Türkiye'de Anayasa Giriþimleri ve Anayasal Hareketler
 

Osmanlý devletinin yönetim sistemine baktýðýmýzda mutlak monarþi olduðunu görürüz bu sistemde ise padiþahýn yetkilerini sýnýrlandýra bilecek mekanizmalar yoktur. Padiþah tüm görev ve yetkileri kullanma ve paylaþma yetkisine sahipti mutlakýyetçi bir yapýnýn anayasal sürece adým atmasý, bu açýlardan ancak 19. yüzyýlda mümkün olabilmiþtir.[1]
Osmanlý devletinde anayasal geliþim süreci Batý’daki gibi halkýn isteði ile mücadeleler sonuncunda ortaya çýkmamýþtýr. Tam tersi halkýn isteði alýnmadan tepeden inme þeklinde hem devlet içerisinde ki aydýnlarýn batýlýlaþma fikrini yayma çabalarý hem de imparatorluk içindeki Hýristiyan kesimin Avrupa devlerinin ilgi odaðý haline gelmesi bir takým düzenlemelerin yapýlmasýný zorunlu hale getirmiþtir.
1808 yýlýnda, Padiþah ile Ayan temsilcileri arasýnda imzalanan ve siyasal bir anlaþma niteliði taþýyan sened-i ittifak’ýn anayasal hareketler açýsýndan büyük bir önemi vardýr. Bu belgede padiþah ilk defa egemenlik hakkýný paylaþmýþ ve ayanlarýn siyasal gücünü kabul etmiþtir. Böylece mutlak iktidar ilk defa sýnýrlandýrýlmýþtýr. Yani, padiþah artýk eskiden olduðu gibi, dilediði þekilde hareket hakkýna sahip deðildir.
1808 yýlýnda imzalanan sened-i ittifak merkezi hükümetin ne kadar zayýfladýðýný ortaya çýkaran bir belge olarak büyük önem taþýr ve Türk anayasacýlýk hareketinin ilk basamaðýdýr. [2]
Yine anayasa hareketleri açýsýndan Osmanlý döneminin ikinci önemli belgesi 1839 tarihli Tanzimat fermaný veya diðer adýyla Gülhane Hattý Hümayunu’dur. Gülhane’de yabancý devlet temsilcileri önünde okunan bu fermanla Osmanlý vatandaþlarýna can ve mal güvenliði konusunda güvenceler verilmiþ; askerlik ve vergi konularýnýn daha adil bir þekilde düzenlenmesi ön görülmüþtür. Sened-i ittifak’ýn padiþahla ayanlar arasýnda imzalanan iki taraflý bir anlaþma olmasýna karþýlýk Tanzimat fermaný, padiþahýn tek taraflý iradesi ile halkýna tanýðý haklarý içeren bir belgedir. Bu açýdan Tanzimat fermaný hukuk devletine geçisin ilk basamaðýdýr. Ancak bir anayasa niteliði taþýmaz. [3]
Bu fermanýn tek olumlu yönü ise ülkemizi meþrutiyet devrinin anayasasýna ve bazý siyasi, hukuki ve kültürel müesseslerine götüren bir köprü olmasýdýr. [4]
1856 yýlýnda batýlý devletlerin baskýsý altýnda ilan edilen ýslahat fermaný ile Tanzimat fermanýnda vaat edilen haklar doðrulanmýþ; Müslüman ve Hýristiyan uyruklar arasýndaki hak, askerlik, kamu hizmetlerine girme ve vergi toplama hususlarýný tekrar düzenlemiþ ve Hýristiyan halkýn haklarýný geniþletmiþtir. Tanzimat ve Islahat fermaný ile gelen bu geliþmeler Osmanlý devleti içinde bir anayasacýlýk akýmý doðurmuþtur. Genç Osmanlýlar adý verilen bu grup Osmanlý imparatorluðunun çöküntüden kurtula bilmesi için, meþruti bir monarþiye geçilmesini, yani padiþahýn yetkilerinin kurulacak bir meclisle sýnýrlandýrýlmasýný gerekli görüyordu. Bu akýmýn etkisi ile, 1876 yýlýnda ilk Osmanlý anayasasý (Kanun-i Esasi) ilan edilmiþtir.
Kanun-i Esasi ile yasama yetkisi, Meclis-i Umumi adý verilen Heyet-i Ayan ile Heyet-i Mebusan adlarýnda iki meclisten oluþan bir organa verilmiþtir. Yani 1961 anayasasýnda olduðu gibi iki meclis sistemi kabul edilmiþtir. [5]
Heyet-i Ayan adýný taþýyan meclisin bütün üyeleri padiþah tarafýndan atanýyordu. Heyet-i Mebusan üyeleri ise, halk tarafýndan iki dereceli seçimle seçiliyordu. Anayasa parlamentonun yetkilerini dar tutmuþtur. Örneðin bir parlamento üyesinin kanun teklif edebilmesi için, önce padiþahtan izin almasý gerekmektedir. Her iki meclis tarafýndan kabul edilen tasarýlar, padiþahýn onayý olmadan yürürlüðe girememektedir. Hükümetin Heyet-i Mebusan’a karþý sorumluluðu anayasada açýkça belirtilmemiþtir. Ayrýca padiþah istediði zaman Heyet-i Mebusan’ý feshedebilmektedir. Nitekim ikinci Abdülhamit anayasanýn bu niteliðinden yararlanarak 1878 yýlýnda Mebusan meclisini daðýtmýþ ve ülkeyi tekrar mutlakýyetle yönetmeye baþlamýþtýr. [6]
Bu anayasada padiþaha çok önemli bir yetkide 113. madde ile tanýnmýþtýr. Bu maddeye göre padiþah, hükümetin güveliðini tehdit ettikleri anlaþýlýn kiþileri ülkenin çok uzak yerlerine sürgüne gönderme hakkýna sahiptir. Nitekim padiþah bu yetkisine dayanarak bir çok kiþiyi sürgüne göndermiþtir. [7]
1876 Anayasasý 1903 ve 1914 tarihlerinde iki kez deðiþikliðe uðramýþtýr. 1909 deðiþikliðinde meclisin feshi ile ilgili 35. madde deðiþtirilerek meclisin aðýrlýðý artýrýlmýþ ve feshi zorlaþtýrýlmýþtýr. Bunu yaný sýra padiþaha vatandaþlarý sürgün etme yetkisi veren 113. maddede yürürlükten kaldýrýlmýþtýr. Ayrýca kanun teklifinde bulunabilmek için padiþahtan izin alma zorunluluðu da kaldýrýlmýþtýr. Böylece yapýlan bu deðiþikliklerle padiþahýn yetkileri sýnýrlandýrýlmýþ ve parlamenter rejime geçiþ için önemli bir adým atýlmýþtýr.



*****

Türkiye'de Anayasal Süreç Halk Oylamalarý
 

Yapýlan tüm deðiþikliklere ve meþruti bir anayasal sürece girildiði halde, Balkan savaþlarý ve Birinci Dünya Savaþý Osmanlý Devleti'nin çöküþ sürecini hýzlandýrmýþ ve anayasanýn uygulanmasýný engellemiþtir. Birinci Dünya Savaþýnýn ardýndan, Mondros mütarekesi ile topraklarýn iþgal edilmesi, ülkede bir birine zýt iki görüþün doðmasýna yol açmýþtýr. Ýstanbul hükümeti, iþgalci devletlerin bir memuru gibi çalýþmakta ve herhangi bir direniþi göze almamaktaydý. Buna karþýlýk Müdafaa-i Hukuk taraftarlarý ulusal kurtuluþ mücadelecisini baþlatmýþlardýr. Ancak bu hareketin karþýsýndaki en büyük güç iþgalci devletlerle iþbirliði yapan Ýstanbul hükümetidir.
Atatürk’ün Samsun’a çýktýðý 19 Mayýs 1919 tarihi ulusal egemenliðe geçiþ çabasýnýn ilk basamaðýdýr. 23 Temmuz 1919 tarihinde Erzurum ve 4 Eylül 1919 tarihinde Sivas kongreleri bu çabayý destekleyen çalýþmalardýr. Yapýlan tüm bu direniþ hareketlerine engel olamayan Ýstanbul hükümeti Mebusan meclisi seçimlerinin yapýlmasýna izin vermek zorunda kaldý.
Müdafaa-i Hukuk taraftarlarýnýn üstünlüðü ve kazandýðý seçimle sonucunda, çalýþamaz duruma gelen meclis 28 Ocak 1920 tarihinde Misak-ý Milli’yi kabul ederek daðýlmýþtýr. Mustafa Kemal bunun üzerine tüm illere bir genelge göndererek, Ankara’da toplanacak olan “Olaðan üstü yetkileri haiz” bir meclis için seçimlerin 15 gün içerisinde yapýlmasýný istemiþtir. Böylece, 23 Nisan 1920 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi açýldý. Bu meclis, hýzlý karar alabilmek ve kararý uygulayabilmek için ilk iþ olarak yürütme fonksiyonunu oluþturdu. Yürütme organýný oluþturan icra vekilleri (bakanlar), meclis üyelerinden ve yine meclis tarafýndan seçiliyordu. Bir devlet baþkanlýðý makamýnýn yaratýlmasý da, siyasal nedenlerle uygun görülmemiþti Osmanlý Türk anayasacýlýk tarihinde ilk kez, meclis hem yasama hem de yürütme yetkisini tek baþýna ele geçirmiþtir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetinin dayandýðý ilkeler 20 Ocak 1921 Tarihli Teþkilat-ý Esasiye Kanunu ile daha da açýlýða kavuþturuldu. Kuruluþ savaþý içindeki kuruluþ yýllarýnýn devlet yapýsýný belirleyen 1921 anayasasý çok kýsa bir belgedir. 23+1 ek madde olmak üzere 24 maddeden oluþur. Anayasalarýn geleneksel bölümlerinden yalnýzca birini, devletin temel kuruluþunu gösterir. Hak ve özgürlükler bölümü, ön sözü, deðiþtirilme yöntemini gösteren hükümleri yoktur. Yani bu anayasa acil gereksinimleri karþýlamak için geçici olarak hazýrlanmýþ bir belge gibidir.
1921 Anayasasý, “Egemenlik kayýtsýz þartsýz milletindir. Yönetim biçimi halkýn mukadderatýný bizzat ve bilfiil idare etme esasýna dayalýdýr.” diye birinci maddesi ile Türkiye’de Cumhuriyeti yalnýz fiilen deðil hukukende kurmuþtur. Þüphesiz 1921 anayasasýnýn getirmiþ olduðu en önemli yenilik “Milli Egemenlik” ilkesidir. Bu maddeye 1923 tarihinde eklenen “Türkiye devletinin Hükümet biçimi cumhuriyettir.” cümlesi adýn resmen konmasýndan oluþmaktadýr. 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1921 Anayasasýnýn 1. maddesiyle Cumhuriyet esasýný tanýmlamýþ ve kabul etmiþ bulunuyordu.
1921 Anayasasý güçler ayrýlýðý ilkesini deðil, güçler birliðini kabul etmiþ ve meclis hükümeti sistemini benimsemiþtir. Meclis hükümet sistemi yasama ve yürütme yetkilerinin yasama organýnda birleþmesiyle oluþan kuvvetler birliði sistemidir. Bu yönetim biçiminde yasama ve yürütme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde toplanmýþtýr. Bir devlet baþkanlýðý kurumu oluþturulmamýþtýr. Bakanlar Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafýndan seçilmekte ve istenildiði zaman yine Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafýndan deðiþtirilebilmektedir. Bakanlar kurulu, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne karþý herhan gibi bir hukuki yaptýrým imkanýna sahip deðildir. [10] 1921 anayasasý þekli ve içeriði ile o zaman ki olaðan üstü ve acele ihtiyaçlarý karþýlayacak sýnýrlý fakat gerekli hükümler içeriyordu. 1921 anayasasý siyasi iktidarýn icrasýnda sultana önemli bir yetki vermiþ olan 1876 meþruti monarþisini þeklen yok etmeye cesaret edememiþtir. Hatta son maddesi ile, 5 Eylül 1920 Nisab-ý Müzakereye kanunun kabul ettiði, meclisin amacý “ Saltanat ve Hilafeti kurtarmaktýr.” diyerek bu makamýn sahibi olarak milleti ilan etmekle monarþi ve saltaný ortadan kaldýrmýþtýr. Ancak saltanat ve hilafet kurumlarýna karþý mevcut olan geleneksel baðlýlýk ihtimalini göz önünde tutarak, ne devlet reisine ne de kabineye ayrý bir yer vermek olan Türkiye Büyük Millet Meclisi Baþkanýnýn ayný zamanda bakanlar kurulunca reislik etmesi esasýný benimsemiþtir.

1921 Anayasasýnýn gerçek kimliðini ortaya koyan olay Lozan Konferansý’na Ýstanbul hükümet ininde çaðrýlmasý üzerine çýkarýlan 30 Ekim 1922 tarih ve 307-308 sayýlý meclis kararlarý olmuþtur. Bunlara göre, 1921 Anayasasý, egemenliði padiþahtan alýp Osmanlý imparatorluðu’nun gerçek sahibi ve kurucusu olan millete vermiþtir. O halde 1921 Anayasasý ile Osmanlý imparatorluðu tarihe karýþmýþ, yerine yeni ve Milli Türkiye Devleti gelmiþtir.
Bir geçiþ döneminin temel ihtiyaçlarý için hazýrlanan bu anayasa, cumhuriyet anayasacýlýðý açýsýndan “kalýcý izler býrakmýþ, bunlarýn baþýnda devlet konusundaki devrimci deðiþim olan Türkiye devleti” yani yeni bir devlet, yeni egemenlik anlayýþý, kuvvetler birliði ve meclis hükümeti bu anayasanýn kendisine özgü bir yeniliði olan “yerel yönetimler ve özerklikler” gibi hususlar gelmiþtir. Anayasanýn Türkiye Devleti’nden söz etmesi, ayný topraklarda yeni bir devletin kurulduðunu ilan etmektedir. Türk Devleti’nden deðil de, Türkiye Devleti’nden sözü edilmesi etnik kökeni, dili, kültürü ne olursa olsun, Misak-ý Milli sýnýrlarý içinde yaþayan insanlarýn siyasal birleþmesini ifade etmektedir.
13. maddesini “yerinden yönetim- yerel yönetim”e (madde 11- madde 23) ayýran bu anayasa, teorik olarak Geleneksel Merkeziyetçi sistemden ayrýlmakla birlikte, ulusal iradenin tek temsilcisi olarak meclisi gören Mustafa Kemal, aðýrlýðýný Merkeziyetçilikten yana koymuþ, anayasanýn vilayet ve nahiye þuralarý gibi organlarý oluþturulmamýþtýr.
1921 Anayasasý, 3 yýl 3 ay gibi kýsa ömürlü olmuþ ancak bu kýsa zaman süresince kurtuluþ savaþý baþarýya ulaþmýþ, Saltanat ve Hilafet kaldýrýlmýþ ve Cumhuriyet ilan edilmiþtir.

Bu anayasada en önemli deðiþiklik, 29 Ekim 1923 tarihli ve 364 sayýlý yasa ile gerçekleþtirilerek, Cumhuriyet ilan edilmiþ ve böylece fiilen var olan cumhuriyetin adý konmuþtur. Bu deðiþiklik 1921’in meclis hükümeti sisteminden 1924 Anayasasýna geçiþi saðlamýþtýr. “ Cumhuriyet, Ulusal Egemenlik ve Türkiye Büyük Millet Meclisinin Üstün yeri” gibi esaslar 1921 kurtuluþ anayasacýlýðýna geçen miraslardýr. 1961 ve 1982 Anayasalarýnýn fesih deyiminden kaçýnýp “seçimlerin yenilenmesi” deyiminin kullanmalarý ve memleketimizdeki askeri müdahalelerin de kalýcý olmak niyetini güdememeleri de, bu güçlü mirasýn bir sonucudur.
Sonuç olarak 1921 Anayasasý olaðan üstü þartlarda oluþturulmuþ bir anayasaydý. Bu nedenle ayrýntýlý hükümlere yer verilmemiþtir. 1921 Anayasasý yerini 20 Nisan 1924 tarihinde kabul edilen 1924 Anayasasýna yerini býrakmýþtýr.

2010 Türkiye anayasa deðiþikliði referandumu
 

TEÞKÝLATI ESASÝYE KANUNU
1921
3. Tertip Düstur, Cilt: 1, s. 196
Ceridei Resmiye, 1-7 Þubat 1337
Kanun No:85

Madde 1- Hakimiyet bilâ kaydü þart milletindir. Ýdare usulü halkýn mukadderatýný bizzat ve bilfiil idare etmesi esasýna müstenittir.
Madde 2- Ýcra kudreti ve teþri salahiyeti milletin yegâne ve hakiki mümessili olan Büyük Millet Meclisinde tecelli ve temerküz eder.
Madde 3- Türkiye Devleti Büyük Millet Meclisi tarafýndan idare olunur ve hükûmeti “Büyük Millet Meclisi Hükûmeti” ünvanýný taþýr.
Madde 4- Büyük Millet Meclisi vilayetler halkýnca müntehap azadan mürekkeptir.
Madde 5- Büyük Millet Meclisinin intihabý iki senede bir kere icra olunur. Ýntihap olunan azanýn azalýk müddeti iki seneden ibaret olup fakat tekrar intihap olunmak caizdir. Sabýk Heyet lâhik heyetin içtimaýna kadar vazifeye devam eder. Yeni intihabat icrasýna imkân görülmediði takdirde içtima devresinin yalnýz bir sene temdidi caizdir. Büyük Millet Meclisi azasýnýn herbiri kendini intihap eden vilayetin ayrýca vekili olmayýp umum milletin vekilidir.
Madde 6- Büyük Millet Meclisinin heyeti umumiyesi teþrinisani iptidasýnda davetsiz içtima eder.
Madde 7- Ahkâmý þer’iyenin tenfizi, umum kavaninin vazý, tadili, feshi, ve muahede ve sulh akti ve vatan müdafaasý ilâný gibi hukuku esasiye Büyük Millet Meclisine aittir. Kavanin ve nizamat tanziminde muamelatý nasa erfak ve ihtiyacatý zamana evfak ahkamý fýkhiye ve hukukiye ile adap ve muamelat esas ittihaz kýlýnýr. Heyeti Vekilinin vazife ve mesuliyeti kanunu mahsus ile tayin edilir.
Madde 8- Büyük Millet Meclisi, hükûmetinin inkýsam eylediði devairi kanunu mahsus mucibince intihap kerdesi olan vekiller vasýtasý ile idare eder. Meclis icrai hususat için vekillere veçhe tayin ve ledelhace bunlarý tebdil eyler.
Madde 9- Büyük Millet Meclisi Heyeti Umumiyesi tarafýndan intihap olunan reis bir intihap devresi zarfýnda Büyük Millet Meclisi Reisidir. Bu sýfatla Meclis namýna imza vazýna ve Heyeti Vekile mukarreatýný tasdika salahiyettardýr. Ýcra Vekilleri heyeti içlerinden birini kendilerine reis intihap ederler. Ancak Büyük Millet Meclisi Reisi vekiller heyetinin de reisi tabiisidir.

Ýdare
Madde 10- Türkiye coðraafi vaziyet ve iktisadi münasebet noktai nazarýndan vilayetlere, vilayetler kazalara münkasem olup kazalar da nahiyelerden terekküp eder.

Vilâyat
Madde 11- Vilâyet mahalli umurda manevi þahsiyeti ve muhtariyeti haizdir. Harici ve dahili siyaset, þer’i adlî ve askeri umur, beynelmilel iktisadî münasebat ve hükûmetin umumi tekâlifi ile menafii birden ziyade vilâyata, þâmil hususat müstesna olmak üzere Büyük Millet Meclisince vaz edilecek kavanin mucibince evkaf, Medaris, Maarif, Sýhhiye, Ýktisat, Ziraat, Nafia ve Muaveneti içtimaiye iþlerinin tanzim ve idaresi vilâyet þûralarýnýn salâhiyeti dahilindedir.
Madde 12- Vilâyet Þûralarý vilâyetler halkýnca müntehap azadan mürekkeptir. Vilâyet Þûralarýnýn içtima devresi iki senedir. Ýçtima müddeti senede iki aydýr.
Madde 13- Vilâyet Þûrasý, azasý meyanýnda icra amiri olacak bir reis ile muhtelif þuabatý idareye memur azadan teþekkül etmek üzere bir idare heyeti intihab eder, Ýcra salahiyeti daimi olan bu heyete aittir.
Madde 14- Vilâyette Büyük Milet Meclisinin vekili ve mümessili olmak üzere vali bulunur. Vali, Büyük Millet Meclisi hükûmeti tarafýndan tayin olunup vazifesi devletin umumi ve müþterek vazaifini rüyet etmektir. Vali yalnýz devletin umumi vazaifile mahalli vazaif arasýnda tearuz vukuunda müdahale eder.

Kaza
Madde 15- Kaza yalnýz idari ve inzibati cüzü olup manevi þahsiyeti haiz deðildir. Ýdaresi Büyük Millet Meclisi hûkümeti tarafýndan mansup ve valinin emri altýnda bir kaymakama mevdudur.

Nahiye
Madde 16- Nahiye hususi hayatýnda muhtariyeti haiz bir manevi þahsiyettir.
Madde 17- Nahiyenin bir þûrasý, bir idare heyeti ve bir de müdürü vardýr.
Madde 18- Nahiye þûrasý, nahiye halkýnca doðrudan doðruya müntehap azadan terekküp eder.
Madde 19- Ýdare heyeti ve nahiye müdürü, nahiye þûrasý tarafýndan intihap olunur.
Madde 20- Nahiye þûrasý ve idare heyeti kazai, iktisadi ve mali salahiyeti haiz olup bunlarýn derecatý kavanini mahsusa ile tayin olunur.
Madde 21- Nahiye bir veya birkaç köyden mürekkep olduðu gibi bir kasaba da bir nahiyedir.

Umumi Müfettiþlik
Madde 22- Vilâyetler iktisadi ve içtimaî münasebetleri itibariyle birleþtirilerek umumi müfettiþlik kýtalarý vücuda getirilir.
Madde 23- Umumi müfettiþlik mýntakalarýnýn umumi surette asayiþinin temini ve umum devair muamelatýnýn teftiþi, umumi müfettiþlik mýntakasýndaki vilâyetlerin müþterek iþlerinde ahengin tanzimi vazifesi Umumi müfettiþlere mevdudur. Umumi müfettiþler Devletin umumi vazaifile mahalli idarelere ait vazaif ve mukarreratý daimi surette murakebe ederler.

Maddei Münferide
Ýþbu kanun tarihi neþrinden itibaren meri olur. Ancak elyevm münakit Büyük Millet Meclisi 5 Eylül 1336 tarihli nisabý müzakere kanununun birinci maddesinde gösterildiði üzere gayesinin husulüne kadar müstemirren müçtemi bulunacaðý cihetle iþbu Teþkilatý Esasiye Kanunundaki 4 üncü, 5 inci, 6 ncý maddeler gayenin husulüne elyevm mevcut Büyük Millet Meclisi adedi mürettebinin sülüsaný ekseriyetle karar verildiði takdirde ancak yeni intihabdan itibaren meriyül icra olacaktýr.

1921 ANAYASASI

• Milli Egemenlik ilk kez dile getirilir.
• Türk tarihinin en yumuþak anayasasýdýr.
• Yasama ve yürütme yetkisi mecliste toplandýðý için Meclis hükümeti söz konusudur.
• Meclisin bakanlarý her zaman deðiþebilir.
• Bakanlar kurulunun meclise kullanabileceði hiçbir silahý yoktur.
• Bakanlar teker teker meclis tarafýndan seçilir.
• Devlet Baþkanlýðý müessesi yok.
• Meclis hükümeti; yasama ve yürütme, yasamada birleþmiþtir.
• Milletvekili seçimlerini 2 yýlda bir yapýlmasýný öngörmüþtür.
• Hangi ilin baþkent olacaðý karar verilmemiþtir.

Teþkilat-ý Esasiyenin Yapýsý:
1-Gerekli görüldüðünde Kanun-ý Esasinin uygu­lanmasý uygun görülmüþtür.
2-Yasama, yürütme ve yargý meclise aittir.
3-Egemenlik kayýtsýz þartsýz milletindir.
4-TBMM süre dolmadan seçimleri yenileyebilir.
5-Savaþa ve barýþa TBMM karar verir.
6-Þer’i hükümlerin yürürlüðünü TBMM yapar.
7-Bakanlar meclis tarafýndan seçilir.
8-Vekiller iki yýlda bir seçilir.
9-TBMM baþkaný icra vekilleri heyetinin de baþka­nýdýr.

Teþkilat-ý Esasiyenin Özellikleri:
1-Olaðan üstü durum için hazýrlandýðýndan dolayý geniþ kapsamlý deðildir.
2-Milli Egemenliði yansýtan ilk siyasi belgedir.
3-Temel hak ve hürriyetlere yer verilmemiþtir.
4-23 madde bir ek bölümden oluþur.
5-Yeni devlete iþlerlik kazandýrdý.
6-Laik bir anayasa deðildir.
7-Kuvvet ve yetkinin kaynaðý millettir.
8-Meclisin üstünde güç yoktur.
9-En önemli deðiþikliðini cumhuriyetin ilaný ile gördü.
10-Yeni devletin kurulduðunu belgeledi.
11-TBMM’nin meþruluðunu tanýttý.
12-Amasya Genelgesinden itibaren oluþan ruh resmi hüviyet kazandý.
13-Meclis hükümeti sistemi benimsendi.
14-Milli egemenlik ilkesi yasallaþtý.

Teþkilat-ý Esasiyenin Geç Ýlan Edilme Sebepleri:
1-Kanun-ý Esasinin varlýðý.
2-TBMM’nin kendisini tam olarak ispatlayama­masý.
3-Yeni bir anayasanýn kabulü yeni bir devletin oluþtuðunu gösterir; ki bu da birliði zedeleyebilirdi.

1921 Anayasasý
1. 1876 Kanun-u Esasîsini yürürlükten kaldýrmamý týr.
2. Kendi de i tirili usûlünü öngörmemi tir. Dolayýsýyla 1921 Anayasasý tarihimizdeki ilk ve tek “yumu ak anayasa”dýr.
3. Türk tarihinde ilk defa “millî egemenlik ilkesi”ni ilân etmiþtir.
4. Meclis hükümeti sistemini kurmuþtur. Yani yasama ve yürütme kuvvetleri mecliste toplanmýþtýr.
5. Yasama ve yürütme yetkisi mecliste toplandýðý için Meclis hükümeti söz konusudur.
6. Ýcra vekilleri (bakanlar) doðrudan doðruya Meclis tarafýndan seçiliyordu.
7. Devlet ba kanlýðý, Ba bakanlýk yoktur.
8. Yerinden yönetim ilkesine büyük önem vermiþtir.
9. Birinci Meclis, Nisan 1923’te da ýlmýtýr. Yerine Haziran-Temmuz 1923’te kinci Meclis seçilmiþtir.
10. Cumhuriyet, Anayasanýn 1’inci maddesinin de i tirilmesi suretiyle 29 Ekim 1923’te ilân edilmiþtir.
11. Hangi ilin baþkent olacaðý karar verilmemiþtir.
12. Milletvekili seçimlerini 2 yýlda bir yapýlmasýný öngörmüþtür.

1921 Anayasasýnýn Üstünlüðü ve Katýlýðý Sorunu.
1921 Anayasasýnda kendisinin adî kanunlardan üstün olduðunu ilân eden bir hüküm yoktur. Keza, 1921 Anayasasý kendi deðiþtiriliði için bir hüküm de getirmemektedir. O halde 1921 Anayasasýnýn bir “yumu ak anayasa” olduðu, kanunlar gibi deðiþtirilebileceði sonucuna varabiliriz. Zaten 1921 Anayasasý da yine kanunlar gibi nitelikli bir çoðunluk aranmadan yapýlmýþtýr.

Kýsalýðý ve 1876 Kanun-u Esasîsinin Yürürlüðü.
1921 Anayasasý 23 maddelik çok kýsa bir Anayasadýr. 1921 Anayasasý 1876 Kanun-u Esasîsini yürürlükten kaldýrmamýþtýr. Ayný anda 1876 Kanun-u Esasîsi de yürürlüktedir. Þu kýsa Anayasanýn hükümlerini kýsaca görelim:

Millî Egemenlik lkesi.
1921 Anayasasý çok açýk bir þekilde, daha 1 inci maddesinde millî egemenlik ilkesini ilân etmektedir: “Hakimiyet bilakaydü þart milletindir”. Aslýnda 1876 Kanun-u Esasîsi yürürlükten kaldýrýlmamýþ da olsa, 1921 Anayasasýnýn egemenliðin hükümdara ait olduðu bir sistemden çok farklý bir sistemi benimsediði ortadadýr.

Hükümet Sistemi: Meclis Hükümeti.
Meclis hükümeti sistemi, yasama ve yürütme kuvvetlerinin mecliste toplandýðý bir kuvvetler birliði hükümet sistemidir. Þu nedenlerden dolayý 1921 Anayasasýnýn hükümet sistemi olarak “meclis hükümeti sistemi”ni benimsediðini söyleyebiliriz:
1. 1921 Anayasasýnýn 2’nci maddesi, “yürütme kudreti ve yasama yetkisi milletin yegane ve hakikî temsilcisi olan Büyük Millet Meclisinde belirir ve toplanýr” diyerek açýkça kuvvetler birliði ilkesini kabul etmektedir. Yani B.M.M. sadece yasama yetkisine deðil, yürütme yetkisine de sahiptir.
2. 1921 Anayasasýnýn 3’üncü maddesi de ayný yoldadýr. Bu madde “Türkiye Devleti, Büyük Millet Meclisi tarafýndan idare olunur ve Hükümeti Büyük Millet Meclisi Hükümeti unvanýný taþýr” demektedir.
3. 1921 Anayasasýnýn 8’inci maddesi yine meclis hükümetinin kabul edildiðini göstermektedir. Bu madde, hükümetin bölümlerinin (=bakanlýklarýn) Meclisin seçtiði vekiller aracýlýðýyla yönetileceðini, bu vekillere meclisin yön vereceðini ve keza gerektiðinde bu vekillerin Meclis tarafýndan görevden alýnacaðýný öngörmektedir. Dokuzuncu bölümde gördüðümüz gibi, meclisin doðrudan icra vekili (=bakan) seçmesi, onlarý kendi arzusuna göre istediðinde deðiþtirebilmesi ve onlara yön verebilmesi meclis hükümeti sisteminin tipik özelliklerindendir.
4. Meclis hükümeti sistemine uygun olarak 1921 Anayasasýnda bir devlet baþkanlýðý makamý yoktur. 1921 Anayasasý, normal olarak devlet baþkanýna ait olmasý gereken birtakým görev ve yetkileri “Büyük Millet Meclisi Reisi”ne vermektedir.
5. Meclis hükümeti sistemine uygun olarak 1921 Anayasasý uygulamasýnda icra vekilleri Meclis tarafýndan teker teker seçilmiþlerdir.

Yargý Organýnýn Durumu.
1921 Anayasasýnda yargý düzenlenmemiþtir. Yargý konusunda 1876 Kanun-u Esasînin hükümlerinin yürürlükte olduðu düþünülebilir. Ancak uygulama hiç de öyle olmamýþtýr. Bu dönemde yargý yetkisinin de Meclisin elinde olduðu fikri hâkim olmuþtur. Bu dönemin olaðanüstü koþullarýnýn etkisi altýnda “istiklâl mahkemeleri” kurulmuþtur. Bu mahkemelerin üyeleri Meclis tarafýndan kendi üyeleri arasýndan seçiliyordu. Haliyle bu mahkemelerin oluþum tarzý, hakimlerin baðýmsýzlýðý ilkesine ve kanunî hâkim güvencesine tamamýyla aykýrýydý.

Antlaþma Yapma Yetkisi.
1921 Anayasasýna göre (m.7) milletlerarasý antlaþma yapma (muahede ve sulh akdî) yetkisi Büyük Millet Meclisine aittir.

Yerinden Yönetim.
23 maddelik bu kýsa Anayasanýn toplam 14 maddesinin (m.1023) merkezî idarenin taþra teþkilâtýna ve yerel yönetimlere ayrýlmasý hayret vericidir. Bakanlarýn seçim usûlünü düzenlemeyen bu Anayasa, nahiyelerin idare heyetlerinin nasýl seçileceðini düzenlemeyi ihmal etmemiþtir. 1921 Teþkilât-ý Esasîye Kanununun adem-i merkeziyete ve yerel yönetimlere çok önem verdiði gözlemlenebilir.

Ýkinci Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Aðustos 1923’te Lozan Antlaþmasýný imzalamýþ ve daha sonra ülkenin baðýmsýzlýðý çalýþmalarýný sonuçlandýrmýþtýr.
1921 Anayasasýnýn getirdiði ulusal egemenlik ilkesi ve sonralarý alýnan bir kararla 1 Kasým 1922’de saltanatýn kaldýrýlmasý, cumhuriyetin ilan edileceðine iþaretti.Cumhuriyet 29 Ekim 1923’te ilan edildi ancak cumhuriyetin ilaný yeni bir anayasa ile deðil 1921 Anayasasýnda yapýlan birtakým düzenlemelerle olmuþtur.Bu düzenlemeler þöyledir.
“Anayasa deðiþikliðinin en temel ve belirleyici niteliði “Türkiye Devleti’nin hükümet rejimi Cumhuriyet’tir” ibaresidir.
“Türkiye Devleti’nin cumhurbaþkaný TBMM tarafýndan ve TBMM üyeleri arasýndan, bir seçim dönemi için seçilir. Tekrar seçilmeye cevaz verilmiþtir.”
“Baþbakan ve Bakanlar Kurulu’nun kuruluþ ve göreve baþlayýþ þeklini de düzenleyen bu anayasa deðiþikliklerine göre, baþbakan, cumhurbaþkaný tarafýndan ve TBMM üyeleri içinden seçilir. Bakanlar kurulu cumhurbaþkaný tarafýndan meclisin onayýna sunularak göreve baþlar.”
Bu yapýlan anayasa deðiþiklikleri ile meclis hükümeti sisteminden parlamenter sisteme geçiþ sürecinde çok önemli mesafe katedilmiþtir ve parlamenter sisteme geçiþ süreci 1961 Anayasasý ile tamamlanmýþtýr.
Ýkinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin seçilmesinden sonra, yeni bir anayasanýn oluþturulmasý gereði ortaya çýkmýþtýr.1876 Kanun-i Esasi ve 1921 Teþkilat-ý Esasiye o günkü ihtiyaçlara cevap veremeyince yeni bir anayasaya ihtiyaç duyulmuþ ve cumhuriyetin ilk anayasasý olan 20 Nisan 1924 Anayasasý yürürlüðe girmiþtir.
Bu anayasanýn temel özellikleri 1921 Anayasasý döneminde yaþanan “anayasal ikililik” süreci 1924 Anayasasýnýn kabulü ile sona erdirilmiþtir.
1924 Anayasasý sert bir anayasaydý. Meclis üye tam sayýsýnýn en az üçte biri anayasada deðiþiklik önerisinde bulunabiliyor, üye tam sayýsýnýn en az üçte ikisinin ise deðiþiklik yönünde oy kullanmasý gerekiyordu. Anayasanýn birinci maddesinde yer alan ve devlet biçiminin cumhuriyet olduðuna iliþkin ilkede deðiþiklik yapýlamýyor, deðiþiklik yapýlmasý bile önerilemiyordu. Ayrýca anayasanýn üstünlüðü esas kabul edilerek kanunlarýn anayasaya aykýrý olamayacaðý ilkesi kabul ediliyordu.
1924 anayasasýnda anayasanýn üstünlüðü ilkesi vurgulanmýþ ve egemenliðin kayýtsýz þartsýz milletin olduðu, Türk milletini ancak TBMM’nin temsil ettiði ve millet adýna egemenlik hakkýný yalnýz onun kullanacaðý belirtilmiþtir. Saltanat ve hilafet yerine TBMM gösterilmiþtir. 1924 anayasasý yargý yetkisinin ulus adýna baðýmsýz mahkemeler tarafýndan kullanýlacaðý düzenlemiþtir. Ayrýca cumhurbaþkanýna bir çok yetki verilmiþtir. Örneðin; cumhurbaþkanýnýn devletin baþý olmasý, gerekli durumlarda meclise ve bakanlar kuruluna baþkanlýk etmesi, karþý imza ilkesi ve meclis tarafýndan kabul edilen yasalarýn yeniden görüþülmesi için meclise geri gönderilmesi.
1924 anayasasýnýn meclis hükümeti ve parlamenter rejim arasýnda karma bir sistem kurduðu söylenebilir. 1924 anayasasýnýn meclis hükümetini andýran yönleri Türk milletini ancak TBMM temsil eder ve millet adýna egemenlik hakkýný yalnýz o kullanýr. Yasama yetkisi ve yürütme gücü TBMM’de belirir ve onda toplanýr maddesiyle meclis hükümeti her zaman denetleyebileceði ve düþürebileceði halde hükümetin meclisi feshetme yetkisi yoktur. Parlamenter sistemi andýran yönleri ise meclis yasama yetkisini kendi kullandýðý halde yürütme yetkisini ancak cumhurbaþkaný ve bakanlar kurulu eliyle kullanabilir. Buna göre yürütme yetkisi teorik olarak mecliste bulunmakla beraber meclisin yürütme iþlemlerini bizzat yapmasý söz konusu deðildir. Bu sistemi anayasacýlar kuvvetler birliði ve görevler ayrýlýðý sistemi olarak adlandýrmaktadýr.
1924 anayasasýnýn 1921 anayasasýndan farký, 1924 anayasasýnda kýsa da olsa yargý ve haklar bölümleri vardýr. Örneðin; yargýç baðýmsýzlýðý, yargýç güvencesi, yargýlamanýn açýklýðý, savunma hakký gibi. 1924 anayasasýnda idari bölümün ve yerel yönetimle ilgili hükümler çok kýsaltýlarak çeþitli hükümlere atýlmýþ ve 1921’den farklý olarak vilayet iþlerinin yetki geniþliði ve görev ayrýmý esasýna göre yürütüleceði belirtilmiþtir.
1921 anayasasýnda baþbakan ve bakanlarýn bu sýfatlarý kazanmalarý meclisin onay vermesine baðlýydý. 1924 anayasasýnda ise farklý bir düzenlemeye gidilmiþ ve baþbakan ve bakanlarýn cumhurbaþkanýnýn atamasýyla göreve baþlayacaklarý ve sýfatlarýný kazanacaklarý hükmü yer almýþtýr.
1924 anayasasý yedi defa deðiþikliðe uðramýþtýr. 1924 anayasasýnýn getirdiði en önemli yeniliklerden biri laiklik ilkesidir. 10 Nisan 1928 yýlýnda “Devletin dini Ýslam’dýr” maddesi anayasadan çýkarýlmýþtýr. 1937 yýlýnda yapýlan ikinci bir deðiþiklik ile de laiklik ilkesi anayasaya dahil edilmiþtir. 1931 yýlýndaki deðiþiklik bütçenin mali yýl baþlamadan en az üç ay önce TBMM’ye verilmesi zorunluluðunu getirmiþtir. 1934 yýlýndaki deðiþiklik ile kadýnlara seçme ve seçilme hakký tanýnmýþtýr. 1937 yýlýndaki deðiþiklik ile CHP’nin altý ilkesi anayasaya geçirilerek anayasa hükmü þekline getirilmiþtir. 1945’de Osmanlýca kelimeleri yeni Türkçe’ye çeviren anayasa ikinci deðiþiklikle yeniden eski Osmanlýca’ya döndürülmüþtür.

Tüm bu deðiþikliklere raðmen baþka bir anayasaya gereksinim duyulmasýnýn sebebi 1924 anayasasýnýn aslýnda demokratik bir ruha sahip olmakla beraber demokratik geleneklerin henüz saðlam bir þekilde yerleþmemiþ olduðu bir ülkede çok partili hayatýn aksamadan iþlemesini saðlayacak hukuki güvencelerden yoksun olmasýydý. Ayrýca kanunlarýn anayasaya uygunluðunu denetleyecek baðýmsýz bir yargý mekanizmasýnýn varlýðýna sahip bir anayasa deðildi. 27 Mayýs 1960 müdahalesi ile iktidara geçen Milli Birlik Komitesi kabul ettiði 1 sayýlý kanunla 1924 anayasasýnýn bir çok hükümlerini deðiþtiren geçici bir anayasa düzeni kurmuþtur. Bu anayasaya göre Milli Birlik Komitesi TBMM’nin yetkilerine sahiptir. Komite yasama yetkisini bizzat, yürütme yetkisini de kendi seçtiði bakanlar eliyle kullanacaktýr. Bakanlarý devlet tayin etmektedir. M.B.K. bakanlarý denetleme ve istediði takdirde azletme yetkisine sahiptir. Geçici anayasanýn meydana getirdiði devlet baþkanlýðý makamý cumhurbaþkaný, baþbakan, baþkomutan ve M.B.K. baþkanlýðý yetkilerini kendisinde birleþtirmiþtir.
Yetki ve ayrýcalýklarla donatýlan M.B.K. kamu kanaatinin en iyi þekilde temsil edileceði bir kurulun anayasayý hazýrlamasý gerektiði fikrinde birleþmiþ ve siyasal parti temsilcileri yargý organlarý üyeleri, üniversite üyeleri, barolar, sendikalar, ticaret odalar ve basýn üyelerinden oluþan bir temsilciler birliði oluþturmuþtur. Bu meclis içinde ayrýca seçimle iþ baþýna gelen ve M.B.K. tarafýndan atanan üyeler de mevcuttur. M.B.K. ve temsilciler meclisinden oluþan kurucu meclis hazýrlamýþ olduðu anayasayý 9 Temmuz 1961’de halk oyuna sundu. Anayasa tasarýsýnýn kabulü ve Ekim 1961 seçimleri neticesinde toplanan TBMM böylece 25 Ekim 1961’de geçici anayasal sürece ve dolayýsýyla M.B.K. iktidarýna son verdi.

BÝRÝNCÝ BÖLÜM
Esas hükümler
Madde 1.- Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.
Madde 2.- Türkiye Devleti cumhuriyetçi, milliyetçi, halkçý, devletçi, lâyik ve devrimcidir. Devlet dili Türkçedir. Baþkent Ankara'dýr.
Madde 3.- Egemenlik kayýtsýz þartsýz milletindir.
Madde 4.- Türk milletini ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi temsil eder ve millet adýna egemenlik hakkýný yalnýz o kullanýr.
Madde 5.- Yasama yetkisi ve yürütme erki Büyük Millet Meclisinde belirir ve onda toplanýr.
Madde 6.- Meclis yasama yetkisini kendi kullanýr.
Madde 7.- Meclis, yürütme yetkisini kendi seçtiði Cumhurbaþkaný ve onun tâyin edeceði Bakanlar Kurulu eliyle kullanýr.
Meclis, Hükümeti her vakit denetleyebilir ve düþürebilir.
Madde 8.- Yargý hakký, millet adýna usul ve kanuna göre baðýmsýz mahkemeler tarafýndan kullanýlýr.

ÝKÝNCÝ BÖLÜM
Yasama görevi
Madde 9.- Türkiye Büyük Millet Meclisi, özel kanununa göre millet tarafýndan seçilmiþ milletvekillerinden kurulur.
Madde 10.- Milletvekili seçmek, yirmi iki yaþýný bitiren kadýn, erkek her Türkün hakkýdýr.
Madde 11.- Otuz yaþýný bitiren kadýn, erkek her Türk milletvekili seçilebilir.
Madde 12.- Yabancý Devlet resmî hizmetinde bulunanlar, terhipli cezalarý gerektiren suçlardan veya hýrsýzlýk, sahtecilik, dolandýrýcýlýk, inancý kötüye kullanma, dolanlý iflâs suçlarýndan biriyle hüküm giymiþ olanlar, kýsýtlýlar, yabancý Devlet uyrukluðunu ileri sürenler, kamu hizmetlerinden yasaklýlar, Türkçe okuyup yazma bilmiyenler milletvekili seçilemezler.
Madde 13.- Büyük Millet Meclisinin seçimi dört yýlda bir yapýlýr.
Süresi biten milletvekilleri tekrar seçilebilirler.
Eski Meclis, yeni Meclisin toplanmasýna kadar devam eder.
Yeni seçim yapýlmasýna imkân görülmezse, toplanma dönemi bir yýl daha uzatýlabilir.
Her milletvekili, yalnýz kendini seçen çevrenin deðil, bütün milletin vekilidir.
Madde 14.- Büyük Millet Meclisi, her yýl, Kasým ayý baþýnda çaðrýsýz toplanýr.
Meclis, üyelerinin memleket içinde dolaþmalarý, inceleme yapmalarý, denetleme vazifelerine hazýrlanmalarý ve dinlenmeleri için çalýþmasýna yýlda altý aydan fazla araveremez.
Madde 15.- Kanun teklif etmek hakký, Meclis üyelerinin ve Bakanlar Kurulunundur.
Madde 16.- Milletvekilleri Meclise katýldýklarýnda þöyle andiçerler:
"Namusum üzerine söz veririm ki:
Vatanýn ve milletin mutluluðuna, esenliðine, milletin kayýtsýz þartsýz egemenliðine aykýrý bir amaç gütmiyeceðim ve Cumhuriyet esaslarýna baðlýlýktan ayrýlmýyacaðým."
Madde 17.- Bir milletvekili ne Meclis içindeki oy, düþünce ve demeçlerinden, ne de Meclisteki oy, düþünce ve demeçlerini Meclis dýþýnda söylemek ve açýða vurmaktan sorumlu deðildir. Seçiminden gerek önce ve gerek sonra üstüne suç atýlan bir milletvekili Kamutayýn kararý olmadýkça sanýk olarak sorgulanamaz, tutulamaz, ve yargýlanamaz. Cinayetten suçüstü yakalanma hali bu hükmün dýþýndadýr. Ancak bu halde yetkili makam bunu hemen Meclise bildirmek ödevindedir. Seçiminden önce veya sonra bir milletvekili hakkýnda verilmiþ bir ceza hükmünün yerine getirilmesi milletvekilliði süresinin sonuna býrakýlýr. Milletvekilliði süresi içinde zamanaþýmý yürümez.
Madde 18.- Milletvekillerinin yýllýk ödenekleri özel kanunla gösterilir.
Madde 19.- Araverme sýrasýnda Cumhurbaþkaný veya Meclis Baþkaný gerekli görürse Meclisi toplanmýya çaðýrabilir. Üyelerden beþte birinin istemesi üzerine de Meclis Baþkaný Meclis toplanmýya çaðýrýr.
Madde 20.- Meclis görüþmeleri herkese açýktýr ve olduðu gibi yayýlýr.
Fakat Meclis, Ýçtüzük hükümlerine uygun olarak kapalý oturumlar dahi yapabilir. Kapalý oturumlardaki görüþmeleri yaymak Meclisin kararýna baðlýdýr.
Madde 21.- Meclis, görüþmelerini Ýçtüzük hükümlerine göre yapar.
Madde 22.- Soru, gensoru ve Meclis soruþturmasý, Meclisin yetkilerinden olup bunlarýn nasýl yapýlacaðý Ýçtüzükte gösterilir.
Madde 23.- Milletvekilliði ile Hükümet memurluðu bir kiþide birleþemez.
Madde 24.- Türkiye Büyük Millet Meclisi kamutayý her Kasým ayý baþýnda kendine bir yýl için bir Baþkan, üç Baþkanvekili seçer.
Madde 25.- Seçim dönemi bitmeden Meclis, üyelerinin tam sayýsýnýn saltçokluðu ile seçim yenilemeðe karar verirse, yeni toplanan Meclisin seçim dönemi Kasým ayýndan baþlar.
Kasýmdan önceki toplantý, olaðanüstü toplantý sayýlýr.
Madde 26- Kanun koymak, kanunlarda deðiþiklik yapmak, kanunlarý yorumlamak, kanunlarý kaldýrmak, Devletlerle sözleþme, andlaþma ve barýþ yapmak, harb ilân etmek, Devletin bütçe ve kesinhesap kanunlarýný incelemek ve onamak, para basmak, tekelli ve akçalý yüklenme sözleþmelerini ve imtiyazlarý onamak ve bozmak, genel ve özel af ilân etmek, cezalarý hafifletmek ve deðiþtirmek, kanun soruþturmalarýný ve kanun cezalarýný ertelemek, mahkemelerden çýkýp kesinleþen ölüm cezasý hükümlerini yerine getirmek gibi görevleri Büyük Millet Meclisi ancak kendisi yapar.
Madde 27.- Bir milletvekilinin vatan hayýnlýðý ve milletvekilliði sýrasýnda yiyicilik suçlarýndan biriyle sanýk olduðuna Türkiye Büyük Millet Meclisi kamutayý hazýr üyelerinin üçte iki oy çoðunluðu ile karar verilir yahut on ikinci maddede yazýlý suçlardan biriyle hüküm giyer ve bu da kesinleþirse milletvekilliði sýfatý kalkar.
Madde 28.- Çekilme, kanun hükümleri gereðince kýsýtlanma, özürsüz ve izinsiz iki ay Meclise devamsýzlýk yahut memurluk kabul etme hallerinde milletvekilliði düþer.
Madde 29.- Ölen yahut yukardaki maddeler gereðince milletvekilliði sýfatý kalkan veya düþen milletvekilinin yerine bir baþkasý seçilir.
Madde 30.- Büyük Millet Meclisi kendi kolluk iþlerini Baþkaný eliyle düzenler ve yürütür.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Yürütme görevi
Madde 31.- Türkiye Cumhurbaþkaný, Büyük Millet Meclisi kamutayý tarafýndan ve kendi üyeleri arasýndan bir seçim dönemi için seçilir. Cumhurbaþkanlýðý görevi, yeni Cumhurbaþkanýnýn seçimine kadar sürer. Yeniden seçilmek olur.
Madde 32.- Cumhurbaþkaný, Devletin baþýdýr. Bu sýfatla törenli oturumlarda Meclise ve gerekli gördükçe Bakanlar Kuruluna Baþkanlýk eder ve Cumhurbaþkaný kaldýkça Meclis tartýþma ve görüþmelerine katýlamaz ve oy veremez.
Madde 33.- Cumhurbaþkaný, hastalýk ve memleket dýþý yolculuk gibi bir sebeple görevini yapamaz veya ölüm, çekilme ve baþka sebeplerle Cumhurbaþkanlýðý açýk kalýrsa Büyük Millet Meclisi Baþkaný vekil olarak Cumhurbaþkanlýðý görevini yapar.
Madde 34.- Cumhurbaþkanlýðý boþ kaldýðýnda Meclis toplanýksa Cumhurbaþkanýný hemen seçer.
Meclis toplanýk deðilse Baþkaný tarafýndan hemen toplanmaya çaðrýlarak Cumhurbaþkaný seçilir. Meclisin seçim dönemi sona ermiþ veya seçimin yenilenmesine karar verilmiþ olursa Cumhurbaþkanýný gelecek Meclis seçer.
Madde 35.- Cumhurbaþkaný, meclisi kabul ettiði kanunlarý on gün içinde ilân eder.
Cumhurbaþkaný, uygun bulmadýðý kanunlarý bir daha görüþülmek üzere gene on gün içinde gerekçesi ile birlikte Meclise geri verir. Anayasa ile Bütçe Kanunu bu hüküm dýþýndadýr.
Meclis geri verilen kanunu gene kabul ederse Cumhurbaþkaný onu ilân etmek ödevindedir.
Madde 36.- Cumhurbaþkaný her yýl Kasým ayýnda Hükümetin geçen yýldaki çalýþmalarý ve giren yýl içinde alýnmasý uygun görülen tedbirler hakkýnda bir söylev verir. Yahut söylevini Baþbakana okutur.
Madde 37.- Cumhurbaþkaný, yabancý Devletler yanýnda Türkiye Cumhuriyetinin siyasi temsilcilerini tâyin eder ve yabancý devletlerin siyasi temsilcilerini kabul eder.
Madde 38.- Cumhurbaþkaný, seçiminden hemen sonra Meclis önünde þöyle andiçer:
"Namusum üzerine söz veririm ki:
Cumhurbaþkaný olarak, Cumhuriyet kanunlarýný, milletin egemenlik esaslarýný sayacaðým;
Ve bunlarý müdafaa edeceðim;
Türk milletinin mutluluðuna bütün baðlýlýðýmla, bütün kuvvetimle çalýþacaðým;
Türk Devletine yönelecek her tehlikeyi en son þiddetle önliyeceðim;
Türkiye'nin þanýný, þerefini koruyup yükseltmek, üstüme aldýðým görevin isterlerini yerine getirmek için olanca varlýðýmla çalýþmaktan asla ayrýlmýyacaðým."
Madde 39.- Cumhurbaþkanýnýn çýkaracaðý bütün kararlar Baþbakan ile birlikte ilgili Bakan tarafýndan imzalanýr.
Madde 40.- Baþkomutanlýk, Türkiye Büyük Millet Meclisinin yüce varlýðýndan ayrýlmaz ve Cumhurbaþkaný tarafýndan temsil olunur. Harb kuvvetlerinin komutasý barýþta özel kanuna göre Genelkurmay Baþkanlýðýna ve seferde Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine Cumhurbaþkaný tarafýndan tâyin edilecek kimseye verilir.
Madde 41.- Cumhurbaþkaný, vatan hayýnlýðý halinde Büyük Millet Meclisine karþý sorumludur. Cumhurbaþkanýnýn çýkaracaðý bütün kararlardan doðacak sorumlar 39 uncu madde gereðince bu kararlarý imzalayan Baþbakanýn ve ilgili Bakanýndýr.
Cumhurbaþkanýnýn, özlük iþlerinden dolayý sorumlanmasý gerekirse, Anayasanýn milletvekilliði dokunulmazlýðý ile ilgili 17 nci maddesi hükümlerine uyulur.
Madde 42.- Cumhurbaþkaný, Hükümetin teklifi üzerine, daimî mâlûllük veya kocama gibi özlük sebeplerden dolayý belli kimselerin cezalarýný kaldýrabilir veya hafifletebilir.
Cumhurbaþkaný, Büyük Millet Meclisi tarafýndan sanýklanarak hüküm giyen Bakanlar hakkýnda bu yetkiyi kullanamaz
Madde 43.- Cumhurbaþkanýnýn ödeneði özel kanunla gösterilir.
Madde 44.- Baþbakan, Cumhurbaþkanýnca Meclis üyeleri arasýndan tâyin olunur.
Öteki Bakanlar Baþbakanca Meclis üyeleri arasýndan seçilip tamamý Cumhurbaþkaný tarafýndan onandýktan sonra Meclise sunulur.
Meclis toplanýk deðilse sunma iþi Meclisin toplanmasýna býrakýlýr.
Hükümet, tutacaðý yolu ve siyasi görüþünü en geç bir hafta içinde Meclise bildirir ve ondan güven ister.
Madde 45.- Bakanlar, Baþbakanýn reisliði altýnda (Bakanlar Kurulu) nu meydana getirir.
Madde 46.- Bakanlar Kurulu, Hükümetin genel politikasýndan birlikte sorumludur.
Bakanlarýn her biri kendi yetkisi içindeki iþlerden ve emri altýndakilerin eylem ve iþlemlerinden ve politikasýnýn genel gidiþinden tekbaþýna sorumludur.
Madde 47.- Bakanlarýn görev ve sorumlarý özel kanunla gösterilir.
Madde 48.- Bakanlýklarýn kuruluþu özel kanuna baðlýdýr.
Madde 49.- Ýzinli veya herhangi bir sebeple özürlü olan bir Bakana, Bakanlar Kurulu üyelerinden bir baþkasý geçici olarak vekillik eder. Ancak bir Bakan birden fazlasýna vekillik edemez.
Madde 50.- Bakanlardan birinin Yücedivana yollanmasý hakkýnda Türkiye Büyük Millet Meclisince verilen karar, kendisini bakanlýktan da düþürür.
Madde 51.- Ýdare dâvalarýna bakmak ve idare uyuþmazlýklarýný çözmek, Hükümetçe hazýrlanarak kendine verilecek kanun tasarýlarý ve imtiyaz sözleþme ve þartlaþmalarý üzerine düþünüþünü bildirmek, gerek kendi özel kanunu ve gerek baþka kanunlarla gösterilen görevleri yapmak üzere bir Danýþtay kurulur. Danýþtay baþkanlarý ve üyeleri, daha önce önemli görevlerde bulunmuþ, uzmanlýklarý, bilgileri ve görgüleriyle belirgin kimseler arasýndan Büyük Millet Meclisince seçilir.
Madde 52.- Bakanlar Kurulu, kanunlarýn uygulanýþýný göstermek yahut kanunun emrettiði iþleri belirtmek üzere içinde yeni hükümler bulunmamak ve Danýþtayýn incelemesinden geçirilmek þartiyle tüzükler çýkarýr.
Tüzükler Cumhurbaþkanýnýn imzasý ve ilâniyle yürürlüðe girer.
Tüzüklerin kanunlara aykýrýlýðý ileri sürüldükte bunun çözüm yeri Türkiye Büyük Millet Meclisidir.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Yargý erki
Madde 53.- Mahkemelerin kuruluþu, görev ve yetkileri kanunla gösterilir.
Madde 54.- Yargýçlar, bütün dâvalarýn görülmesinde ve hükmünde baðýmsýzdýrlar ve bu iþlerine hiçbir türlü karýþýlamaz. Ancak kanun hükmüne baðlýdýrlar.
Mahkemelerin kararlarýný Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Bakanlar Kurulu hiçbir türlü deðiþtiremezler, baþkalayamazlar, geciktiremezler ve hükümlerinin yerine getirilmesine engel olamazlar.
Madde 55.- Yargýçlar, kanunda gösterilen usuller ve haller dýþýnda görevlerinden çýkarýlamazlar.
Madde 56.- Yargýçlarýn nitelikleri, haklarý, görevleri, aylýk ve ödenekleri, nasýl tâyin olunacaklarý ve görevlerinden nasýl çýkarýlacaklarý özel kanunla gösterilir.
Madde 57.- Yargýçlar, kanunla gösterilenlerden baþka genel veya özel hiçbir görev alamazlar.
Madde 58.- Mahkemelerde yargýlamalar herkese açýktýr.
Yalnýz yargýlama usulü kanunlarý gereðince bir yargýlamanýn kapalý olmasýna mahkeme karar verebilir.
Madde 59.- Herkes mahkeme önünde haklarýný korumak için gerekli gördüðü yasalý araçlarý kullanmakta serbesttir.
Madde 60.- Hiçbir mahkeme görev ve yetkisi içindeki dâvalara bakmazlýk edemez. Görev ve yetki dýþýnda olan dâvalar ancak bir kararla reddolunur.
Yücedivan
Madde 61.- Bakanlarý, Danýþtay ve Yargýtay baþkanlarý ve üyelerini ve Cumhuriyet Baþsavcýsýný görevlerinden doðacak iþlerden dolayý yargýlamak için Yücedivan kurulur.
Madde 62.- Yücedivan üyeliði için, on biri Yargýtay, onu Danýþtay baþkanlarý ve üyeleri arasýndan ve kendi Genelkurullarý tarafýndan gerekli görüldükte gizli oyla, yirmi bir kiþi seçilir.
Bunlar gizli oy ve salt çoklukla içlerinden birini Baþkan ve birini Baþkanvekili seçerler.
Madde 63.- Yücedivan bir Baþkan ve on dört üye ile kurulur ve kararlarýný salt çoklukla verir.
Geri kalan altý kiþi gerektiðinde kurulun eksiðini tamamlamak için yedek üye durumundadýr.
Bu yedek üyeler, üçü Yargýtay, üçü Danýþtay'dan seçilmiþ üyeler arasýndan olmak üzere adçekme ile ayrýlýr.
Baþkanlýða ve Baþkan vekilliðine seçilenler bu adçekmeye girmezler.
Madde 64.- Yücedivanýn savcýlýk görevi, Baþsavcýlýk tarafýndan görülür.
Madde 65.- Yücedivanýn kararlarý kesindir.
Madde 66.- Yücedivan kanunlara göre yargýlar ve hüküm verir.
Madde 67.- Yücedivan gerekli görüldüðünde Türkiye Büyük Millet Meclisi karariyle kurulur.

BEÞÝNCÝ BÖLÜM
Türklerin kamu haklarý
Madde 68.- Her Türk hür doðar, hür yaþar. Hürriyet baþkasýna zarar vermiyecek her þeyi yapabilmektir.
Tabi haklardan olan hürriyetin herkes için sýnýrý, baþkalarýnýn hürriyeti sýnýrýdýr. Bu sýnýrý ancak kanun çizer.
Madde 69.- Türkler kanun karþýsýnda eþittirler ve ayrýksýz kanuna uymak ödevindedirler. Her türlü grup, sýnýf, aile ve kiþi ayrýcalýklarý kaldýrýlmýþtýr ve yasaktýr.
Madde 70.- Kiþi dokunulmazlýðý, vicdan, düþünme, söz, yayým, yolculuk, baðýt, çalýþma, mülkedinme, malýný ve hakkýný kullanma, toplanma, dernek kurma, ortaklýk kurma haklarý ve hürriyetleri Türklerin tabii haklarýndandýr.
Madde 71.- Cana, mala, ýrza, konuta hiçbir türlü dokunulamaz.
Madde 72.- Kanunda yazýlý hal ve þekillerden baþka türlü hiçbir kimse yakalanamaz ve tutulamaz.
Madde 73.- Ýþkence, eziyet, zoralým ve angarya yasaktýr.
Madde 74.- Kamu faydasýna gerekli olduðu usulüne göre anlaþýlmadýkça ve özel kanunlarý gereðince deðer pahasý peþin verilmedikçe hiç kimsenin malý ve mülkü kamulaþtýrýlamaz.
Çiftçiyi toprak sahibi kýlmak ve ormanlarý devletleþtirmek için alýnacak toprak ve ormanlarýn kamulaþtýrma karþýlýðý ve bu karþýlýklarýn ödeniþi özel kanunlarla gösterilir.
Olaðanüstü hallerde kanuna göre yükletilecek para ve mal ve çalýþma ödevleri dýþýnda hiçbir kimse baþka hiçbir þey yapmaya ve vermeye zorlanamaz.
Madde 75.- Hiçbir kimse felsefe inanýndan, din ve mezhebinden dolayý kýnanamaz. Güvenliðe ve edep törelerine ve kanunlar hükümlerine aykýrý bulunmamak üzere her türlü din törenleri serbesttir.
Madde 76.- Kanunda yazýlý usul ve haller dýþýnda kimsenin konutuna girilemez ve üstü aranamaz.
Madde 77.- Basýn, kanun çerçevesinde serbesttir ve yayýmýndan önce denetlenemez, yoklanamaz.
Madde 78.- Seferberlik ve sýkýyönetim hallerinin veyahut salgýn hastalýklardan dolayý kanun gereðince alýnacak tedbirlerin gerektirdiði kýsýntýlarýn dýþýnda yolculuk hiçbir kayýt altýna alýnamaz.
Madde 79.- Baðýtlarýn, çalýþmalarýn, mülkedinme ve hak ve mal kullanmanýn, toplanmalarýn, derneklerin ve ortaklýklarýn serbestlik sýnýrý kanunlarla çizilir.
Madde 80.- Hükümetin gözetimi ve denetlemesi altýnda ve kanun çerçevesinde her türlü öðretim serbesttir.
Madde 81.- Postalara verilen kâðýtlar, mektuplar ve her türlü emanetler yetkili sorgu yargýcý veya yetkili mahkeme kararý olmadýkça açýlamaz ve telgraf ve telefonla haberleþmenin gizliliði bozulamaz.
Madde 82.- Türkler gerek kendileri, gerek kamu ile ilgili olarak kanunlara ve tüzüklere aykýrý gördükleri hallerde yetkili makamlara ve
Türkiye Büyük Millet Meclisine tek baþlarýna veya toplu olarak haber verebilir ve þikâyette bulunabilirler. Haber veya þikâyeti alan makam kiþi ile ilgili baþvurmalarýn sonucunu dilekçiye yazýlý olarak bildirmek ödevindedir.
Madde 83.- Hiç kimse kanunca baðlý olduðu mahkemeden baþka bir mahkemeye verilemez ve yollanamaz.
Madde 84.- Vergi, devletin genel giderleri için, halkýn pay vermesi demektir.
Bu esasa aykýrý olarak gerçek veya tüzelkiþiler tarafýndan veya onlar adýna resimler, ondalýk alýnmasý ve baþka yüklemeler yapýlmasý yasaktýr.
Madde 85.- Vergiler ancak kanunla salýnýr ve alýnýr.
Devletçe, illerin özel idarelerince ve belediyelerce alýnagelmekte olan resimler ve yüklemeler, kanunlarý yapýlýncaya kadar alýnabilir.
Madde 86.- Harb halinde veya harbi gerektirecek bir durum baþgösterdikte veya ayaklanma olduðunda yahut vatan ve cumhuriyete karþý kuvvetli ve eylemli bir kalkýþma olduðunu gösterir kesin belirtiler görüldükte Bakanlar Kurulu, süresi bir ayý aþmamak üzere yurdun bir kesiminde veya her yerinde sýkýyönetim ilân edebilir ve bunu hemen Meclisin onamasýna sunar. Meclis sýkýyönetim süresini, gerekirse uzatabilir veya kýsaltabilir. Meclis toplanýk deðilse hemen toplanmaya çaðýrýlýr.
Sýkýyönetim süresi ancak Meclisin karariyle uzatýlabilir.
Sýkýyönetim, kiþi ve konut dokunulmazlýðýnýn, basýn, gönderiþme, dernek, ortaklýk hürriyetlerinin geçici olarak kayýtlanmasý veya durdurulmasý demektir.
Sýkýyönetim bölgesiyle bu bölgede hangi hükümlerin uygulanacaðý ve iþlemlerin nasýl yürütüleceði, harp halinde de dokunulmazlýðýn ve diðer hürriyetlerin nasýl kayýtlanabileceði veya durdurulacaðý kanunla gösterilir.
Madde 87.- Kadýn, erkek bütün Türkler ilk öðretimden geçmek ödevindedirler. Ýlk öðretim Devlet okullarýnda parasýzdýr.
Madde 88.- Türkiye'de din ve ýrk ayýrd edilmeksizin vatandaþlýk bakýmýndan herkese "Türk" denir.
Türkiye'de veya Türkiye dýþýnda bir Türk babadan gelen yahut Türkiye'de yerleþmiþ bir yabancý babadan Türkiye'de dünyaya gelipte memleket içinde oturan ve erginlik yaþýna vardýðýnda resmî olarak Türk vatandaþlýðýný istiyen yahut Vatandaþlýk Kanunu gereðince Türklüðe kabul olunan herkes Türktür.
Türklük sýfatýnýn kaybý kanunda yazýlý hallerde olur.

