıştır. Diğer taraftan Kanuni Devrinde yalnız seferlerde yararlılık gösteren “garip yiğitlere” değil, Anadolu’da isyan eden eşkıya gruplarına hükümete yardımda bulunmalarında mükafat olarak dirlik verilmeye başlanmıştır. Aynı zamanda 1530 yılından itibaren tımar erbabı eski refahını kaybetmeye başlayıp doğu ve batıda süren devamlı savaşlar nedeniyle bir yorgunluk olmuştur. Ancak, devletin oldukça ve başta oldukça otoriter hükümdarın olması ciddi bir problemin ortaya çıkmasını önlemiştir. Kanuninin içtihadından sonra pek çok müesseselerde olduğu gibi dirlik sisteminde de bozulmalar olmuştur. Tımar Sisteminin Bozulma Sebeplerini Kısaca Özetlersek; Tımar sisteminin bozulma sebeplerinden en önemlisi olan devlet fetihlerinin durması, dolayısıyla fetih gelirlerinin azalmasından kaynaklanmıştır. XVI. yüzyılın ortalarında Osmanlı Devleti geniş bir alana ulaşmış ve bu suretle büyüme sınırlarına ulaşmıştır. Ayrıca Avrupa’da teknolojik gelişmeler bu ülkelerin de güçlenmesini sağlamıştır[9]. Osmanlı dirlik sisteminin bozulmasının önemli dönüm noktalarının birisi de 1584 tarihidir. Bu tarihte Özdemiroğlu Osman Paşa şecaatleri görülen sipahizade olmayan bazı şahıslara üçer bin akçe başlangıç verip sipahizade olmayanların da tımar olma yolunu açmıştır. Bu tarihe gelinceye kadar köyler ve tarlalar kılıç ehli elinde ve ocak zadelerde olup, yabancı ve kötü asıllı kişiler girmemiştir. İlk defa bozulması bu yüzden olmuştur. Fakat ondan sonra gelenler iyi kötü demeyip münasebeti olmayan aslında ve cinsinde dirlik sahibi olmayan şehrin oğlanı ise yaramazlara başlama emrini verip tımar ve ziraat isteyenlere bir günde yüz bin akçe tımara hak sahibi oldular. Burada dikkati çeken husus 16. yüzyılın sonlarına doğru gelindiğinde sipahilerin artık eskisi gibi aşkla ve şevkle seferlere iştirak etmemesidir. Özdemiroğlu Osman Paşa 1584 tarihli han seferine giderken ihtiyaç duyduğu Anadolu halkı arasından kapıkulluğa vermek vaadiyle toplayabilmiştir[10]. Tımar sisteminin bozulma sebeplerinin bir diğeri de, tımar topraklarının hazine veya nüfuslu şahıslar tarafından kendi menfaatleri olarak sattırılması ve bu suretle dirliklerin askeri hizmetle değil, para ile satın alınabilen birer geçim kapısı haline gelmesidir. Çeşitli sebeplerle boş kalan (tımar sahiplerinin toprağı üç yıl üst üste işlememesi başka bir sancağa ikamet olarak seçmesi gibi) tımarların verilmesinde idarece çeşitli yolsuzluklar yapılmaktaydı. Tımar sahibi olmayan hak kazanmış kimseler dışındakilere, rüşvetle veya iltimasla tımarlar verilmekteydi. Bu yolsuzluklara sebep olanların başında ise tımar işlemleriyle görevli “defterdar emirleri” daha sonraları adlandırıldığı şekilde “Defteri Hakani Emirleri” gelmekteydi[11]. 