�erkez K�lt�r� ve Ya�am Tarz�

MsXLabs (https://www.msxlabs.org/forum/)

- K�lt�r (https://www.msxlabs.org/forum/kultur/)

- - �erkez K�lt�r� ve Ya�am Tarz� (https://www.msxlabs.org/forum/kultur/60040-cerkez-kulturu-ve-yasam-tarzi.html)

AD�GE P�A�E ( �erkes k�z� )
�erkes k�zlar�n�n sosyal durumu hi� bir ulusun k�zlar�na benzemez. Do�uda k�zlar kapal�, �rt�l� ve hapis, bat�da g�vensiz bir �zg�rl��e sahip. �erkes k�zlar� ise tam bir gelecek ve �zg�rl��n sahibidir.

Mr.Longworth gibi Avrupa mant�� ile kad�n� d��nen bir ki�i bile bu derece gelece�i �ok g�r�r ve Avrupa kad�nlar�nda bu kadar �zg�rl��n olmad��n� s�yler. Mr.J.Bell ise ''�erkes kad�nlar�n�n tav�r ve hareketinde �slam usul� galiptir. Ancak �erkes k�zlar� eski �erkes geleneklerine t�m�yle ba�l� olup Avrupa'n�n �zellikle y�ksek tabakas�na mensup kad�nlar�na, tav�r ve hareketine t�m�yle uyuyorlar'' diyerek �erkes k�zlar�n�n ya�am bi�imini �v�yor. Do�all�ktan gelen bu ya�ama bi�iminin ele�tiriye de�er bir taraf� yoktur. ��nk� hukukuna sahip, ki�ilikli her bir kad�n i�in en do�ru yol budur. �erkes k�zlar� da �erkez delikanl�lar� gibi kendini g�sterme, �st�n gelme, daha y�ksek dereceye eri�mek a�k�n� ta��rlar. Hi�bir konuda ikinci kalmamaya �al��rlar.

K�zlar ailenin en nazl� bir bireyidir. Peder �ocuklar�ndan yaln�z k�zlar�na yumu�ak davran�r. Anne b�t�n �efkat ve dikkatini ona y�neltir. Karde�leri taparcas�na severler. Aile i�inden hi� biri bu aziz konu�un g�nl�n� k�rmaz. K�z annesinin bir g�rev arkada��d�r. Ona her konuda yard�m eder. Diki� t�m�yle k�za aittir. Hatta k�z� olmayan kom�ular�n diki�lerine de yard�m eder. �plik e�irmek, �ayak dokumak k�z�n g�revlerindendir. Aile bireylerinin elbiselerinin temiz olmas�, y�rt�k bulunmamas�, konuk ve oturma odalar�n�n y�lda birka� kez badana edilmi� olmas�, konuk odas� yatak ve tak�mlar�n�n temiz bulunmas�, k�z�n �n�n� ve de�erini art�r�r. ��nk� �erkesler; k�zlar�n de�erini g�zelli�iyle de�il ev kad�n� olabilmek i�in g�sterdi�i yetenekle de�erlendirdikleri i�in k�zlar tembel ve beceriksiz, havai olmamaya, son derece aktif ve temizli�e uymaya zorunludurlar. K�yl� ya�am� ya�ayan ve genellikle zengin olmayan �erkesler'in yal�n ve rahat k��k evlerinde g�r�len ve ruhu ok�ayan temizlik ve �zen, kad�nlar�n yoktan var ettikleri g�n�l �ekici d�zenlerle ve g�zelle�tirmelerde herhalde takdire de�er. Y�ksek bir terbiye ruhunun orada h�kim oldu�unu g�sterir.

K�z erkeklere arma�an verir ve arma�an al�r. Bu bi�imde arkada�lar�yla bir erkek gibi diyalog kurabilir.

''Mamrukaya �a�'' ad�yla tan�nm�� bir k�z, bir�ok isteklileri varken ''bir adam i�in bu kadar arkada�tan nas�l vazge�eyim'' diye ge� ya��na kadar evlenmemi�tir. Bu s�z �erkes k�zlar�n�n evlenmeden �nce geleceklerini, evlendikten sonra kocalar�na, anneli�e ne derece samimiyetle sevgi beslemek ve sad�k kalmak istediklerini g�sterir. Do�u�tan zeki olan �erkez k�zlar� konu�malar�nda gayet zarif n�kteler yapt�klar�ndan, delikanl�lar�n en korktuklar� �ey k�zlar�n kar��s�nda zor durumda kalmalar�d�r. Konu�ma �zg�rl�� i�inde genellikle �akal�, ancak ince bir �slup kullan�l�r. Kaba tav�r ve s�z sevilmez ve ay�p say�l�r. Bunun i�in inceli�e son derece �nem verirler. Delikanl� k�zlarla serbest g�r��meyi, onlar�n iltifatlar�na mahzar olmay� kendileri i�in bir hak sayarlar. Mr.Longworth �erkes k�z� ve delikanl�lar�n�n bu serbest kayna�mas�ndan s�z ederken akla gelebilecek olanlar� a��klayarak; ''Honi soit qui maly pense'' yani ''Bundan ku�ku duyana lanet olsun" diyor.

�erkez k�zlar�n� g�rmemi� baz� Avrupa yazarlar� �erkes k�zlar�na kama ta��r diye bir de�erlendirme yapt�lar. Bu olacak �ey de�ildir. Oysa bu k�zlar�n tek silah� namusudur. Onun namus sevgisi �n�nde her �ey sayg�yla e�ilir ve bir k�z�n namusunun lekelendi�i g�r�lmemi�tir. Mr.J.Bell'de �erkes k�zlar� g��ste �apraz g�m�� d��melerle iliklenmi� s�k� montlar� ile, s�rma �erit ve g�m�� topla s�slenmi� ta�lar�yla bir sava�� gibi g�r�n�rler. Ancak sald�rgana kar�� b�t�n silahlar� y�ksek namuslar�d�r. Bu giysi i�inde sa� �rg�lerinin belden a�a��ya uzanmas�, nazik hareketleri, �zellikle uzun boylu k�zlara ger�ekten zerafer �zelli�i veriyor. K�zlar s�rekli y�zleri a��k olarak gezerler. Ancak �yle ars�zca erkek kalabal��na asla girmezler. Erkekler dolu oldu�u halde konuk odas�na, yaral�ya hizmet etmek �zere geldi�ini defalarca g�rd��m g�zel ve uzun boylu k�z orduda arkada�lar�na kar�� bu sekeri g�revi yapan ''ORLEAN KIZLARINI'' bir ka� defa akl�ma besttir. Evinde erkeklerin ziyaretini kabul eder, konu�a sayg� g�sterir. Ancak bu konuda yaln�z ana ve baba de�il, ailenin b�y�klerinden kimse yan�nda bulunmaz. Asl�nda k�z�n bulundu�u topluma ana-baban�n girmemesi gerekir. Bunun i�in k�z� d��nde bulunan baba dans yerinde bulunamaz, baban�n yan�nda k�z�n oynamas� sayg�s�zl�k diye nitelendirilir.