ALTINCI BÖLÜM
Türlü maddeler

Ýller
Madde 89.- Türkiye, coðrafya durumu ve ekonomi iliþkileri bakýmýndan illere, iller ilçelere, ilçeler bucaklara bölünmüþtür ve bucaklar da kasaba ve köylerden meydana gelir.
Madde 90.- Ýllerle þehir, kasaba ve köyler tüzelkiþilik sahibidirler.
Madde 91.- Ýllerin, iþleri, yetki geniþliði ve görev ayrýmý esaslarýna göre idare olunur.

Memurlar
Madde 92.- Siyasi haklarý olan her Türkün, yeterliðine ve hakediþine göre, Devlet memuru olmak hakkýdýr.
Madde 93.- Bütün memurlarýn nitelikleri, haklarý, görevleri, aylýk ve ödenekleri, göreve alýnmalarý ve görevden çýkarýlmalarý, yükselme ve ilerlemeleri özel kanunla gösterilir.
Madde 94.- Kanuna aykýrý iþlerde üstün emrine uymuþ olmak memuru sorumdan kurtarmaz.

Maliye iþleri
Madde 95.- Bütçe Kanunu tasarýsý ve buna baðlý bütçeler ve cetvellerle katma bütçeler Meclise bütçe yýlý baþýndan enaz üç ay önce sunulur.
Madde 96.- Devlet mallarý bütçe dýþý harcanamaz.
Madde 97.- Bütçe Kanununun geçerliði bir yýldýr.
Madde 98.- Kesinhesap kanunu, iliþkin olduðu yýl bütçesinin hesap dönemi içinde elde edilen gelirle, gene o yýlki ödemelerin gerçekleþmiþ tutarýný gösterir kanundur. Bunun þekli ve bölümleri Bütçe Kanunu ile tam karþýlýklý olacaktýr.
Madde 99.- Her yýlýn kesinhesap kanunu tasarýsý o yýlýn sonundan baþlýyarak en geç ikinci yýl Kasým ayý baþýna kadar Büyük Millet Meclisine sunulur.
Madde 100.- Büyük Millet Meclisine baðlý ve Devletin gelirlerini ve giderlerini özel kanuna göre denetlemekle görevli bir Sayýþtay kurulur.
Madde 101.- Sayýþtay, genel uygunluk bildirimini iliþkin olduðu kesinhesap kanununun maliyece Büyük Millet Meclisine verilmesi tarihinden baþlýyarak en geç altý ay içinde Meclise sunar.

Anayasanýn dayanaklarý
Madde 102.- Anayasada deðiþiklik yapýlmasý aþaðýdaki þartlara baðlýdýr:
Deðiþiklik teklifinin Meclis tam üyesinin en az üçte biri tarafýndan imzalanmasý þarttýr.
Deðiþiklikler ancak tamsayýmýn üçte iki oy çokluðu ile kabul edilebilir.
Bu kanunun, Devlet þeklinin Cumhuriyet olduðu hakkýndaki birinci maddesinde deðiþiklik ve baþkalama yapýlmasý hiçbir türlü teklif dahi edilemez.
Madde 103.- Anayasanýn hiçbir maddesi hiçbir sebep ve bahane ile savsanamaz ve iþlerlikten alýkonamaz. Hiçbir kanun Anayasaya aykýrý olamaz.
Madde 104.- 20 Nisan 1340 tarih ve 491 sayýlý Teþkilâtý Esasiye Kanunu yerine mâna ve kavramda bir deðiþiklik yapýlmaksýzýn Türkçeleþtirilmiþ olan bu kanun konulmuþtur.
Madde 105.- Bu kanun yayým tarihinde yürürlüðe girer.

1924 Anayasasý
1. 1924 Anayasasý, kurtuluþ savaþýný yürüten Birinci Meclis tarafýndan deðil, Ýkinci Meclis tarafýndan yapýlmýþtýr.
2. 1924 Anayasasý katý bir anayasadýr.
3. Ýlk þekline göre devletin resmî dini var idi; o da Ýslam diniydi. Bu hüküm 1928’de Anayasada çýkarýlmýþ yerine lâiklik ilkesi 1937 yýlýnda konulmuþtur.
4. CHP’nin “altý umde”si, veya Atatürkçülüðün ilkeleri olarak bilinen ilkeler 1937 yýlýnda Anayasaya dahil edilmiþtir.
5. 1924 Anayasasý göre Cumhurbaþkanýnýn görev süresi, yedi yýl deðil, TBMM’nin secim devresi (yani 4 yýl) kadardýr. Ancak seçilen Cumhurbaþkaný tekrar seçilebilir.
6. 1924 Anayasasý, bir karma hükûmet sistemi benimsemiþtir ki buna “kuvvetler birliði ve görevler ayrýlýðý sistemi” ismi verilmektedir.
7. 1924 Anayasasý olaðanüstü mahkeme kurulmasýný yasaklamamýþ ve “kanunî hâkim ilkesi”ni tam olarak kabul etmemiþtir.
8. 1924 Anayasasý, temel hak ve hürriyetler alanýnda tabiî hak doktrininden esinlenmiþtir.
9. Cumhuriyet döneminde çok partili hayata 1946 yýlýnda Demokrat Partinin kurulmasýyla geçilmiþtir.
10. 1924 Anayasasý, “çoðulcu” deðil, “çoðunlukçu demokrasi anlayýþý”na sahiptir.
11. 1924 Anayasasýnýn dili 1945 yýlýnda öz Türkçeleþtirildi, ama 1952 yýlýnda eski metin tekrar yürürlüðe konuldu.
12. Cumhuriyet döneminde iktidar deðiþimi 1950 seçimleriyle olmuþtur. 13. 1924 Anayasasýna, 27 Mayýs 1960 askerî darbesiyle son verilmiþtir.

• Karma hükümet sistemi benimsenmiþtir. Karma hükümet sistemi, meclis hükümet sistemi ile parlamenter hükümet sistemine geçiþ arasýndaki süreçtir.
• Cumhuriyetin ilaný ile birlikte kabine sistemi oluþmuþtur.
• Anayasa sertliði söz konusudur: Anayasanýn deðiþikliði konusuna iliþkin prosedür ayrýntýlý iþlenmiþ ve bazý þartlara baðlanmýþtýr. Kanunlarýn anayasaya aykýrý olamayacaðý hüküm altýna alýnmýþtýr. Fakat 1961 anayasasýna kadar geçen sürede kanunlarýn anayasaya uygunluðuna iliþkin bir yargýsal denetim mekanizmasý mevcut olmadýðýndan, anayasa ihlali sýkça görülmüþtür.
• Laiklik: Öncelikle 1928 yýlýnda “Devletin dini Ýslam’dýr” maddesi anayasadan çýkartýlmýþ ve 1937 yýlýnda da 6 Atatürk ilkesi anayasaya alýnmýþtýr.
• Kamu Hürriyetleri: Tabii Hak ilkesi kabul görmüþtür. Bu ilke ile hürriyetin tanýmý yapýlmýþ ve sýnýrý çizilmiþtir. Denetim mekanizmansýn yokluðu dolayýsýyla meclis tarafýnda sýkça çýkarýlmýþtýr.
• Çoðunlukçu demokrasi anlayýþýna sahiptir.
• 1946 yýlýndan itibaren çok partili siyasi hayat kabul edilmiþtir.
• 1946 yýlýndan itibaren tek dereceli seçim sistemi benimsenmiþtir.
• Parlamenter sistemin ayýrýcý özelliði; yürütme organýn, yasama organýndan kaynaklanmasý ve ona karþý sorumlu olmasý.
• Önce 1924 Anayasasýnýn resmî adýnýn “Anayasa” deðil, “Teþkilât-ý Esasiye Kanunu” olduðunu hatýrlatalým. 1924 Anayasasý ikinci dönem TBMM tarafýndan üçte iki çoðunlukla 20 Nisan 1340 (1924) günü kabul edildi.

Anayasanýn Üstünlüðü.
Öncelikle belirtelim ki, 1924 Anayasasý, 1876 Kanun-u Esasîsini ve 1921 Anayasasýný açýkça yürürlükten kaldýrýyordu (m. 104 ). Böylece 1921 Anayasasý döneminde yaþanan “ikili anayasal düzen” son buluyordu. “Anayasanýn üstünlüðü ilkesi” 1924 Anayasasýnýn 103’üncü maddesinde açýkça ilân edilmiþtir. Ancak bu dönemde kanunlarýn Anayasasý uygunluðunu denetleyecek bir Anayasa Mahkemesi yoktur. Yargýtay ve Danýþtay da kanunlarýn Anayasaya uygunluðunu denetleme yetkisini kendilerinde görmemiþtir. Bu nedenle, 1924 Anayasasý döneminde anayasanýn üstünlüðü ilkesinin pratikte büyük ölçüde etkisiz kaldýðý söylenebilir.

Anayasanýn Katýlýðý.
1924 Anayasasý “katý” bir anayasadýr. 1924 Anayasasýnýn 102’nci maddesine göre, Anayasa deðiþikliði teklifi, TBMM üye tamsayýsýnýn en az üçte biri tarafýndan verilmeli ve Meclis üye tamsayýsýnýn en az üçte ikisi tarafýndan kabul edilmelidir. Anayasa deðiþikliði sürecinde Cumhurbaþkanýna tanýnan bir yetki (onay, veto vs.) yoktur. Devlet þeklinin Cumhuriyet olduðuna iliþkin Anayasanýn birinci maddesinin deðiþtirilmesi teklif dahi edilemez (m. 102 /son).

Hükümleri.
1924 Anayasasý 6 bölümden oluþmaktadýr. Birinci bölümde “genel hükümler” (madde 1-8); ikinci bölümde “yasama” (madde 9-30), üçüncü bölümde “yürütme” (madde 31-52); dördüncü bölümde “yargý” (madde 53-67), beþinci bölümde “temel hak ve hürriyetler” (madde 68-88); altýncý bölümde ise “deðiþik konular” düzenlenmiþtir.

Genel Hükümler.
Anayasanýn “genel hükümler (ahkam-ý umumiye)” baþlýklý birinci faslýnda þu hususlar hükme baðlanmýþtýr:
Devlet Þekli.
1924 Anayasasýnýn 1’inci maddesine göre, “Türkiye Devleti bir Cumhûriyettir”. Keza devlet þeklinin cumhuriyet olduðu hükmünün deðiþtirilmesi 102’nci maddeyle yasaklanmýþtýr.
Din/Lâiklik.
1924 Anayasasýnýn ilk þekline göre, “Türkiye Devletinin dini, Din-i Ýslamdýr” (m. 2 ). Bu hüküm Anayasadan 1928 yýlýnda çýkarýlmýþ; yerine 1937 yýlýnda “lâiklik ilkesi” konulmuþtur.
Egemenlik .
1924 Anayasasýnýn 3’üncü maddesine göre, “hâkimiyet bilâ kayd-ü-þart milletindir”. Yani 1924 Anayasasýnda da millî egemenlik ilkesi kabul edilmiþtir.
“Altý Umde”.
Cumhuriyet Halk Partisinin “altý umde”si (Cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçýlýk, devletçilik, lâiklik ve inkýlâpçýlýk) 1937 yýlýnda yapýlan bir Anayasa deðiþikliðiyle 1924 Anayasasýnýn 2’nci maddesine ilâve edilmiþtir.
Yasama Organý. Kuruluþu.
Yasama yetkisini TBMM kullanmaktadýr. TBMM tek meclisli bir parlâmentodur. TBMM millet tarafýndan seçilen mebuslardan oluþur (m.9). Mebus (milletvekili) sayýsý Anayasada belirtilmemiþtir. Mebus seçilebilmek için otuz yaþýný bitirmiþ olmak gerekir (m.10). Seçme hakkýna sahip olmak için baþtan 18 yaþýný doldurmuþ olmak yeterli iken, bu sýnýr 1934’te 22’ye yükseltilmiþtir. Kadýnlara seçme ve seçilme hakký 1934 yýlýnda tanýnmýþtýr (m.10). Seçimler dört yýlda bir yapýlýr (m.13). Mebuslar, yasama sorumsuzluðu ve dokunulmazlýðýna sahiptir (m.17).
Kanun Yapma.
Kanun yapma yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisine aittir (m.26). Meclisçe kabul edilen kanunlarýn Cumhurbaþkaný tarafýndan onaylanmasý gerekir. Ancak Cumhurbaþkanýnýn mutlak veya zorlaþtýrýcý bir veto yetkisi yoktur. Cumhurbaþkanýna sadece geciktirici bir veto yetkisi tanýnmýþtýr. Cumhurbaþkaný 10 gün içinde kanunu ya onaylamalýdýr, ya da “bir daha müzakere edilmek üzere” Meclise iade etmelidir. Meclise bu þekilde iade edilen bir kanun, meclis tarafýndan tekrar kabul edilirse, Cumhurbaþkaný onu ilân etmek zorundadýr (m.35). Burada ekleyelim ki, 1924 Anayasasý kanunlarý “tefsir etme (yorumlama)” yetkisini de TBMM’ne vermiþtir. Buna hukukun genel teorisinde “yasama yorumu” denir.
Yürütme Organý.
1924 Anayasasýna göre, yürütme organý ikili yapýdadýr. Bir tarafta Cumhurbaþkaný, diðer tarafta ise “Ýcra Vekilleri Heyeti ” vardýr.
a) Cumhurbaþkaný.- 1924 Anayasasýnýn 31’inci maddesine göre, Cumhurbaþkaný (Reisicumhûr) Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu tarafýndan ve kendi üyeleri arasýndan bir seçim devresi (yani kural olarak 4 yýl) için seçilir. Seçilen Cumhurbaþkaný tekrar seçilebilir. Cumhurbaþkanýnýn yetkileri sýnýrlý sayýda ve semboliktir. Anayasanýn 39’uncu maddesine göre, Cumhurbaþkanýnýn ýsdar edeceði bütün kararlarýn Baþbakan ve ilgili bakan tarafýndan imza edilmesi gerekir. Yani 1924 Anayasasý karþý-imza kuralýný mutlak olarak kabul etmektedir. Cumhurbaþkanýnýn siyasal sorumluluðu yoktur. Anayasaya göre Cumhurbaþkaný sadece “hýyanet-i vataniye halinde Büyük Millet Meclisine karþý mesuldür” (m.41). Cumhurbaþkanýnýn ýsdar edeceði diðer iþlemlerden doðabilecek sorumluluk baþbakan ve ilgili bakana aittir (m.41).
b) Ýcra Vekilleri Heyeti (Bakanlar Kurulu).- 1924 Anayasasýnýn 44’üncü maddesine göre, Baþvekil (Baþbakan), Cumhurbaþkaný tarafýndan ve Meclis üyeleri arasýndan tâyin olunur. Diðer vekiller (bakanlar) Baþvekil tarafýndan, Meclis üyeleri arasýndan seçilerek hepsi Cumhurbaþkaný tasdiki ile Meclise arzolunur. Hükûmet bir hafta içinde programýný Meclise sunmak ve güvenoyu (itimat) istemek zorundadýr. Vekiller, Baþvekilin baþkanlýðýnda Ýcra Vekilleri Heyetini oluþturmaktadýr (m.45). 1924 Anayasasýnýn 46’ncý maddesinde, Ýcra Vekilleri Heyetinin, Hükûmetin genel siyasetinden müþtereken sorumlu olduðu (kolektif sorumluluk) ve keza vekillerin de kendi salâhiyeti dairesindeki icrâattan münferiden sorumlu olduklarý (bireysel sorumluluk) öngörülmüþtür. Özetle, 1924 Anayasasý sisteminde, yürütme organýnýn, gerek Cumhurbaþkaný, gerek Bakanlar Kurulu kanadý parlâmenter sistemin genel ilkelerine uygun olarak düzenlenmiþtir.
Hükümet Sistemi:
Kuvvetler Birliði ve Görevler Ayrýlýðý Sistemi - 1924 Anayasasý, meclis hükümeti ile parlâmenter sistem arasýnda karma bir hükümet sistemi kurmuþtur. Gerçekten de 1924 Anayasasýnda her iki hükümet sistemini çaðrýþtýran özellikler vardýr:
1. 1924 Anayasasýnda bulunan meclis hükümeti sistemine benzeyen yönler þunlardýr:
(a) 1924 Anayasasýna göre, TBMM milletin yegâne ve hakîkî temsilcisi olup Millet nâmýna hâkimiyet hakkýný kullanýr (b) Anayasasýna göre ise, yasama ve yürütme kuvvetleri Büyük Millet Meclisinde belirir ve toplanýr (c) 1924 Anayasasýna göre, Meclis, Hükümeti her vakit denetleyebilir ve düþürebilir (m.7/2). Buna karþýlýk hükümetin meclisi feshetme yetkisi yoktur.
2. Ne var ki, 1924 Anayasasýnýn bazý yönleri de parlâmenter sistemin özelliklerine benzemektedir: (a) Bir kere TBMM, yasama yetkisini kendi kullanabileceði halde (m.6), yürütme yetkisini ancak kendi seçeceði bir Cumhurbaþkaný ve onun tayin edeceði Ýcra Vekilleri Heyeti (=bakanlar kurulu) eliyle kullanabilir (m.7). Yani, TBMM yürütme yetkisine teorik olarak sahip olmakla birlikte, yürütme fonksiyonunu bizzat yerine getiremez. (b) 1924 Anayasasýnýn benimsediði hükümetin kurulmasý usûlü tamamýyla parlâmenter hükümet sistemi modeline uygundur. Yukarýda gördüðümüz gibi, 1924 Anayasasýnýn 44’üncü maddesine göre, Baþbakan Cumhurbaþkaný; diðer bakanlar da Baþbakan tarafýndan seçilmektedir. Bu þekilde seçilen Bakanlar Kurulu Cumhurbaþkaný tarafýndan “tasdik” edilmekte ve Meclisin güvenine sunulmaktadýr. (c) Nihayet, parlâmenter hükümet sisteminin temel ilkelerinden biri olan “hükümetin kolektif sorumluluðu” ilkesi, 1924 Anayasasýnýn 46’ncý maddesinde açýkça kabul edilmiþtir.
Özetle, 1924 Anayasasýnýn kurduðu hükümet sistemi, bazý yönleriyle meclis hükümeti sistemine, diðer bazý yönleriyle de parlâmenter sisteme benzemektedir. Bu nedenle, 1924 Anayasasýnýn bir “karma sistem” kurduðu söylenmektedir. Bu sisteme de “kuvvetler birliði ve görevler ayrýlýðý sistemi” ismi verilmektedir. Gerçekten de yukarýda görüldüðü gibi, yasama ve yürütme kuvvetleri teorik olarak birleþmiþtir ve bunlar Mecliste toplanmýþtýr (m.5). Ancak, Meclis sahip olduðu yürütme kuvvetini bizzat deðil; Cumhurbaþkaný ve bakanlar kurulu marifetiyle kullanabilmektedir. Yani yürütme görevi veya fonksiyonu meclise deðil, Cumhurbaþkaný ve Bakanlar Kuruluna aittir. Özetle, kuvvetler bir, ama görevler veya fonksiyonlar ayrýdýr.
Yargý Organý.
1924 Anayasasýnýn 8’inci maddesine göre, yargý yetkisi, millet nâmýna, usûlü ve kanunu dairesinde baðýmsýz mahkemeler tarafýndan kullanýlýr. Yargý “kuvve-i kazaiyye (yargý kuvveti)” baþlýklý dördüncü fasýlda düzenlenmiþtir (m.53-67). Bu faslýn 61 ilâ 67’nci maddeleri “Divan-Âli (Yüce Divan)”ye iliþkindir. Divan-Âli, görevlerinden dolayý bakanlarý, Þura-yý Devlet (Danýþtay) ve Temyiz Mahkemesi (Yargýtay) üyelerini yargýlamak üzere kurulmuþtu. 11 üye Yargýtay ve 10 üye ise Danýþtay tarafýndan kendi üyeleri arasýnda seçiliyordu. 1924 Anayasasý yüksek mahkemeleri düzenlememiþtir. Þura-yý Devlet (Danýþtay), yargý bölümünde deðil, yürütme bölümünde düzenlenmiþtir (m.51). Keza nizamnamelerin (tüzüklerin) kanunlara aykýrýlýðýný denetlemek görevi Þura-yý Devlete deðil, Türkiye Büyük Millet Meclisine aittir (m52/3). 1924 Anayasasý, kanunlarýn Anayasaya uygunluðunu denetlemekle görevli bir Anayasa Mahkemesi kurmamýþtýr. Dahasý 1924 Anayasasý, kanunlarýn yorumlanmasý yetkisini mahkemelere deðil, yasama organýna vermiþtir (m.26). (Buna “yasama yorumu” denir).
1924 Anayasasý hakimlerin baðýmsýzlýðý ilkesini tanýmýþtýr (m.54). Ancak bunu saðlamak için gerekli güvenceleri öngörmemiþtir. Keza 1924 Anayasasý Hakimler ve Savcýlar Yüksek Kurulu benzeri bir baðýmsýz kurul da yoktur. Anayasa, yargýlamanýn aleniliði ilkesini tanýmýþtýr (m.58).
1924 Anayasasýnda yargý ile ilgili bazý önemli eksiklikler vardýr. 1924 Anayasasý, olaðanüstü mahkeme kurulmasýný yasaklamamaktadýr. Yani “kanunî hâkim ilkesi” veya “doðal yargýç ilkesi” denen ilke Anayasada kabul edilmemiþtir. Doðal yargýç ilkesi, kiþilerin suç iþledikleri tarihte mevcut olan normal mahkemeler tarafýndan yargýlanmalarýný, suçtan sonra sýrf o kiþileri yargýlamak için özel mahkemeler kurulmamasýný öngören bir ilkedir. Uygulamada da olaydan sonra kurulan Ýstiklal Mahkemeleriyle bu ilke ihlâl edilmiþtir. Bu bakýmdan 1924 Anayasasý, kanunî hâkim ilkesini eksiksiz kabul eden 1876 Kanun-u Esasîsinden (m.89) çok daha geridir. Burada ayrýca belirtelim ki 1924 Anayasasýnda yargýya iliþkin getirilen sýnýrlý sayýdaki güvence de kanun koyucu karþýsýnda etkili deðildir; çünkü, 1924 Anayasasý getirdiði güvencelerin ancak “kanun dairesinde” geçerli olduðunu hüküm altýna almýþtýr (örneðin 8, 53, 55, 56).
Temel Hak ve Hürriyetler .
1924 Anayasasý, “Türklerin Hukuk-u Ammesi (Türklerin Kamu Haklarý)” baþlýðý taþýyan beþinci faslýnda düzenlemiþtir (m.68-88). 1924 Anayasasý, temel hak ve hürriyetlerin felsefî kökeni ve sýnýrlarý konusunda 18’inci yüzyýl filozoflarýnýn geliþtirdikleri tabiî hak doktrinini benimsemiþtir. 1924 Anayasasýnda þu temel hak ve hürriyetler ve ilkeler kabul edilmiþtir: Eþitlik ilkesi (m.69), kiþi dokunulmazlýðý, kiþi güvenliði (m.72), iþkence ve eziyet yasaðý (m.73), mülkiyet hakký (m.74), din hürriyeti (m.75), konut dokunulmazlýðý (m.76), basýn hürriyeti (m.77), seyahat hürriyeti (m.78), sözleþme (akit) hürriyeti, çalýþma hürriyeti, mülk edinme ve tasarrufta bulunma hürriyeti, toplanma hürriyeti, dernek (cemiyet) kurma hürriyeti, þirket kurma hürriyeti (m.70, 79), eðitim hürriyeti (m.80), haberleþmenin gizliliði esasý (m.81), dilekçe hakký (m.82), vicdan hürriyeti, düþünce hürriyeti, söz hürriyeti (m.72). Dikkat edilirse tüm bu hak ve hürriyetler “negatif statü haklarý” niteliðindedir. 1924 Anayasa koyucusu, sosyal ve ekonomik haklar akýmýna yabancý kalmýþtýr. 1924 Anayasasý, sosyal devlet anlayýþýndan uzak, klasik, liberal bireyci bir felsefeye sahiptir. Anayasada bazý siyasal haklar da tanýnmýþtý. Mebus seçme ve seçilme hakký (m.10, 11), vatandaþlýk hakký (m.88), devlet memuriyetine girebilme hakký (m.92), Türkiye Büyük Millet Meclisine baþvurabilme hakký (m.82) gibi. Temel hak ve hürriyetlere iliþkin þunu özellikle belirtelim ki, 1924 Anayasasý, tanýdýðý temel hak ve hürriyetler için yargýsal güvenceler getirmemiþtir
1924 Anayasasýnýn Demokrasi Anlayýþý.
1924 Anayasasý, “çoðulcu” deðil, “çoðunlukçu demokrasi” anlayýþýna sahipti. Çoðunlukçu demokrasi anlayýþýna göre, çoðunluðun yönetme hakký mutlaktýr; bu hak azýnlýk haklarý vb. nedenlerle sýnýrlandýrýlmamalýdýr. Bunu, Anayasanýn hakimiyet kayýtsýz þartsýz milletindir (m.3) ve TBMM milletin tek ve gerçek temsilcisi olup millet namýna hakimiyeti hakkýný kullanýr (m.4) diyen hükümlerinden anlýyoruz. Bu hükümler doðrultusunda Meclisin iradesinin sýnýrsýz olduðunu ve Mecliste çoðunluðu elinde bulunduran parti veya grup istediðini yapmakta serbest olduðunu söyleyebiliriz. 1924 Anayasasýnda tanýnan hak ve hürriyetlerin yargýsal güvencelerinin olmamasý, temel hak ve hürriyetlerin sýnýrlandýrýlmasýnýn ölçütlerinin gösterilmemiþ bulunmasý, keza bu dönemde bir Anayasa Mahkemesinin kurulmamýþ ve yargý baðýmsýzlýðýnýn tam anlamýyla saðlanamamýþ olmasý gibi hususlar da çoðunlukçu demokrasi anlayýþýnýn pekiþmesine, azýnlýk haklarýnýn korunamamasýna yol açmýþtýr.
“1945 Anayasasý ”.
20 Nisan 1924 tarih ve 491 sayýlý Teþkilât-ý Esasîye Kanunu, 1945 yýlýnda, dönemin öz Türkçecilik akýmýna uyularak, 10 Ocak 1945 tarih ve 4695 sayýlý Kanunla (Resmî Gazete, 15 Ocak 1945, Sayý 5905), “mana ve kavramda bir deðiþiklik yapýlmaksýzýn Türkçeleþtirilmiþtir. Ýþte 1924 Anayasasýnýn 1945’te öz Türkçeleþtirilen bu metnine “1945 Anayasasý” ismini verebiliriz. Demokrat Parti iktidarý döneminde ise, 1952 yýlýnda, 24 Aralýk 1952 tarih ve 5997 sayýlý Kanunla (Resmî Gazete, 31 Aralýk 1952, Sayý 8297), 1945’te Türkçeleþtirilen metin yürürlükten kaldýrýlarak, 24 Nisan 1924 tarih ve 491 sayýlý Teþkilât-ý Esasîye Kanunu tekrar yürürlüðe konmuþtur.

27 Mayýs ihtilali sonucunda kurucu meclis tarafýndan hazýrlanan 1961 anayasasý gerçek anlamda en demokratik Türk anayasasýdýr. Bu anayasa getirmiþ olduðu yenilikler ile tamamen hukuk devletine ulaþmayý hedeflemiþ ve bu konuda baþarýlý olmuþtur. 1 yýl içinde hazýrlanan yeni anayasa 9 Temmuz 1961’de halk oyuna sunuldu. Seçmenlerin % 81’inin katýldýðý oylamada yeni anayasa % 61,5 evet oyuyla kabul edilmiþtir. Böylece Türk tarihinde ilk kez bir kurucu meclis anayasa hazýrlamýþ ve bu anayasa halk oyu ile kabul edilmiþtir.
1924 Teþkilat-i Esasi egemenliði TBMM’nin kullanacaðýný belirtmekle kalmýþtýr; fakat 1961 anayasasý anayasaya egemenliðin yetkili organlar eliyle ve anayasanýn koyduðu esaslar çerçevesinde kullanýlacaðýný belirten bir madde eklemiþtir. Bu madde ile TBMM’nin sýnýrsýz egemenlik gücü ortadan kaldýrýlmýþ ve TBMM anayasal bir organ niteliðine büründürülmüþtür. 1961 anayasasýnýn 8. maddesine göre kanunlar anayasaya aykýrý olamaz. Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargý organlarýný, idare makamlarý ve kiþileri baðlayan temel hukuk kurallarýdýr. Bu madde ile anayasanýn üstünlüðü ilkesi açýkça kabul edilmiþtir.
1924 anayasasý da anayasanýn üstünlüðünü kabul etmiþtir. Ancak 1961 anayasasý farklý olarak anayasanýn üstünlüðünü koruyacak ve denetleyecek bir yargý organý oluþturmuþtur.

1924 anayasasýnýn hükümet rejimi ikili bir yapý oluþturuyordu; yani hem meclis hükümeti sisteminin hem de parlamenter sistemin özelliklerini taþýyordu. 1961 anayasasý ile bu ikilik ortadan kaldýrýlmýþ ve kuvvetlerin yumuþak bir biçimde ayrýlmasý saðlanarak parlamenter sisteme geçilmiþtir. Ayný þekilde kaðýt üzerinde yargý baðýmsýzlýðýný tanýyan 1924 anayasasýndan farklý olarak 1961 anayasasý yargý baðýmsýzlýðýný tüm güvenceleriyle birlikte gerçekleþtirmiþtir. Ayrýca 1961 anayasasý modern, demokratik sistemlerin anayasalarýna girmiþ olan sosyal devlet ilkesi benimsemiþ ve bu ilkenin gereklerini yerine getirmiþtir. 1961 anayasasý temel hak ve özgürlükler alanýnda kapsamlý ve demokratik bir düzenleme yapmýþtýr. 1924 anayasasýnda yalnýzca sayýlmakla yetinilen bu haklarýn kapsamý geniþletilmiþ, kullanýlmasýyla sýnýrlandýrýlmasý ve durdurulmasý konularýna iliþkin geniþ bir çalýþma yapmýþtýr. Buna göre temel hak ve özgürlüklerin sýnýrlandýrýlmasý anayasanýn sözüne ve ruhuna uygun olarak kanun ile ve hakkýn özüne dokunulmadan gerçekleþtirilecektir.
1961 anayasasý ile kurulan ve anayasanýn üstünlüðü ve hukuk devleti ilkesinin hayata geçirilmesinde büyük önem taþýyan anayasa mahkemesi temel hak ve hürriyetler alanýnda da bir güvenlik organýydý. Laiklik ilkesi anayasada aynen kabul edilmiþtir. 1961 anayasasý ile çoðunlukçu demokrasi anlayýþýndan çoðulcu demokrasi anlayýþýna geçilmiþtir. Çünkü çoðunlukçu demokrasi anlayýþý azýnlýklarýn haklarýný göz ardý ediyordu. Bu nedenle azýnlýk haklarýný korumak ve demokrasinin kalýcý olmasýný saðlamak için çoðulcu demokrasi anlayýþý benimsenmiþtir. 1961 anayasasý ikili meclis sistemini kabul etmiþtir. Meclis millet meclisi ve cumhuriyet senatosundan oluþmaktadýr. Ýkili meclis sistemi ilk kez 1876 Kanun-i Esasi döneminde uygulanmýþtý. 1961 anayasasýnýn getirmiþ olduðu yenilikler temel hak ve özgürlükler 60’lý yýllarýn sonuna doðru yoðun þiddet ve terör eylemlerine sebep olmuþtur. Adalet Partisi ve toplumun büyük bir
kesimi tarafýndan anayasaya yapýlan eleþtirilerin artmasý Türk Silahlý Kuvvetleri’nin 12 Mart 1971’de verdiði muhtýra ile sonuçlanmýþ ve Demirel hükümeti istifaya zorlanmýþtýr.

12 Mart 1971 muhtýrasý ülkenin içinde bulunduðu kargaþa ve iktidarsýzlýk sorununu çözememiþ, týrmanan þiddet ve silahlý terör eylemlerine engel olamamýþtýr. Ülke bütünlüðünü korumak, milli birlik ve beraberliði saðlama, devletin otoritesini ve varlýðýný yeniden saðlamak, demokratik düzenin iþlemesine engel olan sebepleri ortadan kaldýrmak amacýyla 12 Eylül 1980’de ordu yönetime tamamen el koymuþtur. 12 Eylül 1980’de yapýlan darbe ile Milli Güvenlik Konseyi oluþturulmuþ ve sivillerden kurulu bir hükümet kurulmuþtur. Anayasa düzeni hakkýnda kanun ile 1961 anayasasýnda yapýlan bir çok deðiþiklik þöyledir:
Kanunun ikinci maddesine göre TBMM’ye ait olan tüm yetki ve görevler Milli Güvenlik Konseyi’ne geçecektir. Ayný madde ile Milli Güvenlik Konseyi baþkanýnýn devlet baþkaný olduðu ve cumhurbaþkanýnýn görev ve yetkilerini üstlendiði düzenlenmiþtir. Milli Güvenlik Konseyi kanun niteliðindeki iþlemlerinin anayasaya aykýrýlýðýnýn ileri sürülemeyeceði 12 Eylül 1980’den sonra çýkarýlmýþ olan karar, bildiri ve ortak kararnamelerin iptalinin veya yürütmenin durdurulmasý talebinin görüþülmesi söz konusu olamayacaðý, kamu personelleri hakkýnda verilen kararlarýn uygulanmasýnýn durdurulamayacaðý hükme baðlanmýþtýr.
Milli Güvenlik Konseyi ve Danýþma meclisinden oluþan kurucu meclis hazýrladýðý anayasayý 7 Kasým 1981’de halk oyuna sunmuþtur. % 91,27 katýlým oranýyla evet oyu verenler % 91,37 evet çýkmýþ ve oylama sonucunda anayasa kabul edilmiþ ve yayýmlanmýþtýr. Katýlýmýn ve evet oylarýnýn yüksek olmasýnýn sebebi halkýn geçici süreçten býkmasý ve anayasal sisteme geçme isteðiyle 1982 anayasasýnýn toplum içinde eleþtirilmesinin ve incelenmesinin yasaklanmasý ve ayrýca halk oylamasýna katýlmayanlarýn genel seçimlerde de oylamaya katýlamayacaklarýnýn daha önceden bildirilmiþ olmasýnýn etkisi vardýr.
Sonuç olarak 1961 anayasasý ile yüzyýllardan beri süre gelen çabalar kesin bir sonuca ulaþtýrýlmýþtýr. Otoritenin bir tek kiþinin elinde toplanmasý önlenmiþ, ayrýca bir grubun elinde yoðunlaþmasý da istenmemiþtir. Otorite çeþitli kurumlar arasýna daðýtýlmýþ ve 19. yüzyýldan beri istenen bir türlü ulaþýlamayan yürütme gücünün yetkilerinin sýnýrlandýrýlmasý baþarýlmýþtýr. 1961 anayasasý Osmanlý Ýmparatorluðu’ndan bu yana hukuk devleti ilkesini gerçekleþtirme yolunda yapýlan çalýþmalarýn en baþarýlýsýdýr.
1961 anayasasý 1971 yýlýndaki deðiþiklikleri ile birlikte 1980’de yapýlan ikinci bir askeri darbeye kadar yürürlükte kalmýþtýr.

TÜRKÝYE CUMHURÝYETÝ ANAYASASI
(1961)
Kurucu Mecliste Kabul Tarihi : 27/5/1961
Halkoyuna Sunulmak Üzere
Tasarýnýn Resmi Gazete ile Ýlaný : 31/5/1961
Kanunun Resmi Gazete ile Ýlaný : 20/7/1961 / Sayý: 10859
Kanun No Kabul Tarihi
334 9/7/1961

BAÞLANGIÇ
Tarihi boyunca baðýmsýz yaþamýþ, hak ve hürriyetleri için savaþmýþ olan;
Anayasa ve Hukuk dýþý tutum ve davranýþlarýyla meþruluðunu kaybetmiþ bir iktidara karþý direnme hakkýný kullanarak 27 Mayýs 1960 Devrimini yapan Türk Milleti;
Bütün fertlerini, kaderde, kývançta ve tasada ortak, bölünmez bir bütün halinde, millî þuur ve ülküler etrafýnda toplayan ve milletimizi, dünya milletleri ailesinin eþit haklara sahip þerefli bir üyesi olarak millî birlik ruhu içinde daima yüceltmeyi amaç bilen Türk Milliyetçiliðinden hýz ve ilham alarak ve;
“Yurtta Sulh, Cihanda Sulh” ilkesinin, Milli Mücadele ruhunun, millet egemenliðinin, Atatürk Devrimlerine baðlýlýðýn tam þuuruna sahibolarak;
Ýnsan hak ve hürriyetlerini, millî dayanýþmayý, sosyal adâleti, ferdin ve toplumun huzur ve refahýný gerçekleþtirmeyi ve teminat altýna almayý mümkün kýlacak demokratik hukuk devletini bütün hukukî ve sosyal temelleriyle kurmak için;
Türkiye Cumhuriyeti Kurucu Meclisi tarafýndan hazýrlanan bu Anayasayý kabûl ve ilân ve Onu, asýl teminatýn vatandaþlarýn gönüllerinde ve iradelerinde yer aldýðý inancý ile, hürriyete, adâlete ve fâzilete aþýk evlâtlarýnýn uyanýk bekçiliðine emanet eder.

I. Devletin Þekli
Madde 1- Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.

II. Cumhuriyetin Nitelikleri
Madde 2- Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarýna ve ‘Baþlangýç’ta belirtilen temel ilkelere dayanan, millî, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devletidir.

III. Devletin Bütünlüðü; Resmi Dil; Baþkent
Madde 3- Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür.
Resmî Dil Türkçe’dir.
Baþkent Ankara’dýr.

IV. Egemenlik
Madde 4- Egemenlik kayýtsýz þartsýz Türk Milletinindir.
Millet, egemenliðini, Anayasanýn koyduðu esaslara göre, yetkili organlar eliyle kullanýr.
Egemenliðin kullanýlmasý, hiçbir suretle belli bir kiþiye, zümreye veya sýnýfa býrakýlamaz. Hiçbir kimse veya organ, kaynaðýný Anayasadan almýyan bir devlet yetkisi kullanamaz.

V. Yasama Yetkisi
Madde 5- Yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez.

VI. Yürütme Görevi
Madde 6- Yürütme görevi, kanunlar çerçevesinde, Cumhurbaþkaný ve Bakanlar Kurulu tarafýndan yerine getirilir.

VII. Yargý Yetkisi
Madde 7- Yargý yetkisi, Türk Milleti adýna baðýmsýz mahkemelerce kullanýlýr.

VIII. Anayasanýn Üstünlüðü ve Baðlayýcýlýðý
Madde 8- Kanunlar Anayasaya aykýrý olamaz.
Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargý organlarýný, idare makamlarýný ve kiþileri baðlayan temel hukuk kurallarýdýr.

IX. Devlet Þeklinin Deðiþmezliði
Madde 9- Devlet þeklinin Cumhuriyet olduðu hakkýndaki Anayasa hükmü deðiþtirilemez ve deðiþtirilmesi teklif edilemez.
Birinci Bölüm
GENEL HÜKÜMLER
I. Temel Haklarýn Niteliði ve Korunmasý
Madde 10- Herkes, kiþiliðine baðlý, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir.
Devlet, kiþinin temel hak ve hürriyetlerini, fert huzuru, sosyal adâlet ve hukuk devleti ilkeleriyle baðdaþamýyacak surette sýnýrlýyan siyasî, iktisadî ve sosyal bütün engelleri kaldýrýr; insanýn maddî ve mânevî varlýðýnýn geliþmesi için gerekli þartlarý hazýrlar.

II. Temel Hak ve Hürriyetlerin Özü, Sýnýrlanmasý ve Kötüye Kullanýlamamasý
Madde 11- (20.9.1971-1488) (1) Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüðünün, Cumhuriyetin, millî güvenliðin, kamu düzeninin, kamu yararýnýn, genel ahlâkýn ve genel saðlýðýn korunmasý amacý ile veya Anayasanýn diðer maddelerinde gösterilen özel sebeplerle, Anayasanýn sözüne ve ruhuna uygun olarak, ancak kanunla sýnýrlanabilir.
Kanun, temel hak ve hürriyetlerin özüne dokunamaz.
Bu Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbirisi, insan hak ve hürriyetlerini veya Türk Devletinin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüðünü veya dil, ýrk, sýnýf, din ve mezhep ayrýmýna dayanarak, nitelikleri Anayasada belirtilen Cumhuriyeti ortadan kaldýrmak kasdý ile kullanýlamaz.
Bu hükümlere aykýrý eylem ve davranýþlarýn cezasý kanunda gösterilir.

III. Eþitlik
Madde 12- Herkes, dil, ýrk, cinsiyet, siyasî düþünce, felsefî inanç, din ve mezhep ayýrýmý gözetilmeksizin, kanun önünde eþittir.
Hiçbir kiþiye, aileye, zümreye veya sýnýfa imtiyaz tanýnamaz.

IV. Yabancýlarýn Durumu
Madde 13- Bu kýsýmda gösterilen hak ve hürriyetler, yabancýlar için, milletlerarasý hukuka uygun olarak, kanunla sýnýrlanabilir.

Ýkinci Bölüm
KÝÞÝNÝN HAKLARI VE ÖDEVLERÝ
I. Kiþi Dokunulmazlýðý
Madde 14- Herkes, yaþama, maddî ve mânevî varlýðýný geliþtirme haklarýna ve kiþi hürriyetine sahiptir.
Kiþi dokunulmazlýðý ve hürriyeti kanunun açýkça gösterdiði hallerde, usûlüne göre verilmiþ hâkim kararý olmadýkça kayýtlanamaz.
Kimseye eziyet ve iþkence yapýlamaz.
Ýnsan haysiyetiyle baðdaþmýyan ceza konulamaz.

II. Özel Hayatýn Korunmasý
a) Özel Hayatýn Gizliliði
Madde 15- (20.9.1971-1488) (2) Özel hayatýn gizliliðine dokunulamaz. Adlî kovuþturmanýn gerektirdiði istisnalar saklýdýr.
Kanunun açýkça gösterdiði hallerde, usûlüne göre verilmiþ hâkim kararý olmadýkça; millî güvenlik veya kamu düzeni bakýmýndan gecikmede sakýnca bulunan hallerde de kanunla yetkili kýlýnan merciin emri bulunmadýkça kimsenin üstü, özel kâðýtlarý ve eþyasý aranamaz ve bunlara el konulamaz.
b) Konut Dokunulmazlýðý
Madde 16- Konuta dokunulamaz.
Kanunun açýkça gösterdiði hallerde, usûlüne göre verilmiþ hâkim kararý olmadýkça; millî güvenlik veya kamu düzeni bakýmýndan gecikmede sakýnca bulunan hallerde de, kanunla (1) ve (2) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
yetkili kýlýnan merciin emri bulunmadýkça, konuta girilemez, arama yapýlamaz ve buradaki eþyaya el konulamaz.
c) Haberleþme Hürriyeti
Madde 17- Herkes, haberleþme hürriyetine sahiptir.
Haberleþmenin gizliliði esastýr. Kanunun gösterdiði hallerde, hakim tarafýndan kanuna uygun olarak verilmiþ bir karar olmadýkça, bu gizliliðe dokunulamaz.

III.Seyahat ve Yerleþme Hürriyeti
Madde 18- Herkes, seyahat hürriyetine sahiptir; bu hürriyet, ancak millî güvenliði saðlama ve salgýn hastalýklarý önleme amaçlarýyla kanunla sýnýrlanabilir.
Herkes, dilediði yerde yerleþme hürriyetine sahiptir; bu hürriyet, ancak millî güvenliði saðlama, salgýn hastalýklarý önleme, kamu mallarýný koruma, sosyal, iktisâdî ve tarýmsal geliþmeyi gerçekleþtirme zorunluðuyla ve kanunla sýnýrlanabilir.
Türkler, yurda girme ve yurt dýþýna çýkma hürriyetine sahiptir. Yurt dýþýna çýkma hürriyeti kanunla düzenlenir.

IV. Düþünce ve Ýnanç Hak ve Hürriyetleri
a) Vicdan ve Din Hürriyeti
Madde 19- (20.9.1971-1488) (3) Herkes, vicdan ve dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir.
Kamu düzenine veya genel ahlâka veya bu amaçlarla çýkarýlan kanunlara aykýrý olmýyan ibadetler, dinî âyîn ve törenler serbesttir.
Kimse, ibadete, dinî âyin ve törenlere katýlmaya, dinî inanç ve kanaatlerini açýklamaya zorlanamaz. Kimse, dini inanç ve kanaatlerinden dolayý kýnanamaz.
Din eðitim ve öðrenimi, ancak kiþilerin kendi isteðine ve küçüklerin de kanûnî temsilcilerinin isteðine baðlýdýr.
Kimse, Devletin sosyal, iktisâdî, siyasî veya hukûkî temel düzenini, kýsmen de olsa, din kurallarýna dayandýrma veya siyasî veya þahsi çýkar veya nüfuz saðlama amaciyle, her ne suretle olursa olsun, dinî veya din duygularýný yahut dince kutsal sayýlan þeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz. Bu yasak dýþýna çýkan veya baþkasýný bu yolda kýþkýrtan gerçek ve tüzel kiþiler hakkýnda, kanunun gösterdiði hükümler uygulanýr ve siyasi partiler Anayasa Mahkemesince temelli kapatýlýr.
b) Düþünce Hürriyeti
Madde 20- Herkes, düþünce ve kanaat hürriyetine sahiptir; düþünce ve kanaatlarýný söz, yazý, resim ile veya baþka yollarla, tek baþýna veya toplu olarak açýklýyabilir ve yayabilir.
Kimse, düþünce ve kanaatlarýný açýklamaya zorlanamaz.

V. Bilim ve Sanat Hürriyeti
Madde 21- Herkes, bilim ve sanatý serbestçe öðrenme ve öðretme, açýklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araþtýrma hakkýna sahiptir.
Eðitim ve öðretim, Devletin gözetim ve denetimi altýnda serbesttir.
Özel okullarýn baðlý olduðu esaslar, Devlet okullarý ile eriþilmek istenen seviyeye uygun olarak kanunla düzenlenir.
Çaðdaþ bilim ve eðitim esaslarýna aykýrý eðitim ve öðretim yerleri açýlamaz.
(3) ) no’lu dipnot Anayasa metninin sonundadýr.

VI. Basýn ve Yayýmla Ýlgili Hükümler
a) Basýn Hürriyeti
Madde 22- (20.9.1971-1488) (4) Basýn hürdür; sansür edilemez.
Devlet, basýn ve haber alma hürriyetini saðlýyacak tedbirleri alýr.
Basýn ve haber alma hürriyeti, ancak Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüðünü, kamu düzenini, millî güvenliði ve millî güvenliðin gerektirdiði gizliliði veya genel ahlâký korumak, kiþilerin haysiyet, þeref ve haklarýný tecavüzü, suç iþlemeye kýþkýrtmayý önlemek veya yargý görevinin amacýna uygun olarak yerine getirilmesini saðlamak için kanunla sýnýrlanabilir.
Yargý görevinin amacýna uygun olarak yerine getirilmesi için kanunla belirtilecek sýnýrlar içinde hâkim tarafýndan verilecek kararlar saklý olmak üzere, olaylar hakkýnda yayýn yasaðý konamaz.
Türkiye’de yayýmlanan gazete ve dergiler, kanunun gösterdiði suçlarýn iþlenmesi halinde hâkim karariyle; Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüðünün, millî güvenliðin, kamu düzeninin veya genel ahlâkýn korunmasý bakýmýndan gecikmede sakýnca bulunan hallerde de, kanunun açýkça yetkili kýldýðý merciin emriyle toplatýlabilir. Toplatma kararýný veren yetkili merci, bu kararýný en geç 24 saat içinde mahkemeye bildirir. Mahkeme bu kararý en geç üç gün içinde onaylamazsa, toplatma kararý hükümsüz sayýlýr.
Türkiye’de yayýmlanan gazete ve dergiler, millî güvenliðe, kamu düzenine, genel ahlâka, insan hak ve hürriyetlerine dayanan millî, demokratik, lâik ve sosyal Cumhuriyet ilkelerine veya Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmezliði temel hükmüne aykýrý yayýmlardan mahkûm olma halinde mahkeme karariyle kapatýlabilir.
b) Gazete ve Dergi Çýkarma Hakký
Madde 23- Gazete ve dergi çýkarýlmasý, önceden izin alma ve mâli teminat þartýna baðlanamaz.
Gazete ve dergilerin çýkarýlmasý, yayýmý, mâli kaynaklarý ve gazetecilik mesleði ile ilgili þartlar kanunla düzenlenir. Kanun, haber, düþünce ve kanaatlarýn serbestçe yayýmlanmasýný engelleyici veya zorlaþtýrýcý siyasî, iktisadî, mâlî veya teknik kayýtlar koyamaz.
Gazete ve dergiler, Devletin ve diðer kamu tüzel kiþilerinin veya bunlara baðlý kurumlarýn araç ve imkânlarýndan eþitlik esasýna göre faydalanýr.
c) Kitap ve Broþür Çýkarma Hakký
Madde 24- Kitap ve broþür yayýmý izne baðlý tutulamaz; sansür edilemez.
Türkiye’de yayýmlanan kitap ve broþürler, 22 nci maddenin 5 inci fýkrasý hükümleri dýþýnda, toplatýlamaz.
d) Basýn Araçlarýnýn Korunmasý
Madde 25- Basýmevi ve eklentileri ve basýn araçlarý, suç vasýtasý olduðu gerekçesiyle de olsa, zapt veya müsadere edilemez veya iþletilmekten alýkonulamaz.
e) Basýn Dýþý Haberleþme Araçlarýndan Faydalanma Hakký
Madde 26- (20.9.1971-1488) (5) Kiþiler ve siyasî partiler, kamu tüzel kiþileri elindeki basýn dýþý haberleþme ve yayýn araçlarýndan faydalanma hakkýna sahiptir. Bu faydalanmanýn þartlarý ve usulleri, demokratik esaslara ve hakkaniyet ölçülerine uygun olarak kanunla düzenlenir. Kanun, devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüðünün, insan haklarýna dayanan milli, (4) ve (5) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
demokratik, lâik ve sosyal Cumhuriyetin, millî güvenliðin ve genel ahlâkýn korunmasý halleri dýþýnda kalan bir sebebe dayanarak halkýn bu araçlarla haber almasýný, düþünce ve kanaatlere ulaþmasýný ve kamu oyunun serbestçe oluþumunu engelleyici kayýtlar koyamaz.
f) Düzeltme ve Cevap Hakký
Madde 27- Düzeltme ve cevap hakký, ancak kiþilerin haysiyet ve þereflerine dokunulmasý veya kendileriyle ilgili gerçeðe aykýrý yayýnlar yapýlmasý hallerinde tanýnýr ve kanunla düzenlenir.
Düzeltme ve cevap yayýmlanmazsa, yayýmlanmasýnýn gerekip gerekmediðine hakim tarafýndan karar verilir.

VII. Toplantý Hak ve Hürriyetleri
a) Toplantý ve Gösteri Yürüyüþü Hakký
Madde 28- Herkes, önceden izin almaksýzýn, silahsýz ve saldýrýsýz toplanma veya gösteri yürüyüþü yapma hakkýna sahiptir.
Bu hak, ancak kamu düzenini korumak için kanunla sýnýrlanabilir.
b) Dernek Kurma Hakký
Madde 29- (20.9.1971-1488) (6) Herkes, önceden izin almaksýzýn dernek kurma hakkýna sahiptir. Bu hakkýn kullanýlýþýnda uygulanacak þekil ve usuller kanunda gösterilir. Kanun, Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüðünün, milli güvenliðin, kamu düzeninin ve genel ahlâkýn korunmasý maksadiyle sýnýrlar koyabilir.
Hiç kimse bir derneðe üye olmaya veya dernekte üye kalmaya zorlanamaz.
Dernekler, kanunun gösterdiði hallerde hâkim karariyle kapatýlabilir. Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüðünün, milli güvenliðin, kamu düzeninin ve genel ahlakýn korunmasý bakýmýndan gecikmede sakýnca bulunan hallerde de, hâkim kararýna kadar kanunun açýkça yetkili kýldýðý merciin emriyle faaliyetten alýkonulabilir.

VIII. Haklarýn Korunmasý ile Ýlgili Hükümler
a) Kiþi Güvenliði
Madde 30- (20.9.1971-1488; 15.3.1973-1699) (7) Suçluluðu hakkýnda kuvvetli belirti bulunan kiþiler, ancak kaçmayý veya delillerin yok edilmesini veya deðiþtirilmesini önlemek maksadýyla veya bunlar gibi tutuklamayý zorunlu kýlan ve kanunla gösterilen, diðer hallerde hakim karariyle tutuklanabilir. Tutukluluðun devamýna karar verilebilmesi ayný þartlara baðlýdýr.
Yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakýnca bulunan hallerde yapýlabilir; bunun þartlarýný kanun gösterir.
Yakalanan veya tutuklanan kimselere, yakalama veya tutuklama sebeplerinin ve haklarýndaki iddialarýn yazýlý olarak hemen bildirilmesi gerekir.
Yakalanan veya tutuklanan kimse, tutulma yerine en yakýn mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç kýrksekiz saat ve Devlet Güvenlik Mahkemelerinin görev ve yetkilerine giren suçlar ile kanunun açýkca belli ettiði hallerde toplu olarak iþlenen suçlarda ve genellikle savaþ veya sýkýyönetim hallerinde, kanunlarda gösterilen süre içinde hâkim önüne çýkarýlýr; bu süre onbeþ günü geçemez. Kimse bu süreler geçtikten sonra hakim kararý olmaksýzýn, hürriyetinden yoksun kýlýnamaz. Yakalanan veya tutuklanan kimsenin durumu hemen yakýnlarýna bildirilir. (8)
Bu esaslar dýþýnda iþleme tabi tutulan kimselerin uðrayacaklarý her türlü zararlar kanuna göre Devletçe ödenir. (9)
(6), (7), (8) ve (9) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
Hak Arama Hürriyeti
Madde 31- Herkes, meþ’ru bütün vasýta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargý mercileri önünde dâvacý veya dâvalý olarak, iddia ve savunma hakkýna sahiptir.
Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki dâvaya bakmaktan kaçýnamaz.
b) Kanuni Yargý Yolu
Madde 32- (20.9.1971-1488) (10) Hiç kimse, kanunen tâbi olduðu mahkemeden baþka bir merci önüne çýkarýlamaz.
Bir kimseyi kanunen tâbi olduðu mahkemeden baþka bir merci önüne çýkarma sonucunu doðuran yargý yetkisine sahip olaðanüstü merciler kurulamaz.
c) Cezalarýn Kanuni ve Þahsi Olmasý; Zorlama Yasaðý
Madde 33- Kimse, iþlendiði zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadýðý bir fiilinden dolayý cezalandýrýlamaz.
Cezalar ve ceza tedbirleri ancak kanunla konulur.
Kimseye, suçu iþlediði zaman kanunda o suç için konulmuþ olan cezadan daha aðýr bir ceza verilemez.
Kimse, kendisini veya kanunun gösterdiði yakýnlarýný suçlandýrma sonucu doðuracak beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz.
Ceza sorumluluðu þahsîdir.
Genel müsadere cezasý konulamaz.
d) Ýspat Hakký
Madde 34- Kamu görev ve hizmetinde bulunanlara karþý bu görev ve hizmetin yerine getirilmesiyle ilgili olarak yapýlan isnatlardan dolayý açýlan hakaret dâvalarýnda, sanýk, isnadin doðruluðunu ispat hakkýna sahiptir. Bunun dýþýndaki hallerde ispat isteminin kabûlü, ancak isnadolunan fiilin doðru olup olmadýðýnýn anlaþýlmasýnda kamu yararý bulunmasýna veya þikayetçinin ispata râzý olmasýna baðlýdýr.


I. Ailenin Korunmasý
Madde 35- Aile Türk toplumunun temelidir.
Devlet ve diðer kamu tüzel kiþileri, ailenin, ananýn ve çocuðun korunmasý için gerekli tedbirleri alýr ve teþkilâtý kurar.

II. Mülkiyet Hakký
a) Mülkiyete Ait Genel Kural
Madde 36- Herkes, mülkiyet ve miras haklarýna sahiptir.
Bu haklar, ancak kamu yararý amacýyla, kanunla sýnýrlanabilir.
Mülkiyet hakkýnýn kullanýlmasý toplum yararýna aykýrý olamaz.
b) Toprak Mülkiyeti
Madde 37- Devlet, topraðýn verimli olarak iþletilmesini gerçekleþtirmek ve topraksýz olan veya yeter topraðý bulunmýyan çiftçiye toprak saðlamak amaçlarýyla gereken tedbirleri (10) no’lu dipnot Anayasa metninin sonundadýr alýr. Kanun, bu amaçlarla, deðiþik tarým bölgelerine ve çeþitlerine göre topraðýn geniþliðini gösterebilir. Devlet, çiftçinin iþletme araçlarýna sahibolmasýný kolaylaþtýrýr.
Toprak daðýtýmý, ormanlarýn küçülmesi veya diðer toprak servetlerinin azalmasý sonucunu doðuramaz.
c) Kamulaþtýrma
Madde 38- (20.9.1971-1488) (11) Devlet ve kamu tüzel kiþileri, kamu yararýnýn gerektirdiði hallerde, karþýlýklarýný peþin ödemek þartýyla, özel mülkiyette bulunan taþýnmaz mallarý, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, tamamýný veya bir kýsmýný kamulaþtýrmaya ve bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkilidir.
[Ödenecek karþýlýk, taþýnmaz malýn tamamýnýn kamulaþtýrýlmasý halinde o malýn malikinin kanunda gösterilecek usul ve þekle uygun olarak bildireceði vergi deðerini; kýsmen kamulaþtýrmalarda da, vergi deðerinin kamulaþtýrýlan kýsma düþen miktarýný aþamaz.
Kamulaþtýrýlan taþýnmaz mal karþýlýðýnýn vergi deðerinden az takdir edilmesi halinde malikin itiraz ve dava hakký saklýdýr.] (12)
Çiftçinin topraklandýrýlmasý, ormanlarýn Devletleþtirilmesi, yeni orman yetiþtirilmesi ve iskân projelerinin gerçekleþtirilmesi amaçlarýyla kamulaþtýrýlan taþýnmaz mal ve kýyýlarýn korunmasý ve turizm amacýyla kamulaþtýrýlan toprak bedellerinin ödeme þekli kanunla gösterilir.
Kanunun taksitle ödemeyi öngördüðü hallerde çiftçinin topraklandýrýlmasý, ormanlarýn devletleþtirilmesi, yeni orman yetiþtirilmesi ve iskân projelerinin gerçekleþtirilmesi için konulacak süre yirmi yýlý; kýyýlarýn korunmasý ve turizm amacýyla yapýlacak kamulaþtýrmalarda ise bu süre on yýlý aþamaz. Bu takdirde, taksitler eþit olarak ödenir ve kanunla gösterilen faiz haddine baðlanýr.
Kamulaþtýrýlan topraktan, o topraðý doðrudan doðruya iþleten çiftçinin hakkaniyet ölçüleri içinde geçinebilmesi için zaruri olan ve kanunla gösterilen kýsmýn ve küçük çiftçinin kamulaþtýrýlan topraðýnýn bedeli her halde peþin ödenir.
d) Devletleþtirme
Madde 39- Kamu hizmeti niteliði taþýyan özel teþebbüsler, kamu yararýnýn gerektirdiði hallerde, gerçek karþýlýðý kanunda gösterilen þekilde ödenmek þartýyla devletleþtirilebilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngördüðü hallerde, ödeme süresi on yýlý aþamaz ve taksitler eþit olarak ödenir; bu taksitler, kanunla gösterilen faiz haddine baðlanýr.

III. Çalýþma ve Sözleþme Hürriyeti
Madde 40- Herkes, dilediði alanda çalýþma ve sözleþme hürriyetlerine sahiptir. Özel teþebbüsler kurmak serbesttir.
Kanun, bu hürriyetleri, ancak kamu yararý amacýyla sýnýrlayabilir.
Devlet, özel teþebbüslerin milli iktisadýn gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlýlýk içinde çalýþmasýný saðlýyacak tedbirleri alýr.

IV. Ýktisadi ve Sosyal Hayatýn Düzeni
Madde 41- Ýktisadi ve sosyal hayat, adâlete, tam çalýþma esasýna ve herkes için insanlýk haysiyetine yaraþýr bir yaþayýþ seviyesi saðlanmasý amacýna göre düzenlenir. (11) ve (12) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
Ýktisadî, sosyal ve kültürel kalkýnmayý demokratik yollarla gerçekleþtirmek; bu maksatla, milli tasarrufu arttýrmak, yatýrýmlarý toplum yararýnýn gerektirdiði öncelikleri yöneltmek ve kalkýnma plânlarýný yapmak Devletin ödevidir.

V. Çalýþma ile Ýlgili Hükümler
a) Çalýþma Hakký ve Ödevi
Madde 42- Çalýþma herkesin hakký ve ödevidir.
Devlet, çalýþanlarýn insanca yaþamasý ve çalýþma hayatýnýn kararlýlýk içinde geliþmesi için, sosyal iktisadi ve mali tedbirlerle çalýþanlarý korur ve çalýþmayý destekler; iþsizliði önleyici tedbirleri alýr.
Angarya yasaktýr.
Memleket ihtiyaçlarýnýn zorunlu kýldýðý alanlarda vatandaþlýk ödevi niteliði alan beden veya fikir çalýþmalarýnýn þekil ve þartlarý, demokratik esaslara uygun olarak kanunla düzenlenir.
b) Çalýþma Þartlarý
Madde 43- Kimse, yaþýna, gücüne ve cinsiyetine uygun olmýyan bir iþte çalýþtýrýlamaz.
Çocuklar, gençler ve kadýnlar, çalýþma þartlarý bakýmýndan özel olarak korunur.
c) Dinlenme Hakký
Madde 44- Her çalýþan dinlenme hakkýna sahiptir.
Ücretli hafta ve bayram tatili ve ücretli yýllýk izin hakký kanunla düzenlenir.
d) Ücrette Adâlet Saðlanmasý
Madde 45- Devlet, çalýþanlarýn yaptýklarý iþe uygun ve insanlýk haysiyetine yaraþýr bir yaþayýþ seviyesi saðlamalarýna elveriþli adâletli bir ücret elde etmeleri için gerekli tedbirleri alýr.
e) Sendika Kurma Hakký
Madde 46- (20.9.1971-1488) (13) Ýþçiler ve iþverenler, önceden izin almaksýzýn, sendikalar ve sendika birlikleri kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten ayrýlma hakkýna sahiptirler. Bu haklarýn kullanýlýþýnda uygulanacak þekil ve usuller kanunda gösterilir. Kanun, Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüðünün, millî güvenliðin, kamu düzeninin ve genel ahlâkýn korunmasý maksadýyla sýnýrlar koyabilir.
Sendikalar ve sendika birliklerinin tüzükleri, yönetim ve iþleyiþleri demokratik esaslara aykýrý olamaz.
f) Toplu Sözleþme ve Grev Hakký
Madde 47- Ýþçiler, iþverenlerle olan münasebetlerinde, iktisadî ve sosyal durumlarýný korumak veya düzeltmek amacýyla toplu sözleþme ve grev haklarýna sahiptirler.
Grev hakkýnýn kullanýlmasý ve istisnalarý ve iþverenlerin haklarý kanunla düzenlenir.

VI. Sosyal Güvenlik
Madde 48- Herkes, sosyal güvenlik hakkýna sahiptir. Bu hakký saðlamak için sosyal sigortalar ve sosyal yardým teþkilâtý kurmak ve kurdurmak Devletin ödevlerindendir. (13) no’lu dipnot Anayasa metninin sonundadýr.

VII. Saðlýk Hakký
Madde 49- Devlet, herkesin beden ve ruh saðlýðý içinde yaþýyabilmesini ve týbbî bakým görmesini saðlamakla ödevlidir.
Devlet, yoksul veya dar gelirli ailelerin saðlýk þartlarýna uygun konut ihtiyaçlarýný karþýlayýcý tedbirleri alýr.

VIII. Öðrenimin Saðlanmasý
Madde 50- Halkýn öðrenim ve eðitim ihtiyaçlarýný saðlama Devletin baþta gelen ödevlerindendir.
Ýlköðrenim, kýz ve erkek bütün vatandaþlar için mecbûridir ve Devlet okullarýnda parasýzdýr.
Devlet, maddî imkânlardan yoksun baþarýlý öðrencilerin, en yüksek öðrenim derecelerine kadar çýkmalarýný saðlama amacýyla burslar ve baþka yollarla gerekli yardýmlarý yapar.
Devlet, durumlarý sebebiyle özel eðitime ihtiyacý olanlarý, topluma yararlý kýlacak tedbirleri alýr.
Devlet, tarih ve kültür deðeri olan eser ve anýtlarýn korunmasýný saðlar.

IX. Kooperatifçiliði Geliþtirme
Madde 51- Devlet, kooperatifçiliðin geliþmesini saðlýyacak tedbirleri alýr.

X. Tarýmýn ve Çiftçinin Korunmasý
Madde 52- Devlet, halkýn gereði gibi beslenmesini, tarýmsal üretimin toplumun yararýna uygun olarak arttýrýlmasýný saðlamak, topraðýn kaybolmasýný önlemek, tarým ürünlerini ve tarýmla uðraþanlarýn emeðini deðerlendirmek için gereken tedbirleri alýr.

XI. Devletin Ýktisadî ve Sosyal Ödevlerinin Sýnýrý
Madde 53- Devlet, bu Bölümde belirtilen iktisadî ve sosyal amaçlara ulaþma ödevlerini, ancak iktisadî geliþme ile mâlî kaynaklarýnýn yeterliði ölçüsünde yerine getirir.