17. yüzyılın başlarında 22 sancaktan meydana gelen Rumeli Eyaletlerinde cebelileriyle beraber 33.000 tımarlı sipahi çıkarılırken bu sayı iki binin altına düşmüş, aynı şekilde 18.700 askeri bulunan Anadolu Eyaletinde de tımarlı sipahi adedi bine inmiştir. Bu sebeple Koçi Bey başta olmak üzere pek çok Osmanlı müellifi pek çok eser ve risalelerinde tımar teşkilatının bozulma nedenini açıklarken, ıslahı için çeşitli yollar teklif etmişlerdir[12]. Devlet ordunun tımarlı sipahilerinden boşalan askeri gücü takviye için ulufeli kapıkulu ocaklarının mevcudunu aktarmak mecburiyetinde kalmıştır. Bu durum devlet merkezinde büyük ve teşkilatlı bir ihtilal kuvvetinin toplanmasına ve her gücün daha fazla devlet işlerine karışma kuvvetini kendisinde bulmasına sebep olmuştur. Koçi Bey’e göre Kapıkulu askerlerinin isyan ve zorbalık hareketlerinin mühim bir sebebi eskiden olduğu gibi karşılarında bir muvazene ve tek tip kuvveti olarak tımarlı sipahi ordusunun mevcut bulunmayışıdır. Koçi Bey’in tımar sisteminin ıslahı hakkında 1632’de padişaha takdim ettiği biyahlarda teklif etmiş olduğu tedbirler IV. Murat tarafından derhal ve tatbik mevkiine bulunmuştur. Koçi Bey Tımar sistemindeki bozuklukların eski usul ve nizamların terk edilerek askeri dirliklerin nüfuzlu devlet adamlarının hizmetkar validelerine verilmesi veya tımarların şehir oğlanı reaya kısmında birtakım kimselerin eline geçmesi olarak değerlendirilmiştir. Bunun sonucu olarak sipahi zümresi askeri kuvvetler olarak eski gücüyle birlikte devlet ve cemiyet içindeki itibarlı mevkiini de kaybetmiştir. Dolayısıyla Zabt ve Rabıtın bozularak alemin ihtilalin ve son zamanlarda görülen değişmenin sebebini buna bağlamaktadır. Yine Koçi Bey’e olduğu kadar siyasi ve idari büyük bulmalarında sebep tımar sisteminin 17. yüzyıldan itibaren bütün özellikleriyle tamamen tavsiye edilmek üzere bulunmasıdır. Çünkü sistemin ortadan kalkması devletin aslı kuruluş nizamındaki denge unsurlarını bozmuştur[13].Sistemin bozulmasında rol oynayan önemli gelişmelerden biriside boşalan tımar ve zanaatların eski konulara aykırı olarak İstanbul’dan verilmeye başlamıştır. Bu geleneğin ihdas edilmesiyle de ileri gelen devlet adamları ve vükela boşalan yerleri adamlarına ve akrabalarına verip bunlara aykırı olarak Osmanlı memleketinde olan tımar ve zanaatı seçmelerinde kimi pişmanlık yapmış kimine de mülk olarak vermiş kimine de sıhhatli olanlara emeklilik olarak verip bütün zanaat ve tımarların ileri gelenlerin yemliği yapmışlardı. Bu bozukluklar devletin harap olmasına sebep oldu. beylerbeylerinde ve sancak beylerinde vezirlerin ve ağalarında müteferrika, çavuş ve katipler, zümresinde dilsiz ve cüce tarifesinde padişah ve nedimlerinden bölük halkının ileri gelenlerinden bir çok tımar ve zanaat mevcuttur.Bunlar hizmetkarları ve azatsız kulları üzerine dirlik beratı çıkarmışlardı. Dirlikler adamlarının üzerine kayıtlı olup, hasılatını ise kendileri kullanıyorlardı. 20-30 veya 40-50 kadar tımar ve zanaat alıp ürünlerini kendilerini yiyen “defter-i hümayun” vaki olunca sırpyallanada mevcut görünsün diye adamlarına iki bin akçe harçlık verip cebe çevşen yerine aba ve lebe giydirip birer semerli beygir ile sefere gönderilirdi[14]. Zanaat ve tımarların İstanbul’dan verilmesi buradan problemin ve kasgonın ortaya çıkması sonucu doğurur. Tımar ve zanaat ehliyle ilgili dikkati çeken bir nokta halkın olsun, tımarlı sipahilerin olsun dirlik yerine