Jabaghi Baj
�erkesler Kitab�ndan
kaynak: PAUKAF

Morpa Genel K�lt�r Ansiklopedisi & MsXLabs

�erkezler

Kuzey Kafkasya'da ya�ayan yerli halklardan bir b�l�m�. Anayurtlar� Kuzey Kafkasya'n�n Karadeniz k�y�lar� olup Azak Denizi'nden ba�layarak G�rcistan'a dek uzan�r. �erkezler �.�. 6 y�zy�lda Kafkasya'ya yerle�tiler. Da��n�k h�lde ya�ayan �erkezlerin en �nemli kabileleri Bejeduh, Natuhay, Abzah ya da Abadzeh, Temirgoy, Haku�i, Besleney ve Kabartay'd�r. �erkezler y�zy�llar boyunca Kuzey Kafkasya'ya egemen olan b�y�k devletlerin y�netimi alt�nda ya�ad�lar. �erkezlerin ya�ad�klar� b�lgede s�ras�yla Bizansl�lar, Hazar T�rkleri ve Mo�ollar egemenlik kurdular. 6. y�zy�ldan ba�layarak �erkezler aras�nda yay�lan Hristiyanl�k, 17. ve 18. y�zy�llarda yerini M�sl�manl��a b�rakt�. 19. y�zy�lda binlerce �erkez T�rkiye'ye g�� etti. �erkezlerin kendilerine �zg� bir giyimleri vard�r. Gelenek ve g�reneklerini b�y�k bir titizlikle koruyan �erkezler, zengin bir folklora sahiptirler. Son zamana kadar yaz�l� bir edebiyatlar� olmad�� h�lde sava� t�rk�leri, kahramanl�k destanlar� gibi halk edebiyat� �r�nleri a��zdan a��za yay�lm��t�r. Oturduklar� b�lgenin hayvanc�l��a elveri�li olmas� nedeniyle ba�l�ca ge�im kaynaklar� hayvanc�l�kt�r. Ayr�ca tar�mla da u�ra��rlar. �erkezler aras�nda ar�c�l�k da olduk�a geli�mi�tir.

ADIGECE�Y� GEL��T�REREK YA�ATALIM!..

. ADIGECE�Y� GEL��T�REREK YA�ATALIM!..

. De�erli Ad�geler,

1. �Slav Yaz�s��n�n Ad�gece�ye uygun yaz� oldu�u� s�yleminin art�k
inand�r�c�l�� kalmam��t�r. O s�ylemin do�ru olmad��n�; politik ve
ideolojik m�l�hazalar�n d��nda tam bilimsel olarak kan�tlayal�m:
. Ad�gece�nin �ns�z say�s� �ok olup, Slav dillerinden farkl� olarak,
�ns�z harfi �ok olan heceyle olu�an kelimeleri ve onlar�n kullan�m
yo�unluklar� fazlad�r. Slav Yaz�s��n�n dik �izgili bi�imdeki harflerinin
say�s� �oktur. Bu harfler, �ok �ns�z harfli heceyle olu�an kelimelerin
yaz�lar�n� metin (tekst) i�erisinde yeterli olarak �okunu�lu ve kullan��l��
duruma getirememektedirler. Slav Yaz�s� ile yaz�lm�� Ad�gece metin
(tekst) i�erisinde; �ok �ns�z harfli hecesi olan kelimelerin harflerinin
se�ilmeleri, seslerinin anla��lmalar� ve bunlar�n anlamlar�n�n okuma
s�resince zihinde tutulmas� �ok zor olmaktad�r. Ba�ka bir ifade ile
s�ylemek gerekirse, bu yaz�n�n iml�s� Ad�gece�ye a��r gelmektedir.
Slav Yaz�s�; Ad�gece�de, insan�n alg�lama ve ruhsal yap�s�na uygun
bir yaz� olu�turamad�� i�in, Slav Yaz�s� ile yaz�lm�� Ad�gece yaz�lar�n
okunmalar� zevkli de�il, tam aksine s�k�c� ve s�k�nt�l� olmakta, insan�
Ad�gece ile yaz� yazmaktan ve Ad�gece�yi kullanarak �al��maktan
uzakla�t�rmaktad�r. Bundan dolay� Kafkasya�da Ad�gece�yi bilenler
gittik�e azalmaktad�r.
. Yeterinden �ok daha uzun bir zaman olan 80 y�ll�k uyguluma, Slav
Yaz�s��n�n Ad�gece�ye uymad��n� g�stermi�tir. Buna ra�men Slav
Yaz�s��n�n kullan�lmas�na devam edilmesi i�in �srar edilmesi, yasak
getirilmesi, �ok haks�z bir durumdur. E�er Ad�gece bilenleri gittik�e
azaltmasayd� hakl� bir taraf� olabilirdi. Ama Rus Y�netimleri; zul�me
ve k�lt�rel jenoside devam etmek istiyorlarsa, bu, onlar�n bilece�i
bir husustur. Biz; insanlar aras�nda antipatiyi artt�ran de�il, sayg� ve
sevgiyi artt�ran ili�kilerin �o�almas�ndan ve bunun i�in tam adaletli
olan kararlar�n al�nmas�ndan yanay�z. Elbet bir g�n adaleti gerekli
g�ren y�netimler de olacakt�r. Ancak adaletli kararlara ula�mak i�in
ge�ecek olan zaman, b�t�n insanlar�n zarar�d�r.
. Evet maalesef ki, teknik olarak Slav Yaz�s� Ad�gece�ye uygun
olamamaktad�r. Bu sebeple 80 y�ld�r Ad�gece�yi nefes ald�rmadan
bo�maktad�r. Art�k Ad�gece�yi �ld�rmek �zeredir. �ok aleni olan
o durumu, Ad�geler art�k gecikmeden muhakkak g�rebilmeliyiz.
2. Ad�gece�nin �lmesi demek, Ad�ge K�lt�r��n�n de �lmesi demektir.
Ad�ge K�lt�r�, D�nya'ya g�zellik katan bir k�lt�rd�r. Ad�ge K�lt�r��n�
olu�turan Ad�gece �lmese daha iyi olur, diye d��n�yorum.
3. Size, Ad�ge Yaz�s��n� (Adighe Txik�er�i) a��klayan yaz�lar� ili�ikte
sunuyorum.
4. Ad�ge Yaz�s� (Adighe Txik�er); Ad�ge Dilbilimcileri taraf�ndan bir
y�zy�ldan �ok bir zaman i�erisinde ortaya ��kar�lm�� olan, dilbilimin
b�t�n bilimsel kriterlerine uygun olan, Ad�gece�nin yaz�lar�n� yeterli
olarak �okunu�lu ve kullan��l�� duruma getiren, Ad�gece�nin ne kadar
g�zel oldu�unu g�sterebilen ve alternatifsiz olan tek yaz� sistemidir.
5. Ad�gece�nin ya�ayabilmesi i�in; Ad�geler, gecikmeden toplumca
Ad�ge Yaz�s��n� kullanmaya ba�lamam�z gerekmektedir. Onu �abuk
bir �ekilde Ad�gelere ��retebilmemiz i�in, para ve pul gerektirmeyen
�ok kolay bir i�i toplumca yapmam�z gerekmektedir. �nerim olan o
kolay i� �udur:
. �li�ikteki yaz�larda a��klanm�� olan �Ad�ge Yaz�s��n�; tan�d��m�z
t�m Ad�geler�e ula�t�r�p onlara tan�tal�m ve ��retelim. Gen�lerimize,
�ark� ve �iirlerini �Ad�ge Yaz�s�� ile yazmalar�n� �nerelim. �Ad�ge
Yaz�s��n� hi� gecikmeden �ocuklar�m�za ��retelim.
6. O kutsal i�imizi, beraberce en �abuk �ekilde ger�ekle�tirmemiz
gerekti�i hususunda, b�t�n Ad�geler�e ricada bulunuyorum!
7. Ad�gece�nin ya�amas�n� sahiden istiyorsak; o kolay i�imizi bir
an evvel toplumca yapmam�z gerekmektedir. Onu m�teakiben de
�ok �abuk bir �ekilde Ad�ge K�lt�r��n�, �Ad�ge Yaz�s�� ile Ad�gece
yazarak onlar� da Ad�geler�e ula�t�rmam�z gerekmektedir.
8. Ad�ge Yaz�s� �zerinde kimseyle hi�bir polemi�e girmeden onu
hemen kullanmaya ba�lamam�z; g�zel bi�imlerde, do�ru olarak ve
�zerinde �zenerek kullanmam�z gerekmektedir�
9. Ad�gece�yi geli�tirerek ya�atmal�y�z. Ger�ek Ad�ge Ruhu olan
Ad�geler! Sizleri �a��r�yorum!