I. Vatandaþlýk
Madde 54- Türk Devletine vatandaþlýk baðý ile baðlý olan herkes Türktür.
Türk babanýn veya Türk ananýn çocuðu Türktür. Yabancý babadan ve Türk anadan olan çocuðun vatandaþlýk durumu kanunla düzenlenir.
Vatandaþlýk, kanunun gösterdiði þartlarla kazanýlýr ve ancak kanunda belirtilen hallerde kaybedilir.
Hiçbir Türk, vatana baðlýlýkla baðdaþmýyan bir eylemde bulunmadýkça, vatandaþlýktan çýkarýlamaz.
Vatandaþlýktan çýkarma ile ilgili karar ve iþlemlere karþý yargý yolu kapatýlamaz.

II. Seçme ve Seçilme Hakký
Madde 55- Vatandaþlar, kanunda gösterilen þartlara uygun olarak, seçme ve seçilme hakkýna sahiptir.
Seçimler, serbest, eþit, gizli, tek dereceli genel oy, açýk sayým ve döküm esaslarýna göre yapýlýr.

III. Siyasî Partilerle Ýlgili Hükümler
a) Parti Kurma Hakký ve Partilerin Siyasî Hayattaki Yeri
Madde 56- (30.6.1971-1421) (14) Vatandaþlar, siyasî parti kurma ve usûlüne göre partilere girme ve çýkma hakkýna sahiptir.
Siyasî partiler, önceden izin almadan kurulur ve serbestçe faaliyette bulunurlar.
Siyasî partiler, ister iktidarda ister muhalefette olsunlar, demokratik siyasî hayatýn vazgeçilmez unsurlarýdýr.
Son milletvekili genel seçimlerinde muteber oy sayýsýnýn en az yüzde beþini alan veya bu seçimlerde Millet Meclisinde grup teþkil edecek sayýda milletvekilliði kazanmýþ bulunan siyasî partilere Devletçe yapýlacak yardým kanunla düzenlenir.
b) Partilerin Uyacaklarý Esaslar
Madde 57- (15.3.1973-1699) (15) Siyasî partilerin tüzükleri, programlarý ve faaliyetleri, insan hak ve hürriyetlerine dayanan demokratik ve lâik Cumhuriyet ilkelerine ve Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmezliði temel hükmüne uygun olmak zorundadýr. Bunlara uymayan partiler temelli kapatýlýr.
Partilerin iç çalýþmalarý, faaliyetleri, Anayasa Mahkemesine hangi hallerde ve ne suretle hesap verecekleri ve bu mahkemece malî denetimlerinin hangi hallerde ve nasýl yapýlacaðý, demokrasi esaslarýna uygun olarak kanunla düzenlenir.
Siyasî partilerin kapatýlmasý hakkýndaki dâvalara Anayasa Mahkemesinde bakýlýr ve kapatma kararý ancak bu Mahkemece verilir.

IV. Kamu Hizmetlerine Girme Hakký
a) Hizmete Girme
Madde 58- Her Türk, kamu hizmetlerine girme hakkýna sahiptir.
Hizmete alýnmada, ödevin gerektirdiði niteliklerden baþka hiçbir ayýrým gözetilemez.
b) Mal Bildirimi
Madde 59- Kamu hizmetine girenlerin mal bildiriminde bulunmalarý kanunla düzenlenir. Yasama ve yürütme organlarýnda görev alanlar, bundan istisna edilemez.

V.Vatan Hizmeti
Madde 60- (20.9.1971-1488) (16) Vatan hizmeti, her Türkün hakký ve ödevidir. Bu ödevin, Silâhlý Kuvvetlerde veya kamu hizmetlerinde ne þekilde yerine getirileceði kanunla düzenlenir.

VI. Vergi Ödevi
Madde 61- (29.9.1971-1488) (17) Herkes, kamu giderlerini karþýlamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür.
Vergi, resim ve harçlar ve benzeri malî yükümler ancak kanunla konulur.
(14), (15) (16) ve (17) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
Kanunun belli ettiði yukarý ve aþaðý hadler içinde kalmak, ölçü ve esaslara uygun olmak þartiyle, vergi, resim ve harçlarýn muafiyet ve istisnalariyla nisbet ve hadlerine iliþkin hükümlerde deðiþiklik yapmaya, Bakanlar Kurulu yetkili kýlýnabilir.

VII. Dilekçe Hakký
Madde 62- Vatandaþlar, kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve þikâyetleri hakkýnda, tek baþlarýna veya topuca, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazý ile baþvurma hakkýna sahiptir.
Kendileriyle ilgili baþvurmalarýn sonucu, dilekçe sahiplerine yazýlý olarak bildirilir.


Birinci Bölüm
YASAMA
A)Türkiye Büyük Millet Meclisi
I. TBMM’nin Kuruluþu
Madde 63- Türkiye Büyük Millet Meclisi, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosundan kuruludur.
Meclisler, Anayasada gösterilen hallerde birlikte toplanýr.

II. TBMM’nin Görev ve Yetkileri
a) Genel Olarak
Madde 64- (20.9.1971-1488) (18) Kanun koymak, deðiþtirmek ve kaldýrmak, Devletin bütçe ve kesin hesap kanun tasarýlarýný görüþmek ve kabul etmek, para basýlmasýna, genel ve özel af ilânýna, mahkemelerce verilip kesinleþen ölüm cezalarýnýn yerine getirilmesine karar vermek, Türkiye Büyük Millet Meclisinin yetkilerindendir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi kanunla, belli konularda Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararnameler çýkarmak yetkisi verebilir. Yetki veren kanunda, çýkarýlacak kararnamelerin amacý, kapsamý ve ilkeleriyle bu yetkiyi kullanma süresinin ve yürürlükten kaldýrýlacak kanun hükümlerinin açýkça gösterilmesi ve kanun hükmünde kararnamede de yetkinin hangi kanunla verilmiþ olduðunun belirtilmesi lâzýmdýr.
Bu kararnameler, Resmî Gazetede yayýmlandýklarý gün yürürlüðe girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir. Kararnameler, Resmî Gazetede yayýmlandýklarý gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur.
Yetki kanunlarý ve Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan kararnameler, Anayasanýn ve yasama meclisleri içtüzüklerinin kanunlarýn görüþülmesi için koyduðu kurallara göre, ancak, komisyonlarda ve genel kurullarda diðer kanun tasarý ve tekliflerinden önce ve ivedilikle görüþülüp karara baðlanýr.
Yayýmlandýklarý gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan kararnameler, bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilen kararnameler bu kararýn Resmi Gazetede yayýmlandýðý tarihte yürürlükten kalkar. Deðiþtirilerek kabul edilen kararnamelerin deðiþtirilmiþ hükümleri, bu deðiþikliklerin Resmi Gazetede yayýmlandýðý gün yürürlüðe girer.
(18) no’lu dipnot Anayasa metninin sonundadýr.
Anayasanýn ikinci kýsmýnýn birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel hak ve hürriyetler ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez. Anayasa Mahkemesi, bu kararnamelerin Anayasaya uygunluðunu da denetler.
b) Milletlerarasý Andlaþmalarý Uygun Bulma
Madde 65- Türkiye Cumhuriyet adýna yabancý Devletlerle ve milletlerarasý kurullarla yapýlacak andlaþmalarýn onaylanmasý, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onaylamayý bir kanunla uygun bulmasýna baðlýdýr.
Ýktisadî, ticarî veya teknik münasebetleri düzenliyen ve süresi bir yýlý aþmýyan andlaþmalar, Devlet maliyesi bakýmýndan bir yüklenme gerektirmemek, kiþi hâllerine ve Türklerin yabancý memleketlerdeki mülkiyet haklarýna dokunmamak þartýyla, yayýnlanma ile yürürlüðe konabilir. Bu takdirde, bu andlaþmalar, yayýmlarýndan baþlýyarak iki ay içinde Türkiye Büyük Millet Meclisinin bilgisine sunulur.
Milletlerarasý bir andlaþmaya dayanan uygulama andlaþmalarý ile kanunun verdiði yetkiye dayanýlarak yapýlan iktisadî, ticarî, teknik veya idarî andlaþmalarýn Türkiye Büyük Millet Meclisince uygun bulunmasý zorunluðu yoktur; ancak, bu fýkraya göre yapýlan iktisadî, ticarî veya özel kiþilerin haklarýný ilgilendiren andlaþmalar, yayýmlanmadan yürürlüðe konulamaz.
Türk Kanunlarýna deðiþiklik getiren her türlü andlaþmalarýn yapýlmasýna 1 inci fýkra hükmü uygulanýr.
Usulüne göre yürürlüðe konulmuþ milletlerarasý andlaþmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkýnda 149 uncu ve 151 inci maddeler gereðince Anayasa Mahkemesine baþvurulamaz.
c) Silahlý Kuvvet Kullanýlmasýna Ýzin Verme
Madde 66- Milletlerarasý hukukun meþru saydýðý hallerde savaþ hâli ilanýna ve Türkiye’nin taraf olduðu milletlerarasý andlaþmalarýn veya milletlerarasý nezaket kurallarýnýn gerektirdiði haller dýþýnda, Türk Silahlý Kuvvetlerinin yabancý ülkelere gönderilmesine veya yabancý silahlý kuvvetlerin Türkiye’de bulunmasýna izin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir.
Bu izin için, Meclisler, birlikte toplanarak karar verirler.

III. Millet Meclisi
a) Kuruluþ
Madde 67- Millet Meclisi, genel oyla seçilen dörtyüzelli milletvekilinden kuruludur.
b) Milletvekili Seçilme Yeterliði
Madde 68- (16.4.1974-1801) (19) Otuz yaþýný dolduran her Türk milletvekili seçilebilir.
Türkçe okuyup yazma bilmeyenler, kýsýtlýlar, yükümlü olmasýna ve muaf bulunmasýna raðmen muvazzaf askerlik hizmetini yapmayanlar veya yapmýþ sayýlmayanlar ve kamu hizmetlerinden yasaklýlar ile aðýr hapis cezasýný gerektiren bir suçtan dolayý kesin olarak hüküm giymiþ olanlar ve –taksirli suçlar hariç olmak üzere- beþ yýldan fazla hapis cezasýyla veya zimmet, ihtilâs, irtikâp, rüþvet, hýrsýzlýk, dolandýrýcýlýk, sahtecilik, inancý kötüye kullanma, dolanlý iflâs gibi yüz kýzartýcý suçlardan biriyle kesin olarak hüküm giymiþ olanlar, affa uðramýþ olsalar da milletvekili seçilemezler.
(19) no’lu dipnot Anayasa metninin sonundadýr.
Aday olmak, memurluktan çekilme þartýna baðlanamaz. Seçim güvenliði bakýmýndan hangi memurlarýn ne gibi þartlarla aday olabilecekleri kanunla düzenlenir.
Hâkimler ile subay, askeri memur ve astsubaylar, mesleklerinden çekilmedikçe, aday olamazlar ve seçilemezler.
c) Millet Meclisinin Seçim Dönemi
Madde 69- Millet Meclisi seçimleri dört yýlda bir yapýlýr.
Meclis, bu süre dolmadan seçimin yenilenmesine karar verebilir. Süresi biten Milletvekili yeniden seçilebilir.
Yenilenmesine karar verilen meclisin yetkileri, yeni meclisin seçilmesine kadar sürer.

IV. Cumhuriyet Senatosu
a) Kuruluþ
Madde 70- Cumhuriyet Senatosu, genel oyla seçilen yüzelli üye ile Cumhurbaþkanýnca seçilen onbeþ üyeden kuruludur.
13 Aralýk 1960 tarihli ve 157 sayýlý Kanunun altýnda adlarý bulunan Milli Birlik Komitesi Baþkaný ve üyeleri ile eski Cumhurbaþkanlarý, yaþ kaydý gözetilmeksizin, Cumhuriyet Senatosunun tabiî üyesidirler. Tabiî üyeler, Cumhuriyet Senatosunun diðer üyelerinin tâbi olduklarý hükümlere tâbidirler. Ancak, haklarýnda, bu Anayasanýn 73 üncü maddesinin 1inci ve 2 nci fýkralarý ve 10 uncu geçici maddesinin 1 inci fýkrasý hükümleri uygulanmaz. Tabiî üye olarak Cumhuriyet Senatosuna katýldýktan sonra bir siyasi partiye girenlerin tabiî üyelik sýfatý, partiye giriþlerinden sonraki ilk Cumhuriyet Senatosu üyeliði seçimi tarihinde sona erer.
b) Cumhuriyet Senatosuna Üye Seçme Hakký
Madde 71- Millet Meclisi seçimlerinde seçmen olan her Türk, Cumhuriyet Senatosu seçimlerinde de ayný þartlarla oy kullanýr.
c) Cumhuriyet Senatosu Üyeliðine Seçilme Yeterliði
Madde 72- Kýrk yaþýný doldurmuþ ve yüksek öðrenim yapmýþ bulunan ve milletvekili seçilmeye engel bir durumu olmýyan her Türk, Cumhuriyet Senatosuna üye seçilebilir.
Cumhurbaþkanýnca seçilecek üyeler, çeþitli alanlarda seçkin hizmetleriyle tanýnmýþ ve kýrk yaþýný bitirmiþ kimselerden olur. Bunlardan en az onu baðýmsýzlar arasýndan seçilir.
d) Cumhuriyet Senatosu Üyeliðinin Süresi
Madde 73- (17.4.1970-1254)(20) Cumhuriyet Senatosu üyeliðinin süresi altý yýldýr. Süresi biten üyeler yeniden seçilebilir.
Cumhuriyet Senatosunun genel oyla ve Cumhurbaþkanýnca seçilen üyelerinin üçte biri her iki yýlda bir yenilenir.
Millet Meclisi, genel seçimlerinin yapýlacaðý yýla rastlýyan yenileme seçimleri, Millet Meclisi genel seçimleriyle birlikte ve rastlamýyanlarý ise, genel seçimlerden sonra gelen ikinci yýlda genel seçimler için kanunun belirttiði ayda yapýlýr.
74 üncü maddeye göre seçimlerin geriye býrakýlmasý yahut 69 uncu veya 108 inci maddeye göre seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi hallerinde, Cumhuriyet Senatosunun (20) no’lu dipnot Anayasa metninin sonundadýr.
yenileme seçimleri de Millet Meclisi seçimleriyle birlikte yapýlmak üzere geriye býrakýlmýþ veya öne alýnmýþ olur. Bundan sonraki Cumhuriyet Senatosu yenileme seçimleri 3 üncü fýkra hükümlerine göre yapýlýr.
Cumhurbaþkanýnca seçilen üyelerin süresi biter veya bu üyeliklerde her hangi bir sebeple boþalma olursa, Cumhurbaþkaný, bir ay içinde yeni üyeleri seçer.
Boþalan bir üyeliðe seçilen kimse, yerine seçildiði üyenin süresini tamamlar.

V. TBMM Seçimlerinin Geriye Býrakýlmasý ve Ara Seçimleri
Madde 74- Savaþ sebebiyle yeni seçimlerin yapýlmasýna imkân görülmezse, seçimler kanunla bir yýl geriye býrakýlabilir.
Meclislerin ara seçimleri her iki yýlda bir Cumhuriyet Senatosu seçimiyle birlikte yapýlýr.
Millet Meclisi genel seçimlerine bir yýl kala ara seçimi yapýlmaz.

VI. Seçimlerin Genel Yönetim ve Denetimi
Madde 75- Seçimler yargý organlarýnýn genel yönetim ve denetimi altýnda yapýlýr. Seçimlerin baþlamasýndan bitimine kadar, seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlüðü ile ilgili bütün iþlemleri yapma ve yaptýrma, seçim süresince ve seçimden sonra seçim konularýyla ilgili bütün yolsuzluklarý, þikâyet ve itirazlarý inceleme ve kesin karara baðlama ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin seçim tutanaklarýný kabûl etme görevi Yüksek Seçim Kurulunundur.
Yüksek Seçim Kurulunun ve diðer seçim kurullarýnýn görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.
Yüksek Seçim Kurulu, yedi asýl ve dört yedek üyeden kuruludur. Üyelerin altýsý Yargýtay, beþi Danýþtay genel kurullarýnca kendi üyeleri arasýndan üye tamsayýlarýnýn salt çoðunluðunun gizli oyu ile seçilir. Bu üyeler salt çoðunluk ve gizli oyla aralarýndan bir Baþkan ve bir Baþkanvekili seçerler.
Yüksek Seçim Kuruluna Yargýtay ve Danýþtaydan seçilmiþ üyeler arasýndan ad çekme ile ikiþer yedek üye ayrýlýr. Yüksek Seçim Kurulu Baþkan ve Baþkanvekili ad çekmeye girmezler.
B) Meclislere Ait Müþterek Hükümler
I. TBMM Üyeliðiyle Ýlgili Hükümler
a) Milletin Temsili
Madde 76- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri deðil, bütün Milleti temsil ederler.
b) Andiçme
Madde 77- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, görevlerine baþlarken þöyle andiçerler:
“Devletin baðýmsýzlýðýný, vatanýn ve milletin bütünlüðünü koruyacaðýma; Milletin kayýtsýz þartsýz egemenliðine, demokratik ve lâik Cumhuriyet ilkelerine baðlý kalacaðýma ve halkýn mutluluðu için çalýþacaðýma namusum üzerine söz veririm.”
c) Üyelikle Baðdaþmayan Ýþler
Madde 78- Ýki Meclis üyeliði bir kiþide birleþemez.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Devlet ve diðer kamu tüzel kiþilerinde ve bunlara baðlý kuruluþlarda, Devletin veya diðer kamu tüzel kiþilerinin doðrudan doðruya veya dolayýsiyle katýldýðý teþebbüs ve ortaklýklarda, kamu yararýna çalýþan derneklerden özel gelir kaynaklarý ve özel imkânlarý kanunla saðlanmýþ olanlarýn yönetim kurullarýnda ve baþka iþlerinde görev alamazlar ve bunlarýn herhangi bir yüklenme iþini doðrudan doðruya veya dolayýsiyle kabul edemezler.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, yürütme organýnýn teklif, inha, atama veya onamasýna baðlý resmî veya özel herhangi bir iþle görevlendirilemezler. Bir üyenin belli konuda ve altý ayý aþmamak üzere Bakanlar Kurulunca verilecek geçici bir görevi kabul edebilmesi, kendi Meclisinin kararýna baðlýdýr.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliði ile baðdaþamýyan diðer görev ve iþler kanunla gösterilir.
d) Yasama Dokunulmazlýðý
Madde 79- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclis çalýþmalarýndaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düþüncelerden ve bunlarý Meclis dýþýnda tekrarlamak ve açýða vurmaktan sorumlu tutulamazlar.
Seçimden önce veya sonra bir suç iþlediði ileri sürülen bir Meclis üyesi, kendi Meclisinin kararý olmadýkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargýlanamaz. Aðýr cezayý gerektiren suçüstü hali bu hükmün dýþýndadýr; ancak, bu halde, yetkili makam, durumu hemen ve doðrudan doðruya üyenin Meclisine bildirmek zorundadýr.
Bir Meclis üyesi hakkýnda seçiminden önce veya sonra verilmiþ bir ceza hükmünün yerine getirilmesi, üyelik sýfatýnýn sona ermesine býrakýlýr. Üyelik süresince zamanaþýmý iþlemez.
Tekrar seçilen Meclis üyesi hakkýndaki tâkibat, kendi Meclisinin yeniden dokunulmazlýðýný kaldýrmasýna baðlýdýr.
Meclislerdeki siyasî parti gruplarýnca, yasama dokunulmazlýðý ile ilgili görüþme yapýlamaz ve karar alýnamaz.
e) Üyeliðin Düþmesi
Madde 80- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliði, bir üyenin üye seçilmeye engel bir suçtan dolayý kesin olarak hüküm giymesi, çekilmesi, kýsýtlanmasý, üyelikle baðdaþmýyan bir hizmet kabûl etmesi veya Meclis çalýþmalarýna izinsiz veya özürsüz ve aralýksýz olarak bir ay katýlmamasý yüzünden üyeliðinin düþtüðünün kendi Meclisince karara baðlanmasý hallerinde sona erer.
f) Ýptâl Sistemi
Madde 81- Yasama dokunulmazlýðýnýn kaldýrýlmasýna veya üyeliðin düþtüðüne meclisçe karar verilmesi hallerinde, karar tarihinden baþlayarak bir hafta içinde, ilgili üye veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinden her hangi biri, bu kararýn, Anayasa veya Ýçtüzük hükümlerine aykýrýlýðý iddiâsiyle iptâli için Anayasa Mahkemesine baþvurabilir. Anayasa Mahkemesi, iptâl istemini onbeþ gün içinde karara baðlar.
g) Ödenek ve Yolluklar
Madde 82- (30.6.1971-1421) (21) Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek ve yolluklarý kanunla düzenlenir. Ödeneðin aylýk tutarý en yüksek Devlet memurunun almakta olduðu miktarý, yolluk da ödeneðin yarýsýný aþamaz.
Ödenek ve yolluklarýn en çok üç aylýðý önceden ödenebilir.
(21) no’lu dipnot Anayasa metninin sonundadýr.

II. TBMM’nin Faaliyetiyle Ýlgili Hükümler
a) Toplanma ve Tatil
Madde 83- Türkiye Büyük Millet Meclisi, her yýl Kasým ayýnýn ilk günü kendiliðinden toplanýr.
Türkiye Büyük Millet Meclisi yýlda en çok beþ ay tatil yapabilir. Meclisler ayný zamanda tâtile girerler.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, araverme veya tâtil sýrasýnda, doðrudan doðruya veya Bakanlar Kurulunun istemi üzerine, Cumhurbaþkanýnca toplantýya çaðýrýlýr. Meclis Baþkanlarý da, kendi Meclislerini doðrudan doðruya veya üyelerinin beþte birinin istemi üzerine toplantýya çaðýrýrlar.
Meclislerden biri toplantýya çaðýrýlýnca, diðeri kendiliðinden toplanýr.
Araverme veya tâtil sýrasýnda toplantýya çaðrýlan Meclisler, önce, bu toplantýyý gerektiren konu üzerinde görüþme yaparlar.
b) Baþkanlýk Divaný
Madde 84- Meclislerin Baþkanlýk Divanlarý, o Meclisteki siyasi parti gruplarýnýn kuvvetleri ölçüsünde Divana katýlmalarýný saðlýyacak þekilde kurulur.
Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu Baþkanlarý, kendi Meclislerince üye tamsayýsýnýn üçte iki çoðunluðu ve gizli oy ile ikiþer yýl için seçilirler; ilk iki oylamada bu çoðunluk saðlanamazsa, salt çoðunlukla yetinilir. Meclis Baþkanlýklarý için Meclisteki siyasi parti gruplarý aday gösteremezler.
Baþkanlar ve Baþkanvekilleri, üyesi bulunduklarý, siyasî partilerin veya siyasî parti gruplarýnýn Türkiye Büyük Millet Meclisinin içinde veya dýþýndaki faaliyetlerine ve görevlerinin yerine getirilmesini gerektiren haller dýþýnda, Meclis tartýþmalarýna katýlamazlar; Baþkan oy kullanamaz.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleþik toplantýlarýnda Baþkanlýk Divaný, Millet Meclisi Baþkanlýk Divanýdýr.
c) Ýçtüzük, Siyasi Parti Gruplarý ve Kolluk Ýþleri
Madde 85- Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Meclisler, çalýþmalarýný, kendi yaptýklarý Ýçtüzüklerin hükümlerine göre yürütürler.
Ýçtüzük hükümleri, siyasî parti gruplarýnýn, Meclislerin bütün faaliyetlerine kuvvetleri oranýnda katýlmalarýný saðlýyacak yolda düzenlenir. Siyasî parti gruplarý, en az on üyeden meydana gelir.
Meclisler, kendi kolluk iþlerini Baþkanlarý eliyle düzenler ve yürütürler.
d) Toplantý ve Karar Yeter Sayýsý
Madde 86- Her Meclis, üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðuyla toplanýr ve Anayasada baþkaca hüküm yoksa, toplantýya katýlanlarýn salt çoðunluðuyla karar verir.
Türkiye Büyük Millet Meclisinde toplantý yetersayýsý, her iki Meclis üye tamsayýsý toplamýnýn salt çoðunluðudur.
e) Görüþmelerin Açýklýðý ve Yayýnlanmasý
Madde 87- Meclis görüþmeleri açýktýr ve ilgili Meclisin tutanak dergisinde tam olarak yayýnlanýr.
Meclisler, Ýçtüzük hükümlerine uygun olarak kapalý oturumlar yapabilir; bu oturumlardaki görüþmelerin yayýmý ilgili Meclisin kararýna baðlýdýr.
Meclislerdeki açýk görüþmelerin her türlü vasýta ile yayýmý önlenemez.

III. TBMM’nin Denetim Yollarý
a) Genel Olarak
Madde 88- Soru, genel görüþme, Meclis soruþturmasý ve Meclis araþtýrmasý her iki Meclisin yetkilerindendir.
Meclis araþtýrmasý, belli bir konuda bilgi edinilmek için yapýlan incelemeden ibarettir.
b) Gensoru
Madde 89- (20.9.1971-1488) (22) Gensoru yetkisi yalnýz Millet Meclisinindir. Gensoru önergesi bir siyasî parti grubu adýna veya en az 10 milletvekilinin imzâsiyle verilir.
Gensoru önergesinin gündeme alýnýp alýnmýyacaðý, veriliþinden sonraki üç birleþim içinde görüþülür. Bu görüþmede, ancak önerge sahiplerinden biri, siyasî parti gruplarý adýna birer milletvekili, Bakanlar Kurulu adýna Baþbakan veya bir bakan konuþabilir.
Gensoru önergelerinin gerektiðinde önceden basýlýp daðýtýlmasýný ve Meclis çalýþmalarýnýn dengeli olarak yürütülmesini düzenleyici hükümler içtüzükte gösterilir.
Gündeme alma karariyle birlikte gensorunun görüþme günü de belli edilir.
Gensorunun görüþülmesi, gündeme alma kararý tarihinden baþlayarak iki gün geçmedikçe yapýlamaz ve yedi günden sonraya býrakýlamaz.
Gensoru görüþmeleri sýrasýnda üyelerin verecekleri gerekçeli güvensizlik önergeleri veya Bakanlar Kurulunun güven isteði, bir tam gün geçtikten sonra oylanýr.
Bakanlar Kurulunun veya bir bakanýn düþürülebilmesi, üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðuyla olur.
c) Meclis Soruþturmasý
Madde 90- Baþbakan veya Bakanlar hakkýnda yapýlacak soruþturma istemleri, Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleþik toplantýsýnda görüþülür ve karara baðlanýr.
Soruþturma, her iki Meclisten eþit sayýda seçilecek üyelerden kurulu komisyonca yürütülür.
Yüce Divana sevk hususundaki karar birleþik toplantýda verilir.
Meclislerdeki siyasi parti gruplarýnda, Meclis soruþturmasý ile ilgili görüþme yapýlamaz ve karar alýnamaz.
C) Kanunlarýn Yapýlmasý
I. Genel Kurullar
a) Kanun Teklif Etme Yetkisi
Madde 91- Kanun teklif etmeye, Bakanlar Kurulu ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri yetkilidirler.
Üyeler, kendi tekliflerini her iki Meclisin ilgili komisyonlarýnda savunabilirler.
b) Kanunlarýn Görüþülmesi ve Kabulü
Madde 92- Kanun tasarý ve teklifleri önce Millet Meclisinde görüþülür.
Millet Meclisinde kabûl, deðiþtirilerek kabûl veya reddedilen tasarý ve teklifler Cumhuriyet Senatosuna gönderilir.
Millet Meclisinde kabûl edilen metin, Cumhuriyet Senatosunca deðiþiklik yapýlmadan kabûl edilirse, bu metin kanunlaþýr.
Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosundan gelen metni benimsemezse, her iki Meclisin ilgili komisyonlarýndan seçilecek eþit sayýdaki üyelerden bir karma komisyon kurulur. Bu komisyonun hazýrladýðý metin Millet Meclisine sunulur. Millet Meclisi, karma komisyonca (22) no’lu dipnot Anayasa metninin sonundadýr.
veya Cumhuriyet Senatosunca veya daha önce kendisince hazýrlanmýþ olan metinlerden birini olduðu gibi kabûl etmek zorundadýr. Cumhuriyet Senatosunda üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ile kabûl edilmiþ olan madde deðiþikliklerinde, Millet Meclisinin kendi ilk metnini benimsemesi için, üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðunun oyu gereklidir. Bu halde açýk oya baþvurulur.
Millet Meclisini reddettiði bir tasarý veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca da reddedilirse düþer.
Millet Meclisinin reddettiði bir tasarý veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca olduðu gibi veya deðiþtirilerek kabûl edilirse, Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosunun kabûl ettiði metni yeniden görüþür. Cumhuriyet Senatosunun metni Millet Meclisince benimsenirse, kanunlaþýr; reddedilirse, tasarý veya teklif düþer; Cumhuriyet Senatosundan gelen metin Millet Meclisince deðiþtirilerek kabûl edilirse, 5 inci fýkra hükümleri uygulanýr.
Cumhuriyet Senatosunca üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ile tümü reddedilen bir metnin Millet Meclisi tarafýndan kabûlü için, üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðunun oyu lâzýmdýr. Bu halde açýk oya baþvurulur.
Cumhuriyet Senatosu, kendisine gönderilen bir metni, Millet Meclisi komisyonlarýnda ve genel kurulundaki görüþme süresini aþmýyan bir süre içinde karar baðlar; bu süre üç ayý geçemez ve ivedilik hallerinde onbeþ günden, ivedi olmýyan hallerde bir aydan kýsa olamaz. Bu süreler içinde karara baðlanmýyan metinler, Cumhuriyet Senatosunca, Millet Meclisinden gelen þekliyle kabûl edilmiþ sayýlýr. Bu fýkrada belirtilen süreler Meclislerin tâtili devamýnca iþlemez.
Yasama Meclislerinin ve mahallî idarelerin seçimleri ve siyasî partilerle ilgili tasarý ve tekliflerin kabûl veya reddinde yukardaki fýkralar hükümleri uygulanýr. Ancak, karma komisyon kurulmasýný gerektiren hallerde, karma komisyonun raporu, Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleþik toplantýsýnda görüþülür ve karara baðlanýr; Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleþik toplantýsýnda Millet Meclisinin ilk metninin kabûlü için üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðunun oyu lazýmdýr. 8 inci ve 9 uncu fýkralar hükümleri saklýdýr.
c) Kanunlarýn Cumhurbaþkanýnca Yayýnlanmasý
Madde 93- Cumhurbaþkaný, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabûl edilen kanunlarý on gün içinde yayýnlar; uygun bulmadýðý kanunu, bir daha görüþmek üzere, bu hususta gösterdiði gerekçe ile birlikte, ayný süre içinde Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Bütçe kanunlarý ve Anayasa bu hükmün dýþýndadýr. Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu yine kabûl ederse, kanun Cumhurbaþkanýnca yayýnlanýr.

II. Bütçenin Görüþülmesi ve Kabûlü; Gider Artýrýcý ve Gelir Azaltýcý Teklifler
Madde 94- Genel ve katma bütçe tasarýlarý ile milli bütçe tahminlerini gösteren rapor, mali yýlbaþýndan en az üç ay önce, Bakanlar Kurulu tarafýndan, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur.
Bu tasarýlar ve rapor, otuzbeþ milletvekiliyle onbeþ Cumhuriyet Senatosu üyesinden kurulu bir karma komisyona verilir. Bu komisyonun kuruluþunda, iktidar grubuna veya gruplarýna en az otuz üye verilmek þartýyla, siyasî parti gruplarýnýn ve baðýmsýzlarýn oranlarýna göre temsili gözönünde tutulur.
Karma komisyonun en çok sekiz hafta içinde kabûl edeceði metin, önce Cumhuriyet Senatosunda görüþülür ve en geç on gün içinde karara baðlanýr.
Cumhuriyet Senatosunca kabûl edilen metin, en geç bir hafta içinde yeniden görüþülmek üzere, karma komisyona verilir. Karma Komisyonun kabûl ettiði son metin Millet Meclisinde görüþülür ve malî yýlbaþýna kadar karara baðlanýr.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclislerinin genel kurullarýnda, Bakanlýk ve daire bütçeleriyle katma bütçeler hakkýndaki düþüncelerini, her bütçenin tümü üzerindeki görüþmeler sýrasýnda açýklarlar; bölümler ve deðiþiklik önergeleri, üzerlerinde ayrýca görüþme yapýlmaksýzýn okunur ve oya konur.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasarýlarýnýn genel kurullarda görüþülmesi sýrasýnda gider artýrýcý veya belli gelirleri azaltýcý teklifler yapamazlar.

A) Cumhurbaþkaný
I. Seçimi ve Tarafsýzlýðý
Madde 95- Cumhurbaþkaný, Türkiye Büyük Millet Meclisince, kýrk yaþýný doldurmuþ ve yüksek öðrenim yapmýþ kendi üyeleri arasýndan, üye tamsayýsýnýn üçte iki çoðunluðu ile ve gizli oyla yedi yýllýk bir süre için seçilir; ilk iki oylamada bu çoðunluk saðlanamazsa, salt çoðunlukla yetinilir.
Bir kimse arka arkaya iki defa Cumhurbaþkaný seçilemez.
Cumhurbaþkaný seçilenin partisi ile iliþiði kesilir ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliði sýfatý sona erer.

II. And Ýçmesi
Madde 96- Cumhurbaþkaný, görevine baþlarken Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde þöyle and içer:
“Cumhurbaþkaný sýfatiyle, Türk Devletinin baðýmsýzlýðýna, Vatanýn ve Milletin bütünlüðüne yönelecek her tehlikeye karþý koyacaðýma; Milletin kayýtsýz þartsýz egemenliðini ve Anayasayý sayacaðýma ve savunacaðýma; insan haklarýna dayanan demokrasi ve hukuk devleti ilkelerinden ve tarafsýzlýktan ayrýlmýyacaðýma; Türkiye Cumhuriyetinin þan ve þerefini koruyup yüceltmek ve üzerime aldýðým görevi yerine getirmek için bütün gücümle ve varlýðýmla çalýþacaðýma namusum üzerine söz veririm.”

III. Görev ve Yetkileri
Madde 97- Cumhurbaþkaný Devletin baþýdýr. Bu sýfatla, Türkiye Cumhuriyetini ve Milletin birliðini temsil eder.
Cumhurbaþkaný, gerekli gördükçe, Bakanlar Kuruluna baþkanlýk eder; yabancý Devletlere Türk devletinin temsilcilerini gönderir ve Türkiye’ye gönderilen yabancý Devlet temsilcilerini kabûl eder; milletlerarasý andlaþmalarý onaylar ve yayýnlar; sürekli hastalýk, sakatlýk ve kocama sebebiyle belirli kiþilerin cezalarýný hafifletebilir veya kaldýrabilir.

IV. Sorumsuzluðu
Madde 98- Cumhurbaþkaný, görevleriyle ilgili iþlemlerinden sorumlu deðildir.
Cumhurbaþkanýnýn bütün kararlarý, Baþbakan ve ilgili Bakanlarca imzalanýr. Bu kararlardan Baþbakan ile ilgili Bakan sorumludur.

V. Sorumluluðu
Madde 99- Cumhurbaþkaný, vatan hainliðinden dolayý, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayýsýnýn en az üçte birinin teklifi üzerine, üye tamsayýsýnýn en az üçte ikisinin Meclislerin birleþik toplantýsýnda vereceði kararla suçlandýrýlýr.

VI. Cumhurbaþkanýna Vekillik Etme
Madde 100- Cumhurbaþkanýnýn hastalýk ve yurt dýþýna çýkma gibi sebeplerle geçici olarak görevinden ayrýlmasý hallerinde, görevine dönmesine kadar; ölüm, çekilme veya baþka bir sebeple Cumhurbaþkaný makamýnýn boþalmasý halinde de yenisi seçilinceye kadar, Cumhuriyet Senatosu Baþkaný Cumhurbaþkanlýðýna vekillik eder.

VII. Görevin Sona Ermesi ve Yeni Cumhurbaþkaný Seçimi
Madde 101- Cumhurbaþkanýnýn görev süresinin dolmasýna onbeþ gün kalýnca veya Cumhurbaþkanlýðý boþalýnca, Türkiye Büyük Millet Meclisi yeni Cumhurbaþkanýný seçer; Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanýk deðilse, hemen toplantýya çaðýrýlýr.

B) Bakanlar Kurulu
I. Kuruluþ
Madde 102- Bakanlar Kurulu, Baþbakan ve Bakanlardan kuruludur.
Baþbakan, Cumhurbaþkanýnca, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasýndan atanýr.
Bakanlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri veya milletvekili seçilme yeterliðine sahibolanlar arasýndan Baþbakanca seçilir ve Cumhurbaþkanýnca atanýr.

II. Ýþe Baþlama ve Güven Oyu
a) Göreve Baþlarken Güven Oyu
Madde 103- Bakanlar Kurulunun listesi tam olarak Meclislere sunulur; Meclisler tâtilde ise toplantýya çaðrýlýr.
Bakanlar Kurulunun programý, kuruluþundan en geç bir hafta içinde Baþbakan veya bir Bakan tarafýndan Meclislerde okunur ve Millet Meclisinde güven oyuna baþvurulur. Güven oyu için görüþmeler, programýn okunmasýndan iki tam gün geçtikten sonra baþlar ve görüþmelerin bitiminden bir tam gün geçtikten sonra oylama yapýlýr.
b) Görev Sýrasýnda Güven Oyu
Madde 104- Baþbakan, gerekli görürse, Bakanlar Kurulunda görüþtükten sonra, Millet Meclisinden güven istiyebilir.
Güven istemi, Millet Meclisine bildirilmesinden bir tam gün geçmedikçe görüþülemez ve görüþmelerin bitiminden bir tam gün geçmedikçe oya konulamaz.
Güven istemi, ancak üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðuyla reddedilebilir.

III. Görev ve Siyasi Sorumluluk
Madde 105- Baþbakan, Bakanlar Kurulunun baþkaný olarak, Bakanlýklar arasýnda iþbirliðini saðlar ve Hükümetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetir. Bakanlar Kurulu, bu siyasetin yürütülmesinden birlikte sorumludur.
Her Bakan kendi yetkisi içindeki iþlerden ve emri altýndakilerin eylem ve iþlemlerinden ayrýca sorumludur.
Bakanlar, dokunulmazlýk ve yasaklamalar bakýmýndan Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleriyle ayný durumdadýr.

IV. Bakanlýklarýn Kurulmasý ve Bakanlar
Madde 106- Bakanlýklar, kanunun koyduðu esaslara göre kurulur.
Açýk olan Bakanlýklarla izinli veya özürlü olan bir Bakana, diðer bir Bakan geçici olarak vekillik eder. Ancak, bir Bakan birden fazlasýna vekillik edemez.
Türkiye Büyük Millet Meclisi kararýyla Yüce Divana verilen bir Bakan, bakanlýktan düþer.
Herhangi bir sebeple boþalan Bakanlýða en geç onbeþ gün içinde atanma yapýlýr.

V. Tüzükler
Madde 107- Bakanlar Kurulu, kanunun uygulanmasýný göstermek veya kanunun emrettiði iþleri belirtmek üzere, kanunlara aykýrý olmamak þartýyla ve Danýþtayýn incelemesinden geçirilerek, tüzükler çýkarabilir.
Tüzükler, Cumhurbaþkanýnca imzalanýr ve kanunlar gibi yayýnlanýr.

VI. Millet Meclisi Seçimlerinin Cumhurbaþkanýnca Yenilenmesi
Madde 108- Anayasanýn 89 uncu ve 104 üncü maddeleri uyarýnca verilen güvensizlik oyu sebebiyle, onsekiz aylýk bir süre içinde, Bakanlar Kurulu iki defa düþmüþ ve üçüncü defa güvensizlik oyu verilmiþ olursa, Baþbakan, Cumhurbaþkanýndan, Millet Meclisi seçimlerinin yenilenmesini istiyebilir. Bu istek üzerine, Cumhurbaþkaný, Meclislerin Baþkanlarýna danýþarak, seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Yenilenme kararý Resmi Gazetede yayýnlanýr ve hemen seçime gidilir.

VII. Seçimlerde Geçici Bakanlar Kurulu
Madde 109- Millet Meclisi genel seçimlerinden önce, Adâlet, Ýçiþleri ve Ulaþtýrma Bakanlarý çekilir. Seçimin baþlangýç tarihinden üç gün önce; seçim dönemi bitmeden seçimin yenilenmesine karar verilmesi halinde ise bu karardan baþlýyarak beþ gün içinde, Baþbakanca Türkiye Büyük Millet Meclisinin baðýmsýz üyeleri arasýndan yeni Adâlet, Ýçiþleri ve Ulaþtýrma Bakanlarý atanýr.
108 inci madde gereðince seçimlerin, yenilenmesine karar verildiðinde Bakanlar çekilir ve Baþbakan geçici bir Bakanlar Kurulu kurar.
Geçici Bakanlar Kuruluna, Adâlet, Ýçiþleri ve Ulaþtýrma Bakanlarý Türkiye Büyük Millet Meclisindeki baðýmsýzlardan olmak üzere, Millet Meclisindeki siyasi parti gruplarýndan, bu Meclisteki oranlarýna göre üye alýnýr.
Siyasî parti gruplarýndan alýnacak üye sayýsýný, Millet Meclisi Baþkaný tesbit ederek Baþbakana bildirir. Teklif edilen Bakanlýðý kabûl etmiyen veya sonradan çekilen partiler yerine, Türkiye Büyük Millet Meclisi içinden veya dýþardan baðýmsýzlar atanýr.
Geçici Bakanlar Kurulu, yenilenme kararýnýn Resmî Gazetede ilânýndan itibaren beþ gün içinde kurulur.
Geçici Bakanlar Kurulu için güven oyuna baþvurulmaz.
Geçici Bakanlar Kurulu, seçim süresince ve yeni Meclis toplanýncaya kadar vazife görür.

VIII. Milli Savunma
a) Baþkomutanlýk ve Genelkurmay Baþkanlýðý
Madde 110- (20.9.1971-1488)(23) Baþkomutanlýk, Türkiye Büyük Millet Meclisinin mânevi varlýðýndan ayrýlmaz ve Cumhurbaþkaný tarafýndan temsil olunur.
Millî güvenliðin saðlanmasýndan ve Silâhlý Kuvvetlerin savaþa hazýrlanmasýndan, Türkiye Büyük Millet Meclisine karþý, Bakanlar Kurulu sorumludur.
Genelkurmay Baþkaný, Silâhlý Kuvvetlerin komutanýdýr.
Genelkurmay Baþkaný, Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine, Cumhurbaþkanýnca atanýr; görev ve yetkileri kanunla düzenlenir. Genelkurmay Baþkaný, bu görev ve yetkilerinden dolayý Baþbakana karþý sorumludur.
(23) no’lu dipnot Anayasa metninin sonundadýr.
Milli Savunma Bakanlýðýnýn görev ve yetkileri, Genelkurmay Baþkanlýðý ve Kuvvet Komutanlýklarýyla iliþkileri kanunla düzenlenir.
b) Milli Güvenlik Kurulu
Madde 111- (20.9.1971-1488)(24) Millî Güvenlik Kurulu, Baþbakan, Genelkurmay Baþkaný ve kanunun gösterdiði Bakanlar ile Kuvvet Komutanlarýndan kuruludur.
Millî Güvenlik Kuruluna Cumhurbaþkaný Baþkanlýk eder; bulunmadýðý zaman, bu görevi Baþbakan yapar.
Millî Güvenlik Kurulu, millî güvenlik ile ilgili kararlarýn alýnmasýnda ve koordinasyonunun saðlanmasýnda gerekli temel görüþleri Bakanlar Kuruluna tavsiye eder

C) Ýdare
I. Ýdarenin Esaslarý
a) Ýdarenin Bütünlüðü ve Kamu Tüzel Kiþiliði
Madde 112- Ýdarenin kuruluþ ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarýna dayanýr.
Ýdare, kuruluþ ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir. Kamu tüzel kiþiliði, ancak Kanunla veya Kanunun açýkça verdiði yetkiye dayanýlarak kurulur.
b) Yönetmelikler
Madde 113- Bakanlýklar ve kamu tüzel kiþileri, kendi görev alanlarýný ilgilendiren kanunlarýn ve tüzüklerin uygulanmasýný saðlamak üzere ve bunlara aykýrý olmamak þartýyla, yönetmelikler çýkarabilirler. Yönetmelikler Resmi Gazete ile yayýnlanýr.
c) Yargý Yolu
Madde 114- (20.9.1971-1488)(25) Ýdarenin her türlü eylem ve iþlemine karþý yargý yolu açýktýr.
Yargý yetkisi, yürütme görevinin kanunlarda gösterilen þekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini sýnýrlayacak tarzda kullanýlamaz. Ýdari eylem ve iþlem niteliðinde yargý kararý verilemez.
Ýdarenin iþlemlerinden dolayý açýlacak dâvalarda süre aþýmý, yazýlý bildirim tarihinden baþlar.
Ýdare, kendi eylem ve iþlemlerinden doðan zararý ödemekle yükümlüdür.

II. Ýdarenin Kuruluþu
a) Merkezî Ýdare
Madde 115- Türkiye, merkezi idare kuruluþu bakýmdan coðrafya durumuna, iktisadî þartlara ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre, illere; iller de diðer kademeli bölümlere ayrýlýr.
Ýllerin idaresi yetki geniþliði esasýna dayanýr.
Belli kamu hizmetlerinin görülmesi amacýyla, birden çok ili içine alan çevrede, bu hizmetler için, yetki geniþliðine sahip kuruluþlar meydana getirilebilir.
(24) ve (25) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
b) Mahallî Ýdareler
Madde 116- Mahallî idareler, il, belediye veya köy halkýnýn müþterek mahallî ihtiyaçlarýný karþýlayan ve genel karar organlarý halk tarafýndan seçilen kamu tüzel kiþileridir.
Mahallî idarelerin seçimleri, kanunun gösterdiði zamanlarda ve 55 inci maddede yazýlý esaslara göre yapýlýr.
Mahallî idarelerin seçilmiþ organlarýnýn organlýk sýfatýný kazanma ve kaybetmeleri konusundaki denetim, ancak yargý yolu ile olur.
Mahallî idarelerin kuruluþlarý, kendi aralarýnda birlik kurmalarý, görevleri, yetkileri, maliye ve kolluk iþleri ve merkezi idare ile karþýlýklý bað ve ilgileri kanunla düzenlenir. Bu idarelere, görevleri ile orantýlý gelir kaynaklarý saðlanýr.

III. Memurlarla Ýlgili Hükümler
a) Genel Kural
Madde 117- Devletin ve diðer kamu tüzel kiþilerinin, genel idare esaslarýna göre yürütmekle yükümlü olduklarý kamu hizmetlerinin gerektirdiði aslî ve sürekli görevler, memurlar eliyle görülür.
Memurlarýn nitelikleri, atanmalarý, ödev ve yetkileri, haklarý ve yükümlülükleri, aylýk ve ödenekleri ve diðer özlük iþleri kanunla düzenlenir.
b) Memur Teminatý
Madde 118- Memurlar ve kamu kurumu niteliðindeki meslek teþekkülleri mensuplarý hakkýnda yapýlacak disiplin kovuþturmalarýnda, isnadolunan hususun ilgiliye açýkça ve yazýlý olarak bildirilmesi, yazýlý savunmasýnýn istenmesi ve savunma için belli bir süre tanýnmasý þarttýr.
Bu esaslara uyulmadýkça disiplin cezasý verilemez.
Disiplin kararlarý, yargý mercilerinin denetimi dýþýnda býrakýlamaz.
Asker kiþiler hakkýndaki hükümler saklýdýr.
c) Memurlarýn Siyasi Partilere ve Sendikalara Girememesi
Madde 119- (20.9.1971-1488)(26)Memurlar ve Kamu Ýktisadi Teþebbüslerinin yönetim ve denetim iþlerinde çalýþanlar ve kamu yararýna çalýþan derneklerden özel gelir kaynaklarý ve özel imkânlarý kanunla saðlanmýþ olanlarýn merkez kurullarýnda görev alanlar, siyasi partilere ve sendikalara üye olamazlar. Memurlar ve Kamu Ýktisadi Teþebbüslerinde çalýþanlar, görevlerini yerine getirirken, vatandaþlar arasýnda, siyasî kanaatlerinden dolayý herhangi bir ayýrým yapamazlar.
Bu esaslara aykýrý hareketleri mahkeme hükmüyle sabit olanlar, kamu hizmetinden temelli çýkarýlýr.
Ýþçi niteliði taþýmýyan,kamu hizmetlilerinin mesleki menfaatlerini korumak ve geliþtirmek amacýný güden kuruluþlarýn baðlý olacaklarý hükümler kanunla düzenlenir.

IV. Özerk Üniversite, Tarafsýz Radyo-Televizyon, Haber Ajanslarý
a) Üniversiteler
Madde 120- (20.9.1971-1488) (27) Üniversiteler, ancak Devlet eliyle ve kanunla kurulur. Üniversiteler, özerkliðe sahip kamu tüzel kiþileridir.
Üniversite özerkliði, bu maddede belirtilen hükümler içinde uygulanýr ve bu özerklik, üniversite binalarýnda ve eklerinde suçlarýn ve suçlularýn kovuþturulmasýna engel olmaz.
(26) ve (27) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
Üniversiteler, devletin gözetimi ve denetim altýnda, kendileri tarafýndan seçilen organlarý eliyle yönetilir. Özel kanuna göre kurulan Devlet üniversiteleri hakkýndaki hükümler saklýdýr.
Üniversite organlarý, öðretim üyeleri ve yardýmcýlarý, üniversite dýþýndaki makamlarca, her ne suretle olursa olsun, görevlerinden uzaklaþtýrýlamazlar. Son fýkra hükümleri saklýdýr.
Üniversite öðretim üyeleri ve yardýmcýlarý serbestçe araþtýrma ve yayýnda bulunabilirler.
Üniversitelerin kuruluþ ve iþleyiþleri, organlarý ve bunlarýn seçimleri, görev ve yetkileri, üniversite üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkýný kullanma usulleri ve üniversite organlarýnýn sorumluluðu, öðrenim ve öðretim hürriyetlerini engelleyici eylemleri önleme tedbirleri, üniversiteler arasýnda ihtiyaca göre öðretim üyeleri ve yardýmcýlarýnýn görevlendirilmesinin saðlanmasý, öðrenim ve öðretimin hürriyet ve teminat içinde ve çaðdaþ bilim ve teknoloji gereklerine ve kalkýnma plâný ilkelerine göre yürütülmesi esaslarý kanunla düzenlenir.
Üniversitelerin bütçeleri, genel ve katma bütçelerin baðlý olduðu esaslara uygun olarak yürürlüðe konulur ve denetlenir.
Üniversitelerle onlara baðlý fakülte, kurum ve kuruluþlarda öðrenim ve öðretim hürriyetlerinin tehlikeye düþmesi ve bu tehlikenin üniversite organlarýnca giderilmemesi halinde Bakanlar Kurulu, ilgili üniversitelerin veya bu üniversiteye baðlý fakülte, kurum ve kuruluþlarýn idaresine el koyar ve bu kararýný hemen Türkiye Büyük Millet Meclisi Birleþik Toplantýsýnýn onamasýna sunar. Hangi hallerin el koymayý gerektireceði, el koyma kararýnýn ilân ve uygulanma usulleri ile süresi ve devamýnca Bakanlar Kurulunun yetkilerinin nitelik ve kapsamý kanunla düzenlenir.
b) Radyo ve Televizyonun Ýdaresi ve Haber Ajanslarý
Madde 121- (20.9.1971-1488)(28) Radyo ve televizyon istasyonlarý, ancak Devlet eliyle kurulur ve idarecileri tarafsýz bir kamu tüzel kiþiliði halinde kanunla düzenlenir. Kanun, yönetim ve denetimde ve yönetim organlarýnýn kuruluþunda tarafsýzlýk ilkesini bozacak hükümler koyamaz.
Her türlü radyo ve televizyon yayýmlarý, tarafsýzlýk esaslarýna göre yapýlýr.
Haber ve programlarýn seçilmesinde, iþlenmesinde ve sunulmasýnda ve kültür ve eðitime yardýmcýlýk görevinin yerine getirilmesinde Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüðünün, insan haklarýna dayanan millî, demokratik, lâik ve sosyal Cumhuriyetin, millî güvenliðin ve genel ahlâkýn gereklerine uyulmasý, haberlerin doðruluðunun saðlanmasý esaslarý ile organlarýn seçimi, yetki, görev ve sorumluluklarý kanunla düzenlenir.
Devlet tarafýndan kurulan veya Devletten malî yardým alan haber ajanslarýnýn tarafsýzlýðý esastýr.

V. Kamu Kurumu Niteliðindeki Meslek Kuruluþlarý
Madde 122- Kamu kurumu niteliðindeki meslek kuruluþlarý, kanunla meydana getirilir ve organlarý kendileri tarafýndan ve kendi üyeleri arasýndan seçilir.
Ýdare, seçilmiþ organlarý, bir yargý mercii kararýna dayanmaksýzýn, geçici veya sürekli olarak görevinden uzaklaþtýramaz.
Meslek kuruluþlarýnýn tüzükleri, yönetim ve iþleyiþleri demokratik esaslara aykýrý olamaz.
(28) no’lu dipnot Anayasa metninin sonundadýr.

VI. Olaðanüstü Yönetim Usûlleri
a) Olaðanüstü Haller
Madde 123- Olaðanüstü hallerde vatandaþlar için konulabilecek para, mal ve çalýþma yükümleri ile bu hallerin ilâný, yürütülmesi ve kaldýrýlmasý ile ilgili usuller kanunla düzenlenir.
b) Sýkýyönetim ve Savaþ Hali
Madde 124- (20.9.1971-1488) (29) Savaþ hali, savaþý gerektirecek bir durumun baþgöstermesi, ayaklanma olmasý veya vatan ve Cumhuriyete karþý kuvvetli ve eylemli bir kalkýþmanýn veya ülkenin ve milletin bölünmezliðini içten veya dýþdan tehlikeye düþüren veya
Anayasanýn tanýdýðý hür demokratik düzeni veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldýrmaya yönelen yaygýn þiddet hareketleri hakkýnda kesin belirtilerin ortaya çýkmasý sebebiyle Bakanlar Kurulu, süresi iki ayý aþmamak üzere, yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya her yerinde sýkýyönetim ilân edebilir ve bunu hemen Türkiye Büyük Millet Meclisinin onamasýna sunar. Meclis, gerekli gördüðü zaman, sýkýyönetim süresini kýsaltabileceði gibi, tamamiyle de kaldýrabilir. Meclisler toplanýk deðilse, hemen toplantýya çaðýrýlýr.
Sýkýyönetimin her defasýnda iki ayý aþmamak üzere uzatýlmasý, Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararýna baðlýdýr. Bu kararlar Meclislerin Birleþik Toplantýsýnda alýnýr. Sýkýyönetim veya genel olarak savaþ halinde, hangi hükümlerin uygulanacaðý ve iþlemlerin nasýl yürütüleceði, hürriyetlerin nasýl kayýtlanacaðý veya durdurulacaðý ve savaþ veya savaþý gerektirecek bir durumun baþgöstermesi halinde vatandaþlar için konulabilecek yükümler kanunla gösterilir.

VII. Kanunsuz Emir
Madde 125- Kamu hizmetlerinde herhangibir sýfat ve suretle çalýþmakta olan kimse üstünden aldýðý emri, yönetmelik, tüzük, kanun veya Anayasa hükümlerine aykýrý görürse, yerine getirmez ve bu aykýrýlýðý o emri verene bildirir. Ancak, üstü emrinde ýsrar eder ve bu emrini yazý ile yenilerse, emir yerine getirilir; bu hâlde, emri yerine getiren sorumlu olmaz.
Konusu suç teþkil eden emir, hiçbir suretle yerine getirilmez; yerine getiren kimse sorumluluktan kurtulamaz.
Askerî hizmetlerin görülmesi ve acele hallerde kamu düzeni ve kamu güvenliðinin korunmasý için kanunla gösterilen istisnalar saklýdýr.

D) Ýktisadî ve Malî Hükümler
I. Bütçe
Madde 126- Devletin ve kamu iktisadî teþebbüsleri dýþýndaki kamu tüzel kiþilerinin harcamalarý yýllýk bütçelerle yapýlýr. Kanun, kalkýnma plânlarý ile ilgili yatýrýmlar veya bir yýldan fazla sürecek iþ ve hizmetler için özel süre ve usûller koyabilir.
Genel ve katma bütçelerin nasýl yapýlacaðý ve uygulanacaðý kanunla gösterilir. Bütçe kanununa bütçe ile ilgili hükümler dýþýnda hiçbir hüküm konulamaz.

II. Sayýþtay; Silahlý Kuvvetlerin Mallarýnýn ve Kamu Ýktisadî Teþebbüslerinin Denetlenmesi
Madde 127- (20.9.1971-1488) (30) Sayýþtay, genel ve katma bütçeli dairelerin bütün gelir ve giderleri ile mallarýný Türkiye Büyük Millet Meclisi adýna denetlemek ve (29) ve (30) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
sorumlularýn hesap ve iþlemlerini kesin hükme baðlamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme baðlama iþlerini yapmakla görevlidir.
Sayýþtayýn kuruluþu, iþleyiþi, denetim usulleri, mensuplarýnýn nitelikleri, atanmalarý, ödev ve yetkileri, haklarý ve yükümleri ve diðer özlük iþleri, Baþkan ve üyelerinin teminatý kanunla düzenlenir.
Silâhlý Kuvvetler elinde bulunan Devlet mallarýnýn Türkiye Büyük Millet Meclisi adýna denetlenmesi usulleri, millî savunma hizmetlerinin gerektirdiði gizlilik esaslarýna uygun olarak kanunla düzenlenir.
Kamu Ýktisadî Teþebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi kanunla düzenlenir.

III. Kesin Hesaplar
Madde 128- Kesin hesap kanunun tasarýlarý, kanunda daha kýsa bir süre kabûl edilmemiþ ise, ilgili olduklarý malî yýlýn sonundan baþlýyarak en geç bir yýl sonra, Bakanlar Kurulunca, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Sayýþtay, genel uygunluk bildirimini, iliþkin olduðu kesin hesap kanunu tasarýsýnýn verilmesinden baþlýyarak en geç altý ay içinde Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.

IV. Kalkýnma
a) Kalkýnma Plâný ve Devlet Plânlama Teþkilâtý
Madde 129- Ýktisadî, sosyal ve kültürel kalkýnma plâna baðlanýr. Kalkýnma bu plâna göre gerçekleþtirilir.
Devlet Plânlama Teþkilâtýnýn kuruluþ ve görevleri, plânýn hazýrlanmasýnda, yürürlüðe konmasýnda, uygulanmasýnda ve deðiþtirilmesinde gözetilecek esaslar ve plânýn bütünlüðünü bozacak deðiþikliklerin önlenmesini saðlýyacak tedbirler özel kanunla düzenlenir.
b) Tabii Servet Kaynaklarýnýn Aranmasý ve Ýþletilmesi
Madde 130- Tabii servetler ve kaynaklarý, Devletin hüküm ve tasarrufu altýndadýr. Bunlarýn aranmasý ve iþletilmesi hakký Devlete aittir. Arama ve iþletmenin Devletin özel teþebbüsle birleþmesi suretiyle veya doðrudan doðruya özel teþebbüs eliyle yapýlmasý, kanunun açýk iznine baðlýdýr.
c) Ormanlarýn ve Orman Köylüsünün Korunmasý, Ormanlarýn Geliþtirilmesi
Madde 131- (17.4.1970-1255) (31) Devlet, ormanlarýn korunmasý ve ormanlýk sahalarýn geniþletilmesi için gerekli kanunlarý koyar ve tedbirleri alýr. Bütün ormanlarýn gözetimi Devlete aittir.
Devlet ormanlarý, kanuna göre Devletçe yönetilir ve iþletilir. Devlet ormanlarýnýn mülkiyeti, yönetimi ve iþletilmesi özel kiþilere devrolunamaz. Bu ormanlar, zamanaþýmýyla mülk edinilemez ve kamu yararý dýþýnda irtifak hakkýna konu olamaz.
Ormanlara zarar verebilecek hiçbir faaliyet ve eyleme müsaade edilemez.
Ormanlar içinde veya hemen yakýnýnda oturan halkýn kalkýndýrýlmasý ve ormaný koruma bakýmýndan, ormanýn gözetilmesinde ve iþletilmesinde Devletle bu halkýn iþbirliði yapmasýný saðlayýcý tedbirler ve gereken hallerde baþka yere yerleþtirme kanunla düzenlenir.
Anayasanýn yürürlüðe girdiði tarihten önce bilim ve fen bakýmýndan orman niteliðini tam olarak kaybetmiþ olan tarla, bað, meyvalýk, zeytinlik gibi çeþitli tarým alanlarýnda veya hayvancýlýkta kullanýlmasýnda yarar bulunan topraklarla þehir, kasaba ve köy yapýlarýnýn toplu
(31) no’lu dipnot Anayasa metninin sonundadýr.
olarak bulunduðu yerler dýþýnda orman sýnýrlarýnda hiçbir daratma yapýlamaz. Yanan ormanlarýn yerinde yeni orman yetiþtirilir ve bu yerlerde baþka çeþit tarým ve hayvancýlýk yapýlamaz.
Ormanlarýn tahribedilmesine yol açan hiçbir siyasî propaganda yapýlamaz.

A) Genel Hükümler
I. Mahkemelerin Baðýmsýzlýðý
Madde 132- Hakimler, görevlerinde baðýmsýzdýrlar; Anayasaya, kanuna, hukuka ve vicdani kanaatlarýna göre hüküm verirler.
Hiçbir organ, makam, merci veya kiþi, yargý yetkisinin kullanýlmasýnda mahkemelere ve hâkimlere emir ve tâlimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz.
Görülmekte olan bir dâva hakkýnda Yasama Meclislerinde yargý yetkisinin kullanýlmasý ile ilgili soru sorulamaz, görüþme yapýlamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz. Yasama ve yürütme organlarý ile idare, mahkeme kararlarýna uymak zorundadýr; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarýný hiçbir suretle deðiþtiremez ve bunlarýn yerine getirilmesini geciktiremez.

II. Hâkimlik Teminatý
Madde 133- Hâkimler azlolunamaz. Kendileri istemedikçe, Anayasada gösterilen yaþtan önce emekliye ayrýlamaz; bir mahkemenin veya kadronun kaldýrýlmasý sebebiyle de olsa, aylýklarýndan yoksun kýlýnamaz.
Meslekten çýkarýlmayý gerektiren bir suçtan dolayý hüküm giymiþ olanlarla görevini saðlýk bakýmýndan yerine getiremiyeceði kesin olarak anlaþýlanlar ve meslekte kalmalarýnýn caiz olmadýðýna karar verilenler hakkýnda kanundaki istisnalar saklýdýr.

III. Hâkimlik Mesleði
Madde 134- (20.9.1971-1488) (32) Hâkimlerin nitelikleri, atanmalarý, haklarý ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin veya görev yerlerinin geçici veya sürekli olarak deðiþtirilmesi, haklarýnda disiplin kovuþturmasý açýlmasý ve disiplin cezasý verilmesi, görevleriyle ilgili suçlarýndan dolayý soruþturma yapýlmasýna ve yargýlanmalarýna karar verilmesi, meslekten çýkarýlmayý gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve diðer özlük iþleri, mahkemelerin baðýmsýzlýðý esasýna göre, kanunla düzenlenir.
Hâkimler altmýþbeþ yaþýný bitirinceye kadar hizmet görürler. Askerî hakimlerin yaþ haddi, yükselme ve emeklilikleri kanunla belli edilir.
Hakimler, kanunda belirtilenlerden baþka, genel ve özel hiçbir görev alamazlar.

IV. Duruþmanýn Açýk ve Kararlarýn Gerekçeli Olmasý
Madde 135- Mahkemelerde duruþmalar herkese açýktýr. Duruþmalardan bir kýsmýnýn veya tamamýnýn kapalý yapýlmasýna, ancak genel ahlâkýn veya kamu güvenliðinin kesin olarak gerekli kýldýðý hallerde karar verilebilir.
(32) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
Küçüklerin yargýlanmasý hakkýnda kanunla özel hükümler konulur.
Bütün mahkemelerin her türlü kararlarý gerekçeli olarak yazýlýr.

V. Mahkemelerin Kuruluþu
Madde 136- (15.3.1973-1699)(33) Mahkemelerin kuruluþu, görev ve yetkileri, iþleyiþi ve yargýlama usulleri kanunla düzenlenir.
Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüðü, hür demokratik düzen ve nitelikleri Anayasada belirtilen Cumhuriyet aleyhine iþlenen ve doðrudan doðruya Devlet güvenliðini ilgilendiren suçlara bakmakla görevli Devlet Güvenlik Mahkemeleri kurulur. Ancak, sýkýyönetim ve savaþ haline iliþkin hükümler saklýdýr.
Devlet Güvenlik Mahkemesinde bir baþkan, dört asýl ve iki yedek üye ile bir savcý ve yeteri kadar savcý yardýmcýsý bulunur. Baþkan, iki asýl ve bir yedek üye ile savcý, birinci sýnýfa ayrýlmýþ hâkim ve Cumhuriyet savcýlarý arasýndan; iki asýl ve bir yedek üye birinci sýnýf askerî hâkimler arasýndan; savcý yardýmcýlarý ise Cumhuriyet savcýlarý ve askeri hâkimler arasýndan atanýr.
Devlet Güvenlik Mahkemesi Baþkanlýðý, üyeliði, yedek üyeliði, savcýlýðý ve savcý yardýmcýlýðý atamalarýnda Bakanlar Kurulunca her boþ yer için bir misli aday gösterilir. Bu adaylar arasýndan Devlet Güvenlik Mahkemesi hâkimlerinin atanmasý Yüksek Hâkimler Kurulunca, savcý ve yardýmcýlarýnýn atanmalarý Yüksek Savcýlar Kurulunca, askeri hâkimlerden üye, yedek üye ve savcý yardýmcýlarýnýn atanmalarý ise özel kanunlarýnda gösterilen usule göre yapýlýr.
Devlet Güvenlik Mahkemeleri, baþkan, üye ve yedek üyeleri ile savcý ve savcý yardýmcýlarý üç yýl için atanýrlar, süresi bitenler yeniden atanabilirler.
Devlet Güvenlik Mahkemeleri kararlarýnýn temyiz mercii Yargýtayda yalnýz bu mahkemelerin kararlarýný incelemek üzere kurulacak daire veya daireler; Genel Kurul ise, Yargýtay Ceza Daireleri Genel Kuruludur.
Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kuruluþ ve iþleyiþi, görev ve yetkileri ve yargýlama usulleri ile ilgili diðer hükümler kanunda gösterilir.