hep kapıkulu olma arzusunu beslemişlerdi. Bu sadece Ali zamanında değil Kanuni devrinden dirlik sahiyozelerinden arzular. Bunun bir sonucu olarak da 1623 yılında kapıkulu tarifesi yüz bine ulaştı[15]. Osmanlı Devletinde oluşan bunalım sonucu en kolay yola başvurmuşlardı. Toprak gelirlerini satmaktı. Devşirme Rüstem Paşa zamanında ilk kez olarak atanmaması ve gelirlerin mültezimlere ihale edilmesi usulü zamanla daha da sertleşerek sipahilerin ellerinden alınmasına kadar gitmiştir. Bu durum tımarlı sipahilerin bitmesi anlamına geliyordu. Tefecilik ve ticaretten biride serveti hızla bir yola koydu. Memurları tımarlarda devletler de yazılandan daha fazla gelir elde edip edilemediğini kontrol edebilmek için görevlendirildiler. Bu baskılara eklenen kuraklıklar ve üretim düşüşü eski Osmanlı Tımar düzenini bozmuş ve köylü yoksullaşmıştı[16]. Tımarların zamanla vakıf veya özel mülkiyetle konu olması da bu sistemin aleyhine işlemiştir. Paranın değerinde meydana gelen düşüşlerde tımar sahiplerinin maaşlı olmak istemelerine sebep olmuştur. Para değerindeki düşüşler başlıca dış talepteki artış veya yerli üretimin artırılmasından kaynaklanmıştır. Tımarların dağıtılması işleriyle görevli defter emirlerinin etkili çalışmasına da tımar sisteminin bozulmasına sebep olmuştur. Tımar sisteminin bozulmasının diğer önemli nedeni de tımar gelirlerinin mali güçlüklerden dolayı hazineye mal edilmesinden kaynaklanmıştır. Bu amaçla başlangıçta tımarların yeniden yazımı yapılarak tımar sahiplerinin tımarları küçültülüp, fazla kısmı “has” adı altında hazineye mal edilmiş, daha sonraları ise bu topraklar büsbütün alınarak iltizama verilmeye başlanmıştır. Padişahın kapıkulu sayısını arttırması devletin seferlerde Osmanlı mali döneminde önemli değişikliklere yol aştı. Ücretleri nakit olarak ödenen kapıkulu için padişah haslarının geliri yetişmeye başlamıştı. Aynı zamanda hem savaşta hem iç güvenliğin sağlanmasında dirlik sahibi tımarların katkısı ve önemi azalmaktaydı. Bu durumda yapılacak iş dirlik olarak ayrılan toplum devlet geliri içinde küçük dirliklerin, yeni tımarların payını kısmak, bu şekilde elde edilecek miktarları ise büyük dirliklere, yani padişah havarisine ve padişah haslarına aktarmaktı. 1550 aralarında başlayan bu büyük akımı 17. yüzyılın ilk yarısında iyice hızlandı[17]. Osmanlıdaki Tımar sistemi halifeler devri, Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu, İlhanlılar, daha sonra kurulan Türk beyliklerinin ikta sisteminin bir devamı şeklindedir. Osmanlı Devleti daha başlangıçtan itibaren tıpkı Anadolu beyliklerinde olduğu gibi yeni fethedilen yerleri bir kısım askeri ve kumandanlara mülk olarak tahsil edilmiştir. Bu ise zamanla tımar şekline dönüşmüştür. 16. yüzyılın ikinci yarısından sonra bozulmaya başlamıştır. Osmanlı devletinin duraklama devri yani Kanuni Sultan Süleyman’ın ölmesiyle başlar. 