Cevap Yaz Önceki Konu Sonraki Konu

Büyük Ünlü Uyumu

Gösterim: 47035 | Cevap: 3
  • buyuk ses uyumu nedir
  • buyuk unlu uyumunauygun keimeler
  • kucuk unlu uyumu ornekler
6
  • 3 Gönderen ThinkerBeLL
  • 3 Gönderen HipHopRocK
9 Mart 2009 13:28   |   Mesaj #1   |   
ThinkerBeLL - avatarı
VIP Özel Üye-VIP
Istanbul TR

61415
11.454 mesaj
Kayıt Tarihi:Üyelik: 18-02-2009

Büyük Ünlü Uyumu

Büyük Ünlü Uyumu

Bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur:
  • adım, ağız, ayak, boyun, boyunduruk, burun, dalga, dudak, duvak, kırlangıç
  • beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük
Buna büyük ünlü uyumu adı verilir.

Büyük ünlü uyumuna aykırı bazı Türkçe kelimeler de vardır:
  • anne
  • dahi
  • elma
  • hangi
  • hani
  • inanmak
  • kardeş
  • şişman
Büyük ünlü uyumu alıntı kelimelerde aranmaz:
  • ahenk
  • badem
  • ceylan
  • çiroz
  • dükkân
  • fidan
  • gazete
  • hamsi
  • kestane
  • limon
  • model
  • nişasta
  • pehlivan
  • selam
  • tiyatro
  • viraj
  • ziyaret
Birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz:
  • açıkgöz
  • bilgisayar
  • çekyat
  • hanımeli
-gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz:
  • akşam-leyin
  • bakla-­gil-ler
  • çalışır-ken
  • ekşi-mtırak
  • yürü-yor
-daş (-taş) eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz:
  • din-daş
  • gönül-daş
  • meslek-taş
  • ülkü-daş
-ki aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymaz:
  • akşamki
  • yarınki
  • duvardaki
  • yoldaki
  • ondaki
  • yazıdaki
  • onunki
Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, kalınlık incelik bakımından son hecenin ünlüsüne uyar:
  • adalet-li
  • anne-si
  • kardeş-lik
  • meslektaş-ımız
  • şişman-lık
Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın incelik özelliği gösteren bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alır:
  • alkol / alkolü
  • hakikat / hakikati
  • helak / helakimiz
  • kabul / kabulü
  • kontrol / kontrolü
  • protokol / protokolü
  • saat / saate
  • sadakat / sa­dakatten
asla_asla_deme, Mira ve tuğçe1234 bu mesajı beğendi.
HipHopRocK
19 Mart 2009 01:06   |   Mesaj #2   |   
Avatarı yok
Ziyaretçi

Büyük Sesli Uyumu

Büyük Sesli Uyumu

Büyük sesli uyumu, bir sözcükte bulunan ünlülerin kalın ya da ince olarak birbirine uyması durumudur. Bu uyuma göre sözcük içerisindeki kalın ünlüleri kalın ünlüler, ince ünlüleri de yine ince ünlüler takip eder.
  • Türkçe bir sözcüğün ilk ünlüsü kalınsa, sonraki ünlüleri de kalın; ilk ünlüsü inceyse, sonraki ünlüleri de ince olur. Bu durumda kalın ünlüler olan a, ı, o, u ünlülerini sözcük içinde yine a, ı, o, u ; ince ünlüler olan e, i, ö, ü ünlülerini de yine e, i, ö, ü takip edecektir. Örneğin:
Kod:
    konuşma (o, u, a)      
    çamaşır (a, a, ı)
    yukarıda (u, a, ı, a)
    incelik (i, e, i)
    süpürge (ü, e)
    görüntü (ö, ü)
  • Bu kurala uymayan pek az Türkçe sözcük vardır: şişman, anne, elma, kardeş, hangi ... Bu sözcükler de zaman içinde yapılarında meydana gelen değişiklikler nedeniyle uyuma aykırılık göstermiştir.
Kod:
 
