Musevilik
Yahudiler bir ýrk yada, Ýsrail'de yaþayanlar dýþýnda, bir ulus deðildir. Daha çok kültürleri ve Musevilik olarak adlandýrýlan dinleriyle ayrýlýrlar. Ama günümüzde birçok Yahudi dindar deðildir ve kendi insanlarýna karþý güçlü bir baðlýlýk da duymaz. Dindar Yahudilerin inançlarý da farklýlýk gösterir. Önemli bir bölümü (ABD'dekiler dýþýnda) Ortodoks'tur. Bu, dinsel yaþamlarýný eskiden olduðu gibi sürdürmeye çalýþtýklarý, yani geleneklerine sýký sýkýya baðlý olduklarý anlamýna gelir. Küçük bir bölüm de kendileri­ni, ilerici, liberal, reformcu yada tutucu olarak adlandýrýr. Bu, Museviliði 16. yüzyýl­da etkilemeye baþlayan "çaðdaþlaþma" hare­ketlerinden birine baðlý olduklarýný anlatýr. Ama her dindar Yahudi, Museviliðin baþlýca inanç ve uygulamalarýný benimser. Musevilikte temel inanç tek Tanrý'nýn var­lýðýdýr ve yalnýzca ona tapýlýr. Tanrý insana, düþünme ve yaratma, doðru ile yanlýþ arasýn­da seçim yapma, ibadet ederek Tanrý'yla iliþkiye geçe bilme yetenekleri ve ölümsüz bir ruh baðýþlamýþtýr. Ýnsanýn "iyiliðe" ve "kötü­lüðe" eðilimi vardýr. Ama, günah iþlediði zaman tövbe edebilir ve eðer bunu yaparsa Tanrý onu affeder. Tanrý doðayý yönettiðine göre, insan tarihi­ne de yön verir. Tüm kadýn ve erkeklerin onun varlýðýný kabul edecekleri, isteklerine uyacaklarý ve böylece hep birlikte adalet, kardeþlik ve barýþ içinde yaþayacaklarý yetkin bir çaða doðru yol gösterir. Ortodoks Yahudi­ler bunun Mesih'in gelmesi ve anayurtlarýna dönmeleriyle gerçekleþeceðini ileri sürer.