. ADIGECE �LMES�N!..
. GEL�N�Z!
. ADIGECE�Y� GEL��T�REREK YA�ATALIM!..

. Y�lmaz �ZCAN
. 30.03.2014
. K.Mara� � Turkey
EKLER:
1. Adighe Txik�er
2. Ad�ge Yaz�s�
3. The Writing Circassian

NOT: �Ad�ge Yaz�s��n� a��klayan yaz�lar� e-mail adresine g�nderilir.

. ADIGHEBZER XEDQHAAXHUEW DIVQHAQHAPSEW!..

. Adighe Lhap�exe,

1. �Slav Txik�er Adighebzem yeg�u g�axhuiw� jizi-axem, zyk� pejiw
ja-ar-am. Ha psalher, habi hatk�e dy f�ech xhuin xueey-am. Slav
Txik�er Adighebzem zerideemig�uir, mibdeejim g'ichit-uatew mys
g�idoqhalhaqhuir:
. Adighebzem, neqhuec� bzexem xuemidew maq de-u kued yi-as.
Slav bzexemy xuemidew, maq de-u h�arf kued zixet maqilh zy-a
psalhexemre hapxuede psalhexem ya zeeh�aniqhaxemre yikueds.
Zadew yitxhaa form zy-a h�arfxer zykued Slav Txik�em; maq de-u
h�arf kued zixet maqilh zy-a psalhexemre hapxuede psalhexem
ya zeeh�aniqhaxemre zykued Adighebzem yi txiqhaxer, yiryquiw
�yegeqhuaf�ere zeeh�aqhuaf�ere� g�yqhaxhuif-am. Yi txiqhaxer
yiryquiw �yegeqhuaf�ere zeeh�aqhuaf�ere� g�azimiqhaxhu txik�e
systemimk�e txa �txik�e qhuazemre grameerimre psalhalhemre;�
Adighebzer, yiryquiw �zeeh�aqhuaf�e� g�aaqhaxhuif-am. Yiryquiw
zeeh�aqhuaf�e g�amixhua Adighebzer; zeeh�anir, xeqhaxhuenir,
qhapsewinir guiqhu mexhuir. Habi chh�ak�e Slav Txik�er; Slav
bzexem zareeg�uxem xuedew Adighebzemy yeg�u g�axhu-am,
Slav Txik�em, qha 80 lhandere dy Adighebzer yimiqhabawew
yeeth�aler. Har yigyi Adighebzer yiqhal�enim nesas. Naxuew
witikuim yit ha g'axhug�aac�er, dimiguivew tlhaqhuifin xueeys.
2. Adighebzer l�eme, habi g�yqhaxhua Adighe Kuilturiry l�a xhuinus.
Adighe Kuilturir, Duneeyim daxaqha g'ixezilhh'a zi kuilturs. Adighe
Kuilturir g�aziqhaxhua Adighebzer mil'eme nexhif' xhuinuw, solhiter.
3. �Adighe Txik�er� g�azi-uate txiqhaxer, nipic�awe nifxuizoqhah�ir.
4. �Adighe Txik�er;� Adighe Bzec�eniqhalejhxem yilhesychem c�yqhu
zeman pc�onde zek�elhh�awijhiw zedelajhexew zeqhuisew witikuim
g�iraqhah�aawe, Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw �yegeqhuaf�ere
zeeh�aqhuaf�ere� g�aziqhaxhuif, Adighebzer sit xuedyziw zeridaxer
g�aziqhalhaqhuif, alternatyfince txik�e system zaques.
5. Adighebzer psewifin chh�ak�e; Adighexem xamexem, ziguerxem
g�aak�elhitmig�uih�iw, haxem zadmiqhaqhaguivew, zerijilew �Adighe
Txik�er� zeeth�awe dixueejhen xueey g�oxhuir. �Adighe Txik�er� dy
Adighexem c�exiw yadqhats�ixuiw yadqhac�efin chh�ak�e, zyk� parere
pulire xueey g�azimiqhaxhu zi uexuiqhue tincir zerijilew tc�en xueey
g�oxhuir. Adighexem tekylyf nifxuesc� ha uexuiqhue tincir miras:
. Nipic�a txiqhaxem g�ichi-ueta �Adighe Txik�er;� tts�ixu Adighexem
psomy yalhedqha-asiw yadivqhaqhaac�e. Adighe c�aleqhualexem;
ya wisexer, ya weredxer, ya ci-yrxer, dy Adighe Txik�emk�e yatxin
zerixueeyir tekylyf yaxuidevqhac�. Zyk� dimiguivew �Adighe Txik�er�
dy ts�ig�uxemy yadivqhaqhaac�e.
6. Ha dy uexuiqhue lhap�er, zerijilew zec�iqhuiw, c�exiw dqhazec�en
zerixueeyimk�e, Adighexem psomy sinivolhe-uir!
7. Adighebzer zeripsewinim pejiw dixueeyiwe chitime, ha uexuiqhue
tincir zerijilew c�ex didew tc�en xueey g�oxhuir. Habi k�elhig�uewe
dip�ac�ewe Adighe Kuilturir Adighe Txik�emk�e Adighebzew ttxijiw
haxery Adighexem yaxuinedqhasin xueey g�oxhuir.
8. Adighe Txik�em yi c�i-uim zyk� zimy polemiky cheedmiqhac�iw, zi
maxue yape gyic�e c�eddzew har zeeth�awe dixueejhen; zaxuew,
yeg�uire-yechh�iw, yi c�i-uim ditee-azezih�iw zeth�an xueey g'oxhuir�
9. Adighebzer xedqhaaxhuew dimiqhapsewime, Qiyametir g'asixu
pchil�iniqhar diwixinu-am. Adighepse pej zy-aj Adighexe! Sinivoge!