VI. Savcýlýk
Madde 137- (20.9.1971-1488)(34) Cumhuriyet savcýlarý, idari görevleri yönünden Adalet Bakanlýðýna baðlýdýr.
Cumhuriyet savcýlarýnýn Yargýtay üyeliðine seçilmeleri dýþýnda kalan bütün özlük iþleri ve disiplin cezalarý ile meslekten çýkarýlmalarý hakkýnda karar verme yetkisi Yüksek Savcýlar Kurulunundur. (Bu Kurulun kararlarý kesin olup bunlar aleyhine baþka bir mercie baþvurulamaz.) (35) Ancak disiplin ve meslekten çýkarma cezalarý ile ilgili kararlarýn bir defa daha incelenmesini Adalet Bakaný ve hakkýnda karar verilen Cumhuriyet Savcýsý isteyebilir.
Yüksek Savcýlar Kurulu, Adalet Bakanýnýn baþkanlýðýnda Cumhuriyet Baþsavcýsý, Yargýtay Ceza Daireleri Genel Kurulunca seçilen üç asýl ve iki yedek üye ile Adalet Baþkanlýðý Müsteþarý ve Özlük Ýþleri Genel Müdüründen kuruludur. Adalet Bakaný bulunmadýðý zaman Kurula Cumhuriyet Baþsavcýsý Baþkanlýk eder.
Gecikmesinde sakýnca bulunan hallerde, Adalet Bakanlýðý Cumhuriyet savcýlarýný geçici yetki ile görevlendirerek bu kararý ilk toplantýsýnda Kurulun onanmasýna sunar. Bakanlýk Merkez kuruluþunda geçici veya sürekli olarak çalýþtýrýlacak Cumhuriyet savcýlarýný, muvafakatlarýný alarak, atama yetkisi Adalet Bakanýna aittir.
(33), (34) ve (35) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
Cumhuriyet savcýlarýnýn denetimi ve haklarýndaki soruþturma Adalet Bakanlýðý müfettiþleri veya üst dereceli Cumhuriyet savcýlarý eliyle yapýlýr.
Yüksek Savcýlar Kurulunun kuruluþu, çalýþma usulleri, toplantý ve karar yeter sayýsý, Yargýtay Ceza Daireleri Genel Kurulunca seçilecek asýl ve yedek üyelerin seçim usulleri ve görev süreleri kanunla düzenlenir.
Cumhuriyet Baþsavcýsý, yüksek mahkemeler hâkimleri hakkýndaki hükümlere tabidir.

VII. Askeri Yargý
Madde 138- (20.9.1971-1488, 15.3.1973-1699) (36) Askerî yargý askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafýndan yürütülür. Bu mahkemeler, asker kiþilerin askerî olan suçlarý ile, bunlarýn asker kiþiler aleyhine veya askerî mahallerde yahut askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak iþledikleri suçlara ait dâvalara bakmakla görevlidirler.
Askerî mahkemeler asker olmýyan kiþilerin özel kanunda belirtilen askerî suçlarý ile kanunda gösterilen görevlerini ifa ettikleri sýrada veya kanunda gösterilen askerî mahallerde askerlere karþý iþledikleri suçlara bakmakla görevlidirler.
Askerî mahkemelerin, savaþ veya sýkýyönetim hallerinde hangi suçlar ve hangi kiþiler bakýmýndan yetkili olduðu kanunla gösterilir.
Askerî mahkemelerde üyelerin çoðunluðunun hâkimlik niteliðine sahibolmasý þarttýr. (Ancak, savaþ halinde bu þart aranmaz.) (37)
Askerî yargý organlarýnýn kuruluþu, iþleyiþi, askerî hâkimlerin özlük iþleri, askerî savcýlýk görevlerini yapan askerî hâkimlerin refakatinde bulunduklarý komutanlarla iliþkileri mahkemelerin baðýmsýzlýðý, hâkimlik teminatý ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir.

B) Yüksek Mahkemeler
I. Yargýtay
Madde 139- (20.9.1971-1488) (38) Yargýtay, adliye mahkemelerince verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli dâvalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
Yargýtay üyeleri birinci sýnýfa ayrýlmýþ hâkim ve Cumhuriyet savcýlarý ile bu mesleklerden sayýlanlar arasýndan Yüksek Hakimler Kurulunca üye tam sayýsýnýn salt çoðunluðu ile ve gizli oyla seçilir.
Yargýtay, Birinci Baþkaný ile Cumhuriyet Baþsavcýsýný, kendi üyeleri arasýndan, üye tam sayýsýnýn salt çoðunluðu ile ve gizli oyla seçer.
Yargýtay, Birinci Baþkanýyla ikin baþkanlarýnýn ve Cumhuriyet Baþsavcýsýnýn görev süreleri dört yýldýr. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.
Yargýtayýn kuruluþu, iþleyiþi, Baþkan ve üyelerinin ve diðer mensuplarýnýn nitelikleri ve ikinci baþkanlarýn seçim usulleri kanunla düzenlenir.

II. Danýþtay
Madde 140- (20.9.1971-1488) (39) Danýþtay, kanunlarýn baþka idarî yargý mercilerine býrakmadýðý konularda ilk derece ve genel olarak üst derecede idare mahkemesidir.
Danýþtay, idari uyuþmazlýklarý ve dâvalarý görmek ve çözümlemek, Bakanlar Kurulunca gönderilen kanun tasarýlarý hakkýnda düþüncesini bildirmek, tüzük tasarýlarýný ve imtiyaz þartlaþma ve sözleþmelerini incelemek ve kanunla gösterilen diðer iþleri yapmakla görevlidir.
(36), (37), (38) ve (39) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
Danýþtay üyeleri, Bakanlar Kurulu ile Danýþtay Genel Kuruluna ayrý ayrý boþ yer sayýsý kadar gösterilecek adaylar arasýndan Anayasa Mahkemesinin asýl ve yedek üyelerinin üye tam sayýsýnýn üçte iki çoðunluðu ile ve gizli oyla seçilir. Ýlk iki oylamada bu çoðunluk saðlanamazsa, salt çoðunlukla yetinilir.
Danýþtay, Baþkanýný ve Baþkanun sözcüsünü, kendi üyeleri arasýndan, üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ile ve gizli oyla seçer. Baþkan, daire baþkanlarý ve Baþkanun sözcüsünün görev süreleri dört yýldýr. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.
Danýþtayýn kuruluþu, iþleyiþi, yargýlama ve daire baþkanlarýnýn seçimi usulleri, mensuplarýnýn nitelikleriyle atanmalarý, haklarý ve ödevleri, aylýk ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, haklarýnda disiplin kovuþturmasý yapýlmasý ve disiplin cezasý uygulanmasý, mahkemelerin baðýmsýzlýðý ve hâkimlik teminatý esaslarýna göre kanunla düzenlenir.
Asker kiþilerle ilgili idari eylem ve iþlemlerin yargý denetimi Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesince yapýlýr. Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesinin kuruluþu, iþleyiþi, yargýlama usulleri, baþkan ve üyelerinin nitelikleri ile atanmalarý, disiplin ve özlük iþleri; hâkimlik teminatý ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre, kanunla düzenlenir.

III. Askeri Yargýtay
Madde 141- (20.9.1971-1488) (40) Askerî Yargýtay, askerî mahkemelerden verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Ayrýca, asker kiþilerin kanunla gösterilen belli dâvalarýna ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
Askerî Yargýtay üyeleri en az albay rütbesinde birinci sýnýf askerî hâkimler arasýndan Askerî Yargýtay Genel Kurulunun üye tam sayýsýnýn salt çoðunluðu ile her boþ yerin üç misli olarak gösterdiði adaylar arasýndan Cumhurbaþkanýnca seçilir.
Askerî Yargýtay Baþkaný, Baþsavcýsý, Ýkinci Baþkaný ve daire baþkanlarý Askerî Yargýtay üyeleri arasýndan rütbe ve kýdem sýrasýna göre atanýrlar.
Askerî Yargýtayýn kuruluþu, iþleyiþi, yargýlama usulleri ve üyeler hakkýndaki disiplin ve özlük iþleri, mahkemelerin baðýmsýzlýðý, hâkimlik teminatý ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir.

IV. Uyuþmazlýk Mahkemesi
Madde 142- Uyuþmazlýk Mahkemesi, adlî, idarî ve askerî yargý mercileri arasýndaki görev ve hüküm uyuþmazlýklarýný kesin olarak çözümlemeye yetkilidir.
Uyuþmazlýk Mahkemesinin kuruluþ ve iþleyiþi kanunla düzenlenir. Bu Mahkemenin Baþkanlýðýný Anayasa Mahkemesince kendi asýl veya yedek üyeleri arasýndan görevlendirilen bir üye yapar.

C) Yüksek Hâkimler Kurulu
I. Kuruluþ
Madde 143- (20.9.1971-1488) (41)Yüksek Hâkimler Kurulu, onbir asýl ve üç yedek üyeden kuruludur. Üyeler, Yargýtay Genel Kurulunca, kendi üyeleri arasýndan ve üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ile gizli oyla seçilir.
Yüksek Hâkimler Kurulu, üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ile, kendi içinden Baþkanýný ve bölüm baþkanlarýný seçer.
Yüksek Hâkimler Kurulu üyelerinin görev süresi dört yýldýr. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.
(40) ve (41) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
Yüksek Hâkimler Kurulu üyeleri, görevleri süresince baþka bir iþ ve görev alamazlar.
Yüksek Hâkimler Kurulunun kuruluþu, çalýþma usulleri, bölümleri ve bu bölümlerin görevleriyle, toplantý ve karar yeter sayýlarý, Baþkan ve üyelerinin aylýk ve ödenekleri kanunla düzenlenir.
Adalet Bakaný, gerekli gördüðü hallerde Yüksek Hâkimler Kurulu toplantýlarýna baþkanlýk eder.

II. Görev ve Yetkileri
Madde 144- (20.9.1971-1488) (42) Yüksek Hakimler Kurulu, adliye mahkemeleri hakimlerinin özlük iþleri hakkýnda kesin karar verir. (Bu kararlar aleyhine baþka mercilere baþvurulamaz.)(43)
Ancak, disiplin ve meslekten çýkarma cezalarý ile ilgili kararlarýn bir defa daha incelenmesini, Adalet Bakaný veya hakkýnda karar verilen hakim istiyebilir.
Bir hakimin her ne sebeple olursa olsun, meslekten çýkarýlmasý hakkýndaki karar Yüksek Hakimler Kurulu Genel Kurulunun salt çoðunluðu ile alýnýr.
Adalet Bakaný gerekli gördüðü hallerde, bir hakim hakkýnda disiplin kovuþturmasý açýlmasýný Yüksek Hakimler Kurulundan istiyebilir.
Bir mahkemenin veya bir hakimin kadrosunun kaldýrýlmasý veya bir mahkemenin yargý çevresinin deðiþtirilmesi, Yüksek Hakimler Kurulunun uygun görmesine baðlýdýr.
Hâkimlerin denetimi ve haklarýndaki soruþturma, Yüksek Hâkimler Kuruluna baðlý ve sürekli olarak görevli müfettiþ hâkimler eliyle yapýlýr. Müfettiþ hâkimler, hâkim ve Cumhuriyet savcýlarý ile bu mesleklerden sayýlanlar arasýndan Yüksek Hâkimler Kurulunca atanýr. Müfettiþ hakimlerin nitelikleri ile atanma usulleri, haklarý, ödevleri, ödenek ve yolluklarý, meslekte ilerlemeleri, haklarýnda disiplin kovuþturmasý yapýlmasý ve disiplin cezasý uygulanmasý, hakimlik teminatý esaslarýna göre kanunla düzenlenir.

D) Anayasa Mahkemesi
I. Kuruluþ
a) Üyelerin Seçimi
Madde 145- (20.9.1971-1488)(44) Anayasa Mahkemesi, onbeþ asýl ve beþ yedek üyeden kuruludur. Asýl üyelerden dördü Yargýtay, üçü Danýþtay Genel kurullarýnca kendi Baþkan ve üyeleriyle Cumhuriyet Baþsavcýsý ve Baþkanun sözcüsü arasýndan üye tamsayýlarýnýn salt çoðunluðu ile ve gizli oyla seçilir. Bir üye Sayýþtay Genel Kurulunca kendi Baþkan ve üyeleri arasýndan ayný usulle seçilir. Millet Meclisi üç, Cumhuriyet Senatosu iki üye seçer. Cumhurbaþkanýnca da iki üye seçilir. Cumhurbaþkaný, bu üyelerden birini, Askeri Yargýtay Genel Kurulunun üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ile ve gizli oyla göstereceði üç aday arasýndan seçer. Yasama Meclisleri bu seçimleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri dýþýndan, üye tamsayýlarýnýn salt çoðunluðu ile ve gizli oyla yaparlar. Yasama Meclislerinde yapýlacak seçimlerde, adaylýða baþvurma ve seçim esas ve usulleri kanunla düzenlenir.
Anayasa Mahkemesi, kendi üyeleri arasýndan, gizli oyla ve salt çoðunlukla, dört yýl için bir Baþkan ve bir Baþkanvekili seçer; yeniden seçilmek caizdir.
(42), (43) ve (44) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
Anayasa Mahkemesine asýl veya yedek üye olabilmek için, kýrk yaþýný doldurmuþ bulunmak ve Yargýtay, Danýþtay, Askeri Yargýtay veya Sayýþtayda Baþkanlýk, üyelik, Baþsavcýlýk, Baþkanun sözcülüðü veya üniversitelerde hukuk, iktisat ve siyasal bilimler alanlarýnda en az beþ yýl öðretim üyeliði veya onbeþ yýl avukatlýk yapmýþ olmak þarttýr.
Anayasa Mahkemesine, Yargýtay iki, Danýþtay ile Yasama Meclislerinin her biri birer yedek üye seçerler. Yedek üyelerin seçiminde de, asýllarýn seçimindeki usul uygulanýr.
Anayasa Mahkemesi üyeleri, resmî veya özel hiçbir görev alamazlar.
b) Üyeliðin Sona Ermesi
Madde 146- Anayasa Mahkemesi üyeleri altmýþ beþ yaþýnda emekliye ayrýlýrlar.
Anayasa Mahkemesi üyeliði, bir üyenin hâkimlik mesleðinden çýkarýlmayý gerektiren bir suçtan dolayý hüküm giymesi halinde kendiliðinden; görevini saðlýk bakýmýndan yerine getiremiyeceðinin kesin olarak anlaþýlmasý hâlinde de Anayasa Mahkemesi üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðunun kararý ile sona erer.

II. Görev ve Yetkileri
Madde 147- (20.9.1971-1488) (45) Anayasa Mahkemesi, kanunlarýn ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Ýçtüzüklerinin Anayasaya, Anayasa deðiþikliklerinin de Anayasada gösterilen þekil þartlarýna uygunluðunu denetler.
Cumhurbaþkaný, Bakanlar Kurulu üyelerini, Yargýtay, Danýþtay, Askerî Yargýtay, Yüksek Hâkimler Kurulu ve Sayýþtay Baþkan ve üyelerini, Cumhuriyet Baþsavcýsýný, Baþkanun sözcüsünü, Askeri Yargýtay Baþsavcýsýný ve kendi üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayý Yüce Divan sýfatiyle yargýlar ve Anayasa ile verilen diðer görevleri yerine getirir.
Anayasa Mahkemesinin, Yüce Divan sýfatiyle yargýlamasýnda savcýlýk görevini Cumhuriyet Baþsavcýsý yapar.

III. Yargýlama ve Çalýþma Usûlü
Madde 148- (15.3.1973-1699) (46) Anayasa Mahkemesinin kuruluþu ve yargýlama usulleri kanunla; Mahkemenin çalýþma tarzý ve üyeleri arasýndaki iþbölümü kendi yapacaðý Ýçtüzükle düzenlenir.
Anayasa Mahkemesi, Yüce Divan sýfatiyle baktýðý dâvalar ile siyasî partilerin kapatýlmasý hakkýndaki dâvalar dýþýndaki iþleri, dosya üzerinde inceler. Ancak, gerekli gördüðü hallerde, sözlü açýklamalarýný dinlemek üzere ilgilileri çaðýrýr.

IV. Ýptâl Dâvasý
a) Dâva Hakký
Madde 149-(20.9.1971-1488)(47)Cumhurbaþkaný;Yasama Meclislerindeki siyasî parti gruplarý ve Türkiye Büyük Millet Meclisinde grubu bulunan siyasî partiler ile son milletvekili genel seçimlerinde muteber oy sayýsýnýn en az yüzde onunu olan siyasi partiler; Yasama Meclislerinden birinin üye tamsayýsýnýn en az altýda biri tutarýndaki üyeleri; kendi varlýk ve görevlerini ilgilendiren alanlarda Yüksek Hakimler Kurulu, Yargýtay, Danýþtay, Askerî Yargýtay ve üniversiteler, kanunlarýn veya Türkiye Büyük Millet Meclisi Ýçtüzüklerinin veya bunlarýn belirli madde ve hükümlerinin Anayasaya aykýrýlýðý iddiasiyle, Anayasa Mahkemesinde doðrudan doðruya iptâl dâvasý açabilirler.
(45), (46) ve (47) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
b) Dâva Açma Süresi
Madde 150- Anayasa Mahkemesinde doðrudan doðruya iptâl dâvasý açma hakký, iptâli istenen kanunun veya Ýçtüzüðün Resmî Gazetede yayýnlanmasýndan baþlayarak doksan gün sonra düþer.
c) Anayasaya Aykýrýlýðýn Diðer Mahkemelerde Ýleri Sürülmesi
Madde 151- (20.9.1971-1488)(48) Bir dâvaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanunun hükümlerini Anayasaya aykýrý görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüðü aykýrýlýk iddiasýnýn ciddî olduðu kanýsýna varýrsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceði karara kadar dâvayý geri býrakýr.
Mahkeme, Anayasaya aykýrýlýk iddiasýný ciddi görmezse bu iddia, temyiz merciince esas hükümle birlikte karara baðlanýr.
Anayasa Mahkemesi, iþin kendisine geliþinden baþlamak üzere altý ay içinde kararýný verir ve açýklar.
Bu süre içinde karar verilmezse, mahkeme, Anayasaya aykýrýlýk iddiasýný, kendi kanýsýna göre çözümliyerek dâvayý yürütür. Ancak, Anayasa Mahkemesinin kararý, esas hakkýndaki karar kesinleþinceye kadar gelirse, mahkemeler buna uymak zorundadýr.

V.Anayasa Mahkemesinin Kararlarý
Madde 152- (20.9.1971-1488) (49) Anayasa Mahkemesinin kararlarý kesindir. Kararlar, gerekçesi yazýlmadan açýklanamaz.
Anayasa Mahkemesince, Anayasaya aykýrý olduðundan iptâline karar verilen kanun veya Ýçtüzük veya bunlarýn iptâl edilen hükümleri, gerekçeli kararýn Resmî Gazetede yayýmlandýðý tarihte yürürlükten kalkar. Gereken hallerde, Anayasa Mahkemesi, iptâl hükmünün yürürlüðe gireceði tarihi ayrýca kararlaþtýrabilir. Bu tarih kararýn Resmî Gazete’de yayýmlandýðý günden baþlayarak bir yýlý geçemez.
Ýptal kararý geriye yürümez.
Anayasa Mahkemesi, diðer mahkemelerden gelen Anayasaya aykýrýlýk iddialarý üzerine verdiði hükümlerin, olayla sýnýrlý ve yalnýz taraflarý baðlayýcý olacaðýna da karar verebilir.
Anayasa Mahkemesi kararlarý, Resmi Gazetede hemen yayýmlanýr ve Devletin yasama, yürütme ve yargý organlarýný, idare makamlarýný, gerçek ve tüzel kiþileri baðlar.

I. Devrim Kanunlarýnýn Korunmasý
Madde 153- Bu Anayasanýn hiçbir hükmü, Türk toplumunun çaðdaþ uygarlýk seviyesine eriþmesi ve Türkiye Cumhuriyetinin lâiklik niteliðini koruma amacýný güden aþaðýda gösterilen Devrim kanunlarýnýn, bu Anayasanýn halkoyu ile kabûl edildiði tarihte yürürlükte bulunan hükümlerinin Anayasaya aykýrý olduðu þeklinde anlaþýlamaz ve yorumlanamaz:
1. 3 Mart 1340 tarihli ve 430 sayýlý Tevhidi Tedrisat Kanunu;
2. 25 Teþrinisâni 1341 tarihli ve 671 sayýlý Þapka Ýktisasý hakkýnda Kanun;
(48) ve (49) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
3. 30 Teþrinisâni 1341 tarihli ve 677 sayýlý Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarlýklar ile Bir Takým Unvanlarýn Men ve Ýlgasýna dair Kanun;
4. 17 Þubat 1926 tarihli ve 743 sayýlý Türk Kanunu Medenîsiyle kabûl edilen, evlenme akdinin evlendirme memuru tarafýndan yapýlacaðýna dair medenî nikah esasý ile ayný Kanunun 110 uncu maddesi hükmü;
5. 20 Mayýs 1928 tarihli ve 1288 sayýlý Beynelmilel Erkamýn Kabûlü hakkýnda Kanun;
6. 1 Teþrinisâni 1928 tarihli ve 1353 sayýlý Türk Harflerinin Kabûl ve Tatbiki hakkýnda Kanun;
7. 26 Teþrinisâni 1934 tarihli ve 2590 sayýlý Efendi, Bey, Paþa gibi lâkap ve Unvanlarýn Kaldýrýldýðýna dair Kanun;
8. 3 Kânunuevvel 1934 tarihli ve 2596 sayýlý Bazý Kisvelerin Giyilemiyeceðine dair Kanun.

II. Diyanet Ýþleri Baþkanlýðý
Madde 154- Genel idare içinde yer alan Diyanet Ýþleri Baþkanlýðý özel kanununda gösterilen görevleri yerine getirir.

I. T.B.M.M.’nin Seçilmesi ve Toplanmasý
a) Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu Seçimlerinin Birlikte Yapýlacaðý; Ýlk Toplantý Günü
Geçici Madde 1- Bu Anayasaya göre kurulan Millet Meclisiyle Cumhuriyet Senatosunun seçimleri ayný günde yapýlýr.
Seçim sonucunun Yüksek Seçim Kurulunca ilânýný tâkibeden beþinci gün, her iki Meclis kendiliðinden, Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi binasýnda saat 15.00’de birlikte toplanýr. Bu toplantýya en yaþlý milletvekili baþkanlýk eder. Bu toplantýda, önce Cumhuriyet Senatosu üyeleri ve sonra milletvekilleri andiçerler.
b) Cumhuriyet Senatosunun Kurulmasý
Geçici Madde 2- Bu Anayasa göre kurulacak Cumhuriyet Senatosunun ilk genel seçimleri, genel oyla seçilecek olan bütün üyelikler için yapýlýr.
Cumhuriyet Senatosu, Cumhurbaþkanýnca seçilmesi gereken onbeþ üyenin seçiminden önce hukuki varlýk kazanýr. Cumhurbaþkaný, bu üyeleri, kendi seçiminden baþlayarak bir ay içinde seçer.
c) Geçici Ýçtüzük
Geçici Madde 3- Bu Anayasa göre kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisinin, Millet Meclisinin ve Cumhuriyet Senatosunun toplantý ve çalýþmalarý için, kendi Ýçtüzükleri yapýlýncaya kadar, Türkiye Büyük Millet Meclisinin 27 Ekim 1957 tarihinden önce yürürlükte olan Ýçtüzüðü hükümleri uygulanýr.

II. Kurucu Meclis, Milli Birlik Komitesi ve Temsilciler Meclisinin Hukukî Varlýklarýnýn Sona Ermesi; Devrim Tasarruflarý
Geçici Madde 4- Bu Anayasaya göre kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisinin toplanmasýyla, 20 Nisan 1340 tarihli ve 491 sayýlý Teþkilâtý Esasiye Kanununa ve 12 Haziran 1960 tarihli ve 1 sayýlý Kanunla 13 Aralýk 1960 tarihli ve 157 sayýlý Kanuna göre kurulan Kurucu Meclisin, Millî Birlik Komitesinin ve Temsilciler Meclisinin hukukî varlýklarý sona erer ve bunlar kendiliðinden daðýlmýþ olurlar.
27 Mayýs 1960 tarihinden itibaren Kurucu Meclisin toplandýðý 6 Ocak 1961 tarihine kadar yasama yetkisini ve yürütme görevini Türk Milleti adýna kullanmýþ bulunan Milli Birlik Komitesinin ve Devrim Hükümetlerinin karar ve tasarruflarýndan ve bunlarýn, idarece veya yetkili kýlýnan organ ve mercilerce uygulanmasýndan dolayý, karar alanlar, tasarrufta bulunanlar ve uygulýyanlar hakkýnda cezaî veya malî veya hukukî sorumluluk iddiasý ileri sürülemez ve bu maksatla herhangi bir yargý merciine baþvurulamaz.
Normal demokratik rejimi bütün teminatý ile kurmak amacýyla gerçekleþtirilen ve yürütülen 27 Mayýs 1960 Devrim tarihinden 6 Ocak 1961 tarihine kadar çýkarýlan kanunlar, Türkiye Cumhuriyetinin diðer kanunlarýnýn deðiþtirilmesi ve kaldýrýlmasýnda uygulanan kurallara göre deðiþtirilebilir veya kaldýrýlabilir. Ancak, bunlar hakkýnda Anayasaya aykýrýlýk iddiasýyla, Anayasa Mahkemesinde iptal davasý açýlamýyacaðý gibi, itiraz yoluyla dahi mahkemelerde Anayasaya aykýrýlýk iddiasý ileri sürülemez.
27 Mayýs 1960 dan 6 Ocak 1961 tarihine kadar çýkarýlan kanunlarýn, yapýlmýþ tasarruflarýn ve alýnmýþ kararlarýn deðiþtirilmesi veya kaldýrýlmasý hallerinde de 2’nci fýkra hükmü saklýdýr.

III. Cumhurbaþkaný Seçimi
Geçici Madde 5- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin and içtikleri toplantýnýn ertesi günü Cumhurbaþkaný seçimi yapýlýr.
Cumhurbaþkanýnýn seçilmesiyle, 12 Haziran 1960 tarihli ve 1 sayýlý Kanunla kabul edilmiþ olan Devlet Baþkanýnýn görevi kendiliðinden sona erer.

IV. Bakanlar Kurulunun Kurulmasý
Geçici Madde 6- Bu Anayasanýn 102 nci maddesine göre yeni Bakanlar Kurulunca, 12 Haziran 1960 tarihli ve 1 sayýlý Kanuna göre kurulan ve iþ baþýnda olan Bakanlar Kurulunun görevi kendiliðinden sona erer.

V. Anayasanýn Kabul Ettiði Organ, Kurum ve Kurullar
a) Yeni Organ, Kurum ve Kurullarýn Kurulmasý
Geçici Madde 7- Bu Anayasa ile kabûl edilmiþ olan yeni organ, kurum ve kurullarýn kuruluþ ve iþleyiþleriyle ilgili kanunlar, Türkiye Büyük Millet Meclisinin ilk toplantýsýndan baþlýyarak en geç altý ay içinde ve bu Anayasa ile konulmasý emredilen diðer kanunlar da en geç iki yýl içinde çýkarýlýr.
b) Eski Organ, Kurum ve Kurullarýn Durumu
Geçici Madde 8- Bu Anayasaya göre kurulacak organ, kurum ve kurullar, kuruluþ kanunlarý yürürlüðe konularak görevlerine baþlayýncaya kadar, bu konulardaki hükümlerin uygulanmasýna devam olunur.
c) Eski Kanunlarýn Anayasaya Aykýrýlýðý Ýddiasý
Geçici Madde 9- Anayasa Mahkemesinin görevine baþladýðýnýn Resmi Gazeteyle yayýnlanmasýndan önce, mahkemelerde kanunlarýn Anayasaya aykýrýlýðý iddiasý ileri sürülemez ve mahkemelerce de kanunlarýn Anayasaya aykýrýlýðýna dayanýlarak karar verilemez.
Anayasa Mahkemesinin görevine baþladýðý tarihte yürürlükte olan herhangi bir kanun hakkýnda, bu Anayasaya aykýrýlýðý iddiasýyla iptâl dâvasý açýlabilir. Bu halde iptâl dâvasý açma hakký, Anayasa Mahkemesinin görevine baþladýðýnýn Resmi Gazeteyle yayýmlandýðý tarihten itibaren altý ay sonra düþer.

VI. Ýlk Cumhuriyet Senatosunda Adçekme
Geçice Madde 10- Cumhuriyet Senatosunun genel oyla ve Cumhurbaþkanýnca seçilen üyelerinin yenilenmesi hakkýndaki 73 üncü maddesinin 2 nci fýkrasý hükmünün uygulanmasýný saðlamak amacýyla, bunlarýn seçiminden iki yýl sonra yapýlacak seçimlerle yenilenecek olanlarý tesbit etmek üzere, bu seçimden iki ay önce adçekmeye baþvurulur; dört yýl sonra yapýlacak seçimle yenilenecek olan üyelerin tesbiti için, ayný esasa uyularak adçekelir; ancak, ikinci yýl sonunda seçilmiþ olan üyeler bu adçekmeye girmez.
Cumhuriyet Senatosu Baþkaný hakkýnda adçekme iþlemi uygulanmaz.
Ýlk Cumhuriyet Senatosu seçiminden iki ve dört yýl sonra yapýlacak seçimler hakkýnda da, Cumhuriyet Senatosu seçimleriyle ilgili kanun hükümleri uygulanýr.

VII. Affedilenlerin Seçilme Yeterliði
Geçici Madde 11- (50) Yenileme Seçiminin Geriye Býrakýlmasý
Geçici Madde 12- (51) 7 Haziran 1970 tarihinde yapýlmasý gereken Cumhuriyet Senatosu yenileme seçimleri, Anayasanýn 73 üncü maddesinde yapýlan deðiþiklik sebebiyle geriye býrakýlmýþtýr.
Geçici Madde 13- (52) Cumhuriyet Senatosu üyelerinden üçte birinin yenilenmesi ve Cumhuriyet Senatosu ile Millet Meclisinde boþ bulunan üyelikler için 10 Ekim 1971 gününde yapýlacak seçimler, 12 Ekim 1973’de yapýlmasý gereken milletvekilleri genel seçimiyle birlikte yapýlmak üzere ertelenmiþtir. Cumhuriyet Senatosu üyelerinden süresi dolanlarýn üyelik sýfatlarý, seçim yapýlýncaya kadar devam eder.
Cumhurbaþkanýnca seçilen üyelerden süresi dolanlar hakkýnda 73 üncü maddenin 5 inci fýkrasý hükmü uygulanmaya devam olunur.
Geçici Madde 14- (52) Bu Anayasa deðiþikliklerinin yürürlüðe girdiði tarihte Yargýtay Birinci Baþkanlýðý ile Cumhuriyet Baþsavcýlýðý görevlerinde bulunanlardan bu görevlerde 4 yýlýný doldurmuþ olanlarýn yerleri için, yürürlük tarihinden itibaren bir ay içinde yeni seçim yapýlýr.
Yargýtayýn kuruluþu, iþleyiþi, Baþkan ve üyelerinin ve diðer mensuplarýnýn nitelikleri ve Ýkinci Baþkanlarýnýn Seçim usulleri hakkýndaki Kanun, Anayasa deðiþikliklerinin yürürlüðe girdiði tarihten itibaren altý ay içinde çýkarýlýr. Bu kanunun yürürlüðe girdiði tarihte, Yargýtay Ýkinci Baþkanlýðýnda dört yýlýný doldurmuþ olanlarýn yerleri için, yürürlük tarihinden itibaren bir ay içinde yeni seçim yapýlýr.
Geçici Madde 15- (52) Bu Anayasa deðiþikliklerinin yürürlüðe girdiði tarihte Danýþtay Baþkanlýðý ve Baþkanun sözcülüðü görevlerinde bulunanlardan bu görevlerde dört yýlýný doldurmuþ olanlarýn yerleri için yürürlük tarihinden itibaren bir ay içinde yeni seçim yapýlýr.
Anayasanýn 114 ve 140 ýncý maddelerinde yapýlan deðiþiklik gereðince, 521 sayýlý Danýþtay Kanunu, Anayasa deðiþikliklerinin yürürlüðe girdiði tarihten itibaren altý ay içinde deðiþtirilir. Bu kanunun yürürlüðe girdiði tarihte Danýþtay Daire Baþkanlýðýnda dört yýlýný doldurmuþ olanlarýn yerleri için, yürürlük tarihinden itibaren bir ay içinde seçim yapýlýr.
(50), (51) ve (52) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
Danýþtay Baþkanlýðý ile Baþkanýn sözcülüðüne ve daire baþkanlýðýna yeniden seçilemeyenler Danýþtay üyesi olurlar.
Geçici Madde 16- (52) Bu Anayasa deðiþikliðinin yürürlüðe girdiði tarihte Yargýtay Ýkinci Cumhuriyet Baþsavcýlýðý veya Yargýtay Cumhuriyet Savcýlýðý görevlerinde bulunanlar Yargýtay üyesi olurlar.
Bunlara ait kadrolar da Yargýtaya, üye kadrosu olarak geçer.
45 sayýlý Yüksek Hakimler Kurulu Kanununda gerekli deðiþiklikler yapýlýncaya kadar, Cumhuriyet Baþsavcýlýðý bölümleriyle Yüksek Savcýlar Genel Kurulu ve bölümleri ve bunlara mensubolanlar görevlerine devam ederler.
Geçici Madde 17- (52) Anayasanýn 46 ve 119 uncu maddelerinde yapýlan deðiþikliklerin yürürlüðe girdiði tarihte 624 sayýlý Kanuna dayanýlarak kurulmuþ olan kamu hizmetlileri sendikalarýnýn faaliyeti sona erer.
Kamu hizmetlileri kuruluþlarýnýn kuruluþuna ve sendikalarýn varlýklarýnýn bu kuruluþlara intikâline ait hükümler kanunla düzenlenir. Kanun, Anayasa deðiþikliklerinin yürürlüðe girdiði tarihten itibaren altý ay içinde çýkarýlýr.
Geçici Madde 18- (52) Türkiye Cumhuriyeti Anayasasýnýn 134, 138, 140 ve 141 inci maddeleri gereðince, askerî yargý ile ilgili kanunlar, bu kanunun yürürlüðe girdiði tarihten itibaren altý ay içinde deðiþtirilir.
Yukarýdaki fýkraya göre çýkarýlacak yeni kanunlarýn gerektirdiði seçim ve atamalar, bu kanunlarýn yürürlüðe girdiði tarihten itibaren bir ay içinde yapýlýr.
Geçici Madde 19- (52) Türkiye Cumhuriyeti Anayasasýnýn 137 nci maddesinde sözü geçen Yüksek Savcýlar Kurulunun kuruluþu ve çalýþma usulleri ile ilgili kanun, bu Anayasa deðiþikliðinin yürürlüðe girmesinden itibaren altý ay içinde çýkarýlýr.
Yukarýdaki fýkrada belirtilen kanunun yürürlüðe girmesine kadar 2556 ve 45 sayýlý kanunlarýn deðiþiklik ve ekleriyle birlikte uygulanmasýna devam olunur.
Geçici Madde 20- (52) 45 sayýlý Yüksek Hâkimler Kurulu Kanunu, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasýnýn 143 ve 144 üncü maddelerinde yapýlan deðiþiklik gereðince, bu deðiþikliðin yürürlüðe girdiði tarihten itibaren altý ay içinde deðiþtirilir.
Yüksek Hâkimler Kurulunun mevcut üyelerinin görev süresi, 45 sayýlý Yüksek Hâkimler Kurulu Kanununun deðiþik þekline göre yapýlacak seçim sonuçlarýnýn kesinleþmesi tarihine kadar devam eder.
Geçici Madde 21- (52) Türkiye Cumhuriyeti Anayasasýnda yapýlan deðiþiklikler veya bu Anayasaya eklenen hükümler gereðince kanunlarda yapýlmasý zorunlu olan ve geçici 13,14,15,16,17,18 ve 19 uncu maddelerin kapsamý dýþýnda kalan diðer kanunlar ve kanun deðiþiklikleri, bu Anayasa deðiþikliklerinin yürürlüðe girdiði tarihten itibaren bir yýl içinde tamamlanýr.
Geçici Madde 22- (53) Sýkýyönetimin kaldýrdýðý tarihte sýkýyönetim mahkemelerinde görülmekte bulunan dâvalar sonuçlandýrýlýncaya kadar bu mahkemelerin görev ve yetkileri
(52) ve (53) no’lu dipnotlar Anayasa metninin sonundadýr.
devam eder. Kamu dâvasý açýlmamýþ dosyalar ile duruþmanýn tatiline karar verilmiþ dâvalar durumlarýna, niteliklerine ve kanun hükümlerine göre görevli ve yetkili mercilere verilir.
Geçici Madde 23- (53) 1 Kasým 1972 tarihinde TBMM’de grubu bulunup da 30 Mart 1973 tarihine kadar grubunu muhafaza etmiþ ve Milletvekili Genel Seçimlerine katýlma niteliði kazanmýþ olan siyasî partilere de Anayasanýn 56 ncý maddesindeki þartlar aranmaksýzýn, kanunun öngördüðü ölçüye göre Devletçe yardým yapýlýr.
I. Anayasa Deðiþtirilmesi
Madde 155- Anayasanýn deðiþtirilmesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayýsýnýn en az üçte biri tarafýndan yazýyla teklif edilebilir. Anayasanýn deðiþtirilmesi hakkýndaki teklifler ivedilikle görüþülemez. Deðiþtirme teklifinin kabûlü, Meclislerin ayrý ayrý üye tamsayýlarýnýn üçte iki çoðunluðunun oyuyla mümkündür.
Anayasanýn deðiþtirilmesi hakkýndaki tekliflerin görüþülmesi ve kabûlü, 1 inci fýkradaki kayýtlar dýþýnda, kanunlarýn görüþülmesi ve kabulü, 1 inci fýkradaki kayýtlar dýþýnda, kanunlarýn görüþülmesi ve kabulü hakkýndaki hükümlere tabidir.

II. Baþlangýç ve Kenar Baþlýklar
Madde 156- Bu Anayasanýn dayandýðý temel görüþ ve ilkeleri belirten Baþlangýç Kýsmý, Anayasa metnine dâhildir.
Madde kenar baþlýklarý, sadece ilgili olduklarý maddelerin konusunu ve maddeler arasýndaki sýralanma ve baðlantýyý gösterir. Bu baþlýklar, Anayasa metninden sayýlmaz.

III. Anayasanýn Yürürlüðe Girmesi
Madde 157- Bu Anayasa, halkoyuna sunulup, kabûl edilince Türkiye Cumhuriyetinin Anayasasý olur ve halkoyu sonuçlarýyla beraber derhal Resmi Gazetede yayýnlanýr.
Bu Anayasanýn Türkiye Büyük Millet Meclisinin kuruluþu, seçimi ve toplanmasý ile ilgili hükümleri, 1 inci fýkraya göre yayýnlanmasý ile; diðer hükümleri, Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçilmesi ile, geçici maddelerde belirtilen esaslara göre yürürlüðe girer.
(53) no’lu dipnot Anayasa metninin sonundadýr.
N O T :Anayasada yedi kez deðiþiklik yapýlmýþtýr:
1)1188 sayýlý ve 6.11.1969 günlü kanun (R.G. 12.11.1969 – 13349)
2) 1254 sayýlý ve 17.4.1970 günlü kanun (R.G. 22.4.1970 – 13478)
3) 1255 sayýlý ve 17.4.1970 günlü kanun (R.G. 22.4.1970 – 13478)
4) 1421 sayýlý ve 30.6.1971 günlü kanun (R.G. 2.7.1970 – 13883)
5) 1488 sayýlý ve 20.9.1971 günlü kanun (R.G. 22.9.1971 – 13964)
6) 1699 sayýlý ve 15.3.1973 günlü kanun (R.G. 20.3.1973 – 14482)
7) 1801 sayýlý ve 16.4.1974 günlü kanun (R.G. 22.4.1974 – 14866)
DÝPNOTLAR
(1) Maddenin ilk þekli:
M.Temel haklarýn özü.
Madde 11- Temel hak ve hürriyetler, Anayasanýn sözüne ve ruhuna uygun olarak ancak kanunla sýnýrlanabilir.
Kanun, kamu yararý, genel ahlâk, kamu düzeni, sosyal adâlet ve millî güvenlik gibi sebeplerle de olsa bir hakkýn ve hürriyetin özüne dokunamaz.
(2) Maddenin ilk þekli:
Madde 15- Özel hayatýn gizliliðine dokunulamaz. Adlî kovuþturmanýn gerektirdiði istisnalar saklýdýr.
(3) Maddenin ilk þekli:
Madde 19- Herkes, vicdan ve dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir.
Kamu düzenine veya genel ahlâka veya bu amaçlarla çýkarýlan kanunlara aykýrý olmýyan ibâdetler, dinî âyîn ve törenler serbesttir.
Kimse, ibâdete, dini âyîn ve törenlere katýlmaya, dinî inanç ve kanaatlarýný açýklamaya zorlanamaz. Kimse, dinî inanç ve kanaatlarýndan dolayý kýnanamaz.
Din eðitim ve öðrenimi, ancak kiþilerin kendi isteðine ve küçüklerin de kanuni temsilcilerinin isteðine baðlýdýr.
Kimse, Devletin sosyal, iktisâdî, siyasî veya hukûkî temel düzenini, kýsmen de olsa, din kurallarýna dayandýrma veya siyasî veya þahsî çýkar veya nüfuz saðlama amacýyla, her ne suretle olursa olsun, dinî veya din duygularýný yahut dince kutsal sayýlan þeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz. Bu yasak dýþýna çýkan veya baþkasýný bu yolda kýþkýrtanlar kanuna göre cezalandýrýlýr; dernekler, yetkili mahkemece ve siyasî partiler Anayasa Mahkemesince temelli kapatýlýr.
(4) Maddenin ilk þekli:
Madde 22- Basýn hürdür; sansür edilemez.
Devlet, basýn ve haber alma hürriyetini saðlýyacak tedbirleri alýr.
Basýn ve haber alma hürriyeti, ancak millî güvenlik veya genel ahlâký korumak, kiþilerin haysiyet, þeref ve haklarýna tecavüzü, suç iþlemeye kýþkýrtmayý önlemek ve yargý görevinin amacýna uygun olarak yerine getirilmesini saðlamak için kanunla sýnýrlanabilir.
Yargý görevinin amacýna uygun olarak yerine getirilmesi için, kanunla belirtilecek sýnýrlar içinde hâkim tarafýndan verilecek kararlar saklý olmak üzere, olaylar hakkýnda yayýn yasaðý konamaz.
Türkiye’de yayýmlanan gazete ve dergilerin toplatýlmasý, bu tedbirlerin uygulanacaðýný kanunun açýkça gösterdiði suçlarýn iþlenmesi halinde ve ancak hâkim kararýyla olabilir.
Türkiye’de yayýmlanan gazete ve dergiler, ancak 57 nci maddede belirtilen fiillerden mahkûm olma halinde mahkeme kararýyla kapatýlabilir.
(5) Maddenin ilk þekli:
Madde 26- Kiþiler ve siyasî partiler, kamu tüzel kiþileri elindeki basýn dýþý haberleþme ve yayýn araçlarýndan faydalanma hakkýna sahiptir. Bu faydalanmanýn þartlarý ve usûlleri, demokratik esaslara ve hakkaniyet ölçülerine uygun olarak kanunla düzenlenir. Kanun, halkýn bu araçlarla haber almasýný, düþünce ve kanaatlara ulaþmasýný ve kamu oyunun serbestçe oluþumunu köstekleyici kayýtlamalar koyamaz.
(6) Maddenin ilk þekli:
Madde 29- Herkes, önceden izin almaksýzýn dernek kurma hakkýna sahiptir. Bu hak, ancak kamu düzenini veya genel ahlaký korumak için kanunla sýnýrlanabilir.
(7) Maddenin ilk þekli:
Madde 30- Suçluluðu hakkýnda kuvvetli belirti bulunan kiþiler, ancak kaçmayý veya delillerin yok edilmesini veya deðiþtirilmesini önlemek maksadýyla veya bunlar gibi tutuklamayý zorunlu kýlan ve kanunla gösterilen diðer hallerde hâkim kararýyla tutuklanabilir. Tutukluluðun devamýna karar verilebilmesi ayný þartlara baðlýdýr.
Yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakýnca bulunan hallerde yapýlabilir; bunun þartlarýný kanun gösterir.
Yakalanan veya tutuklanan kimselere, yakalama veya tutuklama sebeplerinin ve haklarýndaki iddialarýn yazýlý olarak hemen bildirilmesi gerekir.
Yakalanan veya tutuklanan kimse, tutulma yerine en yakýn mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç, yirmidört saat içinde hakim önüne çýkarýlýr ve bu süre geçtikten sonra hakim kararý olmaksýzýn hürriyetinden yoksun kýlýnamaz. Yakalanan veya tutuklanan kimse, hakim önüne çýkarýlýnca durum hemen yakýnlarýna bildirilir.
Bu esaslar dýþýnda iþleme tabi tutulan kimselerin uðrayacaklarý her türlü zararlar kanuna göre Devletçe ödenir
(8) Bu fýkra 1488 sayýlý kanunla eklenmiþ ve 1699 sayýlý kanunla deðiþtirilmiþtir.
1488 sayýlý Kanunla eklenen fýkra metni:
“Yakalanan veya tutuklanan kimse tutuklama yerine en yakýn mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç kýrksekiz saat ve kanunun açýkca belli ettiði hallerde toplu olarak iþlenen suçlarda yedi gün içinde hâkim önüne çýkarýlýr ve bu süre geçtikten sonra hâkim kararý olmaksýzýn hürriyetinden yoksun kýlýnamaz. Yakalanan veya tutuklanan kimse, hâkim önüne çýkarýlýnca durum hemen yakýnlarýna bildirilir.”
(9) Bu fýkra, 1488 sayýlý kanunla eklenmiþtir.
(10) Maddenin ilk þekli:
Madde 32- Hiç kimse, tabii hâkiminden baþka bir merci önüne çýkarýlamaz.
Bir kimseyi tabii hâkiminden baþka bir merci önüne çýkarma sonucunu doðuran yargý yetkisine sahip olaðanüstü merciler kurulamaz.
(11) Maddenin ilk þekli:
Madde 38- Devlet ve kamu tüzel kiþileri, kamu yararýnýn gerektirdiði hallerde, gerçek karþýlýklarýný peþin ödemek þartýyla, özel mülkiyette bulunan taþýnmaz mallarýn, kanunda gösterilen esas ve usullere göre, tamamýný veya bir kýsmýný kamulaþtýrmaya veya bunlar üzerinde idari irtifaklar kurmaya yetkilidir.
Çiftçinin topraklandýrýlmasý, ormanlarýn devletleþtirilmesi, yeni orman yetiþtirilmesi ve iskân projelerinin gerçekleþtirilmesi amaçlarýyla kamulaþtýrýlan toprak bedellerinin ödeme þekli kanunla gösterilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngördüðü hallerde, ödeme süresi on yýlý aþamaz. Bu takdirde taksitler eþit olarak ödenir ve kanunla gösterilen faiz haddine baðlanýr.
Kamulaþtýrýlan topraktan o topraðý doðrudan doðruya iþleten çiftçinin hakkaniyetli ölçüler içerisinde geçinebilmesi için zaruri olan ve kanunla gösterilen kýsmýnýn ve küçük çiftçinin kamulaþtýrýlan topraðýnýn bedeli herhalde peþin ödenir.
(12) [....] arasýndaki bir ve ikinci fýkralar Anayasa Mahkemesinin 12.10.1976 gün ve E.1976/38, K.1976/46 sayýlý kararý ile iptal edilmiþtir (R.G. 20.1.1977-15825.M.).
(13) Maddenin ilk þekli:
Madde 46- Çalýþanlar ve iþverenler, önceden izin almaksýzýn, sendikalar ve sendika birlikleri kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten ayrýlma hakkýna sahiptirler.
Ýþçi niteliði taþýmayan kamu hizmeti görevlilerinin bu alandaki haklarý kanunla düzenlenir.
Sendika ve sendika birliklerinin tüzükleri, yönetim ve iþleyiþleri demokratik esaslara aykýrý olamaz.
(14) Maddenin ilk þekli:
Madde 56- Vatandaþlar, siyasî parti kurma ve usûlüne göre partilere girme ve çýkma hakkýna sahiptir.
Siyasî partiler, önceden izin almadan kurulur ve serbestçe faaliyette bulunurlar.
Siyasî partiler, ister iktidarda ister muhalefette olsunlar, demokratik siyasi hayatýn vazgeçilmez unsurlarýdýr.
(15) Maddenin ilk þekli:
Madde 57- Siyasî partilerin tüzükleri, programlarý ve faaliyetleri, insan hak ve hürriyetlerine dayanan demokratik ve lâik Cumhuriyet ilkelerine ve Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmezliði temel hükmüne uygun olmak zorundadýr. Bunlara uymýyan partiler temelli kapatýlýr. Siyasî partiler, gelir kaynaklarý ve giderleri hakkýnda Anayasa Mahkemesine hesap verirler.
Partilerin iç çalýþmalarý, faaliyetleri, Anayasa Mahkemesine ne suretle hesap verecekleri ve bu Mahkemece malî denetimlerinin nasýl yapýlacaðý, demokrasi esaslarýna uygun olarak kanunla düzenlenir.
Siyasî partilerin kapatýlmasý hakkýndaki davalara Anayasa Mahkemesinde bakýlýr ve kapatma kararý ancak bu Mahkemece verilir.
(16) Maddenin ilk þekli:

V. Milli Savunma Hak ve Ödevi
Madde 60- Yurt savunmasýna katýlma, her Türkün hakký ve ödevidir. Bu ödev ve askerlik yükümü kanunla düzenlenir.
(17) Maddenin ilk þekli:
Madde 61- Herkes, kamu giderlerini karþýlamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür.
Vergi, resim ve harçlar ve benzeri maîi yükümler ancak kanunla konulur.
(18) Maddenin ilk þekli:
Madde 64- Kanun koymak, deðiþtirmek ve kaldýrmak, Devletin bütçe ve kesin hesap kanun tasarýlarýný görüþmek ve kabul etmek, para basýlmasýna, genel ve özel af ilanýna, mahkemelerce verilip kesinleþen ölüm cezalarýnýn yerine getirilmesine karar vermek, Türkiye Büyük Millet Meclisinin yetkilerindendir.
(19) Bu maddenin 2. fýkrasýnda yer alan “affa uðramýþ olsalar da” deyimi, 1188 sayýlý Kanunla maddeden çýkarýlmýþtýr. Bu deðiþiklik Anayasa Mahkemesinin E.70/1, K.70/31 sayýlý ve 16.6.1970 günlü kararý ile þekil yönünden iptal edilmiþtir. 1801 sayýlý Kanun ile sözkonusu deyim yeniden madde metninden çýkarýlmýþtýr.
(20) Maddenin ilk þekli:
Madde 73- Cumhuriyet Senatosu üyeliðinin süresi altý yýldýr. Süresi biten üyeler yeniden seçilebilir.
Cumhuriyet Senatosunun genel oyla ve Cumhurbaþkanýnca seçilen üyelerinin üçte biri her iki yýlda bir yenilenir.
Cumhurbaþkanýnca seçilen üyelerin süresi biter veya bu üyeliklerde herhangi bir sebeple boþalma olursa, Cumhurbaþkaný, bir ay içinde yeni üyeleri seçer.
Boþalan bir üyeliðe seçilen kimse, yerine seçildiði üyenin süresini tamamlar.
(21) Maddenin ilk þekli:
Madde 82- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek ve yolluklarý kanunla düzenlenir. Ödeneðin aylýk tutarý birinci derecedeki Devlet memurunun aylýðýný; yolluk da ödeneðin yarýsýný aþamaz.
Ödenek ve yolluklarýn en çok üç aylýðý önceden ödenebilir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin aylýk ve ödeneklerine her ne suretle olursa olsun yapýlacak zam ve ilaveler, ancak bu zam ve ilaveleri takibeden milletvekilleri genel seçiminden sonra uygulanýr.
(22) Maddenin ilk þekli:
Madde 89- Gensoru yetkisi yalnýz Millet Meclisinindir.
Milletvekillerince veya bir siyasi parti grubunca verilen gensoru önergesinin gündeme alýnýp alýnmayacaðý, veriliþinden sonraki ilk birleþimde görüþülür. Bu görüþmede, ancak önerge sahibi veya önerge sahiplerinden biri, siyasi parti gruplarý adýna birer milletvekili, Bakanlar Kurulu adýna Baþbakan veya bir Bakan konuþabilir.
Gündeme alma kararý ile birlikte gensorunun görüþülme günü de belli edilir.
Gensorunun görüþülmesi, gündeme alma kararý tarihinden baþlayarak iki gün geçmedikçe yapýlamaz ve yedi günden sonraya býrakýlamaz.
Gensoru görüþmeleri sýrasýnda üyelerin verecekleri gerekçeli güvensizlik önergeleri veya Bakanlar Kurulunun güven isteði, bir tam gün geçtikten sonra oylanýr.
Bakanlar Kurulunun veya bir Bakanýn düþürülebilmesi, üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðuyla olur.
(23) Maddenin ilk þekli:
Madde 110- Baþkomutanlýk, Türkiye Büyük Millet Meclisinin mânevî varlýðýndan ayrýlmaz ve Cumhurbaþkaný tarafýndan temsil olunur. Millî güvenliðin saðlanmasýndan ve Silahlý Kuvvetlerin savaþa hazýrlanmasýndan, Türkiye Büyük Millet Meclisine karþý, Bakanlar Kurulu sorumludur.
Genelkurmay Baþkaný, Silahlý Kuvvetlerin komutanýdýr.
Genelkurmay Baþkaný, Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine, Cumhurbaþkanýnca atanýr; görev ve yetkileri kanunla düzenlenir. Genelkurmay Baþkaný, bu görev ve yetkilerinden dolayý Baþbakana karþý sorumludur.
(24) Maddenin ilk þekli:
Madde 111- Milli Güvenlik Kurulu kanunun gösterdiði Bakanlar ile Genelkurmay Baþkaný ve Kuvvet temsilcilerinden kuruludur.
Milli Güvenlik Kuruluna Cumhurbaþkaný Baþkanlýk eder; bulunmadýðý zaman, bu görevi Baþbakan yapar.
Milli Güvenlik Kurulu, millî güvenlik ile ilgili kararlarýn alýnmasýnda ve koordinasyonun saðlanmasýnda yardýmcýlýk etmek üzere, gerekli temel görüþleri Bakanlar Kuruluna bildirir.
(25) Maddenin ilk þekli:
c) Yargý Denetimi
Madde 114- Ýdarenin hiçbir eylem ve iþlemi, hiçbir halde, yargý mercilerinin denetimi dýþýnda býrakýlamaz.
Ýdarenin iþlemlerinden dolayý açýlacak davalarda süre aþýmý, yazýlý bildirim tarihinden baþlar.
Ýdare, kendi eylem ve iþlemlerinden doðan zararý ödemekle yükümlüdür.
(26) Maddenin ilk þekli:
c) Memurlarýn Siyasi Partilere Girememesi
Madde 119- Memurlar ve kamu iktisadi teþebbüslerinin yönetim ve denetim iþlerinde çalýþanlar ve kamu yararýna çalýþan derneklerden özel gelir kaynaklarý ve özel imkanlarý kanunla saðlanmýþ olanlarýn merkez kurullarýnda görev alanlar, siyasi partilere üye olamazlar. Memurlar ve kamu iktisadi teþebbüslerinde çalýþanlar, görevlerini yerine getirirken, vatandaþlar arasýnda siyasi kanaatlarýndan dolayý herhangi bir ayýrým yapamazlar.
Bu esaslara aykýrý hareketleri mahkeme hükmiyle sabit olanlar, kamu hizmetinden temelli çýkarýlýr.
(27) Maddenin ilk þekli:

IV. Özerk kuruluþlar
Madde 120- Üniversiteler, ancak Devlet eliyle ve kanunla kurulur. Üniversiteler, bilimsel ve idari özerkliðe sahip kamu tüzel kiþileridir. Üniversiteler, kendileri tarafýndan seçilen yetkili öðretim üyelerinden kurulu organlarý eliyle yönetilir ve denetlenir; özel kanuna göre kurulmuþ Devlet Üniversiteleri hakkýndaki hükümler saklýdýr.
Üniversite organlarý, öðretim üyeleri ve yardýmcýlarý, Üniversite dýþýndaki makamlarca, her ne suretle olursa olsun, görevlerinden uzaklaþtýrýlamazlar.
Üniversite öðretim üyeleri ve yardýmcýlarý serbestçe araþtýrma ve yayýnda bulunabilirler.
Üniversitelerin kuruluþ ve iþleyiþleri, organlarý ve bunlarýn seçimleri, görev ve yetkileri, öðretim ve araþtýrma görevlerinin Üniversite organlarýnca denetlenmesi, bu esaslara göre kanunla düzenlenir.
Siyasi partilere üye olma yasaðý, Üniversite öðretim üyeleri ve yardýmcýlarý hakkýnda uygulanmaz. Ancak, bunlar partilerin genel merkezleri dýþýnda yönetim görevi alamazlar.
(28) Maddenin ilk þekli:
Madde 121- Radyo ve televizyon istasyonlarýnýn idaresi, özerk kamu tüzel kiþiliði halinde, kanunla düzenlenir.
Her türlü radyo ve televizyon yayýmlarý, tarafsýzlýk esaslarýna göre yapýlýr.
Radyo ve televizyon idaresi, kültür ve eðitime yardýmcýlýk görevinin gerektirdiði yetkilere sahip kýlýnýr.
Devlet tarafýndan kurulan veya Devletten mali yardým alan haber ajanslarýnýn tarafsýzlýðý esastýr.
(29) Maddenin ilk þekli:
b) Sýkýyönetim
Madde 124- Savaþ hali, savaþý gerektirecek bir durumun baþgöstermesi, ayaklanma olmasý veya vatan ve Cumhuriyete karþý kuvvetli ve eylemli bir kalkýþma olduðunu gösterir kesin belirtilerin meydana çýkmasý sebebiyle, Bakanlar Kurulu, süresi bir ayý aþmamak üzere, yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya her yerinde sýkýyönetim ilan edebilir ve bunu hemen, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onamasýna sunar. Meclis, gerekli gördüðü zaman,sýkýyönetim süresini kýsaltabileceði gibi, tamamiyle de kaldýrabilir. Meclisler toplanýk deðilse, hemen toplantýya çaðýrýlýr.
Sýkýyönetimin her defasýnda iki ayý aþmamak üzere uzatýlmasý, Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararýna baðlýdýr. Bu kararlar, Meclislerin birleþik toplantýsýnda alýnýr.
Sýkýyönetim veya genel olarak savaþ halinde, hangi hükümlerin uygulanacaðý ve iþlemlerin nasýl yürütüleceði, hürriyetlerin nasýl kayýtlanacaðý veya durdurulacaðý kanunla gösterilir.
(30) Maddenin ilk þekli:

II. Sayýþtay; kamu iktisadi teþebbüslerinin denetlenmesi
Madde 127- Sayýþtay, genel ve katma bütçeli dairelerin bütün gelir ve giderleri ile mallarýný Türkiye Büyük Millet Meclisi adýna denetlemek ve sorumlularýn hesap ve iþlemlerini kesin hükme baðlamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme baðlama iþlerini yapmakla görevlidir.
Sayýþtayýn kuruluþu, iþleyiþi, denetim usulleri, mensuplarýnýn nitelikleri, atanmalarý, ödev ve yetkileri, haklarý ve yükümleri ve diðer özlük iþleri, Baþkan ve üyelerinin teminatý kanunla düzenlenir.
Kamu iktisadi teþebbüslerinin Türkiye Büyük millet Meclisince denetlenmesi kanunla düzenlenir.
(31) Maddenin ilk þekli:
c) Ormanlarýn korunmasý ve geliþtirilmesi
Madde 131- Devlet, ormanlarýn korunmasý ve ormanlýk sahalarýn geniþletilmesi için gerekli kanunlarý koyar ve tedbirleri alýr. Bütün ormanlarýn gözetimi Devlete aittir.
Devlet ormanlarý, kanuna göre Devletçe yönetilir ve iþletilir. Devlet ormanlarýnýn mülkiyeti, yönetimi ve iþletilmesi özel kiþilere devrolunamaz. Bu ormanlar, zamanaþýmýyla mülk edinilemez ve kamu yararý dýþýnda irtifak hakkýna konu olamaz.
Ormanlara zarar verebilecek hiçbir faaliyet ve eyleme müsaade edilemez.
Ormanlar içinde veya hemen yakýnýnda oturan halkýn kalkýndýrýlmasý ve ormaný koruma bakýmýndan gerekirse, baþka yere yerleþtirilmesi kanunla düzenlenir.
Yanan ormanlarýn yerinde yeni orman yetiþtirilir ve bu yerlerde baþka çeþit tarým ve hayvancýlýk yapýlamaz.
Orman suçlarý için genel af çýkarýlamaz; ormanlarýn tahribine yol açacak hiçbir siyasi propaganda yapýlamaz.
(32) Maddenin ilk þekli:
Madde 134- Hâkimlerin nitelikleri, atanmalar, haklarý ve ödevleri, aylýk ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin veya görev yerlerinin geçici veya sürekli olarak deðiþtirilmesi, haklarýnda disiplin kovuþturmasý açýlmasý ve disiplin cezasý verilmesi, görevleriyle ilgili suçlarýndan dolayý soruþturma yapýlmasýna ve yargýlanmalarýna karar verilmesi, meslekten çýkarýlmayý gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve diðer özlük iþleri, mahkemelerin baðýmsýzlýðý esasýna göre, kanunla düzenlenir.
Hakimler altmýþbeþ yaþýný bitirinceye kadar hizmet görürler. Askeri hakimlerin yaþ haddi kanunla belli edilir.
Hakimler, kanunla belirtilenlerden baþka, genel ve özel hiçbir görev alamazlar
(33) Maddenin ilk þekli:
Madde 136- Mahkemelerin kuruluþu, görev ve yetkileri, iþleyiþi ve yargýlama usulleri kanunla düzenlenir.
(34) Maddenin ilk þekli:
Madde 137- Kanun, Cumhuriyet Savcýlarýnýn ve Kanun sözcülerinin özlük iþlerinde ve görevlerini yapmalarýnda teminat saðlayýcý hükümler koyar.
Cumhuriyet Baþsavcýsý, Baþ kanun sözcüsü ve Askeri Yargýtay Baþsavcýsý, yüksek mahkemeler hakimleri hakkýndaki hükümlere tabidir.
(35) Bu hüküm Anayasa Mahkemesinin 27.9.1977 gün ve E.1977/82 K. 1977/117 sayýlý kararý ile iptal edilmiþtir. (RG. 14.1.1978-16169)
(36) Maddenin ilk þekli:
Madde 138- Askeri yargý, askeri mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafýndan yürütülür. Bu mahkemeler, asker kiþilerin askeri olan suçlarýyla, bunlarýn asker kiþiler aleyhine veya askeri mahallerde yahut askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili olarak iþledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevlidirler.
Askeri mahkemeler, asker olmayan kiþileri, ancak özel kanunda belirtilen askeri suçlarýndan dolayý yargýlarlar.
Askeri mahkemelerin, savaþ veya sýkýyönetim hallerinde hangi suçlar ve hangi kiþiler bakýmýndan yetkili olduðu kanunla gösterilir.
Askeri mahkemelerde üyelerin çoðunluðunun hakimlik niteliðine sahib olmasý þarttýr.
Askeri yargý organlarýnýn kuruluþu, iþleyiþi, askeri hakimlerin özlük iþleri, mahkemelerin baðýmsýzlýðý hakimlik teminatý ve askerlik hizmetinin gereklerine göre özel kanunla düzenlenir.
(37) Bu fýkra 1699 sayýlý kanunla konmuþtur. Bu cümle Anayasa Mahkemesinin 15.4.1975 gün ve E.73/19, K.75/87 sayýlý kararý ile iptal edilmiþtir. (Resmi Gazete 26.2.1976-1551)
(38) Maddenin ilk þekli:
Madde 139- Yargýtay, adliye mahkemelerince verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli dâvalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
Yargýtay Üyeleri Yüksek Hakimler Kurulunca, Yargýtay Birinci Baþkanýyla Ýkinci Baþkanlarý ve Cumhuriyet Baþsavcýsý Yargýtay büyük genel kurulunca, üye tamsayýlarýnýn salt çoðunluðu ile ve gizli oyla seçilir.
Yargýtayýn kuruluþu, iþleyiþi, Baþkan ve üyelerinin ve diðer mensuplarýnýn nitelikleri kanunla düzenlenir.
(39) Maddenin ilk þekli:
Madde 140- Danýþtay, kanunlarýn baþka idari yargý mercilerine býrakmadýðý konularda ilk derece ve genel olarak üst derece idare mahkemesidir.
Danýþtay, idari uyuþmazlýklarý ve davalarý görmek ve çözümlemek, Bakanlar Kurulunca gönderilen kanun tasarýlarý hakkýnda düþüncesini bildirmek, tüzük tasarýlarýný ve imtiyaz þartlaþma ve sözleþmelerini incelemek ve kanunla gösterilen diðer iþleri yapmakla görevlidir. Danýþtay Baþkan ve üyeleriyle Baþkanun sözcüsü, kanunda gösterilen niteliklere sahip kimseler arasýndan, Anayasa Mahkemesinin asýl ve yedek üyeliklerinden meydana gelen kurulca gizli oyla ve üçte iki çoðunlukla seçilir. Ýlk iki oylamada çoðunluk saðlanamazsa, salt çoðunlukla yetinilir.
Danýþtay Baþkan ve üyeleriyle Baþkanýn sözcüsünün seçimlerinde Bakanlar Kurulu ile Danýþtay genel kurulunca ayrý ayrý boþ yer sayýsý kadar aday gösterilir.
Danýþtayýn kuruluþu, iþleyiþi, yargýlama usulleri, mensuplarýnýn nitelikleriyle atanmalarý, haklarý ve ödevleri, aylýk ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, haklarýnda disiplin kovuþturmasý yapýlmasý ve disiplin cezasý uygulanmasý, mahkemelerin baðýmsýzlýðý ve hakimlik teminatý esaslarýna göre kanunla düzenlenir.
(40) Maddenin ilk þekli:
Madde 141- Askeri Yargýtay, askeri mahkemelerce verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Ayrýca, kanunla gösterilen askeri iþlere ait belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar. Askeri Yargýtay üyeleriyle Baþsavcýsý, hakimlik niteliðine sahip kýrk yaþýný bitirmiþ ve en az on yýlý askeri hakimlik veya askeri savcýlýk yapmýþ kimseler arasýndan, Askeri Yargýtay genel kurulunun üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðuyla boþ yerin üç misli olarak gösterdiði adaylar arasýndan Cumhurbaþkanýnca seçilir.
Askeri Yargýtay, Baþkanlarýný kendi üyeleri arasýndan seçer. Askeri Yargýtayýn kuruluþu, iþleyiþi, yargýlama usulleri, üyeler hakkýndaki disiplin iþleri, mahkemelerin baðýmsýzlýðý ve hakimlik teminatý esaslarýna göre, kanunla düzenlenir.
(41) Maddenin ilk þekli:
Madde 143- Yüksek Hakimler Kurulu, onsekiz asýl ve beþ yedek üyeden kuruludur. Bu üyelerden altýsý Yargýtay genel kurulunca, altýsý birince sýnýfa ayrýlmýþ hakimlerce ve kendi aralarýndan gizli oyla seçilir. Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu, yüksek mahkemelerde hakimlik etmiþ veya bunlara üye olma þartlarýný kazanmýþ kimseler arasýndan gizli oyla ve üye tamsayýlarýnýn salt çoðunluðu ile üçer üye seçerler. Bu usulle Yargýtay genel kurulunca iki, birinci sýnýfa ayrýlmýþ hakimler ile Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu tarafýndan birer yedek üye seçilir.
Yüksek Hakimler kurulu, üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ile kendi içinden Baþkanýný seçer.
Yüksek Hakimler Kurulu üyelerinin görev süresi dört yýldýr. Her iki yýlda yarýsýnýn seçimi yenilenir. Hakimlik görevinde iken seçilmiþ olan üyeler ardý ardýna ilk defa seçilemez.
Yüksek Hakimler Kurulu üyeleri, görevleri süresince baþka bir iþ ve görev alamazlar.
Yüksek Hakimler Kurulunun kuruluþu, çalýþma usulleri, bölümleri ve bu bölümlerin görevleriyle toplantý ve karar yeter sayýlarý, Baþkan ve üyelerinin aylýk ve ödenekleri kanunla düzenlenir.
Adalet Bakaný, Yüksek Hakimler Kurulu toplantýlarýna katýlabilir; oylamaya katýlamaz.
(42) Maddenin ilk þekli:
Madde 144- Hakimlerin bütün özlük iþleri hakkýnda karar verme yetkisi Yüksek Hakimler Kurulunundur.
Bir hakimin, her ne sebeple olursa olsun, meslekten çýkarýlmasý hakkýndaki karar, genel kurulun salt çoðunluðuyla alýnýr.
Adalet Bakaný, gerekli gördüðü hallerde, bir hakim hakkýnda disiplin kovuþturmasý açýlmasý için Yüksek Hakimler kuruluna baþvurabilir. Bir mahkemenin veya bir kadronun kaldýrýlmasý veya bir mahkemenin yargý çevresinin deðiþtirilmesi, Yüksek Hakimler Kurulunun uygun görmesine baðlýdýr.
Hakimlerin denetimi, belli konular için Yüksek Hakimler Kurulunca görevlendirilecek üst derecedeki hakimler eliyle yapýlýr.
(43) Bu hüküm Anayasa Mahkemesinin 27.1.1972 gün ve E.1976/43 K. 1977/4 sayýlý kararý ile iptal edilmiþtir. RG. 21.4.1977-15916
(44) Maddenin ilk þekli:
Madde 145- Anayasa Mahkemesi, onbeþ asýl ve beþ yedek üyeden kuruludur. Asýl üyelerden dördü Yargýtay, üçü Danýþtay genel kurullarýnca kendi baþkan ve üyeleriyle Baþsavcý ve Baþkanun sözcüsü arasýndan üye tamsayýlarýnýn salt çoðunluðu ile ve gizli oyla seçilir. Bir üye, Sayýþtay genel kurulunca kendi baþkan ve üyeleri arasýndan ayný usulle seçilir. Millet Meclisi üç, Cumhuriyet Senatosu iki üye seçer. Cumhurbaþkanýnca da iki üye seçilir. Cumhurbaþkaný, bu üyelerden birini, Askeri Yargýtay genel kurulunun üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðuyla ve gizli oyla göstereceði üç aday arasýndan seçer. Anayasa Mahkemesi, kendi üyeleri arasýndan, gizli oyla ve üçte iki çoðunlukla, dört yýl için, bir Baþkan ve Bir Baþkanvekili seçer; yeniden seçilmek caizdir. Yasama Meclisleri, bu seçimleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri dýþýndan, üye tamsayýlarýnýn üçte iki çoðunluðu ile ve gizli oyla yaparlar. Ýlk iki oylamada bu çoðunluk saðlanamazsa, salt çoðunlukla yetinilir. Yasama meclislerince seçilecek üyelerden birer kiþinin, Üniversitelerin hukuk, iktisat ve siyasal bilimler öðretim üyelerinin birlikte toplanarak, açýk üyeliklerin üç katý tutarýnda ve gizli oyla gösterecekleri adaylar arasýndan olmasý gereklidir.
Anayasa Mahkemesine asýl veya yedek üye olabilmek için kýrk yaþýný doldurmuþ bulunmak ve Yargýtay, Danýþtay, Askeri Yargýtay veya Sayýþtayda Baþkanlýk, üyelik, Baþsavcýlýk. Baþkanun sözcülüðü veya Üniversitelerde hukuk, iktisat ve siyasal bilimler alanlarýnda en az beþ yýl öðretim üyeliði veya onbeþ yýl avukatlýk yapmýþ olmasý þarttýr.
Anayasa Mahkemesine, Yargýtay iki, Danýþtay ile Yasama Meclislerinin her biri birer yedek üye seçerler. Yedek üyelerin seçiminde de, asýllarýn seçimindeki usul uygulanýr.
Anayasa Mahkemesi üyeleri, resmi veya özel hiç bir görev alamazlar.
(45) Maddenin ilk þekli:
Madde 147- Anayasa Mahkemesi, kanunlarýn ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Ýçtüzüklerinin Anayasaya uygunluðunu denetler.
Cumhurbaþkanýný, Bakanlar Kurulu üyelerini, Yargýtay, Danýþtay, Askeri Yargýtay, Yüksek Hakimler Kurulu ve Sayýþtay Baþkan ve Üyelerini, Cumhuriyet Baþsavcýsýný, Baþkanun sözcüsünü, Askeri Yargýtay Baþsavcýsýný ve kendi üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayý Yüce Divan sýfatiyle yargýlar ve Anayasa ile verilen diðer görevleri yerine getirir.
Anayasa Mahkemesinin, Yüce Divan sýfatiyle yargýlamasýnda savcýlýk görevini Cumhuriyet Baþsavcýsý yapar.
(46) Maddenin ilk þekli:
Madde 148- Anayasa Mahkemesinin kuruluþu ve yargýlama usulleri kanunla; Mahkemenin çalýþma tarzý ve üyeleri arasýndaki iþbölümü kendi yapacaðý Ýçtüzükle düzenlenir.
Anayasa Mahkemesi, Yüce Divan sýfatiyle baktýðý davalar dýþýndaki iþleri, dosya üzerinde inceler. Ancak gerekli gördüðü hallerde, sözlü açýklamalarýný dinlemek üzere ilgilileri çaðýrýr.
(47) Maddenin ilk þekli:
Madde 149- Cumhurbaþkaný; son milletvekili genel seçimlerinde muteber oy sayýsýnýn en az yüzde onunu olan veya Türkiye Büyük Millet Meclisinde temsilcisi bulunan siyasi partiler veya bunlarýn meclis gruplarý; Yasama Meclislerinden birinin üye tam sayýsýnýn en az altýda biri tutarýndaki üyeleri; kendi varlýk ve görevlerini ilgilendiren alanlarda Yüksek Hakimler Kurulu, Yargýtay, Danýþtay, Askeri Yargýtay ve Üniversiteler, kanunlarýn veya Türkiye Büyük Millet Meclisi Ýçtüzüklerinin veya bunlarýn belirli madde ve hükümlerinin Anayasaya aykýrýlýðý iddiasiyle, Anayasa Mahkemesinde doðrudan doðruya iptal davasý açabilirler.
(48) Maddenin ilk þekli:
Madde 151- Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanunun hükümlerini Anayasaya aykýrý görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüðü aykýrýlýk iddiasýnýn ciddi olduðu kanýsýna varýrsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceði karara kadar davayý geri býrakýr.
Mahkeme, Anayasaya aykýrýlýk iddiasýný ciddi görmezse, bu iddia, temyiz merciince esas hükümle birlikte karara baðlanýr.
Anayasa Mahkemesi, iþin kendisine geliþinden baþlamak üzere üç ay içinde kararýný verir.
Bu süre içinde karar verilmezse, Mahkeme, Anayasaya aykýrýlýk iddiasýný, kendi kanýsýna göre çözümleyerek davayý yürütür. Ancak, Anayasa Mahkemesinin kararý, esas hakkýndaki karar kesinleþinceye kadar gelirse, mahkemeler buna uymak zorundadýr.
(49) Maddenin ilk þekli:
Madde 152- Anayasa Mahkemesinin kararlarý kesindir.
Anayasa Mahkemesince, Anayasaya aykýrý olduðundan iptaline karar verilen kanun veya Ýçtüzük veya bunlarýn iptal edilen hükümleri, karar tarihinde yürürlükten kalkar. Gereken hallerde, Anayasa Mahkemesi, iptal hükmünün yürürlüðe gireceði tarihi ayrýca kararlaþtýrabilir. Bu tarih, kararýn verildiði günden baþlayarak altý ayý geçemez.
Ýptal kararý geriye yürümez.
Anayasa Mahkemesi, diðer mahkemelerden gelen Anayasaya aykýrýlýk iddialarý üzerine verdiði hükümlerin olayla sýnýrlý ve yalnýz taraflarý baðlayýcý olacaðýna da karar verebilir.
Anayasa Mahkemesi kararlarý, Resmi Gazetede hemen yayýnlanýr ve Devletin yasama, yürütme ve yargý organlarýný, idare makamlarýný, gerçek ve tüzel kiþileri baðlar.
(50) Bu madde, 1188 sayýlý Kanunla yürürlükten kaldýrýlmýþtýr. Bu deðiþiklik Anayasa Mahkemesinin E.70/1, K.70/31 sayýlý ve 16.6.1970 günlü kararý ile iptal edilmiþtir. (RG. 7.6.1971- 13858). Bu madde 1801 sayýlý Kanun ile yeniden yürürlükten kaldýrýlmýþtýr.
(51) 17.4.1970 gün ve 1254 sayýlý Kanunla konmuþtur.
(52) 20.9.1971 gün ve 1488 sayýlý Kanunla konmuþtur.
(53) 15.3.1973 gün ve 1699 sayýlý Kanunla konmuþtur

1961 Anayasasý
1. 1961 Anayasasý, bir tarafý, 27 Mayýs darbesini yapan Millî Birlik Komitesi ve diðer tarafý Temsilciler Meclisinden oluþan kurucu Meclis tarafýndan hazýrlanmýþtýr. Daha sonra Anayasa tasarýsý halkoylamasýyla kabul edilmiþtir.
2. 1961 Anayasasý, halkçýlýk ve devletçilik ilkelerini kabul etmemiþ, milliyetçilik ilkesini ise “millî devlet” þeklinde kabul etmiþtir.
3. 1961 Anayasasý, sosyal devlet ilkesini ilk defa kabul etmiþtir.
4. 1961 Anayasasý sosyal ve ekonomik haklar ve ödevleri ilk defa anayasal düzeyde tanýyan Anayasadýr.
5. 1961 Anayasasý, iki meclisli bir parlâmento kurmuþtur. Cumhuriyet döneminde ikinci meclis kuran tek Anayasa budur. Bu ikinci meclisin adý Cumhuriyet Senatosudur. (Uyarý: 1876 Kanun-u Esasîde iki meclisli bir parlâmento kurmuþtu).
6. Cumhurbaþkaný yedi yýllýk bir süre için TBMM üyeleri arasýnda TBMM tarafýndan seçiliyordu. Ayný kiþinin arka arkaya iki defa seçilmesi yasaktý.
7. 1961 Anayasasý ilk defa Yüksek Hakimler Kurulunu kurmuþtur.
8. 1961 Anayasasý ilk defa Anayasa Mahkemesini kurmuþtur.
9. 1961 Anayasasý döneminde 12 Mart 1971 tarihinde sivil yönetime ordunun kýsmî bir müdahalesi olmuþtur.
10. 12 Mart döneminde (1971-1973) yýlýnda 1961 Anayasasý pek çok deðiþiklik yapýlmýþtýr. Bu deðiþiklikler, temel hak ve hürriyetleri sýnýrlandýrmaya, yürütme organýný güçlendirmeye, yargý denetimi zayýflatmaya yönelik deðiþikliklerdir.
11. Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesi ilk defa 1961 Anayasasýnda 1971 yýlýnda yapýlan deðiþikliklerle kurulmuþtur.
12. 1961 Anayasasý, 12 Eylül 1980 tarihinde yapýlan askerî darbe sonucu yýkýlmýþtýr.
Yasama yetkisi Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olarak iki meclis arasýnda bölüþülmüþtür. Parlamenter sistem uygulanmýþtýr.
Devlet Planlama Teþkilatý kuruldu (1960). Kalkýnma ve yýllýk planlarý hazýrlar.
27 Mayýs 1960 müdahalesiyle birlikte geçici bir anayasa düzeni kurulmuþ ve meclisin yetkileri ile donatýlmýþ Milli Birlik Komitesi (MBK) oluþturulmuþtur. MBK, Kurucu Meclisin askeri kanadýný oluþtururken Danýþma Meclisi sivil kanadý oluþturuyordu. Bu komitenin kurduðu Kurucu Meclis anayasa ve seçim kanunlarýný yapmakla görevlendirilmiþtir. Kurucu Meclis üyelerinin bir bölümü iki dereceli seçimle seçilen üyelerden, bir bölümü siyasal partilerin kendi seçtikleri temsilcilerden, diðer bölümü de çeþitli kuruluþlarýn (üniversiteler, barolar, yargý organlarý gibi) temsilcilerden oluþmuþtur. Üyelerin bir bölümü de Devlet Baþkaný ve Milli Birlik Komitesi tarafýndan seçilmiþti.
Anayasanýn üstünlüðü:
Anayasanýn 8. maddesi ile anayasaya aykýrý kanunlarýn çýkartýlamayacaðý, uygulanamayacaðý belirtildikten sonra, Anayasanýn yasama, yürütme ve yargý organlarý ile idareyi ve kiþileri baðladýðý belirtilerek Anayasanýn üstünlüðü gerçekleþtirilmiþtir. Ayrýca kurulan yargýsal denetim mekanizmasý ile önemli bir güvence sistemi getirecek anayasanýn üstünlüðü saðlanmaya çalýþýlmýþtýr. Anayasa Mahkemesi kurulmuþtur.
Kuvvetler ayrýlýðý ilkesi:
Yasa yapma yetkisi TBMM, yargý yetkisi Mahkemelere ve yürütme yetkisi Cumhurbaþkaný ve Bakanlar Kuruluna verilmiþtir. Yargý erkinin baðýmsýzlýðý ile pratik önem kazanmaktadýr.
Devlet iktidarýnýn paylaþýmý:
Ýki meclis sistemi getirilmiþtir. Buna göre meclis yani yasama organý Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olarak ikiye ayrýlmýþtýr. Genel idare içinde özerk yönetimle, kendi kendilerini yönetme yetkisine sahip kuruluþlarýn yapýlanmasýna izin vermektedir. Örneðin; üniversiteler ve radyo televizyon idarelerinin konumu bu kapsamdaydý.
Çoðulcu toplum yapýsýnýn geliþtirilmesi:
Siyasi partiler güvenceli bir hukuki statüye kavuþturulmuþtur. Sendikalar hakkýnda düzenlemeler iþ hukukun geliþimi ve demokratik esaslara uyumu açýsýndan önemli sonuçlar doðurmuþtur. Özerk statüye sahip kamu kuruluþlarý kurulmuþtur.
Temel haklarýn geniþletilmesi ve güçlendirilmesi:
Önceden izin almaksýzýn toplantý ve yürüyüþ yapma hakký getirilmiþtir. Temel hak ve hürriyetler, anayasanýn sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunla sýnýrlanabilir. Bu madde ile temel hak ve hürriyetlerin sýnýrlandýrýlmasý aðýrlaþtýrýlmýþtýr. 1961 anayasasý ile temel hak ve hürriyetlerin sýnýrlanmasý, yargýsal denetime tabii kýlýnacak önemli bir geliþme saðlanmýþtýr.
Sosyal devlet:
Amaç sosyal adaleti, barýþý ve toplumsal dengeyi saðlamaktýr. Bu amaca ulaþmak için devlet aktif olarak ekonomik ve sosyal hayata müdahale ederek sosyal devlet anlayýþýný uygulamakla yükümlüdür.
Parlamenter sistem;
yasama ve yürütmenin yumuþak bir þekilde ayrýldýðý sistemdir. Yarý doðrudan demokrasilerde görülür. En önemli aracý referandum. Referandum, Anayasal deðiþikliklerin halk oyuna sunulmasýdýr.
A. 1961 Anayasasýnýn Hükümleri
1961 Anayasasý, “anayasanýn üstünlüðü ve baðlayýcýlýðý” ilkesini (m. açýkça kabul eden katý bir anayasadýr.
Genel Esaslar.
1961 Anayasasýnýn “Genel Esaslar” baþlýðýný taþýyan birinci kýsmýnda devletin þekli, cumhuriyetin nitelikleri gibi temel ilkeler düzenlenmiþtir. Devletin þekli konusunda bir yenilik yoktur. Devlet þekli, cumhuriyettir (m.1). Cumhuriyetin nitelikleri konusunda ise 1961
Temel Hak ve Özgürlükler.
1961 Anayasasýnda temel hak ve özgürlükler ikinci kýsýmda düzenlenmiþtir. Bu kýsmýn birinci bölümünde temel hak ve özgürlüklere iliþkin genel hükümler, ikinci bölümde kiþinin haklarý ve ödevleri, üçüncü bölümde sosyal ve iktisadî haklar ve ödevler, dördüncü bölümde ise siyasî haklar ve ödevler düzenlenmiþtir. Sosyal hak ve ödevler, ilk defa sistematik olarak 1961 Anayasasýnda düzenlenmiþtir. Bu 1961 Anayasasýnýn önemli bir yeniliðidir. 1961 Anayasasýnýn, 1924 Anayasasýna göre, temel hak ve özgürlüklere daha geniþ bir yer verdiði hemen gözlemlenmektedir. Keza bu Anayasa temel hak ve özgürlükler sýnýrlandýrýlmasýný oldukça güvenceli bir sisteme baðlamýþtýr.
Yasama Organý.
1961 Anayasasý 1924 Anayasasýndan farklý olarak “çift-meclis sistemi”ni kabul etmiþtir (61 AY, m.63). Ancak bu konuda ilk deðildir; çünkü yukarýda gördüðümüz gibi 1876 Kanun-u Esasîsi de iki meclisli bir parlâmento kurmuþtu.
1961 Anayasasýna göre “yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir” (m.5). TBMM, “Millet Meclisi” ve “Cumhuriyet Senatosu” isimli iki ayrý meclisten kurulmuþtur (m.63). Millet Meclisi, genel oyla seçilen 450 milletvekilinden oluþur (m.67). Cumhuriyet Senatosu ise üç çeþit üyeden oluþmuþtur. 150 adet olan birinci grup üyeler halk tarafýndan; 15 adet olan ikinci grup üyeler ise Cumhurbaþkaný tarafýndan seçilir. Ýlk iki grup üyelerin görev süresi altý yýldýr. Üçüncü grup üyeler ise ömür boyu görev yapar. Ana yasa bunlara “tabiî üyeler” ismini demektedir. Bunlar da kendi içinde iki gruba ayrýlýr. Bunlardan birincisi 13 Aralýk 1960 tarih ve 157 sayýlý Kanunun altýnda adlarý bulunan Millî Birlik Komitesi baþkan ve üyeleridir. Ýkincisi ise eski Cumhurbaþkanlarýdýr.
Cumhuriyet Senatosuna üye seçilebilmek için kýrk yaþýný doldurmuþ olmak ve yüksek öðrenim yapmýþ olmak þartý aranmýþtýr (m.72). Buna karþýlýk milletvekili seçilebilmek için otuz yaþýný bitirmiþ olmak ve Türkçe okuyup yazmak koþullarý yeterlidir (m.68). Milletvekillerinin görev süresi dört yýldýr (m.69). Seçimler dört yýlda bir yapýlýr. Cumhuriyet Senatosu üyelerinin (tabii üyeler dýþýndakiler) görev süresi ise altý yýldýr (m.73). Ancak Cumhuriyet Senatosu seçimleri altý yýlda bir deðil, iki yýlda bir yapýlýr. Her seçimde, Cumhuriyet Senatosu üyelerinin üçte biri yenilenir (m.73).
Millet Meclisinin yetkileri, Cumhuriyet Senatosunun yetkilerinden genellikle daha aðýr basmaktadýr. Hükûmet, Cumhuriyet Senatosuna karþý deðil, Millet Meclisine karþý sorumludur. Güven oylamasý sadece Millet Meclisinde yapýlýr (m.103). Cumhuriyet Senatosunun güvensizlik oyuyla hükûmeti düþürme yetkisi yoktur. Bütçe kanununun kabulünde son söz Millet Meclisine aittir (m.94). Kanun kabul etme sürecinde de son söz esas itibarýyla Millet Meclisine aittir. Ancak kanun tasarý ve tekliflerinin görüþülmesinde Cumhuriyet Senatosunun da çok önemli yetkileri vardýr. 1961 Anayasasýna göre TBMM’nin kanun kabul etmesinin oldukça uzun ve karýþýk bir usûlü vardýr. Anayasanýn deðiþtirilmesi usûlünde Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu eþit yetkilerle donatýlmýþtýr. Anayasanýn 155’inci maddesine göre, Anayasa deðiþikliði teklifinin kabulü için “Meclislerin ayrý ayrý üye tamsayýlarýnýn üçte iki çoðunluðunun oyu” gerekir.
Yürütme Organý.
1961 Anayasasý, yasama ve yargýdan bir “yetki” olarak bahsederken, 6’ncý maddesinde, yürütmeden bir “görev” olarak bahsetmiþtir. Anayasaya göre, “yürütme görevi, kanunlar çerçevesinde, Cumhurbaþkaný ve Bakanlar Kurulu tarafýndan yerine getirilir”.
Cumhurbaþkaný
Türkiye Büyük Millet Meclisince, kýrk yaþýný doldurmuþ ve yüksek öðrenim yapmýþ kendi üyeleri arasýndan, üye tamsayýsýnýn üçte iki çoðunluðu ile ve gizli oyla yedi yýllýk bir süre için seçilir; ilk iki oylamada bu çoðunluk saðlanamazsa, salt çoðunlukla yetinilir (m.95). Bir kiþi iki defa Cumhurbaþkaný seçilemez.

B. Bakanlar Kurulu ise Baþbakan ve Bakanlardan kuruludur.
Baþbakan, Cumhurbaþkanýnca, TBMM üyeleri arasýndan atanýr. Bakanlar, TBMM üyeleri veya milletvekili seçilme yeterliðine sahip olanlar arasýndan Baþbakanca seçilir ve Cumhurbaþkanýnca atanýr (m.102). Bu þekilde kurulan Bakanlar Kurulu, Millet Meclisinden güvenoyu almak zorundadýr. Hükümetin kuruluþ usûlü parlâmenter hükümet sistemine tamamýyla uygundur. 1961 Anayasasý, tartýþmasýz olarak parlâmenter hükümet sistemini benimsemiþtir.
Yargý Organý.
1961 Anayasasýnýn 7’nci maddesine göre, yargý yetkisi Türk milleti adýna baðýmsýz mahkemelerce kullanýlýr. Yargý Anayasanýn üçüncü kýsmýnýn üçüncü bölümünde düzenlenmiþtir. Mahkemelerin baðýmsýzlýðý, hakimlik teminatý tanýnmýþtýr. 1961 Anayasasýnýn yargý alanýnda getirdiði önemli bir yenilik hakimlerin baðýmsýzlýðýný saðlamak üzere kurduðu “Yüksek Hakimler Kurulu”dur. 1961 Anayasasý, Yargýtay, Danýþtay, Askerî Yargýtay, Uyuþmazlýk Mahkemesi gibi yüksek mahkemeleri tek tek düzenlemiþtir. 1961 Anayasasýnýn yargý alanýnda getirdiði en önemli yenilik þüphesiz kanunlarýn Anayasa uygunluðunu denetlemekle görevli bir Anayasa Mahkemesini kurmasýdýr. Anayasanýn ilk þekline göre bu Mahkemenin 15 üyesinden beþini seçme yetkisi TBMM aitti. Anayasanýn ilk þeklinde Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesi yoktu. Bu mahkeme Anayasaya 1971 deðiþiklikleriyle sokulmuþtur.
Deðiþtiriliþ Usulü.
Anayasanýn deðiþtirilmesi TBMM üye tamsayýsýnýn en az üçte biri tarafýndan yazýyla teklif edilebilir. Deðiþiklik teklifinin Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu tarafýndan ayrý ayrý üye tamsayýlarýnýn üçte iki çoðunluðuyla kabul edilmesi gerekir (m.155). 1982 Anayasasýndan farklý olarak, 1961 Anayasasý Anayasa deðiþiklikleri üzerinde Cumhurbaþkanýna zorlaþtýrýcý veto yetkisi veya referanduma sunma yetkisi tanýmamýþtýr. Devlet þeklinin Cumhuriyet olduðu yolundaki Anayasa hükmü deðiþtirilemez (m.9).

C. 1961 Anayasasýnýn Uygulanmasý
1961 Anayasasý yürürlüðe girdikten sonra, 15 Ekim 1961’de genel seçimler yapýldý. Bu seçimlerde CHP % 36, Demokrat Partinin yerine kurulan Adalet Partisi % 34, Yeni Türkiye Partisi % 14, CKMP ise % 13 oranýnda oy aldýlar. Bu oy oranlarý da yine 27 Mayýs müdahalesinin halk tarafýndan pek benimsenmediðini, seçmen çoðunluðunun yine Demokrat Parti eðiliminde olduðunu göstermektedir. Ýkinci genel seçimler 10 Ekim 1965’te yapýldý. Adalet Partisi, oylarýn % 53’ünü kazanarak 240 milletvekili çýkardý. Buna karþýlýk, CHP oylarýn % 29’unu kazanarak 134 milletvekili çýkarabilmiþtir.
1971-1973 Anayasa Deðiþiklikleri.
1971-1973 ara döneminde 1961 Anayasasýnda iki köklü deðiþiklik yapýldý. 20 Eylül 1971 tarih ve 1488 sayýlý Kanunla Anayasanýn toplam 34 maddesinde deðiþiklik yapýlmýþ ve Anayasaya yedi geçici madde eklenmiþtir. Keza 15 Mart 1973 tarih ve 1699 sayýlý Kanunla Anayasanýn 4 maddesinde deðiþiklik yapýlmýþ, 2 yeni geçici madde daha eklenmiþtir. Bu dönemde yapýlan anayasa deðiþikliklerinin ana yönleri þöyledir:
a) Yürütmenin Güçlendirilmesi Yönünde Deðiþiklikler:
Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çýkarma yetkisinin verilmesi (m.64); vergi, resim ve harçlarýn muafiyet ve istisnalarý ile nispet ve hadlerine iliþkin hükümlerde deðiþiklik yapmaya Bakanlar Kurulunun yetkili kýlýnmasý (m.61); üniversite özerkliðinin zayýflatýlmasý (m.120); TRT’nin özerkliðinin kaldýrýlmasý (m.121).
b) Temel Hak ve Özgürlüklere Getirilen Sýnýrlamalar:
Bütün temel hak ve özgürlükleri için geçerli genel bir sýnýrlama hükmünün getirilmesi (m.11); temel hak ve özgürlükler için yasal sýnýrlama sebeplerinin artýrýlmasý (m.11); devlet memurlarýnýn sendika kurma hakkýnýn ortadan kaldýrýlmasý (m.119).
c) Yargý Denetimine Getirilen Sýnýrlamalar:
Üyelerinin atanmasýnda Bakanlar Kurulunun aday gösterdiði Devlet Güvenlik Mahkemeleri nin kurulmasý (m.136); tabiî yargý yolu yerine kanunî yargý yolunun getirilmesi (m.32); küçük siyasal partilerin Anayasa Mahkemesine baþvurma olanaðýnýn kaldýrýlmasý (m.149).
d) Ordu ile Ýlgili Deðiþiklikler:
Askerî otorite sivil iktidardan yeni tavizler koparmýþtýr. Askerî yargý sivil yargýnýn aleyhine geniþlemiþtir. Asker kiþilerle ilgili idarî eylem ve iþlemlerin yargýsal denetimi, Danýþtaydan alýnarak yeni kurulan Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesi ne verilmiþtir (m.140). Sýkýyönetime geçiþ kolaylaþtýrýlmýþtýr (m.124). Sivillerin askerî nitelikte olmayan suçlarýndan dolayý yargýlanmalarý mümkün kýlýnmýþtýr (m.138/2).
1961 Anayasasýnýn Yýkýlýþý
1975’ten itibaren siyasal þiddet ve terör olaylarý tekrar týrmanmýþtýr. Bunlarýn önüne de geçilememiþtir. Üstelik siyasal sistemde de ciddî týkanýklýklar oluþmuþtur. Örneðin 1980’de TBMM yeni Cumhurbaþkanýný altý ay süreyle seçememiþtir. Bu dönemde hükûmetler karar alamaz ve meclisler kanun çýkartamaz hale gelmiþtir. Bu krizin sorumlusu olarak yürütmeyi ve devlet otoritesini zayýf býraktýðý düþünülen 1961 Anayasasý görülmüþtür. Çözüm olarak, 1961 Anayasasýnda köklü deðiþikliklerin yapýlmasý fikri ortaya çýkmýþtýr. Ancak, bu deðiþiklikler yapýlamadýðý gibi, ülkenin içine girdiði siyasal ve ekonomik krizden çýkýlamamýþ, terör olaylarýnýn önüne geçilememiþtir.

1961 ve 1982 Anayasasý ordu müdahalesiyle oluþturulmuþtur. Her iki anayasada da baþlangýç kýsmý yer alýr.Çerçeve anayasa niteliðini taþýmamaktadýrlar.bu anayasalarý hazýrlayan kurucu meclislerin bir kolu sivillerden oluþmaktadýr. Ýki anayasada halk oylamasýna baþvurulmuþtur. Sivil meclislerin Bakanlar Kurulu üzerinde bir yetkisi ve yaptýrým gücü bulunmamaktadýr. 1961 Anayasasý Temsilciler Meclisi kanalýyla yeni yapýlan anayasanýn tartýþýlmasýna engel olamamýþ 1982 Anayasasý ise partisiz bir yapýya sahip olan Danýþma Meclisinde de görüldüðü gibi yapýlan anayasanýn kamuoyunda eleþtirilmesine izin vermemiþtir. [25]
12 Eylül öncesi varolan durumun kesin olarak ortadan kaldýrýlmasý için ve saðlýklý,saðlam bir demokratik düzene geçiþ amacýyla hazýrlanan 1982 Anayasasý bu koþullarý saðlamak amacýyla köklü yapýlanmalarý gündeme getirmiþtir. 1982 Anayasasý 1961 Anayasasýna göre daha kazuistik anayasa anlayýþý ( düzenleyici anayasa anlayýþý ) ile hazýrlanmýþtýr.Yani 1982 Anayasasý 177 madde ve 16 geçici maddeden oluþmaktadýr. Yani gereksiz ayrýntýlara yer verilmiþ, kanunda düzenlenebilecek hususlar anayasa metinlerine dercedilmiþtir. Bu uzun ve ayrýntýlý anayasa anlayýþý, modern demokratik sistemlerde terkedilmiþ bir anlayýþtýr. 1982 Anayasasý 1961’den daha sert bir anayasa olarak yeni düzenlemeler getirmiþtir.Anayasada deðiþtirilemeyecek ve deðiþtirilmesi teklif dahi edilemeyecek olan maddelerin kapsamý arttýrýlmýþtýr. Anayasanýn deðiþtirilmesi usulüne bir onay safhasý ilave edilmiþtir. Ayrýca anayasa deðiþikliklerinin Cumhurbaþkaný tarafýndan halkoyuna sunulabilmesi imkaný getirilmiþtir.
1982 Anayasasý otorite, hürriyet dengesinde otoritenin aðýrlýðýný arttýrmýþtýr. Yani devlet ve otoriter idare kavramlarýna daha fazla önem verilmiþ, özellikle yürütmeyi yasama ve yargý karþýsýnda daha da güçlendirmiþtir.Eðer bu yapýlmasaydý devlet koltuk deðnekleriyle yürüyen bir insandan öteye geçemeyecekti. 1982 Anayasasý siyasal karar alma mekanizmalarýndaki týkanýklarý gidermek için hükümler getirmiþtir. Bu hükümlerin en önemlisi Cumhurbaþkanýna anayasada belirtilen durumlarda Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerini yenileme yetkisinin verilmesidir. 1982 Anayasasý 1961’e oranla daha az katýlmacý bir demokrasi modelini benimsemiþtir.Bunun yanýnda toplantý ve karar yeter sayýlarýnda deðiþiklikler yapýlmýþtýr. 1961 Anayasasýnda yer alan ikili meclis yapýsý terkedilmiþ ve Cumhuriyet Senatosu kaldýrýlarak yasama organýn iþleyiþi sadeleþtirilmiþtir.
1982 Anayasasýna göre devletin temel ilkeleri þunlardýr:

• Cumhuriyetçilik Ýlkesi
• Ýnsan Haklarýna Saygýlý Devlet Ýlkesi
• Atatürk Milliyetçiliði Ýlkesi
• Demokratik Devlet Ýlkesi
• Laik Devlet Ýlkesi
• Sosyal Devlet Ýlkesi
• Hukuk Devleti Ýlkesi
• Üniter Devlet Ýlkesi

1982 Anayasasý pek çok kiþiye göre askerlerin anayasasýdýr. Osmanlý-Türk Anayasa tarihinin en çok deðiþtirilen anayasasýdýr. Yürürlüðe girdiði günden bugüne dokuz kez deðiþtirilmiþtir. Son kabul edilen paketle birlikte bugüne kadar anayasanýn yaklaþýk üçte biri yenilenmiþtir. 1995 ve 2001 deðiþikleriyle Türk anayasal sistemi evrensel olarak kabul gören liberal-demokratik deðerlere biraz daha yaklaþmýþtýr. 12 Eylül askeri müdahalesi sonrasýnda Türkiye’de demokratikleþmenin yolunu açan 1995, 2001, 2004 deðiþiklikleri Avrupa Birliði'ne uyum sürecinde de önemli bir iþlev üstlenmiþtir. [26]
Son olarak 1982 Anayasasýnda yapýlan deðiþikliklere baktýðýmýzda bu deðiþiklikler Türkiye’nin Avrupa Birliði'ne uyum sürecinde giriþtiði reformlarýn bir parçasý niteliðindeydi. 7 Mayýs 2004 yapýlan deðiþikliklerde halkýn daha kapsamlý bir beklentisi vardý fakat deðiþiklikler 10 madde ile sýnýrlý kalmýþtýr. Bu deðiþiklikleri iki kategoride inceleyebiliriz. Birinci kategorideki deðiþiklikler daha önce yapýlan anayasa deðiþikliklerini tamamlar nitelikte olanlardýr. Bu baðlamda ölüm cezasýna, Devlet Güvenlik Mahkemelerine, basýn özgürlüne, kadýn – erkek eþitliðine iliþkin deðiþikliklerdir. Ýkinci kategorideki deðiþiklikler ise Türk anayasal sistemi için tamamen yeni birtakým kurumlarýn oluþturulmasýna veya mevcut kurumlarda radikal yenilikler yapýlmasýna yönelik düzenlemelerdir. Uluslararasý Ceza Divaný’na taraf olunmasý, Yüksek Öðretim Kurulu’ndan asker üyenin çýkarýlmasý, silahlý kuvvetlerin harcamalarýnýn Sayýþtay denetimine tabi kýlýnmasý, milletlerarasý insan haklarý sözleþmelerine yasalar karþýsýnda üstünlük tanýnmasý gibi deðiþiklikler. [27]

Türkiye Cumhuriyeti 1982 Anayasasý

Türkiye Cumhuriyeti
Anayasasý


Birinci Kýsým
GENEL ESASLAR

Ýkinci Kýsým
TEMEL HAKLAR ve ÖDEVLER

Birinci Bölüm
GENEL HÜKÜMLER

Haklarýn Korunmasýyla Ýlgili Hükümler

Kamu Yararý

Çalýþma Ýle Ýlgili Hükümler

Üçüncü Kýsým
CUMHURÝYETÝN TEMEL ORGANLARI

Birinci Bölüm

YASAMA

Türkiye Büyük Millet Meclisinin Görev ve Yetkileri
Türkiye Büyük Millet Meclisinin Faaliyetleri ile Ýlgili Hükümler
Türkiye Büyük Millet Meclisinin Bilgi Edinme ve Denetim Yollarý
Ýdare / Ýdarenin Esaslarý
Genel Hükümler

Yüksek Mahkemeler /Anayasa Mahkemesi
Dördüncü Kýsým
MALÎ ve EKONOMÝK HÜKÜMLER

Bütçe
Ýkinci Bölüm

Beþinci Kýsým
ÇEþÝTLÝ HÜKÜMLER

Altýncý Kýsým

Yedinci Kýsým
SON HÜKÜMLER


Kanun no: 2709 Kabul Tarihi: 7 Kasým 1982

2709 sayýlý Türkiye Cumhuriyeti Anayasasý 23 Eylül 1982 tarihinde Danýþma Meclisi tarafýndan ve 18 Ekim 1982 tarihinde Milli Güvenlik Konseyi tarafýndan kabul edilmiþ, halkoyuna sunulmak üzere 20 Ekim 1982 tarih ve 17844 sayýlý Resmî Gazetede yayýnlanmýþ, 7 Kasým 1982 Pazar günü yapýlan halkoylamasý sonucu % 91,17 oranýnda kabul oyu ile kabul edilmiþ, bu kez tekrar 2709 sayýlý Kanun olarak 9 Kasým 1982 tarih ve 17863 mükerrer sayýlý Resmî Gazetede yayýnlanmýþtýr.

1982 Anayasasýnda Yapýlan DeðÝþÝklÝkler

Birinci Deðiþiklik: 17 Mayýs 1987 tarih ve 3361 sayýlý Kanun (Resmî Gazete, 18 Mayýs 1987, Sayý 19644 Mükerrer). Deðiþtirilen maddeler: 67, 75, 175, Geçici 4.
Ýkinci Deðiþiklik: 8 Temmuz 1993 tarih ve 3913 sayýlý Kanun ile (Resmî Gazete, 10 Temmuz 1993, Sayý 21633). Deðiþtirilen madde: 133
Üçüncü Deðiþiklik: 23 Temmuz 1995 tarih ve 4121 sayýlý Kanun (Resmî Gazete, 26 Temmuz 1995, Sayý 22355). Deðiþtirilen maddeler: Baþlangýç Metni, 33, 52, 53, 67, 68, 69, 75, 84, 85, 93, 127, 135, 149, 171.
Dördüncü Deðiþiklik: 18 Haziran 1999 tarih ve 4388 sayýlý Kanun (Resmî Gazete, 18 Haziran 1999, Sayý 23719 Mükerrer. Deðiþtirilen madde: 143.
Beþinci Deðiþiklik: 13 Aðustos 1999 tarih ve 4446 sayýlý Kanun (Resmî Gazete, 14 Aðustos 1999, Sayý 23786). Deðiþtirilen maddeler: 47, 125, 155.
Altýncý Deðiþiklik: 3 Ekim 2001 tarih ve 4709 sayýlý Kanun (Resmî Gazete, 17 Ekim 2001, Sayý 24556 Mükerrer. Deðiþtirilen maddeler: Baþlangýç Metni, 13, 14, 19, 20, 21, 22, 23, 26, 28, 31, 33, 34, 36, 38, 40, 41, 46, 49, 51, 55, 65, 66, 67, 69, 74, 87, 89, 94, 100, 118, 149, Geçici 15.
Yedinci Deðiþiklik: 21 Kasým 2001 tarih ve 4720 sayýlý Kanun (Resmî Gazete, 1 Aralýk 2001, Sayý 24600). Deðiþtirilen maddeler: 86
Sekizinci Deðiþiklik: 27 Aralýk 2002 tarih ve 4777 sayýlý Kanun (Resmî Gazete, 31 Aralýk 2002, Sayý 24980 Üçüncü Mükerrer). Deðiþtirilen maddeler: 76, 78.
Dokuzuncu Deðiþiklik: 7 Mayýs 2004 tarih ve 5170 sayýlý Kanun (Resmî Gazete, 22 Mayýs 2004, Sayý 25469). Deðiþtirilen maddeler: 10, 15, 17, 30, 38, 87, 90, 131, 143, 160.
Onuncu Deðiþiklik: 21 Haziran 2005 Tarih ve 5370 sayýlý Kanun (Resmî Gazete, 23 Haziran 2004, Sayý 25854). Deðiþtirilen madde: 133.
Onbirinci Deðiklik: 29 Ekim 2005 tarih ve 5423 sayýlý Kanun (Resmi Gazete, 9 Kasým 2005, Sayý 25988). Deðiþtirilen Maddeler: 130, 160, 161, 162, 163.
Onikinci Deðiklik: 13 Ekim 2006 tarih ve 5551 sayýlý Kanun (Resmi Gazete, 17 Ekim 2006, Sayý 26322). Deðiþtirilen Madde: 76.

Kanun no: 2709 Kabul Tarihi: 7 Kasým 1982


BAÞLANGIÇ (Deðiþik: 23.7.1995-4121/1 md.)
Türk Vataný ve Milletinin ebedî varlýðýný ve Yüce Türk Devletinin bölünmez bütünlüðünü belirleyen bu Anayasa, Türkiye Cumhuriyetinin kurucusu, ölümsüz önder ve eþsiz kahraman Atatürk’ün belirlediði milliyetçilik anlayýþý ve O’nun inkýlâp ve ilkeleri doðrultusunda;
Dünya milletleri ailesinin eþit haklara sahip þerefli bir üyesi olarak, Türkiye Cumhuriyetinin ebedî varlýðý, refahý, maddî ve manevî mutluluðu ile çaðdaþ medeniyet düzeyine ulaþma azmi yönünde;
Millet iradesinin mutlak üstünlüðü, egemenliðin kayýtsýz þartsýz Türk Milletine ait olduðu ve bunu millet adýna kullanmaya yetkili kýlýnan hiçbir kiþi ve kuruluþun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarýyla belirlenmiþ hukuk düzeni dýþýna çýkamayacaðý;
Kuvvetler ayrýmýnýn, Devlet organlarý arasýnda üstünlük sýralamasý anlamýna gelmeyip, belli Devlet yetki ve görevlerinin kullanýlmasýndan ibaret ve bununla sýnýrlý medenî bir iþbölümü ve iþbirliði olduðu ve üstünlüðün ancak Anayasa ve kanunlarda bulunduðu;
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/1 md.) Hiçbir faaliyetin Türk millî menfaatlerinin, Türk varlýðýnýn, Devleti ve ülkesiyle bölünmezliði esasýnýn, Türklüðün tarihî ve manevî deðerlerinin, Atatürk milliyetçiliði, ilke ve inkýlâplarý ve medeniyetçiliðinin karþýsýnda korunma göremeyeceði ve lâiklik ilkesinin gereði olarak kutsal din duygularýnýn, Devlet iþlerine ve politikaya kesinlikle karýþtýrýlamayacaðý;
Her Türk vatandaþýnýn bu Anayasadaki temel hak ve hürriyetlerden eþitlik ve sosyal adalet gereklerince yararlanarak millî kültür, medeniyet ve hukuk düzeni içinde onurlu bir hayat sürdürme ve maddî ve manevî varlýðýný bu yönde geliþtirme hak ve yetkisine doðuþtan sahip olduðu;
Topluca Türk vatandaþlarýnýn millî gurur ve iftiharlarda, millî sevinç ve kederlerde, millî varlýða karþý hak ve ödevlerde, nimet ve külfetlerde ve millet hayatýnýn her türlü tecellisinde ortak olduðu, birbirinin hak ve hürriyetlerine kesin saygý, karþýlýklý içten sevgi ve kardeþlik duygularýyla ve “Yurtta sulh, cihanda sulh” arzu ve inancý içinde, huzurlu bir hayat talebine haklarý bulunduðu;
FÝKÝR, ÝNANÇ VE KARARIYLA anlaþýlmak, sözüne ve ruhuna bu yönde saygý ve mutlak sadakatle yorumlanýp uygulanmak üzere,
TÜRK MÝLLETÝ TARAFINDAN, demokrasiye âþýk Türk evlatlarýnýn vatan ve millet sevgisine emanet ve tevdi olunur.

I. Devletin þekli
MADDE 1.– Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.
II. Cumhuriyetin nitelikleri
MADDE 2.– Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanýþma ve adalet anlayýþý içinde, insan haklarýna saygýlý, Atatürk milliyetçiliðine baðlý, baþlangýçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.
III. Devletin bütünlüðü, resmî dili, bayraðý, millî marþý ve baþkenti
MADDE 3.– Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir.
Bayraðý, þekli kanununda belirtilen, beyaz ay yýldýzlý al bayraktýr.
Millî marþý “Ýstiklal Marþý”dýr.
Baþkenti Ankara’dýr.
IV. Deðiþtirilemeyecek hükümler
MADDE 4.– Anayasanýn 1 inci maddesindeki Devletin þeklinin Cumhuriyet olduðu hakkýndaki hüküm ile, 2 nci maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3 üncü maddesi hükümleri deðiþtirilemez ve deðiþtirilmesi teklif edilemez.
V. Devletin temel amaç ve görevleri
MADDE 5.– Devletin temel amaç ve görevleri, Türk Milletinin baðýmsýzlýðýný ve bütünlüðünü, ülkenin bölünmezliðini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kiþilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluðunu saðlamak; kiþinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle baðdaþmayacak surette sýnýrlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldýrmaya, insanýn maddî ve manevî varlýðýnýn geliþmesi için gerekli þartlarý hazýrlamaya çalýþmaktýr.
VI. Egemenlik
MADDE 6.– Egemenlik, kayýtsýz þartsýz Milletindir.
Türk Milleti, egemenliðini, Anayasanýn koyduðu esaslara göre, yetkili organlarý eliyle kullanýr.
Egemenliðin kullanýlmasý, hiçbir surette hiçbir kiþiye, zümreye veya sýnýfa býrakýlamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynaðýný Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz.
VII. Yasama yetkisi
MADDE 7.– Yasama yetkisi Türk Milleti adýna Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez.
VIII. Yürütme yetkisi ve görevi
MADDE 8.– Yürütme yetkisi ve görevi, Cumhurbaþkaný ve Bakanlar Kurulu tarafýndan, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanýlýr ve yerine getirilir.
IX. Yargý yetkisi
MADDE 9.– Yargý yetkisi, Türk Milleti adýna baðýmsýz mahkemelerce kullanýlýr.
X. Kanun önünde eþitlik
MADDE 10.– Herkes, dil, ýrk, renk, cinsiyet, siyasî düþünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayýrým gözetilmeksizin kanun önünde eþittir.
(Ek: 7.5.2004-5170/1 md.) Kadýnlar ve erkekler eþit haklara sahiptir. Devlet, bu eþitliðin yaþama geçmesini saðlamakla yükümlüdür.
Hiçbir kiþiye, aileye, zümreye veya sýnýfa imtiyaz tanýnamaz.
Devlet organlarý ve idare makamlarý bütün iþlemlerinde kanun önünde eþitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadýrlar.
XI. Anayasanýn baðlayýcýlýðý ve üstünlüðü
MADDE 11.– Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargý organlarýný, idare makamlarýný ve diðer kuruluþ ve kiþileri baðlayan temel hukuk kurallarýdýr.
Kanunlar Anayasaya aykýrý olamaz.


I. Temel hak ve hürriyetlerin niteliði
MADDE 12.– Herkes, kiþiliðine baðlý, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir.
Temel hak ve hürriyetler, kiþinin topluma, ailesine ve diðer kiþilere karþý ödev ve sorumluluklarýný da ihtiva eder.
II. Temel hak ve hürriyetlerin sýnýrlanmasý
MADDE 13.– (Deðiþik: 3.10.2001-4709/2 md.) Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksýzýn yalnýzca Anayasanýn ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere baðlý olarak ve ancak kanunla sýnýrlanabilir. Bu sýnýrlamalar, Anayasanýn sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykýrý olamaz.
III. Temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullanýlamamasý
MADDE 14.– (Deðiþik: 3.10.2001-4709/3 md.) Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüðünü bozmayý ve insan haklarýna dayanan demokratik ve lâik Cumhuriyeti ortadan kaldýrmayý amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanýlamaz.
Anayasa hükümlerinden hiçbiri, Devlete veya kiþilere, Anayasayla tanýnan temel hak ve hürriyetlerin yok edilmesini veya Anayasada belirtilenden daha geniþ þekilde sýnýrlandýrýlmasýný amaçlayan bir faaliyette bulunmayý mümkün kýlacak þekilde yorumlanamaz.
Bu hükümlere aykýrý faaliyette bulunanlar hakkýnda uygulanacak müeyyideler, kanunla düzenlenir.
IV. Temel hak ve hürriyetlerin kullanýlmasýnýn durdurulmasý
MADDE 15.– Savaþ, seferberlik, sýkýyönetim veya olaðanüstü hallerde, milletlerarasý hukuktan doðan yükümlülükler ihlâl edilmemek kaydýyla, durumun gerektirdiði ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanýlmasý kýsmen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için Anayasada öngörülen güvencelere aykýrý tedbirler alýnabilir.
(Deðiþik: 7.5.2004-5170/2 md.) Birinci fýkrada belirlenen durumlarda da, savaþ hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dýþýnda, kiþinin yaþama hakkýna, maddî ve manevî varlýðýnýn bütünlüðüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, düþünce ve kanaatlerini açýklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayý suçlanamaz; suç ve cezalar geçmiþe yürütülemez; suçluluðu mahkeme kararý ile saptanýncaya kadar kimse suçlu sayýlamaz.
V. Yabancýlarýn durumu
MADDE 16.– Temel hak ve hürriyetler, yabancýlar için, milletlerarasý hukuka uygun olarak kanunla sýnýrlanabilir.

I. Kiþinin dokunulmazlýðý, maddî ve manevî varlýðý
MADDE 17.– Herkes, yaþama, maddî ve manevî varlýðýný koruma ve geliþtirme hakkýna sahiptir.
Týbbî zorunluluklar ve kanunda yazýlý haller dýþýnda, kiþinin vücut bütünlüðüne dokunulamaz; rýzasý olmadan bilimsel ve týbbî deneylere tâbi tutulamaz.
Kimseye iþkence ve eziyet yapýlamaz; kimse insan haysiyetiyle baðdaþmayan bir cezaya veya muameleye tâbi tutulamaz.
(Deðiþik: 7.5.2004-5170/3 md.) Meþrû müdafaa hali, yakalama ve tutuklama kararlarýnýn yerine getirilmesi, bir tutuklu veya hükümlünün kaçmasýnýn önlenmesi, bir ayaklanma veya isyanýn bastýrýlmasý, sýkýyönetim veya olaðanüstü hallerde yetkili merciin verdiði emirlerin uygulanmasý sýrasýnda silah kullanýlmasýna kanunun cevaz verdiði zorunlu durumlarda meydana gelen öldürme fiilleri, birinci fýkra hükmü dýþýndadýr.
II. Zorla çalýþtýrma yasaðý
MADDE 18.– Hiç kimse zorla çalýþtýrýlamaz. Angarya yasaktýr.
Þekil ve þartlarý kanunla düzenlenmek üzere hükümlülük veya tutukluluk süreleri içindeki çalýþtýrmalar; olaðanüstü hallerde vatandaþlardan istenecek hizmetler; ülke ihtiyaçlarýnýn zorunlu kýldýðý alanlarda öngörülen vatandaþlýk ödevi niteliðindeki beden ve fikir çalýþmalarý, zorla çalýþtýrma sayýlmaz.
III. Kiþi hürriyeti ve güvenliði
MADDE 19.– Herkes, kiþi hürriyeti ve güvenliðine sahiptir.
Þekil ve þartlarý kanunda gösterilen :
Mahkemelerce verilmiþ hürriyeti kýsýtlayýcý cezalarýn ve güvenlik tedbirlerinin yerine getirilmesi; bir mahkeme kararýnýn veya kanunda öngörülen bir yükümlülüðün gereði olarak ilgilinin yakalanmasý veya tutuklanmasý; bir küçüðün gözetim altýnda ýslahý veya yetkili merci önüne çýkarýlmasý için verilen bir kararýn yerine getirilmesi; toplum için tehlike teþkil eden bir akýl hastasý, uyuþturucu maddeveya alkol tutkunu, bir serseri veya hastalýk yayabilecek bir kiþinin bir müessesede tedavi, eðitim veya ýslahý için kanunda belirtilen esaslara uygun olarak alýnan tedbirin yerine getirilmesi; usulüne aykýrý þekilde ülkeye girmek isteyen veya giren, ya da hakkýnda sýnýr dýþý etme yahut geri verme kararý verilen bir kiþinin yakalanmasý veya tutuklanmasý; halleri dýþýnda kimse hürriyetinden yoksun býrakýlamaz.
Suçluluðu hakkýnda kuvvetli belirti bulunan kiþiler, ancak kaçmalarýný, delillerin yokedilmesini veya deðiþtirilmesini önlemek maksadýyla veya bunlar gibi tutuklamayý zorunlu kýlan ve kanunda gösterilen diðer hallerde hâkim kararýyla tutuklanabilir. Hâkim kararý olmadan yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakýnca bulunan hallerde yapýlabilir; bunun þartlarýný kanun gösterir.
Yakalanan veya tutuklanan kiþilere, yakalama veya tutuklama sebepleri ve haklarýndaki iddialar herhalde yazýlý ve bunun hemen mümkün olmamasý halinde sözlü olarak derhal, toplu suçlarda en geç hâkim huzuruna çýkarýlýncaya kadar bildirilir.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/4 md.) Yakalanan veya tutuklanan kiþi, tutulma yerine en yakýn mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç en geç kýrksekiz saat ve toplu olarak iþlenen suçlarda en çok dört gün içinde hâkim önüne çýkarýlýr. Kimse, bu süreler geçtikten sonra hâkim kararý olmaksýzýn hürriyetinden yoksun býrakýlamaz. Bu süreler olaðanüstü hal, sýkýyönetim ve savaþ hallerinde uzatýlabilir.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/4 md.) Kiþinin yakalandýðý veya tutuklandýðý, yakýnlarýna derhal bildirilir.
Tutuklanan kiþilerin, makul süre içinde yargýlanmayý ve soruþturma veya kovuþturma sýrasýnda serbest býrakýlmayý isteme haklarý vardýr. Serbest býrakýlma ilgilinin yargýlama süresince duruþmada hazýr bulunmasýný veya hükmün yerine getirilmesini saðlamak için bir güvenceye baðlanabilir.
Her ne sebeple olursa olsun, hürriyeti kýsýtlanan kiþi, kýsa sürede durumu hakkýnda karar verilmesini ve bu kýsýtlamanýn kanuna aykýrýlýðý halinde hemen serbest býrakýlmasýný saðlamak amacýyla yetkili bir yargý merciine baþvurma hakkýna sahiptir.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/4 md.) Bu esaslar dýþýnda bir iþleme tâbi tutulan kiþilerin uðradýklarý zarar, tazminat hukukunun genel prensiplerine göre, Devletçe ödenir.
IV. Özel hayatýn gizliliði ve korunmasý
A. Özel hayatýn gizliliði
MADDE 20.– Herkes, özel hayatýna ve aile hayatýna saygý gösterilmesini isteme hakkýna sahiptir. Özel hayatýn ve aile hayatýnýn gizliliðine dokunulamaz. (Mülga cümle: 3.10.2001-4709/5 md.)
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/5 md.) Millî güvenlik, kamu düzeni, suç iþlenmesinin önlenmesi, genel saðlýk ve genel ahlâkýn korunmasý veya baþkalarýnýn hak ve özgürlüklerinin korunmasý sebeplerinden biri veya birkaçýna baðlý olarak, usulüne göre verilmiþ hâkim kararý olmadýkça; yine bu sebeplere baðlý olarak gecikmesinde sakýnca bulunan hallerde de kanunla yetkili kýlýnmýþ merciin yazýlý emri bulunmadýkça; kimsenin üstü, özel kâðýtlarý ve eþyasý aranamaz ve bunlara el konulamaz. Yetkili merciin kararý yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayýna sunulur. Hâkim, kararýný el koymadan itibaren kýrksekiz saat içinde açýklar; aksi halde, el koyma kendiliðinden kalkar.
B. Konut dokunulmazlýðý
MADDE 21.– (Deðiþik: 3.10.2001-4709/6 md.) Kimsenin konutuna dokunulamaz. Millî güvenlik, kamu düzeni, suç iþlenmesinin önlenmesi, genel saðlýk ve genel ahlâkýn korunmasý veya baþkalarýnýn hak ve özgürlüklerinin korunmasý sebeplerinden biri veya birkaçýna baðlý olarak usulüne göre verilmiþ hâkim kararý olmadýkça; yine bu sebeplere baðlý olarak gecikmesinde sakýnca bulunan hallerde de kanunla yetkili kýlýnmýþ merciin yazýlý emri bulunmadýkça; kimsenin konutuna girilemez, arama yapýlamaz ve buradaki eþyaya el konulamaz. Yetkili merciin kararý yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayýna sunulur. Hâkim, kararýný el koymadan itibaren kýrksekiz saat içinde açýklar; aksi halde, el koyma kendiliðinden kalkar.
C. Haberleþme hürriyeti
MADDE 22.– (Deðiþik: 3.10.2001-4709/7 md.) Herkes, haberleþme hürriyetine sahiptir. Haberleþmenin gizliliði esastýr.
Millî güvenlik, kamu düzeni, suç iþlenmesinin önlenmesi, genel saðlýk ve genel ahlâkýn korunmasý veya baþkalarýnýn hak ve özgürlüklerinin korunmasý sebeplerinden biri veya birkaçýna baðlý olarak usulüne göre verilmiþ hâkim kararý olmadýkça; yine bu sebeplere baðlý olarak gecikmesinde sakýnca bulunan hallerde de kanunla yetkili kýlýnmýþ merciin yazýlý emri bulunmadýkça; haberleþme engellenemez ve gizliliðine dokunulamaz. Yetkili merciin kararý yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayýna sunulur. Hâkim, kararýný kýrksekiz saat içinde açýklar; aksi halde, karar kendiliðinden kalkar.
Ýstisnalarýn uygulanacaðý kamu kurum ve kuruluþlarý kanunda belirtilir.
V. Yerleþme ve seyahat hürriyeti
MADDE 23.– Herkes, yerleþme ve seyahat hürriyetine sahiptir.
Yerleþme hürriyeti, suç iþlenmesini önlemek, sosyal ve ekonomik geliþmeyi saðlamak, saðlýklý ve düzenli kentleþmeyi gerçekleþtirmek ve kamu mallarýný korumak;
Seyahat hürriyeti, suç soruþturma ve kovuþturmasý sebebiyle ve suç iþlenmesini önlemek;
Amaçlarýyla kanunla sýnýrlanabilir.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/8 md.) Vatandaþýn yurt dýþýna çýkma hürriyeti, vatandaþlýk ödevi ya da ceza soruþturmasý veya kovuþturmasý sebebiyle sýnýrlanabilir.
Vatandaþ sýnýr dýþý edilemez ve yurda girme hakkýndan yoksun býrakýlamaz.
VI. Din ve vicdan hürriyeti
MADDE 24.– Herkes, vicdan, dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir.
14 üncü maddehükümlerine aykýrý olmamak þartýyla ibadet, dinî âyin ve törenler serbesttir.
Kimse, ibadete, dinî âyin ve törenlere katýlmaya, dinî inanç ve kanaatlerini açýklamaya zorlanamaz; dinî inanç ve kanaatlerinden dolayý kýnanamaz ve suçlanamaz.
Din ve ahlâk eðitim ve öðretimi Devletin gözetim ve denetimi altýnda yapýlýr. Din kültürü ve ahlâk öðretimi ilk ve orta-öðretim kurumlarýnda okutulan zorunlu dersler arasýnda yer alýr. Bunun dýþýndaki din eðitim ve öðretimi ancak, kiþilerin kendi isteðine, küçüklerin de kanunî temsilcisinin talebine baðlýdýr.
Kimse, Devletin sosyal, ekonomik, siyasî veya hukukî temel düzenini kýsmen de olsa, din kurallarýna dayandýrma veya siyasî veya kiþisel çýkar yahut nüfuz saðlama amacýyla her ne suretle olursa olsun, dini veya din duygularýný yahut dince kutsal sayýlan þeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz.
VII. Düþünce ve kanaat hürriyeti
MADDE 25.– Herkes, düþünce ve kanaat hürriyetine sahiptir.
Her ne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düþünce ve kanaatlerini açýklamaya zorlanamaz; düþünce ve kanaatleri sebebiyle kýnanamaz ve suçlanamaz.
VIII. Düþünceyi açýklama ve yayma hürriyeti
MADDE 26.– Herkes, düþünce ve kanaatlerini söz, yazý, resim veya baþka yollarla tek baþýna veya toplu olarak açýklama ve yayma hakkýna sahiptir. Bu hürriyet resmî makamlarýn müdahalesi olmaksýzýn haber veya fikir almak ya da vermek serbestliðini de kapsar. Bu fýkra hükmü, radyo, televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapýlan yayýmlarýn izin sistemine baðlanmasýna engel deðildir.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/9 md.) Bu hürriyetlerin kullanýlmasý, millî güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliði, Cumhuriyetin temel nitelikleri ve Devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüðünün korunmasý, suçlarýn önlenmesi, suçlularýn cezalandýrýlmasý, Devlet sýrrý olarak usulünce belirtilmiþ bilgilerin açýklanmamasý, baþkalarýnýn þöhret veya haklarýnýn, özel ve aile hayatlarýnýn yahut kanunun öngördüðü meslek sýrlarýnýn korunmasý veya yargýlama görevinin gereðine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarýyla sýnýrlanabilir.
(Üçüncü fýkra mülga: 3.10.2001-4709/9 md.)
Haber ve düþünceleri yayma araçlarýnýn kullanýlmasýna iliþkin düzenleyici hükümler, bunlarýn yayýmýný engellememek kaydýyla, düþünceyi açýklama ve yayma hürriyetinin sýnýrlanmasý sayýlmaz.
(Ek: 3.10.2001-4709/9 md.) Düþünceyi açýklama ve yayma hürriyetinin kullanýlmasýnda uygulanacak þekil, þart ve usuller kanunla düzenlenir.
IX. Bilim ve sanat hürriyeti
MADDE 27.– Herkes, bilim ve sanatý serbestçe öðrenme ve öðretme, açýklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araþtýrma hakkýna sahiptir.
Yayma hakký, Anayasanýn 1 inci, 2 nci ve 3 üncü maddeleri hükümlerinin deðiþtirilmesini saðlamak amacýyla kullanýlamaz.
Bu maddehükmü yabancý yayýnlarýn ülkeye girmesi ve daðýtýmýnýn kanunla düzenlenmesine engel deðildir.
X. Basýn ve yayýmla ilgili hükümler
A. Basýn hürriyeti
MADDE 28.– Basýn hürdür, sansür edilemez. Basýmevi kurmak izin alma ve malî teminat yatýrma þartýna baðlanamaz.
(Ýkinci fýkra mülga: 3.10.2001-4709/10 md.)
Devlet, basýn ve haber alma hürriyetlerini saðlayacak tedbirleri alýr.
Basýn hürriyetinin sýnýrlanmasýnda, Anayasanýn 26 ve 27 nci maddeleri hükümleri uygulanýr.
Devletin iç ve dýþ güvenliðini, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüðünü tehdit eden veya suç iþlemeye ya da ayaklanma veya isyana teþvik eder nitelikte olan veya Devlete ait gizli bilgilere iliþkin bulunan her türlü haber veya yazýyý, yazanlar veya bastýranlar veya ayný amaçla, basanlar, baþkasýna verenler, bu suçlara ait kanun hükümleri uyarýnca sorumlu olurlar. Tedbir yolu ile daðýtým hâkim kararýyla; gecikmesinde sakýnca bulunan hallerde de kanunun açýkça yetkili kýldýðý merciin emriyle önlenebilir. Daðýtýmý önleyen yetkili merci, bu kararýný en geç yirmidört saat içinde yetkili hâkime bildirir. Yetkili hâkim bu kararý en geç kýrksekiz saat içinde onaylamazsa, daðýtýmý önleme kararý hükümsüz sayýlýr.
Yargýlama görevinin amacýna uygun olarak yerine getirilmesi için, kanunla belirtilecek sýnýrlar içinde, hâkim tarafýndan verilen kararlar saklý kalmak üzere, olaylar hakkýnda yayým yasaðý konamaz.
Süreli veya süresiz yayýnlar, kanunun gösterdiði suçlarýn soruþturma veya kovuþturmasýna geçilmiþ olmasý hallerinde hâkim kararýyla; Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüðünün, millî güvenliðin, kamu düzeninin, genel ahlâkýn korunmasý ve suçlarýn önlenmesi bakýmýndan gecikmesinde sakýnca bulunan hallerde de kanunun açýkça yetkili kýldýðý merciin emriyle toplatýlabilir. Toplatma kararý veren yetkili merci, bu kararýný en geç yirmidört saat içinde yetkili hâkime bildirir; hâkim bu kararý en geç kýrksekiz saat içinde onaylamazsa, toplatma kararý hükümsüz sayýlýr.
Süreli veya süresiz yayýnlarýn suç soruþturma veya kovuþturmasý sebebiyle zapt ve müsaderesinde genel hükümler uygulanýr.
Türkiye’de yayýmlanan süreli yayýnlar, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüðüne, Cumhuriyetin temel ilkelerine, millî güvenliðe ve genel ahlâka aykýrý yayýmlardan mahkûm olma halinde, mahkeme kararýyla geçici olarak kapatýlabilir. Kapatýlan süreli yayýnýn açýkça devamý niteliðini taþýyan her türlü yayýn yasaktýr; bunlar hâkim kararýyla toplatýlýr.
B. Süreli ve süresiz yayýn hakký
MADDE 29.– Süreli veya süresiz yayýn önceden izin alma ve malî teminat yatýrma þartýna baðlanamaz.
Süreli yayýn çýkarabilmek için kanunun gösterdiði bilgi ve belgelerin, kanunda belirtilen yetkili mercie verilmesi yeterlidir. Bu bilgi ve belgelerin kanuna aykýrýlýðýnýn tespiti halinde yetkili merci, yayýnýn durdurulmasý için mahkemeye baþvurur.
Süreli yayýnlarýn çýkarýlmasý, yayým þartlarý, malî kaynaklarý ve gazetecilik mesleði ile ilgili esaslar kanunla düzenlenir. Kanun, haber, düþünce ve kanaatlerin serbestçe yayýmlanmasýný engelleyici veya zorlaþtýrýcý siyasal, ekonomik, malî ve teknik þartlar koyamaz.
Süreli yayýnlar, Devletin ve diðer kamu tüzelkiþilerinin veya bunlara baðlý kurumlarýn araç ve imkânlarýndan eþitlik esasýna göre yararlanýr.