16. asrın sonlarında başlayıp 17. asrın ilk çeyreğine kadar devam etmiş olan celali isyanları ve bu isyanların neticesi olan haydutluk ve eşkıyalık hareketleri Osmanlı ekonomisini son derece sarsmıştı. Hayatından emin olmayan köylü çok zaman topraklarını bırakarak şehirlere sığınıyorlardı. Köylünün ambarları eşkıyalar tarafından basılmış hayvanları eşkıyalar tarafından ellerinden alınmıştı. Borçlarını ödeyemeyecek duruma düşen çoğu köylülerde kaçmışlardı. Bir kısmı dağa kaçıp haydutluk yapıyor, bir kısmı da dış ülkelere gidiyordu. Yine 6. asrın sonlarında ve bilhassa 7. asrın ikinci yarısında Osmanlı parasının değeri büyük ölçüde düşmüş ve bir enflasyon husule gelmiştir. Bunun sebebi bilhassa Amerika dan Osmanlı ülkesine bol miktarda kıymetli maden, özellikle gümüş girmiş olmasında aramak gerekir. Para değerinin düşmesine mani olmak için devletçe alınan tedbirler istenen neticeyi sağlayamamıştır. İçerdeki bu iktisadi çöküntüye, harp meydanlarındaki yenilgiler de ekleniyor, ülkede anarşi yayılıyor ve devlet otoritesi gittikçe zayıflıyordu[18]. İltimam usulü diye bilinen özel teşebbüsler raiyetindeki intikal faaliyetlerine mevzu teşkil eden mali birim, muhteva veya mekan itibariyle birbirine yakın bir veya birçok vergi kaynağının birleşimini temsil eden ve maliye …….. normal olarak yıllık nakdi bir gelir kıymetlidirler muhtasarlardır. Yıllık gelirin askeri kıymeti genellikle maliye tarafından tespit edilmiş olarak hazine defterlerinde yer alan mukataabaların muayyen bir yıl için temin edilebileceği azami kıymeti de kendi gayesiyle hareket eden mültezimlerin harekatı ile müzayede şartları içinde taayyün ederdi. Mültezimler müzayede konusu olarak mükataayı vaat ettiği gelir ve sebep olacağı masraf ve bırakacağı kar hakkındaki tahminlere göre kıymetlendirildikten sonra devlete yıllık olarak ödeneği kabul edebilecekleri miktara dair tekliflerini yaparlardı. Hazine bunlar arasında en yüksek teklifi yapan mültezime tahvil adı verilen genellikle bir ile üç yıl arasında değişen bir devre için olmak üzere o mukataayı vergilendirme hakkını devrederdi. Belirli bir mukataayı vergilendirme hakkı ve salahiyetini muayyen bir süre için almış bulunan mültezim devletin sağladığı mali, idari ve adli kolaylıklarından faydalanarak kanunların çizdiği sınırlar içinde tam bir müte…… gibi hareket eder ve faaliyetine ait hasılatın müzayedede tespit edilmiş ve kendi meşru karı olarak kazanırdı. Bu sayede devlet zamanın şartlarına göre çok masraflı olacağı tahmin edilen muazzam bir maliye teşkilatına lüzum olmadan bunlardan ekseri aynı şekiller ile tespit edilmiş bulunan vergi gelirlerini nakden ödemesi icap eden bütçe harcamaları intibaklandırma imkanı buluyor[19]. XVI. yüzyılın ortalarına doğru devlete ait vergi haklarının yarıya yakın oranda tımar sistemiyle bölüşür görünen iltimam usulü dünya ekonomisinin geçirdiği istihakların imparatorluk üzerinde kısaca nakdi ekonominin gittikçe önem kazanması şeklinde karakterize edilen tesenlerinin mahnedinde, hızlı bir yayılma temposu içinde bulunmuştur. İltizam müessesesi kabale zaman kelimeleri ile karşılanır. Her ikisi de bir garanti karşılığı verilmiş bir ruhsat fikrini tazammun eder. Kabale sistemi İslam tarihinin ilk devirlerine kadar çıkabilir. Bir kimse bir kabale mukavelesini