. ADIGHEBZER YIREEMIL'E!..
. FIG�AAG�UE!
. ADIGHEBZER XEDQHAAXHUEW DIVQHAQHAPSEW!..

. YEMUZ Yilmez
. 30.03.2014
. K.Mara� - Turkey
PIC�AXER:
1. Adighe Txik�er
2. Ad�ge Yaz�s�
3. The Writing Circassian

NOT: �Adighe Txik�er g�azi-uate txiqhaxer� e-mail adresim nidoqhah�ir.

. ADIGE YAZISI�NIN YER�

. Toplumlar�n kulland�klar� yaz� sistemleri; bulundu�umuz h�z
�a��nda, h�z kriteri esas�na g�re olu�mu� olan iki kategoriden
birinde yer almaktad�rlar. Bu yaz� kategorileri �unlard�r:
. 1. Sadece standart latin harflerini kullanan yaz� sistemleri.
. 2. �zel harf de bulunduran yaz� sistemleri.
. Bunlardan ilk gruba giren yaz� sistemleri, birinci lig yaz�lar�
olup teknik geli�melerin t�m olanaklar�ndan yararlan�rlar. ��nk�
bu yaz�lar, t�m programlara ve yeni geli�melere uyumludurlar ve
i�lemlerde h�z� azaltmazlar.
. �kinci gruba giren yaz� sistemleri; alt liglerde yer al�rlar ve
kullan�lan �zel harfleri destekleyen programlardan yararlan�rlar.
Ama yeni teknik geli�melere ayn� anda uyumlu olamazlar, bunun
i�in arac� programlara gereksinim duyarlar. Bu durum; donan�m�n
ve personelin birim zamandaki verimini ve h�z�n� azalt�r. Ayr�ca her
font �zel harfleri desteklemez. Almanlar bu durumdan kurtulmak
i�in; yak�n bir ge�mi�te, y�zlerce sene kulland�klar� ve b�y�k B
harfinin a�a��ya do�ru kuyruklu bir bi�iminde olan �zel harfi terk
ederek onun ses de�eri olan iki �SS� harflerini kullanmaya karar
verip uygulamaya hemen koymu�lard�r. Ba�ka bir ifade ile �harf
tasarrufu� prensibini ( !?. ) bozmu�lard�r. B�ylece yaz�lar� birinci
lige uyumlu duruma ge�mi�tir.
. Ad�ge Yaz�s� (Adighe Txik�er); Ad�ge Dilbilimcileri taraf�ndan
bir y�zy�ldan daha �ok bir zaman i�erisinde ortaya ��kar�lm�� olan
(ba�ka bir ifade ile tarihsel derinli�i olan), dilbilimin t�m bilimsel
kriterlerine uyan, Ad�gece�nin yaz�lar�n� yeterli olarak �okunu�lu
ve kullan��l�� duruma getirebilen, onun g�zelli�ini g�sterebilen ve
birinci lig ko�ullar�na tam uygun olan bir yaz� sistemidir.
. Ad�ge Yaz�s��n�n kurulu� bi�imi; onun, yukar�da s�z� edilen
�zellikleri noksans�z olarak ta��d��n� g�stermektedir. Bunu tam
kan�tlamak i�in, Ad�ge Yaz�s��n�n kurulu�unu k�saca �zetleyelim:
. 1. Ad�ge Yaz�s��nda � c � harfi, T�rk�e�nin � � � harfinin sesi
de�erindedir. � c � harfinin T�rk�e�deki ses de�eri, yaln�z T�r�e�ye
�zg�d�r. Dillerin yaz� sistemlerinde birka� harf; kullan�ld�� dile
uygun olarak o dile �zg� olan ses de�erleri ta��yabilmektedirler.
� c � harfinin Ad�gece�deki ses de�eri; bu dile uygun d��mekte
ve � � � sesinin Ad�gece�deki farkl� t�revlerinin Ad�geceye uygun
olarak okunu�lu bi�imlerde yaz�lmalar�na olanak sa�lamaktad�r.
. 2. Ad�ge Yaz�s��nda � i � harfi, T�rk�e�nin �kal�n �� harfinin sesi
de�erindedir. Bat�l�lar, T�rk�e ve Do�u Avrupa dillerinin � kal�n � �
seslerini ayn� �ekilde yazmaktad�rlar. �nternette de durum �yledir.
. 3. Ad�ge Yaz�s��nda � x � harfi; Grek�e�de oldu�u gibi � ince k �
sesi ile � h � sesinin birle�imi olan bir ses de�erindedir.
. 4. Yukar�da ses de�erleri belirtilen � c, i, x � harflerinin d��nda
kalan 23 latin harfinin Ad�gece�deki ses de�erleri, Latince�de ve
T�rk�e�de oldu�u gibidir.
. 5. Ad�ge Yaz�s��nda birle�ik harflerin olu�um kombinasyonlar�,
hem Bat� yaz� normlar�na ve hem de Ad�gece�nin t�m �zelliklerine
uygundurlar.
. Yukar�daki a��klamalardan tam olarak g�r�ld�� zere, Ad�ge
Yaz�s� (Adighe Txik�er), a�a��daki genel �zellikleri ta��maktad�r:
. a. Olu�umunun tarihsel derinli�i ve do�all�� vard�r.
. b. Kurulu�u Bat� normlar�na tam uygundur.
. c. T�rk�e�nin ve latin yaz�s� kullanan di�er dillerin yaz�lar� ile
bar��kt�r.
. d. Ad�gece�nin �zelliklerinin b�t�n gereklerini sa�lamaktad�r.
. e. Ad�gece�nin yaz�lar�n� yeterli olarak �okunu�lu ve kullan��l��
duruma getirebilmektedir.
. f. Birinci kategori yaz� sistemlerinin �zelliklerine tam sahiptir.
. Yukar�daki �zellikleri ve daha ba�ka �zellikleri ta��yan Ad�ge
Yaz�s� (Adighe Txik�er), Ad�gece i�in alternatifsiz ve milli olan tek
yaz� sistemidir. Ad�ge Toplumu�nca bir an �nce harekete ge�ilerek
yo�un bir bi�imde kullan�lmas� gerekmektedir.