Yahudiler bu sona ulaþmada özel bir so­rumluluklarý olduðuna inanýrlar. Ýnançlarýna göre Tanrý bu amaçla onlarý "seçmiþ", onlarla bir "Ahit" yapmýþ ve Tevrat'la, bunu kendile­rine bildirmiþtir. Ortodoks Musevilikte göre, Tevrat Tanrý buyruklarýnýn gerçek, deðiþmez bir belgesidir ve bu yüzden her ayrýntýsýna uyulmalýdýr. Ýlerici Yahudiler ise Tevrat'ýn, Tanrý tarafýndan bildirilmiþ de olsa, yanýlgýya düþebilen insanlarca yazýldýðýna; bu nedenle de çaðdaþ bilgi ve koþullarýn ýþýðýnda bazý deðiþiklikler olabileceðine inanýrlar. Musevilikte dinsel görevler, ahlaksal ve ibadetle ilgili olanlar biçiminde ikiye ayrýlýr. Ahlaksal açýdan Musevilerin doðru, adaletli, iyi, cömert olmalarý ve böylece "komþunu kendin gibi sev" buyruðuna uymalarý istenir. Musevilik genel olarak insanlar arasýndaki iliþkileri düzenlemenin yaný sýra, kan ile koca, ana baba ile çocuk, öðretmen ile öðrenci, tüccar ile müþteri, iþçi ile iþveren arasýndaki iliþkilerde doðru davranýþýn nasýl olmasý ge­rektiðini de en ince ayrýntýlarýna kadar be­lirler. Musevilikte, günlük dualar, yemeklerden önce ve sonra þükran sunma, beslenme kural­larý gibi, bazdan günlük yaþamý doðrudan etkileyen çok çeþitli ibadet gelenekleri vardýr. Þabat, haftanýn yedinci günüdür. Cuma günbatýmýndan cumartesi günbatýmýna kadar sürer. Bu, ibadetle uðraþýlan, bedensel ve ruhsal bir dinlenme günüdür. O gün ateþ yakýlmaz, yiyecekler bir gün öncesinden ha­zýrlanýr. Hatta, hastanýn yaþamý tehlikede deðilse, tedavi bile uygulanmaz. Musevilerin yýllýk takvimlerinde çok sayýda bayram vardýr. Bunlardan en önemlileri, son­baharda kutlanan ve tövbeye çaðrý olarak koç boynuzundan bir borunun üflendiði Roþ Ha­þana (Yýl Baþý) ile 10 gün sonra kutlanan, tümüyle ibadete ve günahlarýn kefaretini öde­yerek Tanrýyla barýþmaya adanmýþ olan Yom Kippur'dur (Kefaret Günü). Ayrýca, Tevrat' ta sözü edilen üç bayram da önemlidir. Hamursuz Bayramý (Pesah) baharda, 14 Ni-san'da, Ýsrail oðullarýnýn Mýsýr'dan çýkýþýný kutladýklarý özgürlük bayramýdýr. Yedi yada sekiz gün süren bayram boyunca mayasýz ekmek yenir. Hamursuz Bayramý, Mýsýr'dan kaçarken acele etmeleri gerektiði için ekineklerini mayasýz piþirmek zorunda kalan Yahudilerin anýsýna yapýlýr. Ýkincisi, Hamur­suz Bayramý'ndan yedi hafta sonra baþlayan Hamsin yada Þavuot Bayramý'dýr. Bu bay­ramda Tanrý'nýn Hz. Musa'ya Sina Daðý'nda On Emir'i bildirmesi kutlanýr. Üçüncüsü olan ve Çardaklar Bayramý da denen Sukkot bir sonbahar þenliðidir ve hasadýn bereketi için þükran sunulur. Ayrýca, daha az önemli Ya­hudi bayram ve þenlikleri de vardýr.

Bazý Yahudiler sinagoglarda her gün dua eder. Çoðu bunu yalnýzca Þabat günlerinde ya da daha seyrek yapar. Her sinagogda, içinde Tevrat'ýn yazýlý olduðu parþömen tomarlar bulunan Kutsal Sandýk vardýr. Her Þabat sabahý Tevrat'tan bölümler okunur. Haham dinsel öðütler verir; dualar ve þarkýlar söyle­nir. Kadýn ve erkeklerin ayrý yerlerde oturdu­ðu Ortodoks sinagoglarýnda ayinler baþtan sona Ýbrani’cedir. Ýlerici sinagoglarda ise yarý Ýbrani’ce, yarý o ülkenin dili kullanýlýr ve kadýn, erkek birlikte oturur. Musevilikte erkek çocuklar sekiz günlük­ken sünnet edilirler. Dinsel eðitim 5-6 yaþla­rýnda baþlar ve en az 13 yaþýna kadar sürer. Bu yaþtaki erkek çocuklar Bar Mitzva denen bir törenle dine kabul edilirler. Oldukça yeni ve henüz genel olarak kabul görmemiþ olan benzer bir tören kýzlar için de yapýlýr. Birçok ilerici sinagog 16 yaþýndaki kýz ve erkekler için grup töreni düzenler. Yahudi evlenme törenleri oldukça renklidir. Cenaze törenle­rinde ise kiþinin Tanrý'ya þükretmesi ve üzün­tülü zamanlarda olduðu kadar mutlu anlarda da onun düzeninin gerçekleþeceði dönemi beklemesi gerektiðini anlatan bir dua okunur.