C. Basýn araçlarýnýn korunmasý
MADDE 30.– (Deðiþik: 7.5.2004-5170/4 md.) Kanuna uygun þekilde basýn iþletmesi olarak kurulan basýmevi ve eklentileri ile basýn araçlarý, suç aleti olduðu gerekçesiyle zapt ve müsadere edilemez veya iþletilmekten alýkonulamaz.
D. Kamu tüzelkiþilerinin elindeki basýn dýþý kitle haberleþme araçlarýndan yararlanma hakký
MADDE 31.– Kiþiler ve siyasî partiler, kamu tüzelkiþilerinin elindeki basýn dýþý kitle haberleþme ve yayým araçlarýndan yararlanma hakkýna sahiptir. Bu yararlanmanýn þartlarý ve usulleri kanunla düzenlenir.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/11 md.) Kanun, millî güvenlik, kamu düzeni, genel ahlâk ve saðlýðýn korunmasý sebepleri dýþýnda, halkýn bu araçlarla haber almasýný, düþünce ve kanaatlere ulaþmasýný ve kamuoyunun serbestçe oluþmasýný engelleyici kayýtlar koyamaz.
E. Düzeltme ve cevap hakký
MADDE 32.– Düzeltme ve cevap hakký, ancak kiþilerin haysiyet ve þereflerine dokunulmasý veya kendileriyle ilgili gerçeðe aykýrý yayýnlar yapýlmasý hallerinde tanýnýr ve kanunla düzenlenir.
Düzeltme ve cevap yayýmlanmazsa, yayýmlanmasýnýn gerekip gerekmediðine hâkim tarafýndan ilgilinin müracaat tarihinden itibaren en geç yedi gün içerisinde karar verilir.
XI. Toplantý hak ve hürriyetleri
A. Dernek kurma hürriyeti
MADDE 33.–(Deðiþik: 23.7.1995-4121/2 md.; 3.10.2001-4709/12 md.) Herkes, önceden izin almaksýzýn dernek kurma ve bunlara üye olma ya da üyelikten çýkma hürriyetine sahiptir.
Hiç kimse bir derneðe üye olmaya ve dernekte üye kalmaya zorlanamaz.
Dernek kurma hürriyeti ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç iþlenmesinin önlenmesi, genel saðlýk ve genel ahlâk ile baþkalarýnýn hürriyetlerinin korunmasý sebepleriyle ve kanunla sýnýrlanabilir.
Dernek kurma hürriyetinin kullanýlmasýnda uygulanacak þekil, þart ve usuller kanunda gösterilir.
Dernekler, kanunun öngördüðü hallerde hâkim kararýyla kapatýlabilir veya faaliyetten alýkonulabilir. Ancak, millî güvenliðin, kamu düzeninin, suç iþlenmesini veya suçun devamýný önlemenin yahut yakalamanýn gerektirdiði hallerde gecikmede sakýnca varsa, kanunla bir merci, derneði faaliyetten men ile yetkilendirilebilir. Bu merciin kararý, yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayýna sunulur. Hâkim, kararýný kýrksekiz saat içinde açýklar; aksi halde, bu idarî karar kendiliðinden yürürlükten kalkar.
Birinci fýkra hükmü, Silahlý Kuvvetler ve kolluk kuvvetleri mensuplarýna ve görevlerinin gerektirdiði ölçüde Devlet memurlarýna kanunla sýnýrlamalar getirilmesine engel deðildir.
Bu madde hükümleri vakýflarla ilgili olarak da uygulanýr.
B. Toplantý ve gösteri yürüyüþü düzenleme hakký
MADDE 34.– (Deðiþik: 3.10.2001-4709/13 md.) Herkes, önceden izin almadan, silahsýz ve saldýrýsýz toplantý ve gösteri yürüyüþü düzenleme hakkýna sahiptir.
Toplantý ve gösteri yürüyüþü hakký ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç iþlenmesinin önlenmesi, genel saðlýðýn ve genel ahlâkýn veya baþkalarýnýn hak ve özgürlüklerinin korunmasý amacýyla ve kanunla sýnýrlanabilir.
Toplantý ve gösteri yürüyüþü düzenleme hakkýnýn kullanýlmasýnda uygulanacak þekil, þart ve usuller kanunda gösterilir.
XII. Mülkiyet hakký
MADDE 35.– Herkes, mülkiyet ve miras haklarýna sahiptir.
Bu haklar, ancak kamu yararý amacýyla, kanunla sýnýrlanabilir.
Mülkiyet hakkýnýn kullanýlmasý toplum yararýna aykýrý olamaz.
XIII. Haklarýn korunmasý ile ilgili hükümler
A. Hak arama hürriyeti
MADDE 36.– (Deðiþik: 3.10.2001-4709/14 md.) Herkes, meþrû vasýta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargý mercileri önünde davacý veya davalý olarak iddia ve savunma ile adil yargýlanma hakkýna sahiptir.
Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçýnamaz.
B. Kanunî hâkim güvencesi
MADDE 37.– Hiç kimse kanunen tâbi olduðu mahkemeden baþka bir merci önüne çýkarýlamaz.
Bir kimseyi kanunen tâbi olduðu mahkemeden baþka bir merci önüne çýkarma sonucunu doðuran yargý yetkisine sahip olaðanüstü merciler kurulamaz.
C. Suç ve cezalara iliþkin esaslar
MADDE 38.– Kimse, iþlendiði zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadýðý bir fiilden dolayý cezalandýrýlamaz; kimseye suçu iþlediði zaman kanunda o suç için konulmuþ olan cezadan daha aðýr bir ceza verilemez.
Suç ve ceza zamanaþýmý ile ceza mahkûmiyetinin sonuçlarý konusunda da yukarýdaki fýkra uygulanýr.
Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur.
Suçluluðu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayýlamaz.
Hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakýnlarýný suçlayan bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz.
(Ek: 3.10.2001-4709/15 md.) Kanuna aykýrý olarak elde edilmiþ bulgular, delil olarak kabul edilemez.
Ceza sorumluluðu þahsîdir.
(Ek: 3.10.2001-4709/15 md.) Hiç kimse, yalnýzca sözleþmeden doðan bir yükümlülüðü yerine getirememesinden dolayý özgürlüðünden alýkonulamaz.
[Dokuzuncu Fýkra: Mülga (7.5.2004-5170/5 md.)]
(Deðiþik: 7.5.2004-5170/5 md.) Ölüm cezasý ve genel müsadere cezasý verilemez.
Ýdare, kiþi hürriyetinin kýsýtlanmasý sonucunu doðuran bir müeyyide uygulayamaz. Silahlý Kuvvetlerin iç düzeni bakýmýndan bu hükme kanunla istisnalar getirilebilir.
(Deðiþik: 7.5.2004-5170/5 md.) Uluslararasý Ceza Divanýna taraf olmanýn gerektirdiði yükümlülükler hariç olmak üzere vatandaþ, suç sebebiyle yabancý bir ülkeye verilemez.
XIV. Ýspat hakký
MADDE 39.– Kamu görev ve hizmetinde bulunanlara karþý, bu görev ve hizmetin yerine getirilmesiyle ilgili olarak yapýlan isnatlardan dolayý açýlan hakaret davalarýnda, sanýk, isnadýn doðruluðunu ispat hakkýna sahiptir. Bunun dýþýndaki hallerde ispat isteminin kabulü, ancak isnat olunan fiilin doðru olup olmadýðýnýn anlaþýlmasýnda kamu yararý bulunmasýna veya þikâyetçinin ispata razý olmasýna baðlýdýr.
XV. Temel hak ve hürriyetlerin korunmasý
MADDE 40.– Anayasa ile tanýnmýþ hak ve hürriyetleri ihlâl edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden baþvurma imkânýnýn saðlanmasýný isteme hakkýna sahiptir.
(Ek: 3.10.2001-4709/16 md.) Devlet, iþlemlerinde, ilgili kiþilerin hangi kanun yollarý ve mercilere baþvuracaðýný ve sürelerini belirtmek zorundadýr.
Kiþinin, resmî görevliler tarafýndan vâki haksýz iþlemler sonucu uðradýðý zarar da, kanuna göre, Devletçe tazmin edilir. Devletin sorumlu olan ilgili görevliye rücu hakký saklýdýr.

I. Ailenin korunmasý
MADDE 41.– (Deðiþik: 3.10.2001-4709/17 md.) Aile, Türk toplumunun temelidir ve eþler arasýnda eþitliðe dayanýr.
Devlet, ailenin huzur ve refahý ile özellikle ananýn ve çocuklarýn korunmasý ve aile planlamasýnýn öðretimi ile uygulanmasýný saðlamak için gerekli tedbirleri alýr, teþkilâtý kurar.
II. Eðitim ve öðrenim hakký ve ödevi
MADDE 42.– Kimse, eðitim ve öðrenim hakkýndan yoksun býrakýlamaz.
Öðrenim hakkýnýn kapsamý kanunla tespit edilir ve düzenlenir.
Eðitim ve öðretim, Atatürk ilkeleri ve inkýlâplarý doðrultusunda, çaðdaþ bilim ve eðitim esaslarýna göre, Devletin gözetim ve denetimi altýnda yapýlýr. Bu esaslara aykýrý eðitim ve öðretim yerleri açýlamaz.
Eðitim ve öðretim hürriyeti, Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldýrmaz.
Ýlköðretim, kýz ve erkek bütün vatandaþlar için zorunludur ve Devlet okullarýnda parasýzdýr.
Özel ilk ve orta dereceli okullarýn baðlý olduðu esaslar, Devlet okullarý ile eriþilmek istenen seviyeye uygun olarak, kanunla düzenlenir.
Devlet, maddî imkânlardan yoksun baþarýlý öðrencilerin, öðrenimlerini sürdürebilmeleri amacý ile burslar ve baþka yollarla gerekli yardýmlarý yapar. Devlet, durumlarý sebebiyle özel eðitime ihtiyacý olanlarý topluma yararlý kýlacak tedbirleri alýr.
Eðitim ve öðretim kurumlarýnda sadece eðitim, öðretim, araþtýrma ve inceleme ile ilgili faaliyetler yürütülür. Bu faaliyetler her ne suretle olursa olsun engellenemez.
Türkçeden baþka hiçbir dil, eðitim ve öðretim kurumlarýnda Türk vatandaþlarýna ana dilleri olarak okutulamaz ve öðretilemez. Eðitim ve öðretim kurumlarýnda okutulacak yabancý diller ile yabancý dille eðitim ve öðretim yapan okullarýn tâbi olacaðý esaslar kanunla düzenlenir. Milletlerarasý andlaþma hükümleri saklýdýr.
III. Kamu yararý
A. Kýyýlardan yararlanma
MADDE 43.– Kýyýlar, Devletin hüküm ve tasarrufu altýndadýr.
Deniz, göl ve akarsu kýyýlarýyla, deniz ve göllerin kýyýlarýný çevreleyen sahil þeritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yararý gözetilir.
Kýyýlarla sahil þeritlerinin, kullanýlýþ amaçlarýna göre derinliði ve kiþilerin bu yerlerden yararlanma imkân ve þartlarý kanunla düzenlenir.
B. Toprak mülkiyeti
MADDE 44.– Devlet, topraðýn verimli olarak iþletilmesini korumak ve geliþtirmek, erozyonla kaybedilmesini önlemek ve topraksýz olan veya yeter topraðý bulunmayan çiftçilikle uðraþan köylüye toprak saðlamak amacýyla gerekli tedbirleri alýr. Kanun, bu amaçla, deðiþik tarým bölgeleri ve çeþitlerine göre topraðýn geniþliðini tespit edebilir. Topraksýz olan veya yeter topraðý bulunmayan çiftçiye toprak saðlanmasý, üretimin düþürülmesi, ormanlarýn küçülmesi ve diðer toprak ve yeraltý servetlerinin azalmasý sonucunu doðuramaz.
Bu amaçla daðýtýlan topraklar bölünemez, miras hükümleri dýþýnda baþkalarýna devredilemez ve ancak daðýtýlan çiftçilerle mirasçýlarý tarafýndan iþletilebilir. Bu þartlarýn kaybý halinde, daðýtýlan topraðýn Devletçe geri alýnmasýna iliþkin esaslar kanunla düzenlenir.
C. Tarým, hayvancýlýk ve bu üretim dallarýnda çalýþanlarýn korunmasý
MADDE 45.– Devlet, tarým arazileri ile çayýr ve meralarýn amaç dýþý kullanýlmasýný ve tahribini önlemek, tarýmsal üretim planlamasý ilkelerine uygun olarak bitkisel ve hayvansal üretimi artýrmak maksadýyla, tarým ve hayvancýlýkla uðraþanlarýn iþletme araç ve gereçlerinin ve diðer girdilerinin saðlanmasýný kolaylaþtýrýr.
Devlet, bitkisel ve hayvansal ürünlerin deðerlendirilmesi ve gerçek deðerlerinin üreticinin eline geçmesi için gereken tedbirleri alýr.
D. Kamulaþtýrma
MADDE 46.– (Deðiþik: 3.10.2001-4709/18 md.) Devlet ve kamu tüzelkiþileri; kamu yararýnýn gerektirdiði hallerde, gerçek karþýlýklarýný peþin ödemek þartýyla, özel mülkiyette bulunan taþýnmaz mallarýn tamamýný veya bir kýsmýný, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamulaþtýrmaya ve bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkilidir.
Kamulaþtýrma bedeli ile kesin hükme baðlanan artýrým bedeli nakden ve peþin olarak ödenir. Ancak, tarým reformunun uygulanmasý, büyük enerji ve sulama projeleri ile iskân projelerinin gerçekleþtirilmesi, yeni ormanlarýn yetiþtirilmesi, kýyýlarýn korunmasý ve turizm amacýyla kamulaþtýrýlan topraklarýn bedellerinin ödenme þekli kanunla gösterilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngörebileceði bu hallerde, taksitlendirme süresi beþ yýlý aþamaz; bu takdirde taksitler eþit olarak ödenir.
Kamulaþtýrýlan topraktan, o topraðý doðrudan doðruya iþleten küçük çiftçiye ait olanlarýnýn bedeli, her halde peþin ödenir.
Ýkinci fýkrada öngörülen taksitlendirmelerde ve herhangi bir sebeple ödenmemiþ kamulaþtýrma bedellerinde kamu alacaklarý için öngörülen en yüksek faiz uygulanýr.
E. Devletleþtirme ve özelleþtirme
MADDE 47.– Kamu hizmeti niteliði taþýyan özel teþebbüsler, kamu yararýnýn zorunlu kýldýðý hallerde devletleþtirilebilir.
Devletleþtirme gerçek karþýlýðý üzerinden yapýlýr. Gerçek karþýlýðýn hesaplanma tarzý ve usulleri kanunla düzenlenir.
(Ek: 13.8.1999-4446/1 md.) Devletin, kamu iktisadî teþebbüslerinin ve diðer kamu tüzelkiþilerinin mülkiyetinde bulunan iþletme ve varlýklarýn özelleþtirilmesine iliþkin esas ve usuller kanunla gösterilir.
(Ek: 13.8.1999-4446/1 md.) Devlet, kamu iktisadî teþebbüsleri ve diðer kamu tüzelkiþileri tarafýndan yürütülen yatýrým ve hizmetlerden hangilerinin özel hukuk sözleþmeleri ile gerçek veya tüzelkiþilere yaptýrýlabileceði veya devredilebileceði kanunla belirlenir.
IV. Çalýþma ve sözleþme hürriyeti
MADDE 48.– Herkes, dilediði alanda çalýþma ve sözleþme hürriyetlerine sahiptir. Özel teþebbüsler kurmak serbesttir.
Devlet, özel teþebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlýlýk içinde çalýþmasýný saðlayacak tedbirleri alýr.
V. Çalýþma ile ilgili hükümler
A. Çalýþma hakký ve ödevi
MADDE 49.– Çalýþma, herkesin hakký ve ödevidir.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/19 md.) Devlet, çalýþanlarýn hayat seviyesini yükseltmek, çalýþma hayatýný geliþtirmek için çalýþanlarý ve iþsizleri korumak, çalýþmayý desteklemek, iþsizliði önlemeye elveriþli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalýþma barýþýný saðlamak için gerekli tedbirleri alýr.
(Üçüncü fýkra mülga: 3.10.2001-4709/19 md.)
B. Çalýþma þartlarý ve dinlenme hakký
MADDE 50.– Kimse, yaþýna, cinsiyetine ve gücüne uymayan iþlerde çalýþtýrýlamaz.
Küçükler ve kadýnlar ile bedenî ve ruhî yetersizliði olanlar çalýþma þartlarý bakýmýndan özel olarak korunurlar.
Dinlenmek, çalýþanlarýn hakkýdýr.
Ücretli hafta ve bayram tatili ile ücretli yýllýk izin haklarý ve þartlarý kanunla düzenlenir.
C. Sendika kurma hakký
MADDE 51.–(Deðiþik: 3.10.2001-4709/20 md.) Çalýþanlar ve iþverenler, üyelerinin çalýþma iliþkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliþtirmek için önceden izin almaksýzýn sendikalar ve üst kuruluþlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarýna sahiptir. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrýlmaya zorlanamaz.
Sendika kurma hakký ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç iþlenmesinin önlenmesi, genel saðlýk ve genel ahlâk ile baþkalarýnýn hak ve özgürlüklerinin korunmasý sebepleriyle ve kanunla sýnýrlanabilir.
Sendika kurma hakkýnýn kullanýlmasýnda uygulanacak þekil, þart ve usuller kanunda gösterilir.
Ayný zamanda ve ayný iþ kolunda birden fazla sendikaya üye olunamaz.
Ýþçi niteliði taþýmayan kamu görevlilerinin bu alandaki haklarýnýn kapsam, istisna ve sýnýrlarý gördükleri hizmetin niteliðine uygun olarak kanunla düzenlenir.
Sendika ve üst kuruluþlarýnýn tüzükleri, yönetim ve iþleyiþleri, Cumhuriyetin temel niteliklerine ve demokrasi esaslarýna aykýrý olamaz.
D. Sendikal faaliyet
MADDE 52.– (Mülga: 23.7.1995-4121/3 md.)
VI. Toplu iþ sözleþmesi, grev hakký ve lokavt
A. Toplu iþ sözleþmesi hakký
MADDE 53.– Ýþçiler ve iþverenler, karþýlýklý olarak ekonomik ve sosyal durumlarýný ve çalýþma þartlarýný düzenlemek amacýyla toplu iþ sözleþmesi yapma hakkýna sahiptirler.
Toplu iþ sözleþmesinin nasýl yapýlacaðý kanunla düzenlenir.
(Ek: 23.7.1995-4121/4 md.) 128 inci maddenin ilk fýkrasý kapsamýna giren kamu görevlilerinin kanunla kendi aralarýnda kurmalarýna cevaz verilecek olan ve bu maddenin birinci ve ikinci fýkralarý ile 54 üncü madde hükümlerine tabi olmayan sendikalar ve üst kuruluþlarý, üyeleri adýna yargý mercilerine baþvurabilir ve Ýdareyle amaçlarý doðrultusunda toplu görüþme yapabilirler. Toplu görüþme sonunda anlaþmaya varýlýrsa düzenlenecek mutabakat metni taraflarca imzalanýr. Bu mutabakat metni, uygun idarî veya kanunî düzenlemenin yapýlabilmesi için Bakanlar Kurulunun takdirine sunulur. Toplu görüþme sonunda mutabakat metni imzalanmamýþsa anlaþma ve anlaþmazlýk noktalarý da taraflarca imzalanacak bir tutanakla Bakanlar Kurulunun takdirine sunulur. Bu fýkranýn uygulanmasýna iliþkin usuller kanunla düzenlenir.
Ayný iþyerinde, ayný dönem için, birden fazla toplu iþ sözleþmesi yapýlamaz ve uygulanamaz.
B. Grev hakký ve lokavt
MADDE 54.– Toplu iþ sözleþmesinin yapýlmasý sýrasýnda, uyuþmazlýk çýkmasý halinde iþçiler grev hakkýna sahiptirler. Bu hakkýn kullanýlmasýnýn ve iþverenin lokavta baþvurmasýnýn usul ve þartlarý ile kapsam ve istisnalarý kanunla düzenlenir.
Grev hakký ve lokavt iyi niyet kurallarýna aykýrý tarzda, toplum zararýna ve millî serveti tahrip edecek þekilde kullanýlamaz.
Grev esnasýnda greve katýlan iþçilerin ve sendikanýn kasýtlý veya kusurlu hareketleri sonucu, grev uygulanan iþyerinde sebep olduklarý maddî zarardan sendika sorumludur.
Grev ve lokavtýn yasaklanabileceði veya ertelenebileceði haller ve iþyerleri kanunla düzenlenir.
Grev ve lokavtýn yasaklandýðý hallerde veya ertelendiði durumlarda ertelemenin sonunda, uyuþmazlýk Yüksek Hakem Kurulunca çözülür. Uyuþmazlýðýn her safhasýnda taraflar da anlaþarak Yüksek Hakem Kuruluna baþvurabilir. Yüksek Hakem Kurulunun kararlarý kesindir ve toplu iþ sözleþmesi hükmündedir.
Yüksek Hakem Kurulunun kuruluþ ve görevleri kanunla düzenlenir.
Siyasî amaçlý grev ve lokavt, dayanýþma grev ve lokavtý, genel grev ve lokavt, iþyeri iþgali, iþi yavaþlatma, verim düþürme ve diðer direniþler yapýlamaz.
Greve katýlmayanlarýn iþyerinde çalýþmalarý, greve katýlanlar tarafýndan hiçbir þekilde engellenemez.
VII. Ücrette adalet saðlanmasý
MADDE 55.– Ücret emeðin karþýlýðýdýr.
Devlet, çalýþanlarýn yaptýklarý iþe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri ve diðer sosyal yardýmlardan yararlanmalarý için gerekli tedbirleri alýr.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/21 md.) Asgarî ücretin tespitinde çalýþanlarýn geçim þartlarý ile ülkenin ekonomik durumu da gözönünde bulundurulur.
VIII. Saðlýk, çevre ve konut
A. Saðlýk hizmetleri ve çevrenin korunmasý
MADDE 56.– Herkes, saðlýklý ve dengeli bir çevrede yaþama hakkýna sahiptir.
Çevreyi geliþtirmek, çevre saðlýðýný korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaþlarýn ödevidir.
Devlet, herkesin hayatýný, beden ve ruh saðlýðý içinde sürdürmesini saðlamak; insan ve maddegücünde tasarruf ve verimi artýrarak, iþbirliðini gerçekleþtirmek amacýyla saðlýk kuruluþlarýný tek elden planlayýp hizmet vermesini düzenler.
Devlet, bu görevini kamu ve özel kesimlerdeki saðlýk ve sosyal kurumlarýndan yararlanarak, onlarý denetleyerek yerine getirir.
Saðlýk hizmetlerinin yaygýn bir þekilde yerine getirilmesi için kanunla genel saðlýk sigortasý kurulabilir.
B. Konut hakký
MADDE 57.– Devlet, þehirlerin özelliklerini ve çevre þartlarýný gözeten bir planlama çerçevesinde, konut ihtiyacýný karþýlayacak tedbirleri alýr, ayrýca toplu konut teþebbüslerini destekler.
IX. Gençlik ve spor
A. Gençliðin korunmasý
MADDE 58.– Devlet, istiklâl ve Cumhuriyetimizin emanet edildiði gençlerin müsbet ilmin ýþýðýnda, Atatürk ilke ve inkýlâplarý doðrultusunda ve Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüðünü ortadan kaldýrmayý amaç edinen görüþlere karþý yetiþme ve geliþmelerini saðlayýcý tedbirleri alýr.
Devlet, gençleri alkol düþkünlüðünden, uyuþturucu maddelerden, suçluluk, kumar ve benzeri kötü alýþkanlýklardan ve cehaletten korumak için gerekli tedbirleri alýr.
B. Sporun geliþtirilmesi
MADDE 59.– Devlet, her yaþtaki Türk vatandaþlarýnýn beden ve ruh saðlýðýný geliþtirecek tedbirleri alýr, sporun kitlelere yayýlmasýný teþvik eder.
Devlet baþarýlý sporcuyu korur.
X. Sosyal güvenlik haklarý
A. Sosyal güvenlik hakký
MADDE 60.– Herkes, sosyal güvenlik hakkýna sahiptir.
Devlet, bu güvenliði saðlayacak gerekli tedbirleri alýr ve teþkilatý kurar.
B. Sosyal güvenlik bakýmýndan özel olarak korunmasý gerekenler
MADDE 61.– Devlet, harp ve vazife þehitlerinin dul ve yetimleriyle, malûl ve gazileri korur ve toplumda kendilerine yaraþýr bir hayat seviyesi saðlar.
Devlet, sakatlarýn korunmalarýný ve toplum hayatýna intibaklarýný saðlayýcý tedbirleri alýr.
Yaþlýlar, Devletçe korunur. Yaþlýlara Devlet yardýmý ve saðlanacak diðer haklar ve kolaylýklar kanunla düzenlenir.
Devlet, korunmaya muhtaç çocuklarýn topluma kazandýrýlmasý için her türlü tedbiri alýr.
Bu amaçlarla gerekli teþkilat ve tesisleri kurar veya kurdurur.

C. Yabancý ülkelerde çalýþan Türk vatandaþlarý
MADDE 62.– Devlet, yabancý ülkelerde çalýþan Türk vatandaþlarýnýn aile birliðinin, çocuklarýnýn eðitiminin, kültürel ihtiyaçlarýnýn ve sosyal güvenliklerinin saðlanmasý, anavatanla baðlarýnýn korunmasý ve yurda dönüþlerinde yardýmcý olunmasý için gereken tedbirleri alýr.
XI. Tarih, kültür ve tabiat varlýklarýnýn korunmasý
MADDE 63.– Devlet, tarih, kültür ve tabiat varlýklarýnýn ve deðerlerinin korunmasýný saðlar, bu amaçla destekleyici ve teþvik edici tedbirleri alýr.
Bu varlýklar ve deðerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sýnýrlamalar ve bu nedenle hak sahiplerine yapýlacak yardýmlar ve tanýnacak muafiyetler kanunla düzenlenir.
XII. Sanatýn ve sanatçýnýn korunmasý
MADDE 64.– Devlet, sanat faaliyetlerini ve sanatçýyý korur. Sanat eserlerinin ve sanatçýnýn korunmasý, deðerlendirilmesi, desteklenmesi ve sanat sevgisinin yayýlmasý için gereken tedbirleri alýr.
XIII. Devletin iktisadî ve sosyal ödevlerinin sýnýrlarý
MADDE 65.– (Deðiþik: 3.10.2001-4709/22 md.) Devlet, sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarýna uygun öncelikleri gözeterek malî kaynaklarýnýn yeterliliði ölçüsünde yerine getirir.

I. Türk vatandaþlýðý
MADDE 66.– Türk Devletine vatandaþlýk baðý ile baðlý olan herkes Türktür.
Türk babanýn veya Türk ananýn çocuðu Türktür. (Son cümle mülga: 3.10.2001-4709/23 md.)
Vatandaþlýk, kanunun gösterdiði þartlarla kazanýlýr ve ancak kanunda belirtilen hallerde kaybedilir.
Hiçbir Türk, vatana baðlýlýkla baðdaþmayan bir eylemde bulunmadýkça vatandaþlýktan çýkarýlamaz.
Vatandaþlýktan çýkarma ile ilgili karar ve iþlemlere karþý yargý yolu kapatýlamaz.
II. Seçme, seçilme ve siyasî faaliyette bulunma haklarý
MADDE 67.– Vatandaþlar, kanunda gösterilen þartlara uygun olarak, seçme, seçilme ve baðýmsýz olarak veya bir siyasî parti içinde siyasî faaliyette bulunma ve halkoylamasýna katýlma hakkýna sahiptir.
(Deðiþik: 23.7.1995-4121/5 md.) Seçimler ve halkoylamasý serbest, eþit, gizli, tek dereceli, genel oy, açýk sayým ve döküm esaslarýna göre, yargý yönetim ve denetimi altýnda yapýlýr. Ancak, yurt dýþýnda bulunan Türk vatandaþlarýnýn oy hakkýný kullanabilmeleri amacýyla kanun, uygulanabilir tedbirleri belirler.
(Deðiþik: 17.5.1987-3361/1 md.; 23.7.1995-4121/5 md.) Onsekiz yaþýný dolduran her Türk vatandaþý seçme ve halkoylamasýna katýlma haklarýna sahiptir.
Bu haklarýn kullanýlmasý kanunla düzenlenir.
(Deðiþik: 23.7.1995-4121/5 md.; 3.10.2001-4709/24 md.) Silah altýnda bulunan er ve erbaþlar ile askerî öðrenciler, taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarýnda bulunan hükümlüler oy kullanamazlar. Ceza infaz kurumlarý ve tutukevlerinde oy kullanýlmasý ve oylarýn sayým ve dökümünde seçim emniyeti açýsýndan alýnmasý gerekli tedbirler Yüksek Seçim Kurulu tarafýndan tespit edilir ve görevli hâkimin yerinde yönetim ve denetimi altýnda yapýlýr.
(Ek: 23.7.1995-4121/5 md.) Seçim kanunlarý, temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini baðdaþtýracak biçimde düzenlenir.
(Ek: 3.10.2001-4709/24 md.) Seçim kanunlarýnda yapýlan deðiþiklikler, yürürlüðe girdiði tarihten itibaren bir yýl içinde yapýlacak seçimlerde uygulanmaz.
III. Siyasî partilerle ilgili hükümler
A. Parti kurma, partilere girme ve partilerden ayrýlma
MADDE 68.–(Deðiþik: 23.7.1995-4121/6 md.) Vatandaþlar, siyasî parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrýlma hakkýna sahiptir. Parti üyesi olabilmek için onsekiz yaþýný doldurmuþ olmak gerekir.
Siyasî partiler, demokratik siyasî hayatýn vazgeçilmez unsurlarýdýr.
Siyasî partiler önceden izin almadan kurulurlar ve Anayasa ve kanun hükümleri içerisinde faaliyetlerini sürdürürler.
Siyasî partilerin tüzük ve programlarý ile eylemleri, Devletin baðýmsýzlýðýna, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüðüne, insan haklarýna, eþitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliðine, demokratik ve lâik Cumhuriyet ilkelerine aykýrý olamaz; sýnýf veya zümre diktatörlüðünü veya herhangi bir tür diktatörlüðü savunmayý ve yerleþtirmeyi amaçlayamaz; suç iþlenmesini teþvik edemez.
Hâkimler ve savcýlar, Sayýþtay dahil yüksek yargý organlarý mensuplarý, kamu kurum ve kuruluþlarýnýn memur statüsündeki görevlileri, yaptýklarý hizmet bakýmýndan iþçi niteliði taþýmayan diðer kamu görevlileri, Silahlý Kuvvetler mensuplarý ile yükseköðretim öncesi öðrencileri siyasî partilere üye olamazlar.
Yükseköðretim elemanlarýnýn siyasî partilere üye olmalarý ancak kanunla düzenlenebilir. Kanun bu elemanlarýn, siyasî partilerin merkez organlarý dýþýnda kalan parti görevi almalarýna cevaz veremez ve parti üyesi yükseköðretim elemanlarýnýn yükseköðretim kurumlarýnda uyacaklarý esaslarý belirler.
Yükseköðretim öðrencilerinin siyasî partilere üye olabilmelerine iliþkin esaslar kanunla düzenlenir.
Siyasî partilere, Devlet, yeterli düzeyde ve hakça malî yardým yapar. Partilere yapýlacak yardýmýn, alacaklarý üye aidatýnýn ve baðýþlarýn tabi olduðu esaslar kanunla düzenlenir.
B. Siyasî partilerin uyacaklarý esaslar
MADDE 69.– (Deðiþik: 23.7.1995-4121/7 md.) Siyasî partilerin faaliyetleri, parti içi düzenlemeleri ve çalýþmalarý demokrasi ilkelerine uygun olur. Bu ilkelerin uygulanmasý kanunla düzenlenir.
Siyasî partiler, ticarî faaliyetlere giriþemezler.
Siyasî partilerin gelir ve giderlerinin amaçlarýna uygun olmasý gereklidir. Bu kuralýn uygulanmasý kanunla düzenlenir. Anayasa Mahkemesince siyasî partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluðunun tespiti, bu hususun denetim yöntemleri ve aykýrýlýk halinde uygulanacak yaptýrýmlar kanunda gösterilir. Anayasa Mahkemesi, bu denetim görevini yerine getirirken Sayýþtaydan yardým saðlar. Anayasa Mahkemesinin bu denetim sonunda vereceði kararlar kesindir.
Siyasî partilerin kapatýlmasý, Yargýtay Cumhuriyet Baþsavcýsýnýn açacaðý dava üzerine Anayasa Mahkemesince kesin olarak karara baðlanýr.
Bir siyasî partinin tüzüðü ve programýnýn 68 inci maddenin dördüncü fýkrasý hükümlerine aykýrý bulunmasý halinde temelli kapatma kararý verilir.
Bir siyasî partinin 68 inci maddenin dördüncü fýkrasý hükümlerine aykýrý eylemlerinden ötürü temelli kapatýlmasýna, ancak, onun bu nitelikteki fiillerin iþlendiði bir odak haline geldiðinin Anayasa Mahkemesince tespit edilmesi halinde karar verilir. (Ek cümle: 3.10.2001-4709/25 md.) Bir siyasî parti, bu nitelikteki fiiller o partinin üyelerince yoðun bir þekilde iþlendiði ve bu durum o partinin büyük kongre veya genel baþkan veya merkez karar veya yönetim organlarý veya Türkiye Büyük Millet Meclisindeki grup genel kurulu veya grup yönetim kurulunca zýmnen veya açýkça benimsendiði yahut bu fiiller doðrudan doðruya anýlan parti organlarýnca kararlýlýk içinde iþlendiði takdirde, söz konusu fiillerin odaðý haline gelmiþ sayýlýr.
(Ek: 3.10.2001-4709/25 md.) Anayasa Mahkemesi, yukarýdaki fýkralara göre temelli kapatma yerine, dava konusu fiillerin aðýrlýðýna göre ilgili siyasî partinin Devlet yardýmýndan kýsmen veya tamamen yoksun býrakýlmasýna karar verebilir.
Temelli kapatýlan bir parti bir baþka ad altýnda kurulamaz.
Bir siyasî partinin temelli kapatýlmasýna beyan veya faaliyetleriyle sebep olan kurucularý dahil üyeleri, Anayasa Mahkemesinin temelli kapatmaya iliþkin kesin kararýnýn Resmî Gazetede gerekçeli olarak yayýmlanmasýndan baþlayarak beþ yýl süreyle bir baþka partinin kurucusu, üyesi, yöneticisi ve deneticisi olamazlar.
Yabancý devletlerden, uluslararasý kuruluþlardan ve Türk uyrukluðunda olmayan gerçek ve tüzelkiþilerden maddî yardým alan siyasî partiler temelli olarak kapatýlýr.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/25 md.) Siyasî partilerin kuruluþ ve çalýþmalarý, denetlenmeleri, kapatýlmalarý ya da Devlet yardýmýndan kýsmen veya tamamen yoksun býrakýlmalarý ile siyasî partilerin ve adaylarýn seçim harcamalarý ve usulleri yukarýdaki esaslar çerçevesinde kanunla düzenlenir.
IV. Kamu hizmetlerine girme hakký
A. Hizmete girme
MADDE 70.– Her Türk, kamu hizmetlerine girme hakkýna sahiptir.
Hizmete alýnmada, görevin gerektirdiði niteliklerden baþka hiçbir ayýrým gözetilemez.
B. Mal bildirimi
MADDE 71.– Kamu hizmetine girenlerin mal bildiriminde bulunmalarý ve bu bildirimlerin tekrarlanma süreleri kanunla düzenlenir. Yasama ve yürütme organlarýnda görev alanlar, bundan istisna edilemez.
V. Vatan hizmeti
MADDE 72.– Vatan hizmeti, her Türkün hakký ve ödevidir. Bu hizmetin Silahlý Kuvvetlerde veya kamu kesiminde ne þekilde yerine getirileceði veya getirilmiþ sayýlacaðý kanunla düzenlenir.
VI. Vergi ödevi
MADDE 73.– Herkes, kamu giderlerini karþýlamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür.
Vergi yükünün adaletli ve dengeli daðýlýmý, maliye politikasýnýn sosyal amacýdýr.
Vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülükler kanunla konulur, deðiþtirilir veya kaldýrýlýr.
Vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülüklerin muaflýk, istisnalar ve indirimleriyle oranlarýna iliþkin hükümlerinde kanunun belirttiði yukarý ve aþaðý sýnýrlar içinde deðiþiklik yapmak yetkisi Bakanlar Kuruluna verilebilir.
VII. Dilekçe hakký
MADDE 74.– (Deðiþik: 3.10.2001-4709/26 md.) Vatandaþlar ve karþýlýklýlýk esasý gözetilmek kaydýyla Türkiye’de ikamet eden yabancýlar kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve þikâyetleri hakkýnda, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazý ile baþvurma hakkýna sahiptir.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/26 md.) Kendileriyle ilgili baþvurmalarýn sonucu, gecikmeksizin dilekçe sahiplerine yazýlý olarak bildirilir.
Bu hakkýn kullanýlma biçimi kanunla düzenlenir.

I. Türkiye Büyük Millet Meclisi
A. Kuruluþu
MADDE 75.– (Deðiþik: 17.5.1987 - 3361/2 md; 23.7.1995 - 4121/8 md.)Türkiye Büyük Millet Meclisi genel oyla seçilen beþyüzelli milletvekilinden oluþur.
B. Milletvekili seçilme yeterliliði
MADDE 76.– (Deðiþik: 13.10.2006 – 5551/1 md.) Yirmibeþ yaþýný dolduran her Türk milletvekili seçilebilir.
(Deðiþik : 27.12.2002 - 4777/1 md.) En az ilkokul mezunu olmayanlar, kýsýtlýlar, yükümlü olduðu askerlik hizmetini yapmamýþ olanlar, kamu hizmetinden yasaklýlar, taksirli suçlar hariç toplam bir yýl veya daha fazla hapis ile aðýr hapis cezasýna hüküm giymiþ olanlar; zimmet, ihtilâs, irtikâp, rüþvet, hýrsýzlýk, dolandýrýcýlýk, sahtecilik, inancý kötüye kullanma, dolanlý iflas gibi yüz kýzartýcý suçlarla, kaçakçýlýk, resmî ihale ve alým satýmlara fesat karýþtýrma, Devlet sýrlarýný açýða vurma, terör eylemlerine katýlma ve bu gibi eylemleri tahrik ve teþvik suçlarýndan biriyle hüküm giymiþ olanlar, affa uðramýþ olsalar bile milletvekili seçilemezler.
Hâkimler ve savcýlar, yüksek yargý organlarý mensuplarý, yükseköðretim kurumlarýndaki öðretim elemanlarý, Yükseköðretim Kurulu üyeleri, kamu kurum ve kuruluþlarýnýn memur statüsündeki görevlileri ile yaptýklarý hizmet bakýmýndan iþçi niteliði taþýmayan diðer kamu görevlileri ve Silahlý Kuvvetler mensuplarý, görevlerinden çekilmedikçe, aday olamazlar ve milletvekili seçilemezler.
C. Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçim dönemi
MADDE 77.–Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçimleri beþ yýlda bir yapýlýr.
Meclis, bu süre dolmadan seçimin yenilenmesine karar verebileceði gibi, Anayasada belirtilen þartlar altýnda Cumhurbaþkanýnca verilecek karara göre de seçimler yenilenir. Süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir.
Yenilenmesine karar verilen Meclisin yetkileri, yeni Meclisin seçilmesine kadar sürer.
D. Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin geriye býrakýlmasý ve ara seçimleri
MADDE 78.– Savaþ sebebiyle yeni seçimlerin yapýlmasýna imkân görülmezse, Türkiye Büyük Millet Meclisi, seçimlerin bir yýl geriye býrakýlmasýna karar verebilir.
Geri býrakma sebebi ortadan kalkmamýþsa, erteleme kararýndaki usule göre bu iþlem tekrarlanabilir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliklerinde boþalma olmasý halinde, ara seçime gidilir. Ara seçim, her seçim döneminde bir defa yapýlýr ve genel seçimden otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilemez. Ancak, boþalan üyeliklerin sayýsý, üye tamsayýsýnýn yüzde beþini bulduðu hallerde, ara seçimlerinin üç ay içinde yapýlmasýna karar verilir.
Genel seçimlere bir yýl kala, ara seçimi yapýlamaz.
(Ek : 27.12.2002 - 4777/2 md.) Yukarýda yazýlý hallerden ayrý olarak, bir ilin veya seçim çevresinin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde üyesinin kalmamasý halinde, boþalmayý takip eden doksan günden sonraki ilk Pazar günü ara seçim yapýlýr. Bu fýkra gereði yapýlacak seçimlerde Anayasanýn 127 nci maddesinin üçüncü fýkrasý hükmü uygulanmaz.
E. Seçimlerin genel yönetim ve denetimi
MADDE 79.– Seçimler, yargý organlarýnýn genel yönetim ve denetimi altýnda yapýlýr.
Seçimlerin baþlamasýndan bitimine kadar, seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlüðü ile ilgili bütün iþlemleri yapma ve yaptýrma, seçim süresince ve seçimden sonra seçim konularýyla ilgili bütün yolsuzluklarý, þikâyet ve itirazlarý inceleme ve kesin karara baðlama ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin seçim tutanaklarýný kabul etme görevi Yüksek Seçim Kurulunundur. Yüksek Seçim Kurulunun kararlarý aleyhine baþka bir mercie baþvurulamaz.
Yüksek Seçim Kurulunun ve diðer seçim kurullarýnýn görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.
Yüksek Seçim Kurulu yedi asýl ve dört yedek üyeden oluþur. Üyelerin altýsý Yargýtay, beþi Danýþtay Genel Kurullarýnca kendi üyeleri arasýndan üye tamsayýlarýnýn salt çoðunluðunun gizli oyu ile seçilir. Bu üyeler, salt çoðunluk ve gizli oyla aralarýndan bir baþkan ve bir baþkanvekili seçerler.
Yüksek Seçim Kuruluna Yargýtay ve Danýþtaydan seçilmiþ üyeler arasýndan ad çekme ile ikiþer yedek üye ayrýlýr. Yüksek Seçim Kurulu Baþkaný ve Baþkan-vekili ad çekmeye girmezler.
Anayasa deðiþikliklerine iliþkin kanunlarýn halkoyuna sunulmasý iþlemlerinin genel yönetim ve denetimi de milletvekili seçimlerinde uygulanan hükümlere göre olur.
F. Üyelikle ilgili hükümler
1. Milletin temsili
MADDE 80.– Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri deðil, bütün Milleti temsil ederler.
2. Andiçme
MADDE 81.– Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, göreve baþlarken aþaðýdaki þekilde andiçerler :
“Devletin varlýðý ve baðýmsýzlýðýný, vatanýn ve milletin bölünmez bütünlüðünü, milletin kayýtsýz ve þartsýz egemenliðini koruyacaðýma; hukukun üstünlüðüne, demokratik ve lâik Cumhuriyete ve Atatürk ilke ve inkýlaplarýna baðlý kalacaðýma; toplumun huzur ve refahý, millî dayanýþma ve adalet anlayýþý içinde herkesin insan haklarýndan ve temel hürriyetlerden yararlanmasý ülküsünden ve Anayasaya sadakattan ayrýlmayacaðýma; büyük Türk Milleti önünde namusum ve þerefim üzerine andiçerim.”
3. Üyelikle baðdaþmayan iþler
MADDE 82.– Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Devlet ve diðer kamu tüzelkiþilerinde ve bunlara baðlý kuruluþlarda; Devletin veya diðer kamu tüzelkiþilerinin doðrudan doðruya ya da dolaylý olarak katýldýðý teþebbüs ve ortaklýklarda; özel gelir kaynaklarý ve özel imkânlarý kanunla saðlanmýþ kamu yararýna çalýþan derneklerin ve Devletten yardým saðlayan ve vergi muafiyeti olan vakýflarýn, kamu kurumu niteliðindeki meslek kuruluþlarý ile sendikalar ve bunlarýn üst kuruluþlarýnýn ve katýldýklarý teþebbüs veya ortaklýklarýn yönetim ve denetim kurullarýnda görev alamazlar, vekili olamazlar, herhangi bir taahhüt iþini doðrudan veya dolaylý olarak kabul edemezler, temsilcilik ve hakemlik yapamazlar.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, yürütme organýnýn teklif, inha, atama veya onamasýna baðlý resmî veya özel herhangi bir iþle görevlendirilemezler. Bir üyenin belli konuda ve altý ayý aþmamak üzere Bakanlar Kurulunca verilecek geçici bir görevi kabul etmesi, Meclisin kararýna baðlýdýr.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliði ile baðdaþmayan diðer görev ve iþler kanunla düzenlenir.
4. Yasama dokunulmazlýðý
MADDE 83.– Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclis çalýþmalarýndaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düþüncelerden, o oturumdaki Baþkanlýk Divanýnýn teklifi üzerine Meclisce baþka bir karar alýnmadýkça bunlarý Meclis dýþýnda tekrarlamak ve açýða vurmaktan sorumlu tutulamazlar.
Seçimden önce veya sonra bir suç iþlediði ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin kararý olmadýkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargýlanamaz. Aðýr cezayý gerektiren suçüstü hali ve seçimden önce soruþturmasýna baþlanýlmýþ olmak kaydýyla Anayasanýn 14 üncü maddesindeki durumlar bu hükmün dýþýndadýr. Ancak, bu halde yetkili makam, durumu hemen ve doðrudan doðruya Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirmek zorundadýr.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi hakkýnda, seçiminden önce veya sonra verilmiþ bir ceza hükmünün yerine getirilmesi, üyelik sýfatýnýn sona ermesine býrakýlýr; üyelik süresince zamanaþýmý iþlemez.
Tekrar seçilen milletvekili hakkýnda soruþturma ve kovuþturma, Meclisin yeniden dokunulmazlýðýný kaldýrmasýna baðlýdýr.
Türkiye Büyük Millet Meclisindeki siyasî parti gruplarýnca, yasama dokunulmazlýðý ile ilgili görüþme yapýlamaz ve karar alýnamaz.
5. Milletvekilliðinin düþmesi
MADDE 84.– (Deðiþik: 23.7.1995 - 4121/9 md.) Ýstifa eden milletvekilinin milletvekilliðinin düþmesi, istifanýn geçerli olduðu Türkiye Büyük Millet Meclisi Baþkanlýk Divanýnca tespit edildikten sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunca kararlaþtýrýlýr.
Milletvekilliðinin kesin hüküm giyme veya kýsýtlanma halinde düþmesi, bu husustaki kesin mahkeme kararýnýn Genel Kurula bildirilmesiyle olur.
82 nci maddeye göre milletvekilliðiyle baðdaþmayan bir görev veya hizmeti sürdürmekte ýsrar eden milletvekilinin milletvekilliðinin düþmesine, yetkili komisyonun bu durumu tespit eden raporu üzerine Genel Kurul gizli oyla karar verir.
Meclis çalýþmalarýna özürsüz veya izinsiz olarak bir ay içerisinde toplam beþ birleþim günü katýlmayan milletvekilinin milletvekilliðinin düþmesine, durumun Meclis Baþkanlýk Divanýnca tespit edilmesi üzerine, Genel Kurulca üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðunun oyuyla karar verilebilir.
Partisinin temelli kapatýlmasýna beyan ve eylemleriyle sebep olduðu Anayasa Mahkemesinin temelli kapatmaya iliþkin kesin kararýnda belirtilen milletvekilinin milletvekilliði, bu kararýn Resmî Gazetede gerekçeli olarak yayýmlandýðý tarihte sona erer. Türkiye Büyük Millet Meclisi Baþkanlýðý bu kararýn gereðini derhal yerine getirip Genel Kurula bilgi sunar.
6. Ýptal istemi
MADDE 85.– (Deðiþik: 23.7.1995 - 4121/10 md.) Yasama dokunulmazlýðýnýn kaldýrýlmasýna veya milletvekilliðinin düþmesine 84 üncü maddenin birinci, üçüncü veya dördüncü fýkralarýna göre karar verilmiþ olmasý hallerinde, Meclis Genel Kurulu kararýnýn alýndýðý tarihten baþlayarak yedi gün içerisinde ilgili milletvekili veya bir diðer milletvekili, kararýn, Anayasaya, kanuna veya Ýçtüzüðe aykýrýlýðý iddiasýyla iptali için Anayasa Mahkemesine baþvurabilir. Anayasa Mahkemesi, iptal istemini onbeþ gün içerisinde kesin karara baðlar.
7. Ödenek ve yolluklar
MADDE 86.– (Deðiþik: 21.11.2001-4720/1 md.)Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek, yolluk ve emeklilik iþlemleri kanunla düzenlenir. Ödeneðin aylýk tutarý, en yüksek Devlet memurunun almakta olduðu miktarý, yolluk da ödenek miktarýnýn yarýsýný aþamaz. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri ile bunlarýn emeklileri T.C. Emekli Sandýðý ile ilgilendirilirler ve üyeliði sona erenlerin istekleri halinde ilgileri devam eder.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerine ödenecek ödenek ve yolluklar, kendilerine T.C. Emekli Sandýðý tarafýndan baðlanan emekli aylýðý ve benzeri ödemelerin kesilmesini gerektirmez.
Ödenek ve yolluklarýn en çok üç aylýðý önceden ödenebilir.
II. Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri
A. Genel olarak
MADDE 87.–(Deðiþik: 3.10.2001-4709/28 md.; 7.5.2004-5170/6 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, deðiþtirmek ve kaldýrmak; Bakanlar Kurulunu ve bakanlarý denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun hükmünde kararname çýkarma yetkisi vermek; bütçe ve kesinhesap kanun tasarýlarýný görüþmek ve kabul etmek; para basýlmasýna ve savaþ ilânýna karar vermek; milletlerarasý andlaþmalarýn onaylanmasýný uygun bulmak, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayýsýnýn beþte üç çoðunluðunun kararý ile genel ve özel af ilânýna ve Anayasanýn diðer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir.
B. Kanunlarýn teklif edilmesi ve görüþülmesi
MADDE 88.– Kanun teklif etmeye Bakanlar Kurulu ve milletvekilleri yetkilidir.
Kanun tasarý ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüþülme usul ve esaslarý Ýçtüzükle düzenlenir.
C. Kanunlarýn Cumhurbaþkanýnca yayýmlanmasý
MADDE 89.– Cumhurbaþkaný, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunlarý onbeþ gün içinde yayýmlar.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/29 md.) Yayýmlanmasýný kýsmen veya tamamen uygun bulmadýðý kanunlarý, bir daha görüþülmek üzere, bu hususta gösterdiði gerekçe ile birlikte ayný süre içinde, Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Cumhurbaþkanýnca kýsmen uygun bulunmama durumunda, Türkiye Büyük Millet Meclisi sadece uygun bulunmayan maddeleri görüþebilir. Bütçe kanunlarý bu hükme tâbi deðildir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu aynen kabul ederse, kanun Cumhurbaþkanýnca yayýmlanýr; Meclis, geri gönderilen kanunda yeni bir deðiþiklik yaparsa, Cumhurbaþkaný deðiþtirilen kanunu tekrar Meclise geri gönderebilir.
Anayasa deðiþikliklerine iliþkin hükümler saklýdýr.
D. Milletlerarasý andlaþmalarý uygun bulma
MADDE 90.– Türkiye Cumhuriyeti adýna yabancý devletlerle ve milletlerarasý kuruluþlarla yapýlacak andlaþmalarýn onaylanmasý, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onaylamayý bir kanunla uygun bulmasýna baðlýdýr.
Ekonomik, ticarî veya teknik iliþkileri düzenleyen ve süresi bir yýlý aþmayan andlaþmalar, Devlet Maliyesi bakýmýndan bir yüklenme getirmemek, kiþi hallerine ve Türklerin yabancý memleketlerdeki mülkiyet haklarýna dokunmamak þartýyla, yayýmlanma ile yürürlüðe konabilir. Bu takdirde bu andlaþmalar, yayýmlarýndan baþlayarak iki ay içinde Türkiye Büyük Millet Meclisinin bilgisine sunulur.
Milletlerarasý bir andlaþmaya dayanan uygulama andlaþmalarý ile kanunun verdiði yetkiye dayanýlarak yapýlan ekonomik, ticarî, teknik veya idarî andlaþma-larýn Türkiye Büyük Millet Meclisince uygun bulunmasý zorunluðu yoktur; ancak, bu fýkraya göre yapýlan ekonomik, ticarî veya özel kiþilerin haklarýný ilgilendiren andlaþmalar, yayýmlanmadan yürürlüðe konulamaz.
Türk kanunlarýna deðiþiklik getiren her türlü andlaþmalarýn yapýlmasýnda birinci fýkra hükmü uygulanýr.
Usulüne göre yürürlüðe konulmuþ milletlerarasý andlaþmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkýnda Anayasaya aykýrýlýk iddiasý ile Anayasa Mahkemesine baþvurulamaz. (Ek: 7.5.2004-5170/7 md.) Usulüne göre yürürlüðe konulmuþ temel hak ve özgürlüklere iliþkin milletlerarasý andlaþmalarla kanunlarýn ayný konuda farklý hükümler içermesi nedeniyle çýkabilecek uyuþmazlýklarda milletlerarasý andlaþma hükümleri esas alýnýr.
E. Kanun hükmünde kararname çýkarma yetkisi verme
MADDE 91.– Türkiye Büyük Millet Meclisi, Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çýkarma yetkisi verebilir. Ancak sýkýyönetim ve olaðanüstü haller saklý kalmak üzere, Anayasanýn ikinci kýsmýnýn birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kiþi haklarý ve ödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez.
Yetki kanunu, çýkarýlacak kanun hükmünde kararnamenin, amacýný, kapsamýný, ilkelerini, kullanma süresini ve süresi içinde birden fazla kararname çýkarýlýp çýkarýlamayacaðýný gösterir.
Bakanlar Kurulunun istifasý, düþürülmesi veya yasama döneminin bitmesi, belli süre için verilmiþ olan yetkinin sona ermesine sebep olmaz.
Kanun hükmünde kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafýndan süre bitiminden önce onaylanmasý sýrasýnda, yetkinin son bulduðu veya süre bitimine kadar devam ettiði de belirtilir.
Sýkýyönetim ve olaðanüstü hallerde, Cumhurbaþkanýnýn Baþkanlýðýnda toplanan Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çýkarmasýna iliþkin hükümler saklýdýr.
Kanun hükmünde kararnameler, Resmî Gazetede yayýmlandýklarý gün yürürlüðe girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir.
Kararnameler, Resmî Gazetede yayýmlandýklarý gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur.
Yetki kanunlarý ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler, Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonlarý ve Genel Kurulunda öncelikle ve ivedikle görüþülür.
Yayýmlandýklarý gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan kararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilen kararnameler bu kararýn Resmî Gazetede yayýmlandýðý tarihte, yürürlükten kalkar. Deðiþtirilerek kabul edilen kararnamelerin deðiþtirilmiþ hükümleri, bu deðiþikliklerin Resmî Gazetede yayýmlandýðý gün yürürlüðe girer.
F. Savaþ hali ilâný ve silahlý kuvvet kullanýlmasýna izin verme
MADDE 92.– Milletlerarasý hukukun meþrû saydýðý hallerde savaþ hali ilânýna ve Türkiye’nin taraf olduðu milletlerarasý andlaþmalarýn veya milletlerarasý nezaket kurallarýnýn gerektirdiði haller dýþýnda, Türk Silahlý Kuvvetlerinin yabancý ülkelere gönderilmesine veya yabancý silahlý kuvvetlerin Türkiye’de bulunmasýna izin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde veya ara vermede iken ülkenin ani bir silahlý saldýrýya uðramasý ve bu sebeple silahlý kuvvet kullanýlmasýna derhal karar verilmesinin kaçýnýlmaz olmasý halinde Cumhurbaþkaný da, Türk Silahlý Kuvvetlerinin kullanýlmasýna karar verebilir.
III. Türkiye Büyük Millet Meclisinin faaliyetleri ile ilgili hükümler
A. Toplanma ve tatil
MADDE 93.– (Deðiþik birinci fýkra: 23.7.1995 - 4121/11 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi, her yýl Ekim ayýnýn ilk günü kendiliðinden toplanýr.
Meclis, bir yasama yýlýnda en çok üç ay tatil yapabilir; ara verme veya tatil sýrasýnda, doðrudan doðruya veya Bakanlar Kurulunun istemi üzerine, Cumhurbaþkanýnca toplantýya çaðrýlýr.
Meclis Baþkaný da doðrudan doðruya veya üyelerin beþte birinin yazýlý istemi üzerine, Meclisi toplantýya çaðýrýr.
Ara verme veya tatil sýrasýnda toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisinde, öncelikle bu toplantýyý gerektiren konu görüþülmeden ara verme veya tatile devam edilemez.
B. Baþkanlýk Divaný
MADDE 94.– Türkiye Büyük Millet Meclisinin Baþkanlýk Divaný, Meclis üyeleri arasýndan seçilen Meclis Baþkaný, Baþkanvekilleri, Kâtip Üyeler ve Ýdare Amirlerinden oluþur.
Baþkanlýk Divaný, Meclisteki siyasî parti gruplarýnýn üye sayýsý oranýnda Divana katýlmalarýný saðlayacak þekilde kurulur. Siyasî parti gruplarý Baþkanlýk için aday gösteremezler.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Baþkanlýk Divaný için, bir yasama döneminde iki seçim yapýlýr. Ýlk seçilenlerin görev süresi iki, ikinci devre için seçilenlerin görev süresi üç yýldýr.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/30 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi Baþkan adaylarý, meclis üyeleri içinden, Meclisin toplandýðý günden itibaren beþ gün içinde, Baþkanlýk Divanýna bildirilir. Baþkan seçimi gizli oyla yapýlýr. Ýlk iki oylamada üye tamsayýsýnýn üçte iki ve üçüncü oylamada üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu aranýr. Üçüncü oylamada salt çoðunluk saðlanamazsa, bu oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yapýlýr; dördüncü oylamada en fazla oy alan üye, Baþkan seçilmiþ olur. Baþkan seçimi, aday gösterme süresinin bitiminden itibaren, beþ gün içinde tamamlanýr.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Baþkanvekillerinin, Kâtip Üyelerinin ve Ýdare Amirlerinin adedi, seçim nisabý, oylama sayýsý ve usulleri, Meclis Ýçtüzüðünde belirlenir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Baþkaný, Baþkanvekilleri, üyesi bulunduklarý siyasî partinin veya parti grubunun Meclis içinde veya dýþýndaki faaliyetlerine; görevlerinin gereði olan haller dýþýnda, Meclis tartýþmalarýna katýlamazlar; Baþkan ve oturumu yöneten Baþkanvekili oy kullanamazlar.
C. Ýçtüzük, siyasî parti gruplarý ve kolluk iþleri
MADDE 95.– Türkiye Büyük Millet Meclisi, çalýþmalarýný, kendi yaptýðý Ýçtüzük hükümlerine göre yürütür.
Ýçtüzük hükümleri, siyasî parti gruplarýnýn, Meclisin bütün faaliyetlerine üye sayýsý oranýnda katýlmalarýný saðlayacak yolda düzenlenir. Siyasî parti gruplarý, en az yirmi üyeden meydana gelir.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütün bina, tesis, eklenti ve arazisinde kolluk ve yönetim hizmetleri Meclis Baþkanlýðý eliyle düzenlenir ve yürütülür. Emniyet ve diðer kolluk hizmetleri için yeteri kadar kuvvet ilgili makamlarca Meclis Baþkanlýðýna tahsis edilir.
D. Toplantý ve karar yeter sayýsý
MADDE 96.– Anayasada, baþkaca bir hüküm yoksa, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayýsýnýn en az üçte biri ile toplanýr ve toplantýya katýlanlarýn salt çoðunluðu ile karar verir; ancak karar yeter sayýsý hiçbir þekilde üye tamsayýsýnýn dörtte birinin bir fazlasýndan az olamaz.
Bakanlar Kurulu üyeleri, Türkiye Büyük Millet Meclisinin katýlamadýklarý oturumlarýnda, kendileri yerine oy kullanmak üzere bir bakana yetki verebilirler. Ancak bir bakan kendi oyu ile birlikte en çok iki oy kullanabilir.
E. Görüþmelerin açýklýðý ve yayýmlanmasý
MADDE 97.– Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulundaki görüþmeler açýktýr ve tutanak dergisinde tam olarak yayýmlanýr.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Ýçtüzük hükümlerine göre kapalý oturumlar yapabilir, bu oturumlardaki görüþmelerin yayýmý Türkiye Büyük Millet Meclisi kararýna baðlýdýr.
Meclisteki açýk görüþmelerin, o oturumdaki Baþkanlýk Divanýnýn teklifi üzerine Meclisce baþkaca bir karar alýnmadýkça, her türlü vasýta ile yayýmý serbesttir.
IV. Türkiye Büyük Millet Meclisinin bilgi edinme ve denetim yollarý
A. Genel olarak
MADDE 98.– Türkiye Büyük Millet Meclisi soru, Meclis araþtýrmasý, genel görüþme, gensoru ve Meclis soruþturmasý yollarýyla denetleme yetkisini kullanýr.
Soru, Bakanlar Kurulu adýna, sözlü veya yazýlý olarak cevaplandýrýlmak üzere Baþbakan veya bakanlardan bilgi istemekten ibarettir.
Meclis araþtýrmasý, belli bir konuda bilgi edinilmek için yapýlan incelemeden ibarettir.
Genel görüþme, toplumu ve Devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda görüþülmesidir.
Soru, Meclis araþtýrmasý ve genel görüþme ile ilgili önergelerin verilme þekli, içeriði ve kapsamý ile cevaplandýrýlma, görüþme ve araþtýrma yöntemleri Meclis Ýçtüzüðü ile düzenlenir.
B. Gensoru
MADDE 99.– Gensoru önergesi, bir siyasî parti grubu adýna veya en az yirmi milletvekilinin imzasýyla verilir.
Gensoru önergesi, veriliþinden sonraki üç gün içinde bastýrýlarak üyelere daðýtýlýr; daðýtýlmasýndan itibaren on gün içinde gündeme alýnýp alýnmayacaðý görüþülür. Bu görüþmede, ancak önerge sahiplerinden biri, siyasî parti gruplarý adýna birer milletvekili, Bakanlar Kurulu adýna Baþbakan veya bir bakan konuþabilir.
Gündeme alma kararýyla birlikte, gensorunun görüþülme günü de belli edilir; ancak, gensorunun görüþülmesi, gündeme alma kararýnýn verildiði tarihten baþlayarak iki gün geçmedikçe yapýlamaz ve yedi günden sonraya býrakýlamaz.
Gensoru görüþmeleri sýrasýnda üyelerin veya gruplarýn verecekleri gerekçeli güvensizlik önergeleri veya Bakanlar Kurulunun güven isteði, bir tam gün geçtikten sonra oylanýr.
Bakanlar Kurulunun veya bir bakanýn düþürülebilmesi, üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðuyla olur; oylamada yalnýz güvensizlik oylarý sayýlýr.
Meclis çalýþmalarýnýn dengeli olarak yürütülmesi amacýna ve yukarýdaki ilkelere uygun olmak kaydýyla gensoru ile ilgili diðer hususlar Ýçtüzükte belirlenir.
C. Meclis soruþturmasý
MADDE 100.–(Deðiþik: 3.10.2001-4709/31 md.) Baþbakan veya bakanlar hakkýnda, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayýsýnýn en az onda birinin vereceði önerge ile, soruþturma açýlmasý istenebilir. Meclis, bu istemi en geç bir ay içinde görüþür ve gizli oyla karara baðlar.
Soruþturma açýlmasýna karar verilmesi halinde, Meclisteki siyasî partilerin, güçleri oranýnda komisyona verebilecekleri üye sayýsýnýn üç katý olarak gösterecekleri adaylar arasýndan her parti için ayrý ayrý ad çekme suretiyle kurulacak onbeþ kiþilik bir komisyon tarafýndan soruþturma yapýlýr. Komisyon, soruþturma sonucunu belirten raporunu iki ay içinde Meclise sunar. Soruþturmanýn bu sürede bitirilememesi halinde, komisyona iki aylýk yeni ve kesin bir süre verilir.(Ek cümle: 3.10.2001-4709/31 md.)Bu süre içinde raporun Türkiye Büyük Millet Meclisi Baþkanlýðýna teslimi zorunludur.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/31 md.) Rapor Baþkanlýða verildiði tarihten itibaren on gün içinde daðýtýlýr, daðýtýmýndan itibaren on gün içinde görüþülür ve gerek görüldüðü takdirde ilgilinin Yüce Divana sevkine karar verilir. Yüce Divana sevk kararý ancak üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðunun gizli oyuyla alýnýr.
Meclisteki siyasî parti gruplarýnda, Meclis soruþturmasý ile ilgili görüþme yapýlamaz ve karar alýnamaz.