    şışman - şişman
    ana - anne
    karındaş - kardeş
    hangı - hangi
    alma - elma
  • Türkçeye yabancı dilden girmiş olan sözcüklerde bu uyuma bağlı değildirler. Bu nedenle de bu kurala uyabilir yahut aykırılık gösterebilirler:
telefon, gazete, kriter, mahur, makbuz, mayo, pantolon ...
  • Bileşik sözcükler iki ayrı sözcüğün birleşmesinden oluştuğu için bunlarda büyük ünlü uyumu aranmaz.
  • Sözcüklere eklenen bazı ekler ise bu kurala uymayarak istisna oluşturabilir.
-yor : Eylemlerde ek gibi kullanılan (ancak aslı eylem olan) -yor' un ünlüsu sözcüklere eklenirken değişmez. Haliyle de ince ünlüleri barındıran sözcüklere eklendiğinde büyük ünlü uyumunu bozar.
Kod:
 kalınlarla:  bul-u-yor       incelerle: görün-ü-yor
              al-ı-yor                   sevin-i-yor
              otur-u-yor                 bilin-i-yor
-ken :
Kod:
 kalınlarla: ağlar-ken        incelerle: biter-ken
             bakar-ken                   gelir-ken
leyin :
Kod:
 kalınlarla: sabahleyin       incelerle: geceleyin
             akşamleyin
-(i)mtırak : Bu ekin başındaki i uyum gösterse de ekin yapısındaki ı değişmez.
Kod:
kalınlarla: sarımtırak       incelerle: yeşilimtırak
ki: Bu ekin ünlüsü dilimizdeki bazı sözcüklerde ( bugün-kü, dün-kü, öbür-kü) yuvarlaklaşmışsa da genel olarak genel olarak kalın ünlülerden oluşan sözcüklere eklendiğinde uyumu bozar.
Kod:
kalınlarla: 
             sabah-ki          incelerle: gece-ki
             akşam-ki                     beri-ki
             yarın-ki
gil :
Kod:
 kalınlarla: babamgil          incelerle: dedemgil
asla_asla_deme, ThinkerBeLL ve bi quan bu mesajı beğendi.
12 Eylül 2009 14:06   |   Mesaj #3   |   
asla_asla_deme - avatarı
VIP Never Say Never Agaın
UnderWorld

37834
5.212 mesaj
Kayıt Tarihi:Üyelik: 12-10-2005
Bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur: adım, ağız, ayak, boyun, boyunduruk, burun, dalga, dudak, duvak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük. Buna büyük ünlü uyumu adı verilir.

Büyük ünlü uyumuna aykırı bazı Türkçe kelimeler de vardır: anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman.

Büyük ünlü uyumu alıntı kelimelerde aranmaz: ahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret.

Birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz: açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli.

-gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz: akşam-leyin, bakla-­gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor.

-daş (-taş) eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz: din-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş.

-ki aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymaz: akşamki, yarınki, duvardaki, yoldaki, ondaki, yazıdaki, onunki.

Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, kalınlık incelik bakımından son hecenin ünlüsüne uyar: adalet-li, anne-si, kardeş-lik, meslektaş-ımız, şişman-lık.

Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın incelik özelliği gösteren bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alır: alkol / alkolü, hakikat / hakikati, helak / helakimiz, kabul / kabulü, kontrol / kontrolü, protokol / protokolü, saat / saate, sadakat / sa­dakatten.
TDK

TUZCUAY
13 Kasım 2009 18:43   |   Mesaj #4   |   
Avatarı yok
Ziyaretçi
Türkçe bir kelimede ilk hecedeki sesli harf kalın ise diğerleri de kalın; ince ise diğerleri de ince olmalıdır.

Bu kurala “büyük ünlü uyumu” (kalınlık-incelik uyumu) denir.

Yani,
kalın (a-ı-o-u) →- kalın (a-ı-o-u)
ince (e-i-ö-ü) -→ ince (e-i-ö-ü) olmalıdır.