. Y�lmaz �zcan
. 30.03.2014
. K.Mara� - Turkey

YE-A DIXUEEVQHAAJHE!..

Yiryquin-a dizeraqhaqapts�ar?!.
Yiryquin-a dizerak�elhig�uih�aar?!.
Yiryquin-a dizeraqhah�awleeyar?!.
Yiryquin-a dizeraqhaguivar?!.

G�itpoplher dy hanebzer.
�Sy binxe! Fy axer g�isxuefcyy!� g�idjee-ar.
Divqhawbid yi ar, yi pl�er, mil�e gyic�e har.
Yi nem ne, yi napem nape chidivqhaaxue!

Divqhaqhaqaabze yi wi-aaqhaxer,
Xhuichxhue chidivqhaaxue, haxem.
Deede-uen quideey yiryquin-am, habi.
Apl�e xuedivqhac�, deevqhapsalhe!

�Dig�ag�uas dy psew dy hanebze daxe,
Dy qhaac�exer wettiniw we!� jeedivqha-a.
Dqhaxhuijiniw har, g�adqhategyijiniw,
Ye-a dixueevqhaajhe!..

. YEMUZ Yilmez
. 06.03.2014
. K.Mara� - Turkey

. �ERKES�E YA�AMAMALI MI?!.

. “�erkes�e ��renim”e ilginin azalmas�n�n nedenleri �oktur. Ancak
en ba�ta gelen nedeni, “Slav Yaz�s�” prangas�n�n ona vurulmu�
olmas� ve bu durumun; �niversitelerin dilbilimle ilgili akademik
�evreleri ile �erkes Sivil Toplum Kurulu�lar� y�neticileri taraf�ndan,
�erkes Toplumu'nun arzular�na ayk�r� bi�imde �srarla savunulmas�d�r.
. D�nyan�n en m�kemmel kitaplar�, en iyi ��retim dok�manlar�, en
iyi ��retmenleri sa�lansa da; �erkes Dilleri’ne uymayan, onlar�n
yaz�lar�n� yeterince "okunu�lu ve kullan��l�" duruma getiremeyen,
ba�ka bir ifade ile s�z konusu dillerde, insan�n alg�lama ve ruhsal
yap�s�na uygun bir yaz� olu�turamayan “Slav Yaz�s�” ile; �erkes
Dilleri’nin yeni nesillere yayg�n olarak ��retilebilmesi m�mk�n
de�ildir. Slav Yaz�s� ile �erkes Dilleri’ni ��renenlerin say�s�, o dilleri
unutanlar�n say�s�n�n % 3' � kadar dahi olamayacakt�r. ��nk� Slav
Yaz�s�, teknik olarak �erkes Dilleri’ne uygun olamamaktad�r. Slav
Yaz�s�’n�n iml�s� bu dillere a��r gelmektedir. Bu durum, iki nedenden
kaynaklanmaktad�r. Ad�gece’nin ses �zellikleri ile Slav Harfleri’nin
orfografik �zelliklerinden kaynaklanmaktad�r. Bu hususu biraz
a�acak olursak; Ad�gece’nin �ns�z sesleri �ok olup, �ok �ns�zl�
hecesi olan kelimelerinin miktar� ile bunlar�n kullan�m yo�unluklar�
fazlad�r. Slav Yaz�s�’n�n ise, dik �izgilerle olu�an harflerinin miktar�
�oktur. Bu harfler; �ok �ns�zl� hecesi olan kelimelerin yaz�lar�n�
metin (tekst) i�erisinde yeterli olarak “okunu�lu ve kullan��l�” duruma
getirememektedirler. Slav Yaz�s� ile yaz�lm�� Ad�gece bir metin
i�erisinde; �ok �ns�z harfli hecesi olan kelimelerin harflerinin
se�ilmeleri, seslerinin anla��lmalar�, bunlar�n anlamlar�n�n okuma
s�resince zihinde tutulmas� zor olmaktad�r. Bu sebepten dolay�
Slav Yaz�s� ile yaz�lm�� Ad�gece yaz�lar�n okunmalar� zevkli de�il,
tam aksine s�k�c� ve s�k�nt�l� olmakta, bu durum ise, insan� Ad�gece
yaz� yazmaktan ve Ad�gece’yi kullanarak �al��maktan so�utmaktad�r.
. Ba�ka �ekilde s�ylemek gerekirse; bu dillerin kendi do�al kullan��l�
yaz� sistemlerinin ��retimde kullan�lmas�na m�saade edilmedi�i ve
�srarla dayat�lan yaz� sistemi de bu dillerde kullan��l� olamad�� i�in,
�erkes Dilleri’ni bilenler d�nyada gittik�e azalmaktad�r. UNESCO
da bu dillerin k�sa zaman i�inde �leceklerini belirtmekten ba�ka bir
�ey yapmamaktad�r. UNESCO’nun esas g�revlerinden birisi de, bu
“K�lt�rel Jenosid”i durdurmak olmas� gerekirken tam aksine olarak
olaya seyirci kalmay� tercih etmektedir. Bu durumlar g�r�ld�� ve
bilindi�i halde; Slav Yaz�s�’n�n �erkes Dilleri’nde kullan�lmas�na
devam edilmesi i�in �srar edilmektedir. Rus Y�netimi'nce; bu dillerde
yaz� de�i�ikli�i yap�lamayaca�� hakk�nda, kanunla yasak getirilmi�tir.
Bu yasak, �ok haks�z bir durumdur. �nsan haklar�n�n ayaklar alt�na
al�nmas�d�r. Bu durum; insan haklar�n�n genel olmad��n�, ancak
uygun g�r�len halklar i�in s�z konusu olabilece�ini g�stermektedir.
. �erkesler, ya�ayabilmek i�in kendilerini savunma d��nda
d�nyada hi�bir ulusa ve insanlara sald�rmam��lar ve onlara herhangi
bir zarar vermemi�lerdir. Ama �erkesler’e en a��r jenosid
uygulanm��t�r. Fiziki jenosid yeterli g�r�lmemi�, jenosidden arta
kalan insanlar�n % 90’� �z vatanlar�ndan s�r�lm��lerdir. Bunlar�n
% 90’� da s�rg�n yollar�nda �lm��t�r. Bu kadar z�lum de yeterli
g�r�lmemi�, sa� kalanlar�n �zerinde bu g�ne kadar devam eden
ac�mas�z bir “K�lt�rel Jenosid” uygulanm��t�r. Bu da yeterli
bulunmam�� ki, diyasporada k�lt�rel bak�mdan tam da nefes
alabilecekleri bir s�rada, bir tak�m gizli temaslarla “Slav Yaz�s�”
prangas�n�n diyasporadaki insanlara da vurulmas� sa�lanm��t�r.
�imdi ise, bu pranga sayesinde �erkes K�lt�r�’n�n ihy� olaca��
s�ylenerek �erkes Toplumu ile alay edilmektedir!..
. D�nya’daki bilim insanlar� ve akademisyenler; �erkes Dilleri’ne
ve �erkes K�lt�r�’ne sahip ��kmazlarsa, k�sa bir zaman i�inde bu
diller ve �erkes K�lt�r� d�nyadan tamamen silinecektir. �erkesler’in,
dillerini ve k�lt�rlerini ya�atmak i�in �nlem alabilmeleri m�mk�n
de�ildir. ��nk�, sadece kanunla yasak konulmakla kal�nmam��, bir
tak�m gizli temaslarla “yaz� prangas�”n�n diyasporadaki insanlara da
vurulmas� sa�lanm��t�r. Slav Yaz�s� teknik olarak �erkes Dilleri’ne
uymasa da, �erkesler bu yaz�y� kullanmak zorundad�rlar. Bunun
anlam� �udur: �erkesler; dillerinin ve k�lt�rlerinin �l�m�n�, elleri
ba�l� olarak seyretmek zorundad�rlar. Bu ne bi�im bir adalet?!. Ne
kadar haks�z ve hazin bir durum!..
. De�erli akademisyenlere, bilim insanlar�na ve vicdan� olan b�t�n
ayd�nlara soruyorum: L�tfen ayn� haks�zl��n size de yap�ld��n� bir
d��n�n! �yle bir d�nyada siz mutlu olabilir misiniz?!. Konunun �ok
�z�c� olan bir taraf� da; Avrupa ve d�nyan�n di�er �lkelerindeki bilim
insanlar�n�n, akademisyenlerin bu k�lt�rel jenoside ses
��karmamalar� ve T�rkiye’deki akademisyenlerin ise bu k�lt�rel
jenoside katk�da bulunmalar�d�r. Kanaatime g�re �erkes Dilleri ve
K�lt�r�; d�nya �lkelerine ve insanl��a zararl� de�ildir. Tam aksine
�erkes K�lt�r�; d�nyaya g�zellikler, moral de�erleri, insani de�erler,
g�zel duygular ve sanatlar katmaktad�r... Bu nitelikleri ta��yan �erkes
K�lt�r�’n�n ve onun dili �erkes�e’nin ya�amamas� m� gerekiyor?!.
. �erkes Dilleri ve �erkes K�lt�r�’n�n ya�ayabilmesi i�in onun,
ilk �nce teknik olarak kendisine uymayan “Slav Yaz�s�” prangas�ndan
muhakkak kurtar�lmas� gerekmektedir. Kafkasya'daki kimi cesaretli
�erkesler de “Slav Yaz�s�'n�n �erkes Dilleri’ne uymad��n�" a��k�a
ifade etmektedirler. Ama her ne hikmetse, Slav Yaz�s�'n�n bu dillerde
kullan�lmas�na devam edilmesi i�in bizim akademisyenlerimiz ba�ta
olmak �zere �ok �srar edilmektedir. �deta "Slav Yaz�s�'n�n Ad�gece'yi
bo�mas�na seyirci kal�nmas� ve hatta marifetli ki�i ve kurulu�larca
bu k�lt�rel jenoside katk�da bulunulmas�" i�in b�t�n d�nya anla�m��
gibidir. Ne diyelim, d�nyaya hay�rl� olsun…(!..)
. Ancak kanaatime g�re yanl�� yap�lmaktad�r. “K�lt�rel Jenosid”i
uygulayanlar ile onlara �anak tutanlar, asl�nda kendilerinin �ukurlar�n�
kazmaktad�rlar!.. Yeterli bir inceleme yap�p etrafl�ca d��n�rlerse,
yapt�klar�n�n ve haks�z uygulamalar�n�n �ok yanl�� olduklar�n�, kendi
��karlar�na da uygun olmad�klar�n� g�rebilirler!.. Gene de ��vence
d��n�� ve tutumlar�nda �srar edeceklerse, art�k kendileri bilirler…
Ama yanl��lar�n�n gelecekteki ac�s�n� muhakkak hissedeceklerdir!..
Demek ki onlar, GR� B�R D�NYAYI tercih ediyorlar. Bu durumda
kendilerine, “GR� D�NYANIZ S�ZLERE HAYIRLI OLSUN!..” demekten
ve iyilikler dilemekten ba�ka yap�labilecek bir �ey yoktur… Bizler de,
art�k i�i bo� s�zlere kanmamay� ��renmeliyiz.
. Madem �erkes Dilleri ile �erkes K�lt�r�’n�n yozla�t�r�lmadan
ya�at�lmas� sahiden istenmiyor, o halde niye bu insanlar bo� yere
oyalan�yor?!. Onlar�n zamanlar� kendilerinden niye �al�n�yor? Bu
insanlara d�r�st olarak davran�lsa da, “Art�k �erkes�e’nin ve �erkes
K�lt�r�'n�n ya�at�lmas�na gerek duyulmad��” kendilerine s�ylense
ve ona g�re davran�lsa daha do�ru ve etik bir hareket olmaz m�?!.
�erkesler, kendilerine d�r�st olarak davran�lmay� hak etmiyorlar m�?!.
. Ad�ge Toplumu'ndan bir ki�i olarak; T�rkiye'nin ve D�nya'n�n
akademik �evreleri ile dilbilim insanlar�na �unu s�ylemek istiyorum:

. �ERKES�E’N�N �LMES�; S�ZLER ��N, HERKES ��N VE D�NYA
��N H�� DE �Y� OLMAYACAKTIR!..

. Y�lmaz �zcan
. 29.11.2014

. ABZEH D�YALEKT�’N�N YAZILI�I

1. Abzeh Diyalekti’nin seslerinin yaz�l��lar�, takip eden sayfalarda
g�sterilmi�tir. Onlardan “ cu, c’u , �u , ju , j’ ” sesleri, bu diyalektin
�zel sesleridir.
2. Abzeh Diyalekti’nin “ c , c’ , � , g , g’ , j , k , q , qh , x , xh ” seslerinin
arkalar�nda gelen “ k�sa u ” sesi “ ui ” grubu ile ve “ yar�m u ” sesi bir
“ u ” harfi ile yaz�l�r. Di�er �ns�z seslerinin arkalar�nda gelen “ uzun u ”
sesi ise, bir “ u ” harfi ile yaz�l�r.
�rnekler:
YER� : “ u = yar�m u ” sesi olarak: “ ui = k�sa u ” sesi olarak:
Kelime ba��nda: . . uitin : k�y�da durmak
. ” ” . . uixin : a�mak
( c ) arkas�nda: yecu : i�iver . . cuiqha : ��r�d�
( c’ ) ” ac’u : tatl� . . c’ui : iyi
( � ) ” abi�u : eldiven . . �uimpe : �ilek
( g ) ” degu : sa��r . . gui : kalp, y�rek
( g’ ) ” t’eg’u : az, biraz . . yeg’uiqh : yak��t�, uydu
( j ) ” uiju : kat�, kal�n . . juiqha : eridi, ��z�ld�
( k ) ” xeku : vatan . . kui : araba
( q ) ” mequ : kuru ot . . quizin : s�kmak
( qh ) ” deqhu : iyi, fevkalade . . qhuimi : kal�n
( x ) ” . . . . cxuijh : le�en kemi�i
( xh ) ” qhaxhu : oldur; g�t . . pxhui : k�z evlat