I. Cumhurbaþkaný
A. Nitelikleri ve tarafsýzlýðý
MADDE 101.– Cumhurbaþkaný, Türkiye Büyük Millet Meclisince kýrk yaþýný doldurmuþ ve yükseköðrenim yapmýþ kendi üyeleri veya bu niteliklere ve milletvekili seçilme yeterliðine sahip Türk vatandaþlarý arasýndan yedi yýllýk bir süre için seçilir.
Cumhurbaþkanlýðýna Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri dýþýndan aday gösterilebilmesi, Meclis üye tamsayýsýnýn en az beþte birinin yazýlý önerisiyle mümkündür.
Bir kimse, iki defa Cumhurbaþkaný seçilemez.
Cumhurbaþkaný seçilenin, varsa partisi ile iliþiði kesilir ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyeliði sona erer.
B. Seçimi
MADDE 102.– Cumhurbaþkaný, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayýsýnýn üçte iki çoðunluðu ile ve gizli oyla seçilir. Türkiye Büyük Millet Meclisi toplantý halinde deðilse hemen toplantýya çaðrýlýr.
Cumhurbaþkanýnýn görev süresinin dolmasýndan otuz gün önce veya Cumhurbaþkanlýðý makamýnýn boþalmasýndan on gün sonra Cumhurbaþkanlýðý seçimine baþlanýr ve seçime baþlama tarihinden itibaren otuz gün içinde sonuçlandýrýlýr. Bu sürenin ilk on günü içinde adaylarýn Meclis Baþkanlýk Divanýna bildirilmesi ve kalan yirmi gün içinde de seçimin tamamlanmasý gerekir.
En az üçer gün ara ile yapýlacak oylamalarýn ilk ikisinde üye tamsayýsýnýn üçte iki çoðunluk oyu saðlanamazsa üçüncü oylamaya geçilir, üçüncü oylamada üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðunu saðlayan aday Cumhurbaþkaný seçilmiþ olur. Bu oylamada üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu saðlanamadýðý takdirde üçüncü oylamada en çok oy almýþ bulunan iki aday arasýnda dördüncü oylama yapýlýr, bu oylamada da üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ile Cumhurbaþkaný seçilemediði takdirde derhal Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimleri yenilenir.
Seçilen yeni Cumhurbaþkaný göreve baþlayýncaya kadar görev süresi dolan Cumhurbaþkanýnýn görevi devam eder.
C. Andiçmesi
MADDE 103.– Cumhurbaþkaný, görevine baþlarken Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde aþaðýdaki þekilde andiçer :
“Cumhurbaþkaný sýfatýyla, Devletin varlýðý ve baðýmsýzlýðýný, vatanýn ve milletin bölünmez bütünlüðünü, milletin kayýtsýz ve þartsýz egemenliðini koruyacaðýma, Anayasaya, hukukun üstünlüðüne, demokrasiye, Atatürk ilke ve inkýlâplarýna ve lâik Cumhuriyet ilkesine baðlý kalacaðýma, milletin huzur ve refahý, millî dayanýþma ve adalet anlayýþý içinde herkesin insan haklarýndan ve temel hürriyetlerinden yararlanmasý ülküsünden ayrýlmayacaðýma, Türkiye Cumhuriyetinin þan ve þerefini korumak, yüceltmek ve üzerime aldýðým görevi tarafsýzlýkla yerine getirmek için bütün gücümle çalýþacaðýma Büyük Türk Milleti ve tarih huzurunda, namusum ve þerefim üzerine andiçerim.”
D. Görev ve yetkileri
MADDE 104.– Cumhurbaþkaný Devletin baþýdýr. Bu sýfatla Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birliðini temsil eder; Anayasanýn uygulanmasýný, Dev-let organlarýnýn düzenli ve uyumlu çalýþmasýný gözetir.
Bu amaçlarla Anayasanýn ilgili maddelerinde gösterilen þartlara uyarak yapacaðý görev ve kullanacaðý yetkiler þunlardýr :
a) Yasama ile ilgili olanlar :
Gerekli gördüðü takdirde, yasama yýlýnýn ilk günü Türkiye Büyük Millet Meclisinde açýlýþ konuþmasýný yapmak,
Türkiye Büyük Millet Meclisini gerektiðinde toplantýya çaðýrmak,
Kanunlarý yayýmlamak,
Kanunlarý tekrar görüþülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri göndermek,
Anayasa deðiþikliklerine iliþkin kanunlarý gerekli gördüðü takdirde halkoyuna sunmak,
Kanunlarýn, kanun hükmündeki kararnamelerin, Türkiye Büyük Millet Meclisi Ýçtüzüðünün, tümünün veya belirli hükümlerinin Anayasaya þekil veya esas bakýmýndan aykýrý olduklarý gerekçesi ile Anayasa Mahkemesinde iptal davasý açmak,
Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin yenilenmesine karar vermek,
b) Yürütme alanýna iliþkin olanlar :
Baþbakaný atamak ve istifasýný kabul etmek,
Baþbakanýn teklifi üzerine bakanlarý atamak ve görevlerine son vermek,
Gerekli gördüðü hallerde Bakanlar Kuruluna baþkanlýk etmek veya Bakanlar Kurulunu baþkanlýðý altýnda toplantýya çaðýrmak,
Yabancý devletlere Türk Devletinin temsilcilerini göndermek, Türkiye Cumhuriyetine gönderilecek yabancý devlet temsilcilerini kabul etmek,
Milletlerarasý andlaþmalarý onaylamak ve yayýmlamak,
Türkiye Büyük Millet Meclisi adýna Türk Silahlý Kuvvetlerinin Baþkomutanlýðýný temsil etmek,
Türk Silahlý Kuvvetlerinin kullanýlmasýna karar vermek,
Genelkurmay Baþkanýný atamak,
Millî Güvenlik Kurulunu toplantýya çaðýrmak,
Millî Güvenlik Kuruluna Baþkanlýk etmek,
Baþkanlýðýnda toplanan Bakanlar Kurulu kararýyla sýkýyönetim veya olaðanüstü hal ilân etmek ve kanun hükmünde kararname çýkarmak,
Kararnameleri imzalamak,
Sürekli hastalýk, sakatlýk ve kocama sebebi ile belirli kiþilerin cezalarýný hafifletmek veya kaldýrmak,
Devlet Denetleme Kurulunun üyelerini ve Baþkanýný atamak,
Devlet Denetleme Kuruluna inceleme, araþtýrma ve denetleme yaptýrtmak,
Yükseköðretim Kurulu üyelerini seçmek,
Üniversite rektörlerini seçmek,
c) Yargý ile ilgili olanlar :
Anayasa Mahkemesi üyelerini, Danýþtay üyelerinin dörtte birini, Yargýtay Cumhuriyet Baþsavcýsý ve Yargýtay Cumhuriyet Baþsavcývekilini, Askerî Yargýtay üyelerini, Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesi üyelerini, Hâkimler ve Savcýlar Yüksek Kurulu üyelerini seçmek.
Cumhurbaþkaný, ayrýca Anayasada ve kanunlarda verilen seçme ve atama görevleri ile diðer görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanýr.
E. Sorumluluk ve sorumsuzluk hali
MADDE 105.– Cumhurbaþkanýnýn, Anayasa ve diðer kanunlarda Baþbakan ve ilgili bakanýn imzalarýna gerek olmaksýzýn tek baþýna yapabileceði belirtilen iþlemleri dýþýndaki bütün kararlarý, Baþbakan ve ilgili bakanlarca imzalanýr; bu kararlardan Baþbakan ve ilgili bakan sorumludur.
Cumhurbaþkanýnýn resen imzaladýðý kararlar ve emirler aleyhine Anayasa Mahkemesi dahil, yargý mercilerine baþvurulamaz.
Cumhurbaþkaný, vatana ihanetten dolayý, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayýsýnýn en az üçte birinin teklifi üzerine, üye tamsayýsýnýn en az dörtte üçünün vereceði kararla suçlandýrýlýr.
F. Cumhurbaþkanýna vekillik etme
MADDE 106.– Cumhurbaþkanýnýn hastalýk ve yurt dýþýna çýkma gibi sebeplerle geçici olarak görevinden ayrýlmasý hallerinde, görevine dönmesine kadar, ölüm, çekilme veya baþka bir sebeple Cumhurbaþkanlýðý makamýnýn boþalmasý halinde de yenisi seçilinceye kadar, Türkiye Büyük Millet Meclisi Baþkaný Cumhurbaþkanlýðýna vekillik eder ve Cumhurbaþkanýna ait yetkileri kullanýr.
G. Cumhurbaþkaný Genel Sekreterliði
MADDE 107.– Cumhurbaþkanlýðý Genel Sekreterliðinin kuruluþu, teþkilat ve çalýþma esaslarý, personel atama iþlemleri Cumhurbaþkanlýðý kararnamesi ile düzenlenir.
H. Devlet Denetleme Kurulu
MADDE 108.– Ýdarenin hukuka uygunluðunun, düzenli ve verimli þekilde yürütülmesinin ve geliþtirilmesinin saðlanmasý amacýyla, Cumhurbaþkanlýðýna baðlý olarak kurulan Devlet Denetleme Kurulu, Cumhurbaþkanýnýn isteði üzerine, tüm kamu kurum ve kuruluþlarýnda ve sermayesinin yarýsýndan fazlasýna bu kurum ve kuruluþlarýn katýldýðý her türlü kuruluþta, kamu kurumu niteliðinde olan meslek kuruluþlarýnda, her düzeydeki iþçi ve iþveren meslek kuruluþlarýnda, kamuya yararlý derneklerle vakýflarda, her türlü inceleme, araþtýrma ve denetlemeleri yapar.
Silahlý Kuvvetler ve yargý organlarý, Devlet Denetleme Kurulunun görev alaný dýþýndadýr.
Devlet Denetleme Kurulunun üyeleri ve üyeleri içinden Baþkaný, kanunda belirlenen nitelikteki kiþiler arasýndan, Cumhurbaþkanýnca atanýr.
Devlet Denetleme Kurulunun iþleyiþi, üyelerinin görev süresi ve diðer özlük iþleri, kanunla düzenlenir.
II. Bakanlar Kurulu
A. Kuruluþ
MADDE 109.– Bakanlar Kurulu, Baþbakan ve bakanlardan kurulur.
Baþbakan, Cumhurbaþkanýnca, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasýndan atanýr.
Bakanlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri veya milletvekili seçilme yeterliðine sahip olanlar arasýndan Baþbakanca seçilir ve Cumhurbaþkanýnca atanýr; gerektiðinde Baþbakanýn önerisi üzerine Cumhurbaþkanýnca görevlerine son verilir.
B. Göreve baþlama ve güvenoyu
MADDE 110.– Bakanlar Kurulunun listesi tam olarak Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde ise toplantýya çaðrýlýr.
Bakanlar Kurulunun programý, kuruluþundan en geç bir hafta içinde Baþbakan veya bir bakan tarafýndan Türkiye Büyük Millet Meclisinde okunur ve güvenoyuna baþvurulur. Güvenoyu için görüþmeler, programýn okunmasýndan iki tam gün geçtikten sonra baþlar ve görüþmelerin bitiminden bir tam gün geçtikten sonra oylama yapýlýr.
C. Görev sýrasýnda güvenoyu
MADDE 111.– Baþbakan, gerekli görürse, Bakanlar Kurulunda görüþtükten sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisinden güven isteyebilir.
Güven istemi, Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirilmesinden bir tam gün geçmedikçe görüþülemez ve görüþmelerin bitiminden bir tam gün geçmedikçe oya konulamaz.
Güven istemi, ancak üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðuyla reddedilebilir.
D. Görev ve siyasî sorumluluk
MADDE 112.– Baþbakan, Bakanlar Kurulunun baþkaný olarak, bakanlýklar arasýnda iþbirliðini saðlar ve hükümetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetir. Bakanlar Kurulu, bu siyasetin yürütülmesinden birlikte sorumludur.
Her bakan, Baþbakana karþý sorumlu olup ayrýca kendi yetkisi içindeki iþlerden ve emri altýndakilerin eylem ve iþlemlerinden de sorumludur.
Baþbakan, bakanlarýn görevlerinin Anayasa ve kanunlara uygun olarak yerine getirilmesini gözetmek ve düzeltici önlemleri almakla yükümlüdür.
Bakanlar Kurulu üyelerinden milletvekili olmayanlar; 81 inci maddede yazýlý þekilde Millet Meclisi önünde andiçerler ve bakan sýfatýný taþýdýklarý sürece milletvekillerinin tabi olduklarý kayýt ve þartlara uyarlar ve yasama dokunulmazlýðýna sahip bulunurlar. Bunlar Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri gibi ödenek ve yolluk alýrlar.

E. Bakanlýklarýn kurulmasý ve bakanlar
MADDE 113.– Bakanlýklarýn kurulmasý, kaldýrýlmasý, görevleri, yetkileri ve teþkilatý kanunla düzenlenir.
Açýk olan bakanlýklarla izinli veya özürlü olan bir bakana, diðer bir bakan geçici olarak vekillik eder. Ancak, bir bakan birden fazlasýna vekillik edemez.
Türkiye Büyük Millet Meclisi kararý ile Yüce Divana verilen bir bakan bakanlýktan düþer. Baþbakanýn Yüce Divana sevki halinde hükümet istifa etmiþ sayýlýr.
Herhangi bir sebeple boþalan bakanlýða en geç onbeþ gün içinde atama yapýlýr.
F. Seçimlerde Geçici Bakanlar Kurulu
MADDE 114.– Türkiye Büyük Millet Meclisi genel seçimlerinden önce, Adalet, Ýçiþleri ve Ulaþtýrma bakanlarý çekilir. Seçimin baþlangýç tarihinden üç gün önce; seçim dönemi bitmeden seçimin yenilenmesine karar verilmesi halinde ise, bu karardan baþlayarak beþ gün içinde, bu bakanlýklara Türkiye Büyük Millet Meclisi içinden veya dýþarýdan baðýmsýzlar Baþbakanca atanýr.
116 ncý maddegereðince seçimlerin yenilenmesine karar verildiðinde Bakanlar Kurulu çekilir ve Cumhurbaþkaný geçici Bakanlar Kurulunu kurmak üzere bir Baþbakan atar.
Geçici Bakanlar Kuruluna, Adalet, Ýçiþleri ve Ulaþtýrma bakanlarý Türkiye Büyük Millet Meclisindeki veya Meclis dýþýndaki baðýmsýzlardan olmak üzere, siyasî parti gruplarýndan, oranlarýna göre üye alýnýr.
Siyasî parti gruplarýndan alýnacak üye sayýsýný Türkiye Büyük Millet Meclisi Baþkaný tespit ederek Baþbakana bildirir. Teklif edilen bakanlýðý kabul etmeyen veya sonradan çekilen partililer yerine, Türkiye Büyük Millet Meclisi içinden veya dýþarýdan baðýmsýzlar atanýr.
Geçici Bakanlar Kurulu, yenilenme kararýnýn Resmî Gazetede ilânýndan itibaren beþ gün içinde kurulur.
Geçici Bakanlar Kurulu için güvenoyuna baþvurulmaz.
Geçici Bakanlar Kurulu seçim süresince ve yeni Meclis toplanýncaya kadar vazife görür.
G. Tüzükler
MADDE 115.– Bakanlar Kurulu, kanunun uygulanmasýný göstermek veya emrettiði iþleri belirtmek üzere, kanunlara aykýrý olmamak ve Danýþtayýn incelemesinden geçirilmek þartýyla tüzükler çýkarabilir.
Tüzükler, Cumhurbaþkanýnca imzalanýr ve kanunlar gibi yayýmlanýr.
H. Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin Cumhurbaþkanýnca yenilenmesi
MADDE 116.– Bakanlar Kurulunun, 110 uncu maddede belirtilen güvenoyunu alamamasý ve 99 uncu veya 111 inci maddeler uyarýnca güvensizlik oyuyla düþürülmesi hallerinde; kýrkbeþ gün içinde yeni Bakanlar Kurulu kurulamadýðý veya kurulduðu halde güvenoyu alamadýðý takdirde Cumhurbaþkaný, Türkiye Büyük Millet Meclisi Baþkanýna danýþarak, seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
Baþbakanýn güvensizlik oyu ile düþürülmeden istifa etmesi üzerine kýrkbeþ gün içinde veya yeni seçilen Türkiye Büyük Millet Meclisinde Baþkanlýk Divaný seçiminden sonra yine kýrkbeþ gün içinde Bakanlar Kurulunun kurulamamasý hallerinde de Cumhurbaþkaný Türkiye Büyük Millet Meclisi Baþkanýna danýþarak seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
Yenilenme kararý Resmî Gazetede yayýmlanýr ve seçime gidilir.
Ý. Millî Savunma
1. Baþkomutanlýk ve Genelkurmay Baþkanlýðý
MADDE 117.– Baþkomutanlýk, Türkiye Büyük Millet Meclisinin manevî varlýðýndan ayrýlamaz ve Cumhurbaþkaný tarafýndan temsil olunur.
Millî güvenliðin saðlanmasýndan ve Silahlý Kuvvetlerin yurt savunmasýna hazýrlanmasýndan, Türkiye Büyük Millet Meclisine karþý, Bakanlar Kurulu sorumludur.
Genelkurmay Baþkaný; Silahlý Kuvvetlerin komutaný olup, savaþta Baþkomutanlýk görevlerini Cumhurbaþkanlýðý namýna yerine getirir.
Genelkurmay Baþkaný, Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine, Cumhurbaþkanýnca atanýr; görev ve yetkileri kanunla düzenlenir. Genelkurmay Baþkaný, bu görev ve yetkilerinden dolayý Baþbakana karþý sorumludur.
Millî Savunma Bakanlýðýnýn, Genelkurmay Baþkanlýðý ve Kuvvet Komutanlýklarý ile görev iliþkileri ve yetki alaný kanunla düzenlenir.
2. Millî Güvenlik Kurulu
MADDE 118.– (Deðiþik: 3.10.2001-4709/32 md.)Millî Güvenlik Kurulu; Cumhurbaþkanýnýn baþkanlýðýnda, Baþbakan, Genelkurmay Baþkaný, Baþbakan yardýmcýlarý, Adalet, Millî Savunma, Ýçiþleri, Dýþiþleri Bakanlarý, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlarý ve Jandarma Genel Komutanýndan kurulur.
Gündemin özelliðine göre Kurul toplantýlarýna ilgili bakan ve kiþiler çaðrýlýp görüþleri alýnabilir.
(Deðiþik: 3.10.2001-4709/32 md.)Millî Güvenlik Kurulu; Devletin millî güvenlik siyasetinin tayini, tespiti ve uygulanmasý ile ilgili alýnan tavsiye kararlarý ve gerekli koordinasyonunun saðlanmasý konusundaki görüþlerini Bakanlar Kuruluna bildirir. Kurulun, Devletin varlýðý ve baðýmsýzlýðý, ülkenin bütünlüðü ve bölünmezliði, toplumun huzur ve güvenliðinin korunmasý hususunda alýnmasýný zorunlu gördüðü tedbirlere ait kararlar Bakanlar Kurulunca deðerlendirilir.
Millî Güvenlik Kurulunun gündemi; Baþbakan ve Genelkurmay Baþkanýnýn önerileri dikkate alýnarak Cumhurbaþkanýnca düzenlenir.
Cumhurbaþkaný katýlamadýðý zamanlar Millî Güvenlik Kurulu Baþbakanýn baþkanlýðýnda toplanýr.
Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliðinin teþkilatý ve görevleri kanunla düzenlenir.
III. Olaðanüstü yönetim usulleri
A. Olaðanüstü haller
1. Tabiî afet ve aðýr ekonomik bunalým sebebiyle olaðanüstü hal ilâný
MADDE 119.– Tabiî afet, tehlikeli salgýn hastalýklar veya aðýr ekonomik bunalým hallerinde, Cumhurbaþkaný baþkanlýðýnda toplanan Bakanlar Kurulu, yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde süresi altý ayý geçmemek üzere olaðanüstü hal ilân edebilir.
2. Þiddet olaylarýnýn yaygýnlaþmasý ve kamu düzeninin ciddî þekilde bozulmasý sebepleriyle olaðanüstü hal ilâný
MADDE 120.– Anayasa ile kurulan hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldýrmaya yönelik yaygýn þiddet hareketlerine ait ciddî belirtilerin ortaya çýkmasý veya þiddet olaylarý sebebiyle kamu düzeninin ciddî þekilde bozulmasý hallerinde, Cumhurbaþkaný baþkanlýðýnda toplanan Bakanlar Kurulu, Millî Güvenlik Kurulunun da görüþünü aldýktan sonra yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde, süresi altý ayý geçmemek üzere olaðanüstü hal ilân edebilir.
3. Olaðanüstü hallerle ilgili düzenleme
MADDE 121.– Anayasanýn 119 ve 120 nci maddeleri uyarýnca olaðanüstü hal ilânýna karar verilmesi durumunda, bu karar Resmî Gazetede yayýmlanýr ve hemen Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayýna sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde ise derhal toplantýya çaðýrýlýr. Meclis, olaðanüstü hal süresini deðiþtirebilir, Bakanlar Kurulunun istemi üzerine, her defasýnda dört ayý geçmemek üzere, süreyi uzatabilir veya olaðanüstü hali kaldýrabilir.
119 uncu maddeuyarýnca ilân edilen olaðanüstü hallerde vatandaþlar için getirilecek para, mal ve çalýþma yükümlülükleri ile olaðanüstü hallerin her türü için ayrý ayrý geçerli olmak üzere, Anayasanýn 15 inci maddesindeki ilkeler doðrultusunda temel hak ve hürriyetlerin nasýl sýnýrlanacaðý veya nasýl durdurulacaðý, halin gerektirdiði tedbirlerin nasýl ve ne suretle alýnacaðý, kamu hizmeti görevlilerine ne gibi yetkiler verileceði, görevlilerin durumlarýnda ne gibi deðiþiklikler yapýlacaðý ve olaðanüstü yönetim usulleri, Olaðanüstü Hal Kanununda düzenlenir.
Olaðanüstü hal süresince, Cumhurbaþkanýnýn baþkanlýðýnda toplanan Bakanlar Kurulu, olaðanüstü halin gerekli kýldýðý konularda, kanun hükmünde kararnameler çýkarabilir. Bu kararnameler, Resmî Gazetede yayýmlanýr ve ayný gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayýna sunulur; bunlarýn Meclisce onaylanmasýna iliþkin süre ve usul, Ýçtüzükte belirlenir.
B. Sýkýyönetim, seferberlik ve savaþ hali
MADDE 122.– Anayasanýn tanýdýðý hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldýrmaya yönelen ve olaðanüstü hal ilânýný gerektiren hallerden daha vahim þiddet hareketlerinin yaygýnlaþmasý veya savaþ hali, savaþý gerektirecek bir durumun baþgöstermesi, ayaklanma olmasý veya vatan veya Cumhuriyete karþý kuvvetli ve eylemli bir kalkýþmanýn veya ülkenin ve milletin bölünmezliðini içten veya dýþtan tehlikeye düþüren þiddet hareketlerinin yaygýnlaþmasý sebepleriyle, Cumhurbaþkaný baþkanlýðýnda toplanan Bakanlar Kurulu, Millî Güvenlik Kurulunun da görüþünü aldýktan sonra, süresi altý ayý aþmamak üzere yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde sýkýyönetim ilân edebilir. Bu karar, derhal Resmî Gazetede yayýmlanýr ve ayný gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayýna sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi toplantý halinde deðilse hemen toplantýya çaðýrýlýr. Türkiye Büyük Millet Meclisi gerekli gördüðü takdirde sýkýyönetim süresini kýsaltabilir, uzatabilir veya sýkýyönetimi kaldýrabilir.
Sýkýyönetim süresinde, Cumhurbaþkanýnýn baþkanlýðýnda toplanan Bakanlar Kurulu sýkýyönetim halinin gerekli kýldýðý konularda kanun hükmünde kararname çýkarabilir.
Bu kararnameler Resmî Gazetede yayýmlanýr ve ayný gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayýna sunulur. Bunlarýn Meclisce onaylanmasýna iliþkin süre ve usul Ýçtüzükte belirlenir.
Sýkýyönetimin her defasýnda dört ayý aþmamak üzere uzatýlmasý, Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararýna baðlýdýr. Savaþ hallerinde bu dört aylýk süre aranmaz.
Sýkýyönetim, seferberlik ve savaþ hallerinde hangi hükümlerin uygulanacaðý ve iþlemlerin nasýl yürütüleceði, idare ile olan iliþkileri, hürriyetlerin nasýl kýsýtlanacaðý veya durdurulacaðý ve savaþ veya savaþý gerektirecek bir durumun baþgöstermesi halinde vatandaþlar için getirilecek yükümlülükler kanunla düzenlenir.
Sýkýyönetim komutanlarý Genelkurmay Baþkanlýðýna baðlý olarak görev yaparlar.
IV. Ýdare
A. Ýdarenin esaslarý
1. Ýdarenin bütünlüðü ve kamu tüzelkiþiliði
MADDE 123.– Ýdare, kuruluþ ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir.
Ýdarenin kuruluþ ve görevleri, merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarýna dayanýr.
Kamu tüzelkiþiliði, ancak kanunla veya kanunun açýkça verdiði yetkiye dayanýlarak kurulur.
2. Yönetmelikler
MADDE 124.– Baþbakanlýk, bakanlýklar ve kamu tüzelkiþileri, kendi görev alanlarýný ilgilendiren kanunlarýn ve tüzüklerin uygulanmasýný saðlamak üzere ve bunlara aykýrý olmamak þartýyla, yönetmelikler çýkarabilirler.
Hangi yönetmeliklerin Resmî Gazetede yayýmlanacaðý kanunda belirtilir.
B. Yargý yolu
MADDE 125.– Ýdarenin her türlü eylem ve iþlemlerine karþý yargý yolu açýktýr. (Ek hüküm: 13.8.1999-4446/2 md.) Kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz þartlaþma ve sözleþmelerinde bunlardan doðan uyuþmazlýklarýn millî veya milletlerarasý tahkim yoluyla çözülmesi öngörülebilir. Milletlerarasý tahkime ancak yabancýlýk unsuru taþýyan uyuþmazlýklar için gidilebilir.
Cumhurbaþkanýnýn tek baþýna yapacaðý iþlemler ile Yüksek Askerî Þûranýn kararlarý yargý denetimi dýþýndadýr.
Ýdarî iþlemlere karþý açýlacak davalarda süre, yazýlý bildirim tarihinden baþlar.
Yargý yetkisi, idarî eylem ve iþlemlerin hukuka uygunluðunun denetimi ile sýnýrlýdýr. Yürütme görevinin kanunlarda gösterilen þekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kýsýtlayacak, idarî eylem ve iþlem niteliðinde veya takdir yetkisini kaldýracak biçimde yargý kararý verilemez.
Ýdarî iþlemin uygulanmasý halinde telafisi güç veya imkânsýz zararlarýn doðmasý ve idarî iþlemin açýkça hukuka aykýrý olmasý þartlarýnýn birlikte gerçekleþmesi durumunda gerekçe gösterilerek yürütmenin durdurulmasýna karar verilebilir.
Kanun, olaðanüstü hallerde, sýkýyönetim, seferberlik ve savaþ halinde ayrýca millî güvenlik, kamu düzeni, genel saðlýk nedenleri ile yürütmenin durdurulmasý kararý verilmesini sýnýrlayabilir.
Ýdare, kendi eylem ve iþlemlerinden doðan zararý ödemekle yükümlüdür.
C. Ýdarenin kuruluþu
1. Merkezî idare
MADDE 126.– Türkiye, merkezî idare kuruluþu bakýmýndan, coðrafya durumuna, ekonomik þartlara ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre, illere; iller de diðer kademeli bölümlere ayrýlýr.
Ýllerin idaresi yetki geniþliði esasýna dayanýr.
Kamu hizmetlerinin görülmesinde verim ve uyum saðlamak amacýyla, birden çok ili içine alan merkezî idare teþkilatý kurulabilir. Bu teþkilatýn görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.
2. Mahallî idareler
MADDE 127.– Mahallî idareler; il, belediye veya köy halkýnýn mahallî müþterek ihtiyaçlarýný karþýlamak üzere kuruluþ esaslarý kanunla belirtilen ve karar organlarý, gene kanunda gösterilen, seçmenler tarafýndan seçilerek oluþturulan kamu tüzelkiþileridir.
Mahallî idarelerin kuruluþ ve görevleri ile yetkileri, yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir.
(Deðiþik: 23.7.1995-4121/12 md.) Mahallî idarelerin seçimleri, 67 nci maddedeki esaslara göre beþ yýlda bir yapýlýr. Ancak, milletvekili genel veya ara seçiminden önceki veya sonraki bir yýl içinde yapýlmasý gereken mahallî idareler organlarýna veya bu organlarýn üyelerine iliþkin genel veya ara seçimler milletvekili genel veya ara seçimleriyle birlikte yapýlýr. Kanun, büyük yerleþim merkezleri için özel yönetim biçimleri getirebilir.
Mahallî idarelerin seçilmiþ organlarýnýn, organlýk sýfatýný kazanmalarýna iliþkin itirazlarýn çözümü ve kaybetmeleri, konusundaki denetim yargý yolu ile olur. Ancak, görevleri ile ilgili bir suç sebebi ile hakkýnda soruþturma veya kovuþturma açýlan mahallî idare organlarý veya bu organlarýn üyelerini, Ýçiþleri Bakaný, geçici bir tedbir olarak, kesin hükme kadar uzaklaþtýrabilir.
Merkezî idare, mahallî idareler üzerinde, mahallî hizmetlerin idarenin bütünlüðü ilkesine uygun þekilde yürütülmesi, kamu görevlerinde birliðin saðlanmasý, toplum yararýnýn korunmasý ve mahallî ihtiyaçlarýn gereði gibi karþýlanmasý amacýyla, kanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde idarî vesayet yetkisine sahiptir.
Mahallî idarelerin belirli kamu hizmetlerinin görülmesi amacý ile, kendi aralarýnda Bakanlar Kurulunun izni ile birlik kurmalarý, görevleri, yetkileri, maliye ve kolluk iþleri ve merkezî idare ile karþýlýklý bað ve ilgileri kanunla düzenlenir. Bu idarelere, görevleri ile orantýlý gelir kaynaklarý saðlanýr.
D. Kamu hizmeti görevlileriyle ilgili hükümler
1. Genel ilkeler
MADDE 128.– Devletin, kamu iktisadî teþebbüsleri ve diðer kamu tüzelkiþilerinin genel idare esaslarýna göre yürütmekle yükümlü olduklarý kamu hizmetlerinin gerektirdiði aslî ve sürekli görevler, memurlar ve diðer kamu görevlileri eliyle görülür.
Memurlarýn ve diðer kamu görevlilerinin nitelikleri, atanmalarý, görev ve yetkileri, haklarý ve yükümlülükleri, aylýk ve ödenekleri ve diðer özlük iþleri kanunla düzenlenir.
Üst kademe yöneticilerinin yetiþtirilme usul ve esaslarý, kanunla özel olarak düzenlenir.
2. Görev ve sorumluluklarý, disiplin kovuþturulmasýnda güvence
MADDE 129.– Memurlar ve diðer kamu görevlileri Anayasa ve kanunlara sadýk kalarak faaliyette bulunmakla yükümlüdürler.
Memurlar ve diðer kamu görevlileri ile kamu kurumu niteliðindeki meslek kuruluþlarý ve bunlarýn üst kuruluþlarý mensuplarýna savunma hakký tanýnmadýkça disiplin cezasý verilemez.
Uyarma ve kýnama cezalarýyla ilgili olanlar hariç, disiplin kararlarý yargý denetimi dýþýnda býrakýlamaz.
Silahlý Kuvvetler mensuplarý ile hâkimler ve savcýlar hakkýndaki hükümler saklýdýr.
Memurlar ve diðer kamu görevlilerinin yetkilerini kullanýrken iþledikleri kusurlardan doðan tazminat davalarý, kendilerine rücu edilmek kaydýyla ve kanunun gösterdiði þekil ve þartlara uygun olarak, ancak idare aleyhine açýlabilir.
Memurlar ve diðer kamu görevlileri hakkýnda iþledikleri iddia edilen suçlardan ötürü ceza kovuþturmasý açýlmasý, kanunla belirlenen istisnalar dýþýnda, kanunun gösterdiði idarî merciin iznine baðlýdýr.
E. Yükseköðretim kurumlarý ve üst kuruluþlarý
1. Yükseköðretim kurumlarý
MADDE 130.– Çaðdaþ eðitim-öðretim esaslarýna dayanan bir düzen içinde milletin ve ülkenin ihtiyaçlarýna uygun insan gücü yetiþtirmek amacý ile; ortaöðretime dayalý çeþitli düzeylerde eðitim-öðretim, bilimsel araþtýrma, yayýn ve danýþmanlýk yapmak, ülkeye ve insanlýða hizmet etmek üzere çeþitli birimlerden oluþan kamu tüzelkiþiliðine ve bilimsel özerkliðe sahip üniversiteler Devlet tarafýndan kanunla kurulur.
Kanunda gösterilen usul ve esaslara göre, kazanç amacýna yönelik olmamak þartý ile vakýflar tarafýndan, Devletin gözetim ve denetimine tâbi yükseköðretim kurumlarý kurulabilir.
Kanun, üniversitelerin ülke sathýna dengeli bir biçimde yayýlmasýný gözetir.
Üniversiteler ile öðretim üyeleri ve yardýmcýlarý serbetçe her türlü bilimsel araþtýrma ve yayýnda bulunabilirler. Ancak, bu yetki, Devletin varlýðý ve baðýmsýzlýðý ve milletin ve ülkenin bütünlüðü ve bölünmezliði aleyhinde faaliyette bulunma serbestliði vermez.
Üniversiteler ve bunlara baðlý birimler, Devletin gözetimi ve denetimi altýnda olup, güvenlik hizmetleri Devletçe saðlanýr.
Kanunun belirlediði usul ve esaslara göre; rektörler Cumhurbaþkanýnca, dekanlar ise Yükseköðretim Kurulunca seçilir ve atanýr.
Üniversite yönetim ve denetim organlarý ile öðretim elemanlarý; Yükseköðretim Kurulunun veya üniversitelerin yetkili organlarýnýn dýþýnda kalan makamlarca her ne suretle olursa olsun görevlerinden uzaklaþtýrýlamazlar.
(Deðiþik: 29.10.2005-5428/1 md.) Üniversitelerin hazýrladýðý bütçeler; Yükseköðretim Kurulunca tetkik ve onaylandýktan sonra Millî Eðitim Bakanlýðýna sunulur ve merkezi yönetim bütçesinin baðlý olduðu esaslara uygun olarak iþleme tâbi tutularak yürürlüðe konulur ve denetlenir.
Yükseköðretim kurumlarýnýn kuruluþ ve organlarý ile iþleyiþleri ve bunlarýn seçimleri, görev, yetki ve sorumluluklarý üniversiteler üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkýný kullanma usulleri, öðretim elemanlarýnýn görevleri, unvanlarý, atama, yükselme ve emeklilikleri, öðretim elemaný yetiþtirme, üniversitelerin ve öðretim elemanlarýnýn kamu kuruluþlarý ve diðer kurumlar ile iliþkileri, öðretim düzeyleri ve süreleri, yükseköðretime giriþ, devam ve alýnacak harçlar, Devletin yapacaðý yardýmlar ile ilgili ilkeler, disiplin ve ceza iþleri, malî iþler, özlük haklarý, öðretim elemanlarýnýn uyacaklarý koþullar, üniversitelerarasý ihtiyaçlara göre öðretim elemanlarýnýn görevlendirilmesi, öðrenimin ve öðretimin hürriyet ve teminat içinde ve çaðdaþ bilim ve teknoloji gereklerine göre yürütülmesi, Yükseköðretim Kuruluna ve üniversitelere Devletin saðladýðý malî kaynaklarýn kullanýlmasý kanunla düzenlenir.
Vakýflar tarafýndan kurulan yükseköðretim kurumlarý, malî ve idarî konularý dýþýndaki akademik çalýþmalarý, öðretim elemanlarýnýn saðlanmasý ve güvenlik yönlerinden, Devlet eliyle kurulan yükseköðretim kurumlarý için Anayasada belirtilen hükümlere tâbidir.
2. Yükseköðretim üst kuruluþlarý
MADDE 131.– Yükseköðretim kurumlarýnýn öðretimini planlamak, düzenlemek, yönetmek, denetlemek, yükseköðretim kurumlarýndaki eðitim-öðretim ve bilimsel araþtýrma faaliyetlerini yönlendirmek, bu kurumlarýn kanunda belirtilen amaç ve ilkeler doðrultusunda kurulmasýný, geliþtirilmesini ve üniversitelere tahsis edilen kaynaklarýn etkili bir biçimde kullanýlmasýný saðlamak ve öðretim elemanlarýnýn yetiþtirilmesi için planlama yapmak maksadý ile Yükseköðretim Kurulu kurulur.
(Deðiþik: 7.5.2004-5170/8 md.) Yükseköðretim Kurulu, üniversiteler ve Bakanlar Kurulunca seçilen ve sayýlarý, nitelikleri, seçilme usulleri kanunla belirlenen adaylar arasýndan rektörlük ve öðretim üyeliðinde baþarýlý hizmet yapmýþ profesörlere öncelik vermek sureti ile Cumhurbaþkanýnca atanan üyeler ve Cumhurbaþkanýnca doðrudan doðruya seçilen üyelerden kurulur.
Kurulun teþkilatý, görev, yetki, sorumluluðu ve çalýþma esaslarý kanunla düzenlenir.
3. Yükseköðretim kurumlarýndan özel hükümlere tâbi olanlar
MADDE 132.– Türk Silahlý Kuvvetleri ve emniyet teþkilatýna baðlý yükseköðretim kurumlarý özel kanunlarýnýn hükümlerine tâbidir.
F. Radyo ve Televizyon Üst Kurulu, radyo ve televizyon kuruluþlarý ve kamuyla iliþkili haber ajanslarý (Deðiþik: 21.6.2005 – 5370 / 1 md)
MADDE 133.– (Deðiþik: 8.7.1993-3913/1 md.) Radyo ve televizyon istasyonlarý kurmak ve iþletmek kanunla düzenlenecek þartlar çerçevesinde serbesttir.
(Ek: 21.6.2005 – 5370 / 1 md)Radyo ve televizyon faaliyetlerini düzenlemek ve denetlemek amacýyla kurulan Radyo ve Televizyon Üst Kurulu dokuz üyeden oluþur. Üyeler, siyasi parti gruplarýnýn üye sayýsý oranýnda belirlenecek üye sayýsýnýn ikiþer katý olarak gösterecekleri adaylar arasýndan, her siyasi parti grubuna düþen üye sayýsý esas alýnmak suretiyle Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunca seçilir. Radyo ve Televizyon Üst Kurulunun kuruluþu, görev ve yetkileri, üyelerinin nitelikleri, seçim usulleri ve görev süreleri kanunla düzenlenir.
Devletçe kamu tüzelkiþiliði olarak kurulan tek radyo ve televizyon kurumu ile kamu tüzelkiþilerinden yardým gören haber ajanslarýnýn özerkliði ve yayýnlarýnýn tarafsýzlýðý esastýr.
G. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu
MADDE 134.– Atatürkçü düþünceyi, Atatürk ilke ve inkýlâplarýný, Türk kültürünü, Türk tarihini ve Türk dilini bilimsel yoldan araþtýrmak, tanýtmak ve yaymak ve yayýnlar yapmak amacýyla; Atatürk’ün manevî himayelerinde, Cumhurbaþkanýnýn gözetim ve desteðinde, Baþbakanlýða baðlý; Atatürk Araþtýrma Merkezi, Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu ve Atatürk Kültür Merkezinden oluþan, kamu tüzelkiþiliðine sahip “Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu” kurulur.
Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu için Atatürk’ün vasiyetnamesinde belirtilen malî menfaatler saklý olup kendilerine tahsis edilir.
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumunun; kuruluþu, organlarý, çalýþma usulleri ve özlük iþleri ile kuruluþuna dahil kurumlar üzerindeki yetkileri kanunla düzenlenir.
H. Kamu kurumu niteliðindeki meslek kuruluþlarý
MADDE 135.– Kamu kurumu niteliðindeki meslek kuruluþlarý ve üst kuruluþlarý; belli bir mesleðe mensup olanlarýn müþterek ihtiyaçlarýný karþýlamak, meslekî faaliyetlerini kolaylaþtýrmak, mesleðin genel menfaatlere uygun olarak geliþmesini saðlamak, meslek mensuplarýnýn birbirleri ile ve halk ile olan iliþkilerinde dürüstlüðü ve güveni hâkim kýlmak üzere meslek disiplini ve ahlâkýný korumak maksadý ile kanunla kurulan ve organlarý kendi üyeleri tarafýndan kanunda gösterilen usullere göre yargý gözetimi altýnda, gizli oyla seçilen kamu tüzelkiþilikleridir.
Kamu kurum ve kuruluþlarý ile kamu iktisadî teþebbüslerinde aslî ve sürekli görevlerde çalýþanlarýn meslek kuruluþlarýna girme mecburiyeti aranmaz.
(Deðiþik: 23.7.1995-4121/13 md.) Bu meslek kuruluþlarý, kuruluþ amaçlarý dýþýnda faaliyette bulunamazlar.
(Deðiþik: 23.7.1995-4121/13 md.) Bu meslek kuruluþlarý ve üst kuruluþlarý organlarýnýn seçimlerinde siyasî partiler aday gösteremezler.
(Deðiþik: 23.7.1995-4121/13 md.) Bu meslek kuruluþlarý üzerinde Devletin idarî ve malî denetimine iliþkin kurallar kanunla düzenlenir.
(Deðiþik: 23.7.1995-4121/13 md.) Amaçlarý dýþýnda faaliyet gösteren meslek kuruluþlarýnýn sorumlu organlarýnýn görevine, kanunun belirlediði merciin veya Cumhuriyet savcýsýnýn istemi üzerine mahkeme kararýyla son verilir ve yerlerine yenileri seçtirilir.
(Deðiþik: 23.7.1995-4121/13 md.) Ancak, millî güvenliðin, kamu düzeninin, suç iþlenmesini veya suçun devamýný önlemenin yahut yakalamanýn gerektirdiði hallerde gecikmede sakýnca varsa, kanunla bir merci, meslek kuruluþlarýný veya üst kuruluþlarýný faaliyetten men ile yetkilendirilebilir. Bu merciin kararý, yirmidört saat içerisinde görevli hâkimin onayýna sunulur. Hâkim, kararýný kýrksekiz saat içinde açýklar; aksi halde, bu idarî karar kendiliðinden yürürlükten kalkar.
Ý. Diyanet Ýþleri Baþkanlýðý
MADDE 136.– Genel idare içinde yer alan Diyanet Ýþleri Baþkanlýðý, lâiklik ilkesi doðrultusunda, bütün siyasî görüþ ve düþünüþlerin dýþýnda kalarak ve milletçe dayanýþma ve bütünleþmeyi amaç edinerek, özel kanununda gösterilen görevleri yerine getirir.
J. Kanunsuz emir
MADDE 137.– Kamu hizmetlerinde herhangi bir sýfat ve suretle çalýþmakta olan kimse, üstünden aldýðý emri, yönetmelik, tüzük, kanun veya Anayasa hükümlerine aykýrý görürse, yerine getirmez ve bu aykýrýlýðý o emri verene bildirir. Ancak, üstü emrinde ýsrar eder ve bu emrini yazý ile yenilerse, emir yerine getirilir; bu halde, emri yerine getiren sorumlu olmaz.
Konusu suç teþkil eden emir, hiçbir suretle yerine getirilmez; yerine getiren kimse sorumluluktan kurtulamaz.
Askerî hizmetlerin görülmesi ve acele hallerde kamu düzeni ve kamu güvenliðinin korunmasý için kanunla gösterilen istisnalar saklýdýr.

I. Genel hükümler
A. Mahkemelerin baðýmsýzlýðý
MADDE 138.– Hâkimler, görevlerinde baðýmsýzdýrlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm verirler.
Hiçbir organ, makam, merci veya kiþi, yargý yetkisinin kullanýlmasýnda mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz.
Görülmekte olan bir dava hakkýnda Yasama Meclisinde yargý yetkisinin kullanýlmasý ile ilgili soru sorulamaz, görüþme yapýlamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz.
Yasama ve yürütme organlarý ile idare, mahkeme kararlarýna uymak zorundadýr; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarýný hiçbir suretle deðiþtiremez ve bunlarýn yerine getirilmesini geciktiremez.
B. Hâkimlik ve savcýlýk teminatý
MADDE 139.– Hâkimler ve savcýlar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaþtan önce emekliye ayrýlamaz; bir mahkemenin veya kadronun kaldýrýlmasý sebebiyle de olsa, aylýk, ödenek ve diðer özlük haklarýndan yoksun kýlýnamaz.
Meslekten çýkarýlmayý gerektiren bir suçtan dolayý hüküm giymiþ olanlar, görevini saðlýk bakýmýndan yerine getiremeyeceði kesin olarak anlaþýlanlar veya meslekte kalmalarýnýn uygun olmadýðýna karar verilenler hakkýnda kanundaki istisnalar saklýdýr.
C. Hâkimlik ve savcýlýk mesleði
MADDE 140.– Hâkimler ve savcýlar adlî ve idarî yargý hâkim ve savcýlarý olarak görev yaparlar. Bu görevler meslekten hâkim ve savcýlar eliyle yürütülür.
Hâkimler, mahkemelerin baðýmsýzlýðý ve hâkimlik teminatý esaslarýna göre görev ifa ederler.
Hâkim ve savcýlarýn nitelikleri, atanmalarý, haklarý ve ödevleri, aylýk ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin ve görev yerlerinin geçici veya sürekli olarak deðiþtirilmesi, haklarýnda disiplin kovuþturmasý açýlmasý ve disiplin cezasý verilmesi, görevleriyle ilgili veya görevleri sýrasýnda iþledikleri suçlarýndan dolayý soruþturma yapýlmasý ve yargýlanmalarýna karar verilmesi, meslekten çýkarmayý gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve meslek içi eðitimleri ile diðer özlük iþleri mahkemelerin baðýmsýzlýðý ve hâkimlik teminatý esaslarýna göre kanunla düzenlenir.
Hâkimler ve savcýlar altmýþbeþ yaþýný bitirinceye kadar hizmet görürler; Askerî hâkimlerin yaþ haddi, yükselme ve emeklilikleri kanunda gösterilir.
Hâkimler ve savcýlar, kanunda belirtilenlerden baþka, resmî ve özel hiçbir görev alamazlar.
Hâkimler ve savcýlar idarî görevleri yönünden Adalet Bakanlýðýna baðlýdýrlar.
Hâkim ve savcý olup da adalet hizmetindeki idarî görevlerde çalýþanlar, hâkimler ve savcýlar hakkýndaki hükümlere tâbidirler. Bunlar, hâkimler ve savcýlara ait esaslar dairesinde sýnýflandýrýlýr ve derecelendirilirler, hâkimlere ve savcýlara tanýnan her türlü haklardan yararlanýrlar.
D. Duruþmalarýn açýk ve kararlarýn gerekçeli olmasý
MADDE 141.– Mahkemelerde duruþmalar herkese açýktýr. Duruþmalarýn bir kýsmýnýn veya tamamýnýn kapalý yapýlmasýna ancak genel ahlâkýn veya kamu güvenliðinin kesin olarak gerekli kýldýðý hallerde karar verilebilir.
Küçüklerin yargýlanmasý hakkýnda kanunla özel hükümler konulur.
Bütün mahkemelerin her türlü kararlarý gerekçeli olarak yazýlýr.
Davalarýn en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandýrýlmasý, yargýnýn görevidir.
E. Mahkemelerin kuruluþu
MADDE 142.– Mahkemelerin kuruluþu, görev ve yetkileri, iþleyiþi ve yargýlama usulleri kanunla düzenlenir.
F. Devlet Güvenlik Mahkemeleri
MADDE 143.– (Mülga: 7.5.2004-5170/9 md.)
G. Hâkim ve savcýlarýn denetimi
MADDE 144.– Hâkim ve savcýlarýn görevlerini; kanun, tüzük, yönetmeliklere ve genelgelere (Hâkimler için idarî nitelikteki genelgelere) uygun olarak yapýp yapmadýklarýný denetleme; görevlerinden dolayý veya görevleri sýrasýnda suç iþleyip iþlemediklerini, hal ve eylemlerinin sýfat ve görevleri icaplarýna uyup uymadýðýný araþtýrma ve gerektiðinde haklarýnda inceleme ve soruþturma, Adalet Bakanlýðýnýn izni ile adalet müfettiþleri tarafýndan yapýlýr. Adalet Bakaný soruþturma ve inceleme iþlemlerini, hakkýnda soruþturma ve inceleme yapýlacak olandan daha kýdemli hâkim veya savcý eliyle de yaptýrabilir.
H. Askerî yargý
MADDE 145.– Askerî yargý, askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafýndan yürütülür. Bu mahkemeler, asker kiþilerin; askerî olan suçlarý ile bunlarýn asker kiþiler aleyhine veya askerî mahallerde yahut askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili olarak iþledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevlidirler.
Askerî mahkemeler, asker olmayan kiþilerin özel kanunda belirtilen askerî suçlarý ile kanunda gösterilen görevlerini ifa ettikleri sýrada veya kanunda gösterilen askerî mahallerde askerlere karþý iþledikleri suçlara da bakmakla görevlidirler.
Askerî mahkemelerin savaþ veya sýkýyönetim hallerinde hangi suçlar ve hangi kiþiler bakýmýndan yetkili olduklarý; kuruluþlarý ve gerektiðinde bu mahkemelerde adlî yargý hâkim ve savcýlarýnýn görevlendirilmeleri kanunla düzenlenir.
Askerî yargý organlarýnýn kuruluþu, iþleyiþi, askerî hâkimlerin özlük iþleri askerî savcýlýk görevlerini yapan askerî hâkimlerin mahkemesinde görevli bulunduklarý komutanlýk ile iliþkileri, mahkemelerin baðýmsýzlýðý, hâkimlik teminatý, askerlik hizmetinin gereklerine göre kanunla düzenlenir. Kanun, ayrýca askerî hâkimlerin yargý hizmeti dýþýndaki askerî hizmetler yönünden askerî hizmetlerin gereklerine göre teþkilatýnda görevli bulunduklarý komutanlýk ile olan iliþkilerini de gösterir.
II. Yüksek mahkemeler
A. Anayasa Mahkemesi
1. Kuruluþu
MADDE 146.– Anayasa Mahkemesi onbir asýl ve dört yedek üyeden kurulur.
Cumhurbaþkaný, iki asýl ve iki yedek üyeyi Yargýtay, iki asýl ve bir yedek üyeyi Danýþtay, birer asýl üyeyi Askerî Yargýtay, Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesi ve Sayýþtay genel kurullarýnca kendi Baþkan ve üyeleri arasýndan üye tamsayýlarýnýn salt çoðunluðu ile her boþ yer için gösterecekleri üçer aday içinden; bir asýl üyeyi ise Yükseköðretim Kurulunun kendi üyesi olmayan yükseköðretim kurumlarý öðretim üyeleri içinden göstereceði üç aday arasýndan; üç asýl ve bir yedek üyeyi üst kademe yöneticileri ile avukatlar arasýndan seçer.
Yükseköðretim kurumlarý öðretim üyeleri ile üst kademe yöneticileri ve avukatlarýn Anayasa Mahkemesine asýl ve yedek üye seçilebilmeleri için, kýrk yaþýný doldurmuþ, yükseköðrenim görmüþ veya öðrenim kurumlarýnda en az onbeþ yýl öðretim üyeliði veya kamu hizmetinde en az onbeþ yýl fiilen çalýþmýþ veya en az onbeþ yýl avukatlýk yapmýþ olmak þarttýr.
Anayasa Mahkemesi, asýl üyeleri arasýndan gizli oyla ve üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ile dört yýl için bir Baþkan ve bir Baþkanvekili seçer. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.
Anayasa Mahkemesi üyeleri, aslî görevleri dýþýnda resmî veya özel hiçbir görev alamazlar.
2. Üyeliðin sona ermesi
MADDE 147.– Anayasa Mahkemesi üyeleri altmýþbeþ yaþýný doldurunca emekliye ayrýlýrlar.
Anayasa Mahkemesi üyeliði, bir üyenin hâkimlik mesleðinden çýkarýlmayý gerektiren bir suçtan dolayý hüküm giymesi halinde kendiliðinden; görevini saðlýk bakýmýndan yerine getiremeyeceðinin kesin olarak anlaþýlmasý halinde de, Anayasa Mahkemesi üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðunun kararý ile sona erer.
3. Görev ve yetkileri
MADDE 148.– Anayasa Mahkemesi, kanunlarýn, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Ýçtüzüðünün Anayasaya þekil ve esas bakýmlarýndan uygunluðunu denetler. Anayasa deðiþikliklerini ise sadece þekil bakýmýndan inceler ve denetler. Ancak, olaðanüstü hallerde, sýkýyönetim ve savaþ hallerinde çýkarýlan kanun hükmünde kararnamelerin þekil ve esas bakýmýndan Anayasaya aykýrýlýðý iddiasýyla, Anayasa Mahkemesinde dava açýlamaz.
Kanunlarýn þekil bakýmýndan denetlenmesi, son oylamanýn, öngörülen çoðunlukla yapýlýp yapýlmadýðý; Anayasa deðiþikliklerinde ise, teklif ve oylama çoðunluðuna ve ivedilikle görüþülemeyeceði þartýna uyulup uyulmadýðý hususlarý ile sýnýrlýdýr. Þekil bakýmýndan denetleme, Cumhurbaþkanýnca veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin beþte biri tarafýndan istenebilir. Kanunun yayýmlandýðý tarihten itibaren on gün geçtikten sonra, þekil bozukluðuna dayalý iptal davasý açýlamaz; def’i yoluyla da ileri sürülemez.
Anayasa Mahkemesi Cumhurbaþkanýný, Bakanlar Kurulu üyelerini, Anayasa Mahkemesi, Yargýtay, Danýþtay, Askerî Yargýtay, Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesi Baþkan ve üyelerini, Baþsavcýlarýný, Cumhuriyet Baþsavcývekilini, Hâkimler ve Savcýlar Yüksek Kurulu ve Sayýþtay Baþkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayý Yüce Divan sýfatýyla yargýlar.
Yüce Divanda, savcýlýk görevini Cumhuriyet Baþsavcýsý veya Cumhuriyet Baþsavcývekili yapar.
Yüce Divan kararlarý kesindir.
Anayasa Mahkemesi, Anayasa ile verilen diðer görevleri de yerine getirir.
4. Çalýþma ve yargýlama usulü
MADDE 149.– (Deðiþik: 3.10.2001-4709/33 md.) Anayasa Mahkemesi, Baþkan ve on üye ile toplanýr, salt çoðunluk ile karar verir. Anayasa deðiþikliklerinde iptale ve siyasî parti davalarýnda kapatýlmaya karar verebilmesi için beþte üç oy çokluðu þarttýr.
Þekil bozukluðuna dayalý iptal davalarý Anayasa Mahkemesince öncelikle incelenip karara baðlanýr.
Anayasa Mahkemesinin kuruluþu ve yargýlama usulleri kanunla; mahkemenin çalýþma esaslarý ve üyeleri arasýndaki iþbölümü kendi yapacaðý Ýçtüzükle düzenlenir.
Anayasa Mahkemesi Yüce Divan sýfatýyla baktýðý davalar dýþýnda kalan iþleri dosya üzerinde inceler. Ancak, gerekli gördüðü hallerde sözlü açýklamalarýný dinlemek üzere ilgilileri ve konu üzerinde bilgisi olanlarý çaðýrabilir (Ek ibare: 23.7.1995-4121/14 md.) ve siyasî partilerin temelli kapatýlmasý veya kapatýlmasýna iliþkin davalarda, Yargýtay Cumhuriyet Baþsavcýsýndan sonra kapatýlmasý istenen siyasî partinin genel baþkanlýðýnýn veya tayin edeceði bir vekilin savunmasýný dinler.
5. Ýptal davasý
MADDE 150.– Kanunlarýn, kanun hükmündeki kararnamelerin, Türkiye Büyük Millet Meclisi Ýçtüzüðünün veya bunlarýn belirli maddeve hükümlerinin þekil ve esas bakýmýndan Anayasaya aykýrýlýðý iddiasýyla Anayasa Mahkemesinde doðrudan doðruya iptal davasý açabilme hakký, Cumhurbaþkanýna, iktidar ve anamuhalefet partisi Meclis gruplarý ile Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayýsýnýn en az beþte biri tutarýndaki üyelere aittir. Ýktidarda birden fazla siyasî partinin bulunmasý halinde, iktidar partilerinin dava açma hakkýný en fazla üyeye sahip olan parti kullanýr.
6. Dava açma süresi
MADDE 151.– Anayasa Mahkemesinde doðrudan doðruya iptal davasý açma hakký, iptali istenen kanun, kanun hükmünde kararname veya Ýçtüzüðün Resmî Gazetede yayýmlanmasýndan baþlayarak altmýþ gün sonra düþer.
7. Anayasaya aykýrýlýðýn diðer mahkemelerde ileri sürülmesi
MADDE 152.– Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin hükümlerini Anayasaya aykýrý görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüðü aykýrýlýk iddiasýnýn ciddî olduðu kanýsýna varýrsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceði karara kadar davayý geri býrakýr.
Mahkeme, Anayasaya aykýrýlýk iddiasýný ciddî görmezse bu iddia, temyiz merciince esas hükümle birlikte karara baðlanýr.
Anayasa Mahkemesi, iþin kendisine geliþinden baþlamak üzere beþ ay içinde kararýný verir ve açýklar. Bu süre içinde karar verilmezse mahkeme davayý yürürlükteki kanun hükümlerine göre sonuçlandýrýr. Ancak, Anayasa Mahkemesinin kararý, esas hakkýndaki karar kesinleþinceye kadar gelirse, mahkeme buna uymak zorundadýr.
Anayasa Mahkemesinin iþin esasýna girerek verdiði red kararýnýn Resmî Gazetede yayýmlanmasýndan sonra on yýl geçmedikçe ayný kanun hükmünün Anayasaya aykýrýlýðý iddiasýyla tekrar baþvuruda bulunulamaz.
8. Anayasa Mahkemesinin kararlarý
MADDE 153.– Anayasa Mahkemesinin kararlarý kesindir. Ýptal kararlarý gerekçesi yazýlmadan açýklanamaz.
Anayasa Mahkemesi bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin tamamýný veya bir hükmünü iptal ederken, kanun koyucu gibi hareketle, yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez.
Kanun, kanun hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi Ýçtüzüðü ya da bunlarýn hükümleri, iptal kararlarýnýn Resmî Gazetede yayýmlandýðý tarihte yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüðe gireceði tarihi ayrýca kararlaþtýrabilir. Bu tarih, kararýn Resmî Gazetede yayýmlandýðý günden baþlayarak bir yýlý geçemez.
Ýptal kararýnýn yürürlüðe giriþinin ertelendiði durumlarda, Türkiye Büyük Millet Meclisi, iptal kararýnýn ortaya çýkardýðý hukukî boþluðu dolduracak kanun tasarý veya teklifini öncelikle görüþüp karara baðlar.
Ýptal kararlarý geriye yürümez.
Anayasa Mahkemesi kararlarý Resmî Gazetede hemen yayýmlanýr ve yasama, yürütme ve yargý organlarýný, idare makamlarýný, gerçek ve tüzelkiþileri baðlar.
B. Yargýtay
MADDE 154.– Yargýtay, adliye mahkemelerince verilen ve kanunun baþka bir adlî yargý merciine býrakmadýðý karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
Yargýtay üyeleri, birinci sýnýfa ayrýlmýþ adlî yargý hâkim ve Cumhuriyet savcýlarý ile bu meslekten sayýlanlar arasýndan Hâkimler ve Savcýlar Yüksek Kurulunca üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ile ve gizli oyla seçilir.
Yargýtay Birinci Baþkaný, birinci baþkanvekilleri ve daire baþkanlarý kendi üyeleri arasýndan Yargýtay Genel Kurulunca üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ve gizli oyla dört yýl için seçilirler; süresi bitenler yeniden seçilebilirler.
Yargýtay Cumhuriyet Baþsavcýsý ve Cumhuriyet Baþsavcývekili, Yargýtay Genel Kurulunun kendi üyeleri arasýndan gizli oyla belirleyeceði beþer aday arasýndan Cumhurbaþkaný tarafýndan dört yýl için seçilirler. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.
Yargýtayýn kuruluþu, iþleyiþi, Baþkan, baþkanvekilleri, daire baþkanlarý ve üyeleri ile Cumhuriyet Baþsavcýsý ve Cumhuriyet Baþsavcývekilinin nitelikleri ve seçim usulleri, mahkemelerin baðýmsýzlýðý ve hâkimlik teminatý esaslarýna göre kanunla düzenlenir.
C. Danýþtay
MADDE 155.– Danýþtay, idarî mahkemelerce verilen ve kanunun baþka bir idarî yargý merciine býrakmadýðý karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
(Deðiþik: 13.8.1999-4446/3 md.) Danýþtay, davalarý görmek, Baþbakan ve Bakanlar Kurulunca gönderilen kanun tasarýlarý, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz þartlaþma ve sözleþmeleri hakkýnda iki ay içinde düþüncesini bildirmek, tüzük tasarýlarýný incelemek, idarî uyuþmazlýklarý çözmek ve kanunla gösterilen diðer iþleri yapmakla görevlidir.
Danýþtay üyelerinin dörtte üçü, birinci sýnýf idarî yargý hâkim ve savcýlarý ile bu meslekten sayýlanlar arasýndan Hâkimler ve Savcýlar Yüksek Kurulu; dörtte biri, nitelikleri kanunda belirtilen görevliler arasýndan Cumhurbaþkaný; tarafýndan seçilir.
Danýþtay Baþkaný, Baþsavcý, baþkanvekilleri ve daire baþkanlarý, kendi üyeleri arasýndan Danýþtay Genel Kurulunca üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ve gizli oyla dört yýl için seçilirler. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.
Danýþtayýn, kuruluþu, iþleyiþi, Baþkan, Baþsavcý, baþkanvekilleri, daire baþkanlarý ile üyelerinin nitelikleri ve seçim usulleri, idarî yargýnýn özelliði, mahkemelerin baðýmsýzlýðý ve hâkimlik teminatý esaslarýna göre kanunla düzenlenir.
D. Askerî Yargýtay
MADDE 156.– Askerî Yargýtay, askerî mahkemelerden verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Ayrýca, asker kiþilerin kanunla gösterilen belli davalarýna ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
Askerî Yargýtay üyeleri birinci sýnýf askerî hâkimler arasýndan Askerî Yargýtay Genel Kurulunun üye tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ve gizli oyla her boþ yer için göstereceði üçer aday içinden Cumhurbaþkanýnca seçilir.
Askerî Yargýtay Baþkaný, Baþsavcýsý, Ýkinci Baþkaný ve daire baþkanlarý Askerî Yargýtay üyeleri arasýndan rütbe ve kýdem sýrasýna göre atanýrlar.
Askerî Yargýtayýn kuruluþu, iþleyiþi, mensuplarýnýn disiplin ve özlük iþleri, mahkemelerin baðýmsýzlýðý, hâkimlik teminatý ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir.
E. Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesi
MADDE 157.– Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesi, askerî olmayan makamlarca tesis edilmiþ olsa bile, asker kiþileri ilgilendiren ve askerî hizmete iliþkin idarî iþlem ve eylemlerden doðan uyuþmazlýklarýn yargý denetimini yapan ilk ve son derece mahkemesidir. Ancak, askerlik yükümlülüðünden doðan uyuþmazlýklarda ilgilinin asker kiþi olmasý þartý aranmaz.
Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesinin askerî hâkim sýnýfýndan olan üyeleri, mahkemenin bu sýnýftan olan baþkan ve üyeleri tamsayýsýnýn salt çoðunluðu ve gizli oy ile birinci sýnýf askerî hâkimler arasýndan her boþ yer için gösterilecek üç aday içinden; hâkim sýnýfýndan olmayan üyeleri, rütbe ve nitelikleri kanunda gösterilen subaylar arasýndan, Genelkurmay Baþkanlýðýnca her boþ yer için gösterilecek üç aday içinden Cumhurbaþkanýnca seçilir.
Askerî hâkim sýnýfýndan olmayan üyelerin görev süresi en fazla dört yýldýr.
Mahkemenin Baþkaný, Baþsavcý ve daire baþkanlarý hâkim sýnýfýndan olanlar arasýndan rütbe ve kýdem sýrasýna göre atanýrlar.
Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesinin kuruluþu, iþleyiþi, yargýlama usulleri, mensuplarýnýn disiplin ve özlük iþleri, mahkemelerin baðýmsýzlýðý, hâkimlik teminatý ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir.
F. Uyuþmazlýk Mahkemesi
MADDE 158.– Uyuþmazlýk Mahkemesi, adlî, idarî ve askerî yargý mercileri arasýndaki görev ve hüküm uyuþmazlýklarýný kesin olarak çözümlemeye yetkilidir.
Uyuþmazlýk Mahkemesinin kuruluþu, üyelerinin nitelikleri ve seçimleri ile iþleyiþi kanunla düzenlenir. Bu mahkemenin Baþkanlýðýný Anayasa Mahkemesince, kendi üyeleri arasýndan görevlendirilen üye yapar.
Diðer mahkemelerle, Anayasa Mahkemesi arasýndaki görev uyuþmazlýklarýnda, Anayasa Mahkemesinin kararý esas alýnýr.
III. Hâkimler ve Savcýlar Yüksek Kurulu
MADDE 159.– Hâkimler ve Savcýlar Yüksek Kurulu, mahkemelerin baðýmsýzlýðý ve hâkimlik teminatý esaslarýna göre kurulur ve görev yapar.
Kurulun Baþkaný, Adalet Bakanýdýr. Adalet Bakanlýðý Müsteþarý Kurulun tabiî üyesidir. Kurulun üç asýl ve üç yedek üyesi Yargýtay Genel Kurulunun, iki asýl ve iki yedek üyesi Danýþtay Genel Kurulunun kendi üyeleri arasýndan, her üyelik için gösterecekleri üçer aday içinden Cumhurbaþkanýnca, dört yýl için seçilir. Süresi biten üyeler yeniden seçilebilirler. Kurul, seçimle gelen asýl üyeleri arasýndan bir baþkanvekili seçer.
Hâkimler ve Savcýlar Yüksek Kurulu; adlî ve idarî yargý hâkim ve savcýlarýný mesleðe kabul etme, atama ve nakletme, geçici yetki verme, yükselme ve birinci sýnýfa ayýrma, kadro daðýtma, meslekte kalmalarý uygun görülmeyenler hakkýnda karar verme, disiplin cezasý verme, görevden uzaklaþtýrma iþlemlerini yapar. Adalet Bakanlýðýnýn, bir mahkemenin veya bir hâkimin veya savcýnýn kadrosunun kaldýrýlmasý veya bir mahkemenin yargý çevresinin deðiþtirilmesi konusundaki tekliflerini karara baðlar. Ayrýca Anayasa ve kanunlarla verilen diðer görevleri yerine getirir.
Kurul kararlarýna karþý yargý mercilerine baþvurulamaz.
Kurulun görevlerini yerine getirmesi, seçim ve çalýþma usulleriyle itirazlarýn Kurul bünyesinde incelenmesi esaslarý kanunla düzenlenir.
Adalet Bakanlýðýnýn merkez kuruluþunda geçici veya sürekli olarak çalýþtýrýlacak hâkim ve savcýlarýn muvafakatlarýný alarak atama yetkisi Adalet Bakanýna aittir.
Adalet Bakaný Hâkimler ve Savcýlar Yüksek Kurulunun ilk toplantýsýnda onaya sunulmak üzere, gecikmesinde sakýnca bulunan hallerde hizmetin aksamamasý için hâkim ve savcýlarý geçici yetki ile görevlendirebilir.
IV. Sayýþtay
MADDE 160. – (Deðiþik: 29.10.2005-5428/2 md.) Sayýþtay, merkezi yönetim bütçesi kapsamýndaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarýnýn bütün gelir ve giderleri ile mallarýný Türkiye Büyük Millet Meclisi adýna denetlemek ve sorumlularýn hesap ve iþlemlerini kesin hükme baðlamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme baðlama iþlerini yapmakla görevlidir. Sayýþtayýn kesin hükümleri hakkýnda ilgililer yazýlý bildirim tarihinden itibaren onbeþ gün içinde bir kereye mahsus olmak üzere karar düzeltilmesi isteminde bulunabilirler. Bu kararlar dolayýsýyla idarî yargý yoluna baþvurulamaz.
Vergi, benzeri malî yükümlülükler ve ödevler hakkýnda Danýþtay ile Sayýþtay kararlarý arasýndaki uyuþmazlýklarda Danýþtay kararlarý esas alýnýr.
(Ek: 29.10.2005-5428/2 md.) Mahalli idarelerin hesap ve iþlemlerinin denetimi ve kesin hükme baðlanmasý Sayýþtay tarafýndan yapýlýr.
Sayýþtayýn kuruluþu, iþleyiþi, denetim usulleri, mensuplarýnýn nitelikleri, atanmalarý, ödev ve yetkileri, haklarý ve yükümlülükleri ve diðer özlük iþleri, Baþkan ve üyelerinin teminatý kanunla düzenlenir.
(Son Fýkra / Mülga: 7.5.2004-5170/9 md.)