aled eder, bir zemin durumuna gelirse, şartlar mukataa usulüne göre tekerrür eder iltizam usulünde kaydedilen bu gelişmenin arkasındaki temel faktör, devletin artan masraflarını karşılamak üzere mevcut vergi haklarını süratle nakdi mekanizmasını içine katmak zaruretinde bulunması idi. Devlet maliyesi, hızla çoğalan masrafların bütçeden yarattığı açıkları kapatmak için para tağşişi, müsadere yani vergiler koyma veya onları yükseltme gibi usuller yanında kısa vadeli iç istikrar mahiyetinde görünen bir metot da artan ölçüde kullanıldı. Mültezimlerden yapılan bu iç istikrarın özü şu idi: Devlet, müzayede de tesayyün etmiş olan iltizam bedelinin bir kısmını mültezimden peşin olarak talep ediyordu[20]. Osmanlı devleti kendi mali vaziyetinin gerektiği şekilde ve kendine kaynak sağlayabilecek olan ticari, siyasi ve zirai bir işletmeyi müdefa haline getirebilir. Bunun …… önceden değinirken yöntemlerden birini kullanarak tahsil edebilirdi. Mukataa Osmanlı Devletinin ilk zamanlarında kullanıla gelmekte olan bir ıstılahtır. Devlet gelirlerinden hükümetin kendisince doğrudan doğruya yapılacak harcamalar için ayrılan vergi ya da öteki türden kaynaklara “mukataalar- mukataat” deniliyordu. Anlamını işletme biçiminden olan mukataa kurulu düzenini oluşturan gelir yerleri özellikle büyük şehirlerin her türdeki iktidari (ticari ve sanayi işletmelerinden alınan rejimler, vergiler), maden işletmeler, “yasaklamalara aykırı işlerden elde edilen” “cerire”ler, ticari tekel maddelerinden sağlanan gelirler idi. Bu biçimdeki mukataa gelirleri dirlik olarak devlet hizmetlerine ayrılmış en önemli kaynak idiler

Kaynak: Tımar sisteminin gözden düşme ve bozulma sebepleri neler olabilir?
Rapor Et
Eski 11 Mart 2012, 21:02

Tımar sisteminin gözden düşme ve bozulma sebepleri neler olabilir?

#7 (link)
Misafir
Ziyaretçi
Misafir - avatarı
YA BİRAZ KISA LÜTFEN
Rapor Et
Eski 19 Mart 2012, 15:28

Tımar sisteminin gözden düşme ve bozulma sebepleri neler olabilir?

#8 (link)
Misafir
Ziyaretçi
Misafir - avatarı
sosyal öğretmeni olarak bu üstte uzun dediğiniz şeyin size çok yardımcı olacağını bizzat ispat edebilirim heleki 7.sınıflar için ben bir sosyal öğretmeniyim bunun yazılmasını isteriim tabiki çok faydalı bilgiler var ders kitabında özellikle
Rapor Et
Cevap Yaz Yeni Konu Aç
Hızlı Cevap
Kullanıcı Adı:
Önce bu soruyu cevaplayın
Mesaj:








Yeni Soru
Sayfa 0.574 saniyede (92.05% PHP - 7.95% MySQL) 17 sorgu ile oluşturuldu
Şimdi ücretsiz üye olun!
Saat Dilimi: GMT +3 - Saat: 07:04
  • YASAL BİLGİ

  • İçerik sağlayıcı paylaşım sitelerinden biri olan MsXLabs.org forum adresimizde T.C.K 20.ci Madde ve 5651 Sayılı Kanun'un 4.cü maddesinin (2).ci fıkrasına göre tüm kullanıcılarımız yaptıkları paylaşımlardan sorumludur. MsXLabs.org hakkında yapılacak tüm hukuksal şikayetler buradan iletişime geçilmesi halinde ilgili kanunlar ve yönetmelikler çerçevesinde en geç 3 (üç) iş günü içerisinde MsXLabs.org yönetimi olarak tarafımızdan gerekli işlemler yapıldıktan sonra size dönüş yapılacaktır.
  • » Site ve Forum Kuralları
  • » Gizlilik Sözleşmesi