Yahudilikte din kavramý ve din anlayýþý
 

YAHUDÝLÝKTE DÝN KAVRAMI VE DÝN ANLAYIÞI



Prof. Dr. Baki ADAM

Yahudilikte din kavramýnýn ne olduðuna, hangi kelimelerin din anlamýnda kullanýldýðýna geçmeden önce Yahudilik açýsýndan dinin ne anlam ifade ettiðine bakmak gerekir. Her din gibi Yahudilik de, kendinden baþka din tanýmaz. Ortodoks Yahudilerin anlayýþý böyledir. Bununla birlikte Yahudilik, kendisinin onayladýðý ilkeler bakýmýndan Yahudilik dýþýndaki bazý inanç biçimlerini reddetmez. Bunlarýn bütününü oluþturan sistemleri kendisi gibi birer din olarak tanýmasa da bu sistemlere uyanlarý kurtulmuþ gözüyle bakar, onlarý tamamen dalalette görmez. Çünkü bu ilkeler, Adem'den Sina'daki vahye kadar Allah'ýn bütün insanlýk için vahyettiði evrensel genel ilkelerdir. Bunlara "Þeva mitsvot bney Noah" (Nuhilerin yedi kanunu) adý verilir. Bu ilkeler þunlardýr:

1. Putperestlikten kaçýnmak,

2. Küfürden kaçýnmak,

3. Zinadan kaçýnmak,

4. Adaleti saðlayacak adalet kurumlarýný oluþturmak,

5. Kan dökmemek,

6. Hýrsýzlýk yapmamak,

7. Canlý hayvandan et koparýp yememek

Yahudi bilginlerine göre, Sina'daki vahiy öncesi dönemde yaþayan bütün insanlar gibi Ýsrailoðullarýnýn atalarý Ýbrahim, Ýshak ve Yakup da birer Nuhi idi[1]. Sina'da gerçekleþen vahiy olayýndan sonra Ýsrail ýrkýndan olanlar Tora'nýn buyruklarýyla mükellef kýlýndý. Diðer milletler ise, Nuh yasalarý üzerine hayatlarýný devam ettirmede serbest býrakýldýlar. Bu Nuh Yasalarý, vahiy yoluyla Tora'da Musa'ya bildirildi. Bu bakýmdan, bu yasalara Nuhilerin yanýnda Yahudilerin de uymasý gerekir. Özetle belirtmek gerekirse, Nuhiliðin yedi yasasý ayný zamanda Tora'nýn, yani Yahudilerin de yasasýdýr.

Daha önce maddeler halinde sýraladýðýmýz bu ilkeler, tamamen insanýn maslahatýna yönelik ilkelerdir. Bu ilkelerle, insanlarýn toplu halde barýþ ve huzur içinde yaþamalarýnýn güvence altýna alýnmasý hedeflenmiþtir. Bu ilkeler, beþ madde halinde Ýslami literatürde de yer almaktadýr. Ýyi tetkik edilirse, bütün dinlerde bu temel ilkelere rastlanabilir. O zaman buradan hareketle, dinin genel geçer bir tanýmýna ulaþmak da mümkün olabilir.

Din ile ilgili kavramlar

Eski Ahid'de dini ifade eden belli bir kavram yoktur. Yahudiler arasýnda da belli bir döneme kadar din karþýlýðýnda kullanýlan Ýbranice bir kavram olmamýþtýr. Cantwell Smith'in dediði gibi, Yahudiler kendi dinlerinden söz etmek istediklerinde çeþitli kelimeler, kavramlar, semboller kullanmýþlardýr.

Bugün batý dillerindeki "religion" karþýlýðýnda kullanýlan "dath" kelimesi, Babil sürgünü dönüþünde kullanýlmaya baþlamýþtýr. Ýlk defa Ezra ve Ester kitaplarýnda bu kelime "hüküm", "yargý", "kanun" anlamýnda kullanýlmýþtýr. Bu bakýmdan Mordachai Menahem Kaplan gibi bazý modern Yahudi din bilginleri, Yahudi kutsal metinlerinde ve rabbani metinlerde "religion" karþýlýðýnda hiçbir kelimenin kullanýlmadýðýný iddi etmiþlerdir. Solomon Zeitlin bu iddialarýn, Yahudi kültürünü bilmemekten kaynaklandýðýný ileri sürmektedir. Ona göre "dath" kelimesi, Tannaim literatüründe tam olarak din karþýlýðýnda kullanýlmýþtýr. O, bu görüþünü ispat etmek için Talmud'un Sukkah 56b bölümünde yer alan "Hamir et dato" ifadesini, "kanununu, yolunu deðiþtirdi" anlamý yerine "dinini deðiþtirdi" þeklinde tercüme etmiþtir[2].