I. Bütçe
A. Bütçenin hazýrlanmasý ve uygulanmasý
MADDE 161.– Devletin ve kamu iktisadî teþebbüsleri dýþýndaki kamu tüzelkiþilerinin harcamalarý, yýllýk bütçelerle yapýlýr.
(Deðiþik: 29.10.2005-5428/3 md.) Mali yýl baþlangýcý ile merkezi yönetim bütçesinin hazýrlanmasý, uygulanmasý ve kontrolü kanunla düzenlenir.
Kanun, kalkýnma planlarý ile ilgili yatýrýmlar veya bir yýldan fazla sürecek iþ ve hizmetler için özel süre ve usuller koyabilir.
Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili hükümler dýþýnda hiçbir hüküm konulamaz.
B. Bütçenin görüþülmesi
MADDE 162. – (Deðiþik: 29.10.2005-5428/4 md.) Bakanlar Kurulu, merkezi yönetim bütçe tasarýsý ile millî bütçe tahminlerini gösteren raporu, malî yýl baþýndan en az yetmiþbeþ gün önce, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.
Bütçe tasarýlarý ve rapor, kýrk üyeden kurulu Bütçe Komisyonunda incelenir. Bu komisyonun kuruluþunda, iktidar grubuna veya gruplarýna en az yirmibeþ üye verilmek þartý ile, siyasî parti gruplarýnýn ve baðýmsýzlarýn oranlarýna göre temsili göz önünde tutulur.
Bütçe Komisyonunun ellibeþ gün içinde kabul edeceði metin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüþülür ve malî yýl baþýna kadar karara baðlanýr.
(Deðiþik: 29.10.2005-5428/4 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Genel Kurulda, kamu idarebütçeleri hakkýnda düþüncelerini, her bütçenin tümü üzerindeki görüþmeler sýrasýnda açýklarlar; bölümler ve deðiþiklik önergeleri, üzerinde ayrýca görüþme yapýlmaksýzýn okunur ve oylanýr.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasarýlarýnýn Genel Kurulda görüþülmesi sýrasýnda, gider artýrýcý veya gelirleri azaltýcý önerilerde bulunamazlar.
C. Bütçelerde deðiþiklik yapýlabilme esaslarý
MADDE 163. – (Deðiþik: 29.10.2005-5428/5 md.) Merkezi yönetim bütçesiyle verilen ödenek, harcanabilecek miktarýn sýnýrýný gösterir. Harcanabilecek miktar sýnýrýnýn Bakanlar Kurulu kararýyla aþýlabileceðine dair bütçelere hüküm konulamaz. Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname ile bütçede deðiþiklik yapmak yetkisi verilemez. Carî yýl bütçesindeki ödenek artýþýný öngören deðiþiklik tasarýlarýnda ve carî ve ileriki yýl bütçelerine malî yük getirecek nitelikteki kanun tasarý ve tekliflerinde, belirtilen giderleri karþýlayabilecek malî kaynak gösterilmesi zorunludur.
D. Kesinhesap
MADDE 164.– Kesinhesap kanunu tasarýlarý, kanunda daha kýsa bir süre kabul edilmemiþ ise, ilgili olduklarý malî yýlýn sonundan baþlayarak, en geç yedi ay sonra, Bakanlar Kurulunca Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Sayýþtay, genel uygunluk bildirimini, iliþkin olduðu kesinhesap kanunu tasarýsýnýn verilmesinden baþlayarak en geç yetmiþbeþ gün içinde Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.
Kesinhesap kanunu tasarýsý, yeni yýl bütçe kanunu tasarýsýyla birlikte Bütçe Komisyonu gündemine alýnýr. Bütçe Komisyonu, bütçe kanunu tasarýsýyla kesinhesap kanunu tasarýsýný Genel Kurula birlikte sunar, Genel Kurul, kesinhesap kanunu tasarýsýný, yeni yýl bütçe kanunu tasarýsýyla beraber görüþerek karara baðlar.
Kesinhesap kanunu tasarýsý ve genel uygunluk bildiriminin Türkiye Büyük Millet Meclisine verilmiþ olmasý, ilgili yýla ait Sayýþtayca sonuçlandýrýlamamýþ denetim ve hesap yargýlamasýný önlemez ve bunlarýn karara baðlandýðý anlamýna gelmez.
E. Kamu iktisadî teþebbüslerinin denetimi
MADDE 165.– Sermayesinin yarýsýndan fazlasý doðrudan doðruya veya dolaylý olarak Devlete ait olan kamu kuruluþ ve ortaklýklarýnýn Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi esaslarý kanunla düzenlenir.
I. Planlama
MADDE 166.– Ekonomik, sosyal ve kültürel kalkýnmayý, özellikle sanayiin ve tarýmýn yurt düzeyinde dengeli ve uyumlu biçimde hýzla geliþmesini, ülke kaynaklarýnýn döküm ve deðerlendirilmesini yaparak verimli þekilde kullanýlmasýný planlamak, bu amaçla gerekli teþkilatý kurmak Devletin görevidir.
Planda millî tasarrufu ve üretimi artýrýcý, fiyatlarda istikrar ve dýþ ödemelerde dengeyi saðlayýcý, yatýrým ve istihdamý geliþtirici tedbirler öngörülür; yatýrýmlarda toplum yararlarý ve gerekleri gözetilir; kaynaklarýn verimli þekilde kullanýlmasý hedef alýnýr. Kalkýnma giriþimleri, bu plana göre gerçekleþtirilir.
Kalkýnma planlarýnýn hazýrlanmasýna, Türkiye Büyük Millet Meclisince onaylanmasýna, uygulanmasýna, deðiþtirilmesine ve bütünlüðünü bozacak deðiþikliklerin önlenmesine iliþkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir.
II. Piyasalarýn denetimi ve dýþ ticaretin düzenlenmesi
MADDE 167.– Devlet, para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarýnýn saðlýklý ve düzenli iþlemelerini saðlayýcý ve geliþtirici tedbirleri alýr; piyasalarda fiilî veya anlaþma sonucu doðacak tekelleþme ve kartelleþmeyi önler.
Dýþ ticaretin ülke ekonomisinin yararýna olmak üzere düzenlenmesi amacýyla ithalat, ihracat ve diðer dýþ ticaret iþlemleri üzerine vergi ve benzeri yükümlülükler dýþýnda ek malî yükümlülükler koymaya ve bunlarý kaldýrmaya kanunla Bakanlar Kuruluna yetki verilebilir.
III. Tabiî servetlerin ve kaynaklarýn aranmasý ve iþletilmesi
MADDE 168.– Tabiî servetler ve kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufu altýndadýr. Bunlarýn aranmasý ve iþletilmesi hakký Devlete aittir. Devlet bu hakkýný belli bir süre için, gerçek ve tüzelkiþilere devredebilir. Hangi tabiî servet ve kaynaðýn arama ve iþletmesinin, Devletin gerçek ve tüzelkiþilerle ortak olarak veya doðrudan gerçek ve tüzelkiþiler eliyle yapýlmasý, kanunun açýk iznine baðlýdýr. Bu durumda gerçek ve tüzelkiþilerin uymasý gereken þartlar ve Devletçe yapýlacak gözetim, denetim usul ve esaslarý ve müeyyideler kanunda gösterilir.
IV. Ormanlar ve orman köylüsü
A. Ormanlarýn korunmasý ve geliþtirilmesi
MADDE 169.– Devlet, ormanlarýn korunmasý ve sahalarýnýn geniþletilmesi için gerekli kanunlarý koyar ve tedbirleri alýr. Yanan ormanlarýn yerinde yeni orman yetiþtirilir, bu yerlerde baþka çeþit tarým ve hayvancýlýk yapýlamaz. Bütün ormanlarýn gözetimi Devlete aittir.
Devlet ormanlarýnýn mülkiyeti devrolunamaz. Devlet ormanlarý kanuna göre, Devletçe yönetilir ve iþletilir. Bu ormanlar zamanaþýmý ile mülk edinilemez ve kamu yararý dýþýnda irtifak hakkýna konu olamaz.
Ormanlara zarar verebilecek hiçbir faaliyet ve eyleme müsaade edilemez. Ormanlarýn tahrip edilmesine yol açan siyasî propaganda yapýlamaz; münhasýran orman suçlarý için genel ve özel af çýkarýlamaz. Ormanlarý yakmak, ormaný yok etmek veya daraltmak amacýyla iþlenen suçlar genel ve özel af kapsamýna alýnamaz.
Orman olarak muhafazasýnda bilim ve fen bakýmýndan hiçbir yarar görülmeyen, aksine tarým alanlarýna dönüþtürülmesinde kesin yarar olduðu tespit edilen yerler ile 31.12.1981 tarihinden önce bilim ve fen bakýmýndan orman niteliðini tam olarak kaybetmiþ olan tarla, bað, meyvelik, zeytinlik gibi çeþitli tarým alanlarýnda veya hayvancýlýkta kullanýlmasýnda yarar olduðu tespit edilen araziler, þehir, kasaba ve köy yapýlarýnýn toplu olarak bulunduðu yerler dýþýnda, orman sýnýrlarýnda daraltma yapýlamaz.
B. Orman köylüsünün korunmasý
MADDE 170.– Ormanlar içinde veya bitiþiðindeki köyler halkýnýn kalkýndýrýlmasý, ormanlarýn ve bütünlüðünün korunmasý bakýmlarýndan, ormanýn gözetilmesi ve iþletilmesinde Devletle bu halkýn iþbirliðini saðlayýcý tedbirlerle, 31.12.1981 tarihinden önce bilim ve fen bakýmýndan orman niteliðini tamamen kaybetmiþ yerlerin deðerlendirilmesi; bilim ve fen bakýmýndan orman olarak muhafazasýnda yarar görülmeyen yerlerin tespiti ve orman sýnýrlarý dýþýna çýkartýlmasý; orman içindeki köyler halkýnýn kýsmen veya tamamen bu yerlere yerleþtirilmesi için Devlet eliyle anýlan yerlerin ihya edilerek bu halkýn yararlanmasýna tahsisi kanunla düzenlenir.
Devlet, bu halkýn iþletme araç ve gereçleriyle diðer girdilerinin saðlanmasýný kolaylaþtýrýcý tedbirleri alýr.
Orman içinden nakledilen köyler halkýna ait araziler, Devlet ormaný olarak derhal aðaçlandýrýlýr.
V. Kooperatifçiliðin geliþtirilmesi
MADDE 171.– Devlet, millî ekonominin yararlarýný dikkate alarak, öncelikle üretimin artýrýlmasýný ve tüketicinin korunmasýný amaçlayan kooperatifçiliðin geliþmesini saðlayacak tedbirleri alýr.
(Son fýkra mülga: 23.7.1995-4121/15 md.)
VI. Tüketiciler ile esnaf ve sanatkârlarýn korunmasý
A. Tüketicilerin korunmasý
MADDE 172.– Devlet, tüketicileri koruyucu ve aydýnlatýcý tedbirler alýr, tüketicilerin kendilerini koruyucu giriþimlerini teþvik eder.
B. Esnaf ve sanatkârlarýn korunmasý
MADDE 173.– Devlet, esnaf ve sanatkârý koruyucu ve destekleyici tedbirleri alýr.

I. Ýnkýlâp kanunlarýnýn korunmasý
MADDE 174.– Anayasanýn hiçbir hükmü, Türk toplumunu çaðdaþ uygarlýk seviyesinin üstüne çýkarma ve Türkiye Cumhuriyetinin lâiklik niteliðini koruma amacýný güden, aþaðýda gösterilen inkýlâp kanunlarýnýn, Anayasanýn halkoyu ile kabul edildiði tarihte yürürlükte bulunan hükümlerinin, Anayasaya aykýrý olduðu þeklinde anlaþýlamaz ve yorumlanamaz :
1. 3 Mart 1340 tarihli ve 430 sayýlý Tevhidi Tedrisat Kanunu;
2. 25 Teþrinisâni 1341 tarihli ve 671 sayýlý Þapka Ýktisâsý Hakkýnda Kanun;
3. 30 Teþrinisâni 1341 tarihli ve 677 sayýlý Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarlýklar ile Bir Takým Unvanlarýn Men ve Ýlgasýna Dair Kanun;
4. 17 Þubat 1926 tarihli ve 743 sayýlý Türk Kanunu Medenisiyle kabul edilen, evlenme akdinin evlendirme memuru önünde yapýlacaðýna dair medenî nikâh esasý ile ayný kanunun 110 uncu maddesi hükmü;
5. 20 Mayýs 1928 tarihli ve 1288 sayýlý Beynelmilel Erkamýn Kabulü Hakkýnda Kanun;
6. 1 Teþrinisâni 1928 tarihli ve 1353 sayýlý Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkýnda Kanun;
7. 26 Teþrinisâni 1934 tarihli ve 2590 sayýlý Efendi, Bey, Paþa Gibi Lâkap ve Unvanlarýn Kaldýrýldýðýna Dair Kanun;
8. 3 Kânunuevvel 1934 tarihli ve 2596 sayýlý Bazý Kisvelerin Giyilemeyeceðine Dair Kanun.

GEÇÝCÝ MADDE 1.– Anayasanýn, halkoylamasý sonucu, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasý olarak kabul edildiðinin usulünce ilâný ile birlikte, halkoylamasý tarihindeki Millî Güvenlik Konseyi Baþkaný ve Devlet Baþkaný, Cumhurbaþkaný sýfatýný kazanarak, yedi yýllýk bir dönem için, Anayasa ile Cumhurbaþkanýna tanýnan görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanýr. 18 Eylül 1980 tarihinde Devlet Baþkaný olarak içtiði and yürürlükte kalýr. Yedi yýllýk sürenin sonunda Cumhurbaþkanlýðý seçimi Anayasada öngörülen hükümlere göre yapýlýr.
Cumhurbaþkaný, ilk genel seçimler sonucu Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanýp, Baþkanlýk Divaný oluþuncaya kadar, 12 Aralýk 1980 gün ve 2356 sayýlý Kanunla teþekkül etmiþ olan Millî Güvenlik Konseyinin Baþkanlýðýný da yürütür.
Ýlk milletvekili genel seçimleri sonunda Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanýp göreve baþlayýncaya kadar geçecek süre içinde, Cumhurbaþkanlýðýnýn herhangi bir surette boþalmasý halinde, Millî Güvenlik Konseyinin en kýdemli üyesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanýp Anayasaya göre yeni Cumhurbaþkanýný seçinceye kadar, Cumhurbaþkanýna vekâlet eder ve O’nun Anayasadaki bütün görevlerini yerine getirir ve yetkilerini kullanýr.
GEÇÝCÝ MADDE 2.– 12 Aralýk 1980 gün ve 2356 sayýlý Kanunla kuruluþu gösterilen Millî Güvenlik Konseyi, Anayasaya dayalý olarak hazýrlanacak Siyasî Partiler Kanunu ile Seçim Kanununa göre yapýlacak ilk genel seçimler sonucu Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanýp Baþkanlýk Divanýný oluþturuncaya kadar 2324 sayýlý Anayasa Düzeni Hakkýnda Kanun ve 2485 sayýlý Kurucu Meclis Hakkýnda kanunlara göre görevlerini devam ettirir.
Anayasanýn kabulünden sonra 2356 sayýlý Kanunun 3 üncü maddesindeki Millî Güvenlik Konseyi üyeliklerinden birisinin herhangi bir nedenle boþalmasý halinde doldurulmasý usulüne iliþkin hüküm uygulanmaz.
Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanýp göreve baþladýktan sonra, Millî Güvenlik Konseyi, altý yýllýk bir süre için Cumhurbaþkanlýðý Konseyi haline dönüþür ve Millî Güvenlik Konseyi üyeleri, Cumhurbaþkanlýðý Konseyi üyesi sýfatýný alýrlar. Millî Güvenlik Konseyi üyesi olarak 18 Eylül 1980 tarihinde içtikleri and yürürlükte kalýr. Cumhurbaþkanlýðý Konseyi üyeleri, Anayasada Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin haiz bulunduklarý özlük haklarý ile dokunulmazlýðýna sahip olurlar. Altý yýllýk süre sonunda Cumhurbaþkanlýðý Konseyinin hukukî varlýðý sona erer.
Cumhurbaþkanlýðý Konseyinin görevleri þunlardýr :
a) Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilerek Cumhurbaþkanlýðýna gönderilen, Anayasada yazýlý temel hak ve hürriyetlere ve ödevlere, lâiklik ilkesine, Atatürk inkýlâplarýnýn, millî güvenliðin ve kamu düzeninin korunmasýna, Türkiye Radyo-Televizyon Kurumuna, milletlerarasý andlaþmalara, dýþ ülkelere silahlý kuvvet gönderilmesine ve yabancý kuvvetlerin Türkiye’ye kabulüne, olaðanüstü yönetime, sýkýyönetim ve savaþ haline dair kanunlar ile Cumhurbaþkanýnca gerekli görülen diðer kanunlarý Cumhurbaþkanýna tanýnan onbeþ günlük sürenin ilk on günü içinde incelemek;
b) Cumhurbaþkanýnýn istemi ve tespit edeceði süre içinde :
Milletvekili genel seçimlerinin yenilenmesine, olaðanüstü yönetim yetkisinin kullanýlmasýna ve alýnacak tedbirlere, Türkiye Radyo-Televizyon Kurumunun yönetim ve gözetimine, gençliðin yetiþtirilmesine ve Diyanet Ýþlerinin düzenlenmesine iliþkin konularý incelemek ve görüþ bildirmek;
c) Cumhurbaþkanýnýn istemine göre, iç ve dýþ güvenlik ile gerekli görülen diðer konularda inceleme ve araþtýrma yapmak ve sonuçlarýný Cumhurbaþkanýna sunmak.
GEÇÝCÝ MADDE 3.– Anayasaya göre yapýlacak ilk milletvekili genel seçimi sonucunda Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanýp, Baþkanlýk Divanýný oluþturmasý ile birlikte :
a) 27 Ekim 1980 gün ve 2324 sayýlý Anayasa Düzeni Hakkýnda Kanun,
b) 12 Aralýk 1980 gün ve 2356 sayýlý Millî Güvenlik Konseyi Hakkýnda Kanun,
c) 29 Haziran 1981 gün ve 2485 sayýlý Kurucu Meclis Hakkýnda Kanun,
Yürürlükten kalkar ve Millî Güvenlik Konseyi ile Danýþma Meclisinin hukukî varlýklarý sona erer.
GEÇÝCÝ MADDE 4.– (Mülga: 17.5.1987 tarihli 3361 ve 23.5.1987 tarihli 3376 numaralý kanunlar gereðince, 6 Eylül 1987 tarihinde yapýlan halkoylamasý sonucunda yürürlükten kalkmýþtýr. Halkoylamasý sonucunun yayýmlandýðý Resmî Gazete : 12.9.1987 -19572)
GEÇÝCÝ MADDE 5.– Yapýlacak ilk milletvekili genel seçimi sonucunun Yüksek Seçim Kurulunca ilânýný takip eden onuncu gün, Türkiye Büyük Millet Meclisi Ankara’da, Türkiye Büyük Millet Meclisi binasýnda, saat 15.00’de kendiliðinden toplanýr. Bu toplantýya en yaþlý Milletvekili Baþkanlýk eder. Bu toplantýda milletvekilleri andiçerler.
GEÇÝCÝ MADDE 6.– Anayasaya göre kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisinin toplantý ve çalýþmalarý için kendi içtüzükleri yapýlýncaya kadar, Millet Meclisinin 12 Eylül 1980 tarihinden önce yürürlükte olan Ýçtüzüðünün, Anayasaya aykýrý olmayan hükümleri uygulanýr.
GEÇÝCÝ MADDE 7.– Ýlk milletvekili genel seçimi sonunda, Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanýp, yeni Bakanlar Kurulu kuruluncaya kadar, iþ baþýnda olan Bakanlar Kurulunun görevi devam eder.
GEÇÝCÝ MADDE 8.– Anayasa ile kabul edilmiþ olan yeni organ, kurum ve kurullarýn kuruluþ, görev, yetki ve iþleyiþleri ile ilgili kanunlarla, Anayasada konulmasý veya deðiþtirilmesi öngörülen diðer kanunlar, Anayasanýn kabulünden baþlayarak Kurucu Meclisin görev süresi içerisinde, bu süre içerisinde yetiþtirilemeyenler, seçimle gelen Türkiye Büyük Millet Meclisinin ilk toplantýsýný izleyen bir yýl sonuna kadar çýkartýlýr.
GEÇÝCÝ MADDE 9.– Ýlk genel seçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisinin Baþkanlýk Divaný kurulduktan sonra altý yýllýk süre içinde yapýlacak Anayasa deðiþikliklerini Cumhurbaþkaný, Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderebilir. Bu takdirde Türkiye Büyük Millet Meclisinin geri gönderilen Anayasa deðiþikliði hakkýndaki kanunu, aynen kabul edip tekrar Cumhurbaþkanýna gönderebilmesi, üye tamsayýsýnýn dörtte üç çoðunluðunun oyu ile mümkün olabilir.
GEÇÝCÝ MADDE 10.– Mahallî idare seçimleri en geç Türkiye Büyük Millet Meclisinin ilk toplantýsýný izleyen bir yýl içinde yapýlýr.
GEÇÝCÝ MADDE 11.– Anayasanýn halkoyu ile kabul edildiði tarihte Anayasa Mahkemesi asýl ve yedek üyesi olanlarýn kadrolarý ile görevleri devam eder. Bunlardan Anayasa Mahkemesince belli görevlere seçilenlerin bu suretle kazanmýþ olduklarý sýfatlarý saklý kalýr.
Anayasa Mahkemesi asýl üye sayýsý onbire ininceye kadar boþalan asýl üye kadrosuna, asýl ve yedek üye sayýsý toplamý onbeþe ininceye kadar da boþalan yedek üye kadrosuna seçim yapýlmaz. Anayasa Mahkemesinin yeni düzenlemeye intibaký saðlanýncaya kadar asýl üye sayýsýnýn onbirden, asýl ve yedek üye sayýlarý toplamýnýn onbeþden aþaðý düþmesi nedeniyle yapýlacak seçimlerde bu Anayasanýn kabul ettiði esasa ve sýraya uyulur.
Anayasa Mahkemesi asýl üye sayýsý onbire ininceye kadar dava ve iþlerde 22.4.1962 gün ve 44 sayýlý Kanunun öngördüðü toplanma yeter sayýsý uygulanýr.
GEÇÝCÝ MADDE 12.– 13.5.1981 gün ve 2461 sayýlý Hâkimler ve Savcýlar Yüksek Kurulu Kanununun geçici 1 inci maddesi uyarýnca Yargýtay ve Danýþtaydan Kurulun asýl ve yedek üyeliðine; 1730 sayýlý Yargýtay Kanununa 25.6.1981 gün ve 2483 sayýlý Kanunla eklenen geçici maddeuyarýnca Cumhuriyet Baþsavcýlýðý ile Cumhuriyet Baþsavcývekilliðine; 6.1.1982 gün ve 2575 sayýlý Danýþtay Kanununun geçici 14 üncü maddesinin ikinci fýkrasý uyarýnca Danýþtay Baþkanlýðýna, Baþsavcýlýðýna, baþkanvekillikle-rine ve daire baþkanlýklarýna, Devlet Baþkanýnca seçilmiþ bulunanlar, seçildikleri dönem için bu görevlerine devam ederler.
6.1.1982 gün ve 2576 sayýlý Kanunun geçici maddelerinin idarî mahkemeler baþkan ve üyeliklerine atamalara iliþkin hükümleri de saklýdýr.
GEÇÝCÝ MADDE 13.– Hâkimler ve Savcýlar Yüksek Kuruluna Yargýtaydan seçilmesi gereken bir asýl ve bir yedek üyenin seçimleri Anayasanýn yürürlüðe girdiði tarihi izleyen yirmi gün içinde yapýlýr.
Seçilen üyeler göreve baþlayýncaya kadar Kurul, toplantý yeter sayýsýný oluþturacak yedek üyenin katýlmasýyla çalýþmalarýný yapar.
GEÇÝCÝ MADDE 14.– Sendikalarýn gelirlerini Devlet bankalarýnda muhafaza etmelerine iliþkin yükümlülükleri, Anayasanýn yürürlüðe girdiði tarihten itibaren en geç iki yýl içinde yerine getirilir.
GEÇÝCÝ MADDE 15.– 12 Eylül 1980 tarihinden, ilk genel seçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisinin Baþkanlýk Divanýný oluþturuncaya kadar geçecek süre içinde, yasama ve yürütme yetkilerini Türk milleti adýna kullanan, 2356 sayýlý Kanunla kurulu Millî Güvenlik Konseyinin, bu Konseyin yönetimi döneminde kurulmuþ hükümetlerin, 2485 sayýlý Kurucu Meclis Hakkýnda Kanunla görev ifa eden Danýþma Meclisinin her türlü karar ve tasarruflarýndan dolayý haklarýnda cezaî, malî veya hukukî sorumluluk iddiasý ileri sürülemez ve bu maksatla herhangi bir yargý merciine baþvurulamaz.
Bu karar ve tasarruflarýn idarece veya yetkili kýlýnmýþ organ, merci ve görevlilerce uygulanmasýndan dolayý, karar alanlar, tasarrufta bulunanlar ve uygulayanlar hakkýnda da yukarýdaki fýkra hükümleri uygulanýr.
(Son fýkra mülga: 3.10.2001-4709/34 md.)
GEÇÝCÝ MADDE 16.– Anayasanýn halkoylamasýna iliþkin oy verme kütüðünde ve sandýk listesinde kaydý ve oy kullanma yeterliði bulunduðu halde hukukî veya fiilî herhangi bir mazereti olmaksýzýn halkoylamasýna katýlmayanlar, Anayasanýn halkoylamasýný takip eden beþ yýl içinde yapýlacak genel ve ara seçimleri ile mahallî seçimlere ve diðer halkoylamalarýna katýlamazlar, seçimlerde aday olamazlar.

I. Anayasanýn deðiþtirilmesi, seçimlere ve halkoylamasýna katýlma
MADDE 175.– (Deðiþik: 17.5.1987 - 3361/3 md.) Anayasanýn deðiþtirilmesi Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayýsýnýn en az üçte biri tarafýndan yazýyla teklif edilebilir. Anayasanýn deðiþtirilmesi hakkýndaki teklifler Genel Kurulda iki defa görüþülür. Deðiþtirme teklifinin kabulü Meclisin üye tamsayýsýnýn beþte üç çoðunluðunun gizli oyuyla mümkündür.
Anayasanýn deðiþtirilmesi hakkýndaki tekliflerin görüþülmesi ve kabulü, bu maddedeki kayýtlar dýþýnda, kanunlarýn görüþülmesi ve kabulü hakkýndaki hükümlere tâbidir.
Cumhurbaþkaný Anayasa deðiþikliklerine iliþkin kanunlarý, bir daha görüþülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderebilir. Meclis, geri gönderilen Kanunu, üye tamsayýsýnýn üçte iki çoðunluðu ile aynen kabul ederse Cumhurbaþkaný bu Kanunu halkoyuna sunabilir.
Meclisce üye tamsayýsýnýn beþte üçü ile veya üçte ikisinden az oyla kabul edilen Anayasa deðiþikliði hakkýndaki Kanun, Cumhurbaþkaný tarafýndan Meclise iade edilmediði takdirde halkoyuna sunulmak üzere Resmî Gazetede yayýmlanýr.
Doðrudan veya Cumhurbaþkanýnýn iadesi üzerine, Meclis üye tamsayýsýnýn üçte iki çoðunluðu ile kabul edilen Anayasa deðiþikliðine iliþkin kanun veya gerekli görülen maddeleri Cumhurbaþkaný tarafýndan halkoyuna sunulabilir. Halkoylamasýna sunulmayan Anayasa deðiþikliðine iliþkin Kanun veya ilgili maddeler Resmî Gazetede yayýmlanýr.
Halkoyuna sunulan Anayasa deðiþikliklerine iliþkin kanunlarýn yürürlüðe girmesi için, halkoylamasýnda kullanýlan geçerli oylarýn yarýsýndan çoðunun kabul oyu olmasý gerekir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Anayasa deðiþikliklerine iliþkin kanunlarýn kabulü sýrasýnda, bu Kanunun halkoylamasýna sunulmasý halinde, Anayasanýn deðiþtirilen hükümlerinden, hangilerinin birlikte hangilerinin ayrý ayrý oylanacaðýný da karara baðlar.
Halkoylamasýna, milletvekili genel ve ara seçimlerine ve mahallî genel seçimlere iþtiraki temin için, kanunla para cezasý dahil gerekli her türlü tedbir alýnýr.
II. Baþlangýç ve kenar baþlýklar
MADDE 176.– Anayasanýn dayandýðý temel görüþ ve ilkeleri belirten baþlangýç kýsmý, Anayasa metnine dahildir.
Maddekenar baþlýklarý, sadece ilgili olduklarý maddelerin konusunu ve maddeler arasýndaki sýralama ve baðlantýyý gösterir. Bu baþlýklar, Anayasa metninden sayýlmaz.
III. Anayasanýn yürürlüðe girmesi
MADDE 177.– Bu Anayasa, halkoylamasý sonucu kabul edilip Resmî Gazetede yayýmlanmasý ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasasý olur ve aþaðýda gösterilen istisnalar ile bu istisnalarýn yürürlüðe girmesine ait hükümler dýþýnda bütünüyle yürürlüðe girer.
a) ÝKÝNCÝ KISIM II. Bölümdeki; kiþi hürriyeti ve güvenliði, basýn ve yayýmla ilgili hükümler, toplantý hak ve hürriyetleri,
III. Bölümdeki çalýþma ile ilgili hükümler, toplu iþ sözleþmesi, grev hakký ve lokavt ile ilgili hükümler,
Bu hükümler yeni kanunlarý çýkarýldýðýnda veya mevcut kanunlarda deðiþiklik yapýldýðýnda ve her halde en geç Türkiye Büyük Millet Meclisi göreve baþladýðýnda yürürlüðe girer. Ancak bu hükümler yürürlüðe girinceye kadar mevcut kanunlar ve Millî Güvenlik Konseyinin bildiri ve kararlarý uygulanýr.
b) ÝKÝNCÝ KISIM’daki; siyasî faaliyette bulunma haklarý ile siyasî partilerle ilgili hükümler, bunlara dayalý olarak yeniden hazýrlanacak Siyasî Partiler Kanununun;
Seçme ve seçilme hakký ise yine bu hükümlere dayalý olarak hazýrlanacak Seçim Kanununun;
Yayýmlanmasý ile yürürlüðe girer.
c) ÜÇÜNCÜ KISIM’daki; yasama ile ilgili hükümler;
Bu hükümler ilk milletvekili genel seçimi sonucunun ilaný ile birlikte yürürlüðe girer. Ancak bu bölümdeki Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkilerine iliþkin hükümleri, 29 Haziran 1981 gün ve 2485 sayýlý Kurucu Meclis Hakkýnda Kanun hükümleri saklý kalmak üzere Türkiye Büyük Millet Meclisi göreve baþlayýncaya kadar Millî Güvenlik Konseyince yerine getirilir.
d) ÜÇÜNCÜ KISIM’daki; Cumhurbaþkaný baþlýðý altýndaki görev ve yetkileri ile Devlet Denetleme Kurulu, Bakanlar Kurulu baþlýðý altýndaki tüzükler, Millî Savunma, olaðanüstü yönetim usulleri, idare baþlýðý altýndaki mahallî idareler ile Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu hariç diðer hükümler ve Devlet Güvenlik Mahkemeleri hariç yargýya iliþkin bütün hükümler Anayasanýn halkoylamasý sonucunda kabulünün Resmî Gazetede ilaný ile birlikte yürürlüðe girer. Cumhurbaþkaný ve Bakanlar Kuruluna ait yürürlüðe girmeyen hükümler Türkiye Büyük Millet Meclisinin göreve baþlamasý ile, mahallî idareler ile Devlet Güvenlik Mahkemelerine iliþkin hükümler ise ilgili kanunlarýn yayýmlanmasý ile yürürlüðe girer.
e) Anayasanýn halkoylamasý sonucu kabulünün ilanýyla birlikte yürürlüðe girecek hükümleri ve mevcut ve kurulacak kurum, kuruluþ ve kurullar için yeniden kanun yapýlmasý veya mevcut kanunlarda deðiþiklik yapýlmasý gerekiyorsa bunlara iliþkin iþlemler mevcut kanunlarýn Anayasaya aykýrý olmayan hükümleri veya doðrudan Anayasa hükümleri, Anayasanýn 11 inci maddesi gereðince uygulanýr.
f) Kesinhesap kanunu tasarýlarýnýn görüþülme usulünü düzenleyen 164 üncü maddenin ikinci fýkrasý hükmü 1984 yýlýndan itibaren uygulanmaya baþlanýr.

TÜRKÝYE CUMHURÝYETÝ ANAYASASINA
ÝÞLENEMEYEN GEÇÝCÝ MADDELER
3.10.2001 tarihli ve 4709 sayýlý Kanunun geçici maddesi
GEÇÝCÝ MADDE – A) Bu Kanunun 24 üncü maddesi ile Anayasanýn 67 nci maddesine son fýkra olarak eklenen hüküm bu Kanunun yürürlüðe girmesinden sonra yapýlacak ilk genel seçimde uygulanmaz.
B)Bu Kanunun 28 inci maddesi ile Anayasanýn 87 nci maddesinde yapýlan deðiþiklik, bu Kanunun yürürlük tarihinden önce, Anayasanýn 14 üncü maddesindeki fiilleri iþleyenler hakkýnda uygulanmaz.
27.12.2002 tarihli ve 4777 sayýlý Kanunun geçici maddesi
GEÇÝCÝ MADDE 1.– Türkiye Cumhuriyeti Anayasasýnýn 67 nci maddesinin son fýkrasý, Türkiye Büyük Millet Meclisinin 22 nci Dönemi içinde yapýlacak ilk ara seçimde uygulanmaz.

1982 Anayasasý:
• 12 Eylül 1980’de asker yönetime el koydu. Böylece ülke yönetimine iliþkin tüm görev ve yetkileri Milli Güvenlik Konseyi (MGK) yürütüldüðü geçici bir dönem baþlamýþtýr. MGK’nýn yetkileri:
• MGK Baþkaný Cumhurbaþkanýn yetkilerine sahipti Milli Güvenlik Konseyi de Anayasanýn Cumhuriyet Senatosuna ve TBMM’nin yetkilerine sahipti.
• Konsey Anayasayý deðiþtirme yetkisine sahipti. Bu yetki ile Konsey Kurucu Ýktidar özelliðini taþýmaktadýr.
• Konseyce yapýlan iþlemler, çýkarýlan kanunlar hakkýnda Anayasaya aykýrýlýktan yargý yoluna baþvurulamazdý.
• Bakanlara kamu personeli hakkýnda uygulanacak iþlemler ve alýnacak kararlar için yürütmenin durdurulmasý istemi ileri sürülemezdi.
• Milli Güvenlik Konseyi 1981 yýlýnda Kurucu Meclis hakkýnda kanun ile yeni bir anayasa çalýþmalarýna baþlamýþtýr. Bu kanuna göre Kurucu Meclisin görevleri:
• Yeni anayasayý ve bu anayasanýn halk oyuna sunuluþunu hazýrlamak.
• Siyasi partiler kanunu hazýrlamak ve seçim kanunu hazýrlamak.
• TBMM kurulup göreve baþlayýncaya kadar yasama yetkisine dayanarak, kanun koyma, deðiþtirme, kaldýrma görevlerini yapma.
• Kurucu Meclis 2 kanattan oluþuyordu. Milli Güvenlik Konseyi (askeri kanat) Danýþma Meclisi (sivil kanat). Danýþma Meclisi, kanun tasarýsý ve teklifleri ile Anayasa metnini hazýrlayýp MGK’ya sunuyordu. MGK bu metinleri deðiþtirerek ya da tam olarak kabul edip Resmi Gazetede yayýnlýyordu. Danýþma Meclisi 120+40 üyeden oluþuyordu. 40 üye doðrudan MGK’ca seçiliyordu. 120 üye ise; her ilin Valileri kendi iline ait kontenjanýn 3 katý kadar üyeyi MGK’ya bildiriyordu MGK da seçiyordu.

1982 Anayasasýnýn Özellikleri:
• Daha ayrýntýcýdýr.
• Geçiþ dönemi öngörmüþtür. Bir defaya mahsus olarak Cumhurbaþkanlýðý seçimi halka yaptýrýlmýþtýr.
• Katý ve serttir. Anayasa deðiþikliði Cumhurbaþkanlýðý onayý þartý ilk kez getirilir.
• Milli Güvenlik Konseyinin düzenlediði kanunlarýn anayasaya aykýrýlýðý iddia edilemez. 2001 deðiþiklikleriyle çýkarýlmýþtýr.
• Otoritenin aðýrlýðý artmýþtýr. Kamu yararýnýn, kiþilerin yararýndan önce geldiði düþüncesi ve anarþi kaygýlarý sebebiyle hak ve hürriyetlerde sýnýrlamalara gidilmiþtir. Güçlü devlet, otoriter idare kavramlarý ön plana çýkmýþtýr.
• Yürütme organý güçlendirilmiþtir. Cumhurbaþkaný makamý güçlendirilmiþtir.
• Siyasi karar alma mekanizmalarýndaki týkanýklarý giderici hükümler getirilmiþtir.
• Daha az katýlýmcý bir demokrasi modelini benimsemiþtir. Siyasi partilerin kadýn ve gençlik kolu gibi ayrýcalýk yaratan yan kuruluþlarý meydana getirme yasaklanmýþtýr. 1995 deðiþiklikleriyle hepsi çýkarýlmýþtýr. Seçim dönemi 5 yýla çýkartýlýr.

1982 Anayasasýnýn Baþlýca Özellikleri
Genel nitelikte deðil daha ayrýntýlý hazýrlanmýþtýr.Bu açýdan her iki anayasada kazuist sistemle hazýrlanmýþtýr.Bunun sebebi ise her iki anayasanýn da tepki niteliði taþýmasýdýr dolayýsýyla daha ayrýntýlý düzenlemeler mevcuttur.Bunun diðer bir sebebi ise siyasi kültürle alakalýdýr.Yaþanan siyasal sorunlara daha legalistik çözümler bulmak gerekçesi ile bu sistem kullanýlmýþtýr.82 anayasasý 61 ‘e göre daha kazuist bir karaktere sahiptir.Her iki anayasanýn baþlangýç kýsýmlarý mukayese edilirse 82’ninkinin daha uzun olduðu görülür.Ayrýca 1961 anayasasýnýn 151 madde ve 11 geçici maddesi mevcuttu. Fakat 1982 anayasasýnýn 177 maddesi ve 16 geçici maddesi vardýr.Ayrýca 1961 anayasasýnýn herhangi bir maddesine tekabül eden 1982 anayasasý maddesi diðerine oranla daha uzun ve ayrýntýlý tutulmuþtur.
Sadece genel ilkeleri ortaya koyup bunlarýn uygulanmasýný kanunlara býrakma amacýný güden anayasa tipine “çerçeve anayasa “ denir.
Her iki anayasa da çerçeve anayasa tipini benimsemeyip birçok muhtemel durumlarý düzenleme isteyen kazuistik yönteme yer vermiþtir.Bir anayasa kazuistik ve katý ise o anayasa toplumun geliþmelerinin arkasýnda kalabilir.Çerçeve anayasa ise devlet hayatýna iliþkin içeriði olduðu için toplum geliþmesine uyan bir karakteri olur.Bu yüzden çerçeve anayasa kazuistik’e göre daha uzun ömürlü olur (Amerikan Anayasasý)

1982 Anayasasý ve 1961 Anayasasý Benzerlikleri:
• Askeri müdahale ile oluþmuþlardýr.
• Anayasalar yürürlüðe girmeden önce halk oyuna sunulmuþlardýr.
• Her iki Anayasanýn sivil kanadýnýn yetkileri sýnýrlýydý. Bakanlar kurulunu kurma, düþürme yetkileri yoktu.
• Her iki Anayasada bir askeri bir sivil kanadýn oluþturduðu kurallar aracýlýðýyla yapýlmýþtýr.
• 1961 Anayasasý Askeri kanat: Milli Birlik Komitesi, Sivil kanat: Temsilciler Kurulu. 1982 Anayasasý Askeri kanat: Milli Güvenlik Komitesi, Sivil kanat: Danýþma Meclisidir.

1982 Anayasasý ve 1961 Anayasasý Farklýlýklarý:
• 1961 Anayasasýnda yer alan Sivil Kanat (Temsilciler Kurulu) daha temsili nitelik taþýrken. 1982 Anayasasýnda Sivil Kanat Danýþma Meclisinin üyeleri atanmýþtýr. • CHP, CKMP 1961 Anayasanýn hazýrlanmasýnda rol alýrken 1982 Anayasasýnda yani Danýþma Meclisinde hiçbir siyasi parti yok. Danýþma Meclisi daha bürokratik bir görevdedir.
• Temsilciler Meclisi, Danýþma Meclisinden daha yetkiliydi.
• 1961 Anayasasýnda halk oylamasýnda ne olacaðý belliyken (Anayasa kabul edilmez ise yeniden seçim yapýlacak ve yeni Temsilciler Meclisi kurulacaktý). 1982 Anayasasýnda böyle bir hüküm yoktu.
• 1961 Anayasasýnda siyasi partiler kamuoyu oluþturma açýsýndan rol alýrken. 1982 Anayasasýnda hiç bir muhalif harekete izin verilmemiþtir.
• 1982 Anayasasý halk oyuna sunulurken Cumhurbaþkanlýðý seçimi de yapýlmýþtýr.

1982 Anayasasý 1961 anayasasýna göre daha “katý” bir niteliktedir.
Bütün anayasalarda olduðu gibi 82 anayasasýnda da geçici hükümler vardýr.Normal yönetime geçiþ için bir süreç öngörülmüþtür.83 halkoylamasýyla direk sivil hayata geçilmemiþtir.Bunun için tedricen (yavaþ yavaþ) bir geçiþ uygun görülmüþtür.Ve böylece bir müddet daha sivil hayat denetlenmiþtir. 1980-1983 arasýnda doðrudan doðruya askeri yönetim 1983’ten sonra ise metinlerin öngördüðü süreyle bir geçiþ süreci yaþanmýþtýr.M.G.K. baþkaný Kenan Evren’in Cumhurrbaþkaný olmasýyla sivil hayat denetim altýnda tutulabilecekti.

1982 anayasasý Otorite –hürriyet dengesinde otoritenin aðýrlýðýný arttýrmýþtýr.
61’e tepki olarak otoriteyi arttýrmak için kiþi özgürlükleri alabildiðine artýrýlmýþtýr.1961 anayasasý 11.maddesinde kiþi hak ve hürriyetlerinin güvence altýna alýndýðý görülür.1971’de bu madde deðiþmiþ olsa bile yine de sýnýrlayýcý bir formül içermesi zordur.Fakat 1982 anayasasý 13.maddesi son fýkrasýnda tüm hak ve hürriyetleri sýnýrlayýcý bir maddedir.

1982 anayasasý devlet yapýsý içinde yürütme organýný güçlendirmiþtir.
Yürütmede Cumhurbaþkanýnýn yetkileri oldukça güçlendirildi. Ayrýca baþbakanýn yetkileri de 61’e göre oldukça güçlendirildi.
1982 Anayasasý 1961 Anayasasýna Oranla Daha Az katýlmacý bir demokrasi modelini benimsemiþtir.
1982 Anayasasý katýlmacý demokrasi anlayýþýný benimsemiþ ve belli ölçüde depolitizasyonu amaçlamýþtýr.Bu amaç anayasanýn çeþitli hükümlerine yansýmýþtýr.Bunlar:
a) Siyasi Partilerin teþkilatlanmasý üzerine yasaklar
b) Siyasi partilerin tüzel kiþilerle olan iliþkileri üzerine yasaklar.
c) Siyasi amaçlý direniþler üzerine yasaklar.
d) Dernekler üzerine yasaklar.
e) Dernek gösteri yürüyüþ ve toplantýlarý üzerine yasaklar
f) Kamu kurumlarý üzerine yasaklar
e) Son olarak da TBMM seçim dönemi 5 yýla çýkmýþ ve en fazla bir ara seçim yapýlabileceði esasý konmuþtur.

Sivil toplum kuruluþlarýnýn siyasi partilerle iþbirliðinde bulunmalarýný ve siyasi faaliyete girmelerini yasaklayan bu hükümlerin hemen tümü 1995’teki anayasa deðiþikliði ile kaldýrýlmýþtýr.
1982 anayasasýnýn deðiþik 68 maddesindeki yasaklar daha detaylý incelenirse siyasal parti faaliyetleri açýsýndan þu sýnýrlamalarý getirdiði anlaþýlýr:
aa) Devletin ülkesi ve milleti ile bütünlüðü
bb) Cumhuriyet Ýlkesi:Bu ilke monarþik partileri yasaklamaktadýr.
cc) Demokratik Devlet Düzeni:AY.madde 68’de yer alan insan haklarý millet egemenliði ve demokratik devlet ilkeleri insan haklarýna dayanan hürriyetçi çok partili demokrasiyi reddeden ve diktacý partileri yasaklamaktadýr.
dd) laiklik ee)Sýnýf veya Zümre diktatörlüðünün yasaklanmasý
1982 anayasasý siyasal partilere devlet yardýmýndan bahsetmemiþtir.

1-1982 Anayasasýnýn temel haklar konusundaki yaklaþýmý:
1961 anayasasýnýn “insan haklarýna dayalý” deyiminin yerine 1982 anayasasý “insan haklarýna saygýlý” deyimini kullanmýþtýr.Bu iki deyim arasýnda bir anlatým farký ötesinde temel bir anlam ve yaklaþým farký olduðunu savunmak güçtür.
2-Temel Hak ve Hürriyetlerin Sýnýrlanmasý:
1982 Anayasasýnýn temel hak ve hürriyetlerin sýnýrlanmasý konusunda kabul ettiði temel kural bazý noktalardan 1961 anayasasýnýn benimsediði sisteme benzemekte,bazý noktalardan ise ondan ayrýlmaktadýr.Benzer unsurlar sýnýrlamanýn “Anayasanýn sözüne ve ruhuna uygun olmasý” ve “kanunla” yapýlmasýdýr.1961 anayasasý genel olarak her temel hak ve hürriyetin hangi sebeplerle sýnýrlanabileceðini o hürriyetle ilgili maddede belirtilmiþ fakat bunun yanýnda 11.maddenin 2.fýkrasýnda “kanun; kamu yararý, genel ahlak, kamu düzeni ,sosyal adalet ve milli güvenlik gibi sebeplerle de olsa bir hakkýn ve hürriyetin özüne dokunamaz”hükmüne yer vermiþtir.
1982 anayasasýnýn 13.maddesindeki düzenleme bu tartýþmaya kesin olarak son verme amacýný güder görünmektedir.Görülüyor ki maddenin son fýkrasý genel sýnýrlama sebeplerinin temel hak ve hürriyetlerin tümü için geçerli olduðunu ifade eder. Böylece 1982 anayasasý 1961 anayasasýnýn hürriyetlerin sýnýrlandýrýlmasý konusunda kabul ettiði “kademeli sistem” den uzaklaþmýþtýr. Bunun sonucu olarak her temel hak ve hürriyet kendisine özgü niteliðine ve özelliklerine bakýlmaksýzýn 13.maddede gösterilen sebeplerden biri veya birkaçý ile sýnýrlandýrýlabilecektir. 1961 ve 1982 anayasalarýnýn hürriyetlerin sýnýrlanmasý konusunda en önemli farký aslýnda kanunla sýnýrlama sebeplerinin arttýrýlmýþ veya görülebileceði gibi hakkýn özü kriterinin yerine “demokratik toplum düzeninin gerekleri” kriterine geçilmiþ olmasýndan çok doðrudan doðruya Anayasadan kaynaklanan bu tür sýnýrlamalarýn 1961 anayasasý ile kýyaslanamayacak kadar çok olmasýdýr.
1982 anayasasý hakkýn özü kavramýna yer vermeyerek onun yerine “demokratik toplum düzeninin gerekleri” kriterini kabul etmiþti.Getirilen bu kýstas 1961 anayasasýnýn kabul ettiði öze dokunmama kýstasýndan daha belirgin,uygulanmasý daha kolay olan bir kýstastýr
1961 anayasasýnýn 124.maddesinin yorumundan çýkan duruma oranla hürriyetlerin korunmasý açýsýndan 3 üstünlüðü vardýr.Biri ölçülülük ilkesinin açýkça benimsenmiþ olmasýdýr. Buna göre savaþ seferberlik sýkýyönetim veya olaðanüstü hallerde temel hak ve hürriyetlerin kullanýlmasý ancak “durumun gerektirdiði ölçüde” durdurulabilir.Ýkincisi bu tedbirlerin “milletlerarasý hukuktan doðan yükümlülükleri ihlal etmemesi þartýdýr.Bu yükümlülüklerden kasýt Türkiye’nin taraf olduðu çeþitli insan haklarý sözleþmeleridir.Üçüncüsü savaþ seferberlik ve sýkýyönetim durumlarý ile olaðanüstü hallerde dahi hiçbir þekilde durdurulamayacak ve ihlal edilemeyecek bazý temel hak ve hürriyetlerden oluþan bir çekirdek alan yaratmaktadýr. Bu 3 güvence;olaðanüstü durumlarda da hayli etkin bir anayasaya uygunluk denetimi yapma imkanýný tanýmaktadýr

2-Devletin Ekonomik Hayata Müdahalesinin Ölçüsü:
1961 anayasasýnda devletin ekonomik ve sosyal hayata müdahalesinin ilkelerini belirleyen genel bir hüküm yer almýþtý. 82 anayasasý devletin ekonomik hayata müdahalesiyle
ilgili böyle genel bir hükme yer vermemiþ olmasýyla birlikte devlet müdahalesine iliþkin hükümler anayasanýn çeþitli maddelerine serpiþtirilmiþ bulunmaktaydý.
61 anayasasý planlamanýn araçlarý arasýnda ekonomik kalkýnma hedefi kadar sosyal devlet anlayýþýnýn gereði olan sosyal önceliklere de aðýrlýk vermiþtir. Buna karþýlýk 82 anayasasýnýn daha çok milli tasarrufu ve üretimi arttýrmak,fiyatlarda istikrar ve dýþ ödemelerde denge saðlamak,yatýrým ve istihdamý geliþtirmek gibi salt ekonomik amaçlarý vurguladýðý görülmektedir.Diðer bir deyimle 1982 anayasasýnýn planlama anlayýþý liberal bir ekonomik politika ile daha kolay baðdaþabilecek niteliktedir.
Türkiye’de 1924 ve 1961 Anayasalarýnda Kuvvetler Ayrýlýðý: Türkiye’de 1924 anayasasýnýn kuvvetler birliði ve görevler ayrýlýðý,1961 anayasasýnýn ise “yumuþak kuvvetler ayrýlýðý” sistemini kabul ettiði,bu açýdan iki anayasa arasýnda önemli fark olduðu görüþü yaygýndýr. Fakat aslen,her iki halde de yürütme yetkisi Cumhurbaþkaný ve onun tayin edeceði Bakanlar Kurulu tarafýndan kullanýlmaktadýr.Her iki anayasada da yürütme organýnýn mahfuz bir düzenleme yetkisi yoktur.Her iki anayasa idari iþlemlerin mutlaka kanuna dayanmasý zorunluluðunu ve kanun olmayan yerde idarenin de olamayacaðý ilkesini kabul etmiþtir.Her iki anayasa yasama iþlemlerine ,yürütme iþlemlerinden daha üstün bir hukuki güç tanýmýþtýr.
1982 Anayasasýnda Kuvvetler Ayrýlýðý: dikkati çeken fark 61’de yürütmenin sadece bir “görev” olarak nitelendirilmiþ olmasýna karþýlýk 82 anayasasýnýn yürütmeyi bir yetki ve görev olarak nitelendirmesidir. 1982 anayasasýna göre Cumhurbaþkaný’nýn yasamaya iliþkin yetkileri arasýnda TBMM’yi gerektiðinde toplantýya çaðýrmak, kanunlarý tekrar görüþülmek üzere meclise iade etmek,kanunlarý yayýnlamak,anayasa deðiþikliklerini halkoyuna sunmak hakimleri seçmektir. anayasa yürütme ile ilgili alanlarda da Cumhurbaþkanýna bazý atama iþlerini yapmak,belirli kiþilerin cezalarýný hafifletmek veya kaldýrmak gibi birtakým yetkiler vermiþtir.
Yürütme Fonksiyonunun Niteliði: 1924 anayasasý tüzüklerden,1961 anayasasý tüzük ve yönetmeliklerden açýkça söz etmiþtir.1961 anayasasýnda 1488 sayýlý kanunla yapýlan deðiþiklik yürütmenin düzenleyici iþlemlerine KHK’leri (kanun hükmünde kararnameler) de eklemiþtir.1982 anayasasý her üç düzenleyici iþlem türüne de yer vermiþtir.Görülüyor ki cumhuriyetin bütün anayasalarýnda yürütme organýna düzenleyici iþlemler yapma yetkisi doðrudan doðruya anayasadan doðmuþtur.

1961 ve 1982 Anayasalarý birbirine benzer
12 Eylül 1980 harekatý sonucunda Danýþma Meclisi’nce hazýrlanýp Milli Güvenlik Konseyi’nce son þekli verilen Anayasa 2709 sayýlý ve 18 Ekim 1982 tarihli kanun olarak 20 Ekim 1982 tarihli Resmi Gazete’de yayýmlanmýþ bulunmaktadýr. 1961 ve 1982 Anayasalarý’nýn birbirine benzeyen yönlerini sýralamak gerekirse, ikisi de olaðanüstü olaylarýn ardýndan gelen olaðanüstü dönemlerin ürünüdürler: 1961 Anayasasý 27 Mayýs’ýn; 1982 Anayasasý 12 Eylül’ün. Yapýlýþ tarzlarý da birbirine benzer, her ikisi de seçimden çýkmamýþ bir mecliste yapýlýp halkoylamasýna sunulmuþtur. Üçüncü benzerlik sistematik açýdandýr. Her ikisinin de düzenleniþ yapýsý, ‘Baþlangýç, Genel Esaslar, Temel Haklar ve Ödevler, Devletin Temel Kuruluþu, Geçici Hükümler ve Son Hükümler’ biçimindeki kýsým sýralanýþýyla birbirinin aynýdýr. 12 Eylül hareketinin amaçlarý, Milli Güvenlik Konseyi Baþkaný tarafýndan düzenlenen 16 Eylül 1980 tarihli basýn toplantýsýnda þöyle özetlenmiþtir:
1.Milli Birliði korumak,
2.Anarþi ve terörü önleyerek can ve mal güvenliðini tesis etmek,
3.Devlet otoritesini hakim kýlmak ve korumak,
4.Toplumsal barýþý, milli anlayýþý ve beraberliði saðlamak,
5.Toplumsal adalete, ferdi hak ve hürriyete ve insan haklarýna dayalý laik cumhuriyet rejimini iþlerli kýlmak,
6.Ve nihayet makul bir sürede yasal düzenlemeleri tamamladýktan sonra sivil iradeyi yeniden tesis etmek.
1982 Anayasasý’nýn en belirgin niteliði ve yeniliði Atatürkçülüðe verdiði yer olmuþtur. Atatürkçülük her türlü düþüncenin üstünde bir yol gösterici temel ilke olarak Anayasa’da yer almaktadýr. Anayasanýn meþruluðu, Atatürk’e baðlýlýk, ulusal varlýðýn korunmasý ve yüceltilmesi, doðal haklar, ulus iradesinin üstünlüðü, gerçek anlamýna uygun bir güçler ayrýlýðý, laiklik ile anayasaya baðlýlýk ve bekçilik 1982 Anayasasý’nýn Baþlangýç’ýndan çýkartýlabilecek ilkelerdir.15 1982 Anayasasý’nýn yasama konusunda getirdiði en büyük yenilik ise 1961 Anayasasý’nda Millet Meclisi ile Cumhuriyet Senatosu’ndan oluþan yasama organýný ‘Türkiye Büyük Millet Meclisi’ adý altýnda milletçe genel oy ile her beþ yýlda bir seçilen 550 milletvekilinden kurulu tek meclisten oluþturmasýdýr. 1961 Anayasasý’ndan farklý bir yenilik olarak 1982 Anayasasý’nýn ‘Genel Esaslar’ baþlýklý birinci kýsmýnda Cumhuriyetin nitelikleri sayýlýrken toplumun huzuru, milli dayanýþma ve adalet anlayýþý ve Atatürk milliyetçiliðine baðlýlýk esaslarý yer almaktadýr. Anayasanýn ‘Temel Haklar ve Ödevler’ baþlýklý ikinci kýsmýnda 1961 Anayasasý’ndan farklý bir yaklaþým içeren ‘Temel Haklar ve Hürriyetler kiþinin topluma, ailesine ve diðer kiþilere karþý ödev ve sorumluluklarýný da ihtiva eder’ hükmü de temel hak ve özgürlüklerin niteliðini belirten 12.maddede belirtilmiþtir.
Ayrýca, ‘Cumhuriyetin Temel Organlarý’ baþlýklý üçüncü kýsmýn Yasama baþlýklý birinci bölümünde Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin göreve baþlarken yaptýðý ant içmeyi düzenleyen 81.madde, 1961 Anayasasý’nýn 77.maddesine göre, geniþletilerek, Atatürk ilke ve Ýnkýlaplarýna baðlýlýk ile Anayasa’ya sadakatten ayrýlmamak gibi esaslar eklenmiþ bulunulmaktadýr.
1982 Anayasasý, devletin baþý olan ve bu sýfatla Türkiye Cumhuriyeti’ni ve Türk milletinin birliðini temsil eden Cumhurbaþkanýnýn Anayasa’nýn uygulanmasýný ve devlet organlarýnýn düzenli ve uyumlu çalýþmasýný gözeteceðini hükme baðlamakta ve Cumhurbaþkanýnýn 104.maddede yer alan görev ve yetkilerini 1961 Anayasasý’nýn 97.maddesine göre geniþleterek ve bir araya getirerek, yasama, yürütme ve yargý ile ilgili yetkilerini ayný maddede ayrý ayrý düzenlemektedir. Anayasa’nýn yürütme alanýnda da getirdiði yeniliklerden söz etmek gerekirse; 108. maddede “Devlet Denetleme Kurulu’nun, Ýdarenin hukuka uygunluðunun düzenli ve verimli biçimde yürütülmesinin ve geliþtirilmesinin saðlanmasý amacý ile Cumhurbaþkanlýðýna baðlý olarak kurulduðu ve Cumhurbaþkanýnýn isteði üzerine, Silahlý Kuvvetler ve Yargý Organlarý dýþýnda, tüm kamu kurum ve kuruluþlarýnda her türlü inceleme, araþtýrma ve denetleme yapabileceði ve bu denetlemelerin meslek kuruluþlarý ile kamuya yararlý dernek ve vakýflara da teþmil edebileceði” ifade edilmektedir.

Ayrýca, Anayasa’nýn yürütme alanýnda getirdiði bir baþka yenilik, 119.maddede tabii afet ve aðýr ekonomik bunalým nedeni ile ilaný öngörülen ‘Olaðanüstü Hal’ ile yetinmeyerek, 120.maddede þiddet olaylarýnýn yaygýnlaþmasý ve kamu düzeninin ciddi þekilde bozulmasý nedenleri ile de ‘Olaðanüstü Hal’ ilanýna olanak tanýmasý ve böylelikle sýk sýk sýkýyönetime baþvurulmasýný önlemesidir.1982 Anayasasý’nýn kamuoyunda belki de en çok konuþulan yeniliklerinden birisi de, ‘YÖK’ olarak kýsaltýlmýþ Yüksek Öðretim Kurulu’nu bir Anayasa Kurumu olarak siyasal hayatýmýza katan 130 ve 131.madde hükümlerinde yer almaktadýr.
Burada 1982 Anayasasý kendisini öncekilerden ayýran en belirgin deðiþiklikleri ile ele alýnmaya çalýþýlmýþtýr. Yakýn geçmiþe bakýldýðýnda 1982 Anayasasý ile ilgili kamuoyunda pek çok tartýþmalarýn yapýldýðý görülmektedir. En temel eleþtiri 1961 Anayasasý’nýn kiþiye, 1982 Anayasasý’nýn ise devlete öncelik tanýdýðýna iliþkin geliþmiþtir.

1961 ve 1982 Anayasalarýnýn Karþýlaþtýrýlmasý
Her iki Anayasa da askerî müdahaleler sonucu hazýrlanmýþtýr.
• Her iki Anayasa da, bir kýsmý askerî müdahaleyi yapan bir kuruldan (Millî Birlik Kurulu ve Millî Güvenlik Konseyi), diðer kýsmý ise sivillerden (Temsilciler Meclisi ve Danýþma Meclisi) oluþan Kurucu Meclisler tarafýndan yapýlmýþtýr.
• Her iki Anayasanýn hazýrlanmasýnda da Kurucu Meclisin sivil kanadý (Temsilciler Meclisi ve Danýþma Meclisi) seçimle oluþmamýþtýr.
• Her iki durumda da, Kurucu Meclis tarafýndan hazýrlanan Anayasa, halk oyuna sunulmak suretiyle kesinleþmiþtir.
Farklarý ise:
•1961 Temsilciler Meclisi, 1982 Danýþma Meclisine oranla daha temsili niteliktedir.
•Temsilciler Meclisinde kapatýlan Demokrat Parti dýþýndaki iki parti (CHP ve CKMP) Anayasanýn hazýrlanmasýna katýlmýþlardýr. Oysa 1982 Anayasasýnýn hazýrlanmasýna hiçbir siyasal parti katýlmamýþtýr. Zira, Danýþma Meclisine üye olmanýn bir koþulu 11 Eylül 1980 tarihinde herhangi bir siyasî partinin üyesi olmamaktýr.
•1961 Anayasasýnda halkoylamasýna sunulan metnin kabul edilmemesi durumunda ne yapýlacaðý belirtilmiþti. Bu durumda yeni Temsilciler Meclisi seçilecek, Anayasa hazýrlama çalýþmalarýna tekrar baþlanacaktý. 1982 Anayasasýnýn hazýrlanmasý sisteminde ise, halkoylamasýna sunulan Anayasanýn reddi halinde ne olacaðý belirtilmemiþtir. Bu nedenle tasarý reddedildiðinde askerî idarenin bir süre daha sürme düþüncesinin akla geldiðine iþaret edilmiþtir.
•1961 halkoylamasýnda Demokrat Parti dýþýnda siyasal partiler kamuoyu oluþturulmasýnda aktif rol oynamýþlardýr. Oysa 1982 Anayasasýnýn oylanmasýnda siyasal partilerin bir rolü olmamýþtýr.