. “ u = uzun u ” sesi olarak:
. . . bzu : ku�
. . . t’u : iki
. . . g’uenur : gidecek olan

3. Abzeh Diyalekti’nde “ u ” harfi; kendi �n�nde gelen “ c , c’ , � , j , x ”
harflerinin esas seslerini biraz de�i�tirerek “ cu , c’u , �u , ju , xu ” �ns�z
seslerini olu�turur.
4. “ j’ ” sesi, “ jh ” serbest �ns�z sesinin s�k�lm�� bir �ns�z sesidir.
5. Abzeh Diyalekti’nde;
a. �ns�z harflerin, kal�n �nl� harflerin �nlerinde ve kelimelerin sonlar�nda
gelen “g ” harfi; T�rk�e’deki “kal�n g” �ns�z sesi ile okunur.
b. �nce �nl� harflerin �nlerinde gelen “ g ” harfi ise, �ngilizce’deki �ns�z
sesi ile, ba�ka bir ifade ile Arap�a’n�n DJUM harfinin �ns�z sesi ile okunur.
c. �ns�z harflerin, kal�n �nl� harflerin �nlerinde ve kelimelerin sonlar�nda
gelen “ gy ” grubu da; Arap�a’n�n DJUM harfinin �ns�z sesi ile okunur.
NOT: Ad�ge Dilbilimci KUBE �aban, �ok do�ru bir kararla yukar�da
belirtildi�i �ekilde “ g ” harfini; �ns�z harflerin ve kal�n �nl� harflerin
�nlerinde iken T�rk�e’deki “kal�n g” sesi de�erinde ve ince �nl� harflerin
�nlerinde iken ise T�rk�e’nin “c” harfinin sesi de�erinde (ba�ka bir ifade ile
�ngilizce’deki sesi de�erinde) kullanm��t�r. Diyalektlerdeki farkl� sesleri nas�l
olursa olsun “ g ” harfini, yukar�da belirtildi�i �ekilde kullanarak diyalektlerin
ortak olan kelimelerini, ayn� bi�imlerde yazmam�z gerekmektedir.

Y�lmaz �zcan
23.12.2014
- 1 -

ADIGECE’N�N SESLER�N�N YAZILI�LARI
(ABZEH D�YALEKT�)

SES /
KEL�ME ANLAMI
a
agu avu� i�i
g’ah’ getir
ane yemek masas�
daxe g�zel
aa
aaxiqh ondan ald�lar
qhaase hububat, tah�l
-a
yi-abaqh elini soktu
-aa
yi-aaqh onun vard�
b
be �ok
c
ce s�t; mermi
ch
cheni huy, karakter
chek’i kuma�
chabe yumu�ak
chybqhui dokuz y�z
cu
cue siz
cuiqha ��r�d�
yecu i�iver
c’
c’aqh alt
c’efaqh alt�na d��t�
c’ale gen�, delikanl�
c’enen alt� yanmak
c’aqha yap�lan, if�
c’ex tez, �abuk
c’u
c’uenen tak�l� kalmak
mac’ue ate�
c’ui iyi
ac’u tatl�
�
�aqhaw �atlam�� olarak
�its’i o�lak
�ezu s�ra; n�bet
�u
�uimpe �ilek
abi�u eldiven
�’
�’apse ip, urgan
d
deqhuew iyi olarak
dz
badze sinek
e
meli koyun
ee
eexi ondan al�yor
seeplhiqh ona bakt�m
-ee
ze-eexi d�zeltiyor
f
mafe g�n

- 2 -

SES /
KEL�ME ANLAMI
g
gaz gaz
go�’ yan�ndan ayr�l�yor
gu
gui kalp, y�rek
degu sa��r
ge, gy
gegu oyun; d��n
gyan g�mlek
g’
g’ag’uen gelmek
g’eejhen harekete ge�mek
g’u
yeg’uiqh yak��t�, uydu
t’eg’u biraz
gh
lhaghew y�ksek olarak
ghini barut
h
hane anne
hari evet, �yle
h’
h’ac’e misafir
i
iqhin elinde tutmak
mili buz
-i
s-ix benden al
chi-i var
yi-i onun var
ty-i bizim var
cuy-i sizin var
i
maine anlam
Ysmeiyl �smail
j
bjini so�an
jh
jhak’e sakal
bjhih’a sonbahar, g�z
jhapxh tava
jhaqha pi�ti
ju
juiqha eridi, ��z�ld�
uiju kat�; kal�n
j’
j’ighi a�a�
k
karton karton
kontrol kontrol
ku
kui araba
xeku vatan, yurt
k’
cik’e buza��
l
li et

- 3 -

SES /
KEL�ME ANLAMI
lh
lhi kan
l’
l’i adam, erkek
m
mazew ay olarak
n
nap’e g�z kapa��
o
one tak�l� kal�yor
mor �u
-o
ze-owe �arp��yor
p
pe burun; �n
p’
p’e yatak; yer
q
qabi kabak
qaabze temiz
qu
quizin s�kmak
mequ ot
qh
qha y�l, sene
qhaatxe ilkbahar
qhu
qhuimi kal�n
deqhu iyi, fevkal�de
r
perit �nder, lider
s
sap toz
t
tin vermek
t’
nat’e al�n
ts
tsi y�n
ts’
ts’ifi insan
u
t’u iki
dunay d�nya
ua
uaqha harman d�vme
ue
uetenew a��klamak i�in
uee
ueexi a��yor
ui
uidan iplik
uy
uyqhaziqh yerinden d��rd�
-ua
zi-uaqhar s�yleyen
-ue
ma-ue harman d�v�yor

- 4 -

SES /
KEL�ME ANLAMI
-uee
ze-ueeqhaane susturuyor
-ui
g’i-uileliqh sarkt�
-uy
ze-uyqhac’aqh toparlad�
-u
c’i-u d��me; �st taraf
c’ue-u ek�i
v
vagon vagon
w
wine ev; bina
we sen
x
xabze t�re; kural
xu
cxue-u dizgin
cxuijh le�en ke�imi
xh
pxha odun; ah�ap
xhu
pxhui k�z evlat
qhaxhu g�t; oldur
y
yxiqhaw ondan alarak
sy ne g�z�m
-y
s-yxirer benden ald��
y
yaqha zarar
yesiqh y�zd�
yisew i�inde oturarak
Adigheey Ad�ge �lkesi
z
zi bir
nezi kenar