Ör:

öğretmenler
İlk hecedeki "ö" ince olduğu için diğerleride ince, Büyük Ünlü Uyumuna uyar.

sonsuzluk
İlk hecedeki "o" kalın olduğu için diğerleride kalın, Büyük Ünlü Uyumuna uyar.

ağaçlıkta (Büyük Ünlü Uyumuna uyar.)

çocuk (Büyük Ünlü Uyumuna uyar.)

kaçırılmış (Büyük Ünlü Uyumuna uyar.)

simii (Büyük Ünlü Uyumuna uyar.)

öğrendiklerimizi (Büyük Ünlü Uyumuna uyar.)

oturmadık (Büyük Ünlü Uyumuna uyar.)

çanta (Büyük Ünlü Uyumuna uyar.)

geeklik (Büyük Ünlü Uyumuna uyar.)

sanaı (Büyük Ünlü Uyumuna uyar.)

çiçek (Büyük Ünlü Uyumuna uyar.)



Büyük Ünlü Uyumu İle İlgili Özelikler:

1- Büyük Ünlü Uyumu, Türkçe’nin en temel kurallarından biridir ve Türkçe kelimelerin hepsi bu kurala uyar, ancak Türkçe olduğu halde kurala uymayan kelimeler:

alma - elma;
ana - anne;
kangı - hangi;
ataş - ateş;
kardaş - kardeş;
alma -→ elma;

2- Türkçe kelimelere getirilen ekler büyük ünlü uyumuna uyar:

öğren-dik-ler-→imiz→-i
ağaç-→lık→-ta
kaç→-ır→-ıl-→mış
öğret→-men-→ler

Ancak, belli başlı ekler bu kurala uymaz; çünkü bu eklerin tek bir şekli vardır. Bu ekler:

-ki : sabahki – yanımdaki – yarınki
-yor : seviyor – geliyor – bitmiyor
-ken : başlarken – ağlarken - çocukken
-leyin : akşamleyin - sabahleyin
-mtırak: ekşimtırak – yeşilimtırak
-gil : halamgil – amcamgil
-daş : gönüldaş – meslektaş - ülküdaş

Bu ekler ve onların eklendikleri kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz. Tabiki uyumu bozdukları zamanlarda; yoksa

evdeki
bakıyor
gezerken
öğlenleyin
sarımtrak
teyzemgil
yandaş

bu durumlarda kurala uyarlar.


3- Yabancı kelimeler kurala uymaz.

İnsan,
gazete,
kitap,
televizyon,
sehpa,
vb.

Uyarı: Bazı yabancı kelimeler uyabilir:

sosyal,
radyo,
emniyet,
jilet,
mektep…

4- Birleşik ve tek heceli kelimeler de büyük ünlü uyumu kuralı aranmaz.

Kadıköy
hanımeli
Çanakkale
gecekondu

film
Türk
saç
dert
gel -
Cevap Yaz
Hızlı Cevap
İsim:
Mesaj:
Önceki Konu Sonraki Konu

Büyük Ünlü Uyumu Konusuna Benzer Konular

Etiketler:
  • buyuk ses uyumu nedir
  • buyuk unlu uyumunauygun keimeler
  • kucuk unlu uyumu ornekler
Cevap: 122
Son Mesaj: 2 Şubat 2015 10:30
Cevap: 49
Son Mesaj: 11 Kasım 2014 19:12
Küçük ünlü uyumu nedir?
Gönderen: Misafir Forum: Soru-Cevap
Cevap: 9
Son Mesaj: 19 Nisan 2014 19:07
Küçük Ünlü Uyumu
Gönderen: ThinkerBeLL Forum: Türkçe Dil Bilgisi
Cevap: 3
Son Mesaj: 14 Kasım 2012 19:13
Özel isimlerde ünlü uyumu aranır mı?
Gönderen: Misafir Forum: Soru-Cevap
Cevap: 1
Son Mesaj: 19 Şubat 2012 02:40
Sayfa 0.319 saniyede 9 sorgu ile oluşturuldu