- 5 -

ABZEH D�YALEKT�’N�N YAZILI�INDA
YAPILMASI GEREKEN D�ZELTMELER

1. Abzeh Diyalekti’nde kelime ba��nda gelerek “ la ” �eklinde yaz�lan
“k�sa a ” sesi, latin yaz��ta bir “ a ” harfi ile yaz�larak �evirilmelidir.
�rnekler : laбл = abl, laнэ = ane, IaшIy = ac’u.
2. “ дж ” sesi; latin yaz��ta, ince �nl� harflerin �nlerinde “ g ” harfi ile,
�ns�z harflerin, kal�n �nl� harflerin �nlerinde ve kelime sonlar�nda ise
“ gy ” grubu ile yaz�larak �evirilmelidir.
3. “ шI ” ve “ чI ” harfleri, sesleri nas�l olursa olsun ikisi de “ c’ ” s�k�lm��
harfi ile yaz�larak �evirilmelidirler.
4. “ кI ” harfi bulunan kelimeler �evirilerken Kabartay Diyalekti’ndeki
kar��l�klar�na bak�larak ayn� harfin kar��l�� olarak “ щI ” yaz�lanlar
“s�k�lm�� ” sesi olup “ c’ ” s�k�lm�� harfi ile ve “ кI ” yaz�lanlar ise
“s�k�lm�� ” sesi olduklar�ndan dolay� “ �’ ” s�k�lm�� harfi ile yaz�larak
�evirilmelidirler. Ancak “шыкIэ” kelimesi latin yaz�s�na �evirilirken “ кI ”
harfi, “s�k�lm�� ince k ” sesi oldu�undan “ k’ ” s�k�lm�� harfi ile yaz�larak
�evirilmelidir.
�rnekler: кIэкIы = k’ec’i, кIэ = c’e, шыкIэ = cik’e.
5. Kelime ba��nda gelerek “ Io ” �eklinde yaz�lan ayr�lan k�sa diftong sesi
ile arkalar�nda “yar�m u ” sesi alabilen �ns�z harflerden sonra gelerek
“ o ” harfi ile yaz�lan k�sa ses gubu, onlar�n ger�ek sesi olan “ ue ” grubu
ile yaz�larak �evirilmelidir.
6. Kelime i�erisinde hece ba��nda gelerek “ Io ” �eklinde yaz�lan ayr�lan
k�sa diftong sesi, “ -ue ” grubu ile yaz�larak �evirilmelidir. Diyalektler
aras�nda yaz�� farkl�l�klar�n� �o�altmak amac�yla, dilbiliminde hi�
bulunmayan “harf tasarrufu” prensibi uydurularak dilin diftonglar�n�n
bozulmas�, do�ru yaz�� bi�imleri de�ildir.
7. “ Iy ” sesi ile ba�layan fiillerin �imdiki zaman ��nc� �ah�s �ekimlerinde
kelime ba��nda gelerek “ Io ” �eklinde yaz�lan “ uzun o ” sesi, bir “ o ” harfi
ile yaz�larak �evirilmelidir. Buradaki “ uzun o ” sesi, �imdiki zaman�n bir
�ekim ekidir. Arkalar�nda “ yar�m u ” sesi almayan �ns�z harflerden sonra
gelerek bir “ o ” harfi ile yaz�lan “ uzun o ” sesi de, latin yaz��ta, bir “ o ”
harfi ile yaz�larak �evirilmelidir.
�rnekler : Ioнэ= one, IoкIыжьы = ok’iji, мoр = mor.
8. Kelime i�inde hece ba��nda gelerek “ Io ” �eklinde yaz�lan “ ayr�lan
uzun o ” sesi, “ -o ” ayr�lan harfi ile yaz�larak �evirilmelidir.
�rnekler : зэIoнэ = ze-one, къыIoлэлы = g’i-oleli, къыIoкIэ = g’iok’e,
зэIoo = ze-owe.
9. Kelime ya da hece ba��nda gelerek, “ o ” harfi ile yaz�lan ses grubu
“we” �eklinde, “ y ” harfi ile yaz�lan ses grubu “ wi ” �eklinde ve “ и ”
harfi ile yaz�lan ses grubu ise “ yi ” �eklinde yaz�larak �evirilmelidirler.
�rnekler : oд = wed, o = we, зэIoo = ze-owe, зэoн = zewen, yнэ = wine,
yцы = witsi, иyн = yiwin, иyэн = yiwen, и = yi, къиyн = g’ywin.
10. Ad�gece’nin m�lkiyet (iyelik) s�fatlar� ile g�sterme s�fatlar�n�n, fiil
�ekim �n eklerine benzer �ekilde kelimelerin �n ekleri halinde yaz�lmalar�
do�ru de�ildir. S�z konusu s�fatlar, anlam ilgisi kurduklar� kelimelerden
ayr� kelimeler olarak yaz�lmal�d�rlar. Ayr�ca tekil ��nc� �ahsa ait
m�lkiyet s�fat� kelimesi ile tekil ve �o�ul ��nc� �ah�slara ait olan fiil
�ekim �n eklerinin sesleri ve yaz�l��lar�n�n d�zeltilmeleri gerekmektedir.
�rnekler: зиyнэ = zy wine, ыхaтэр = yi xater, ыпэ = yi pe, ышIaгъ =
yi c’aqh, ыкъoр = yi quer, якъэхъукIэр = ya g’axhuik’er, ayнэ = ha
wine, тихaтэ = ty xate, ыублэгъaгъ = yiwibleqhaaqh, aгъэхьaзыры
= yaqhah’aziri, aщыщэу = yachichew.
11. “ ж , жъ , ш , щ ” harfleri bulunan kelimeler latin yaz��a �evirilirken
Kabartay Diyalekti’ndeki kar��l�klar�na bak�larak orada, “ ж ” �eklinde
yaz�lanlar “ j ” harfi ile, “ жъ” �eklinde yaz�lanlar “ jh ” birle�ik harfi ile,
“ ш ” �eklinde yaz�lanlar “ c ” harfi ile ve “ щ ” �eklinde yaz�lanlar ise
“ ch ” birle�ik harfi ile yaz�larak �evirilmelidirler.
12. “ ж ” harfi ile yaz�lmakta olan “ orta kal�nl�ktaki j ” sesini, Ad�ge
Transkripsiyonu’nda “ jw ” birle�ik harfi ile ve “ ш ” harfi ile yaz�lmakta
olan “ orta kal�nl�ktaki � ” sesini ise, Ad�ge Transkripsiyonu’nda “ cw ”
birle�ik harfi ile yaz�larak g�sterilmelidir. 23.12.2014

Y�lmaz �ZCAN

- 6 -

https://www.youtube.com/watch?v=JlgHmIXbAtg

https://www.youtube.com/watch?v=G9jwuV7RID8

https://www.youtube.com/watch?v=GMNjqoetLU8

�erkesya'dan ve T�rkiye'den bir ka� �erkes D��n videosu payla�ay�m bende izlesin arkada�lar..
�erkes D��nleri nas�l olur baks�nlar.. :)