"Dath" kelimesi, lugat anlamý itibarýyla "kanun, hüküm, yargý" gibi hukukla ilgili anlamlar ifade etmekle birlikte, Yahudi bilginler bu kelimeyi ortaçaðdan itibaren Batý dillerindeki "religion", ve Arapça'daki "din" kelimesiyle ayný anlamda kullanmaya baþlamýþlardýr. Maimonides gibi Müslümanlarla temasta olan Yahudi bilginler, Ýslami bir terim olan "usulu'd-din"i, "dinin esaslarý" anlamýnda "ikkarey ha-dat" þeklinde adapte etmiþlerdir[3]. Hýristiyan dünyasýyla temasta olanlar da bu kelimeyi "religion" karþýlýðýnda kullanmýþlardýr. Elijah Delmedigos'un Behinat ha-Dat (1496) isimli kitabý bunun örneðidir[4].

Ýbranice'de "dat"ýn yanýnda, lugat anlamý itibarýyla onunla ayný anlamý taþýyan "din" kelimesi de vardýr. Fakat bu kelimenin, Arapça'daki "din" kelimesi gibi bir kullanýmý yoktur. Bu kelime, "dath" gibi kanun anlamýna gelmekle birlikte ýstýlahtaki kullanýmý kanunun uygulanma boyutuyla ilgilidir. Bu kelime, "dath" kelimesiyle birlikte "kanun ve kanunun uygulanmasý" anlamýnda bir terim olarak da kullanýlýr. "Din" kelimesinin Kur'an-ý Kerim'deki "yevmi'd-din" gibi "yom ha-din" þeklinde, "hesap günü", "ilahi adaletin tecelli ettiði gün" anlamýnda kullanýmý da bulunmaktadýr. Ayný þekilde, "Bet-din þel ma'alah" (ilahi mahkeme) gibi bir terim de vardýr ki, bunun anlamý "ilahi mahkeme" demektir. Geleneðe göre, herkes Roþ-haþana ve Yom Kippur'da bu mahkemede yargýlanýr.

Din ile ilgili diðer bir terim "tora"dýr. Rabbani metinlerde ve diðer dini içerikli kitaplarda din anlamýnda genellikle bu terim kullanýlýr. Bu terimin Arapça'daki "din" terimi gibi bir çok anlamý bulunmaktadýr. Bu anlamlarý þu þekilde gruplandýrabiliriz:

1. Eðitim, öðretim, ilim,

2. Din, þeriat, kanun, hüküm, mezhep,

3. Musa'nýn þeriatý,

4. Musa'nýn beþ kitabý ve bundan kinaye Eski Ahid'in tümü,

5. Teori, sistem, bilimin herhangi bir branþýyla ilgili prensipleri ihtiva eden kýlavuz kitap.

Tarih kendini tekrarlar. Avraam, Yitshak ya da Yaakov hangi kovuðu oyarlarsa onlardan sonra gelenler bu kovukta kalacaklardýr.

Yahudi tarihine bir ailenin öyküsüyle devam ediyoruz. Tarih olarak M.Ö.18.yüzyýldayýz ya da 3700 yýl öncedeyiz.


Þimdiye kadar Avraam’dan bahsettik. O dünyaya tek tanrýcýlýðý yayma misyonunu üstlenen ilk Yahudiydi. Onun ailesi de bu misyonu devam ettirecektir. Dünyaya Tanrý kavramýný getirecek, insanlýðý ideal düzeye yeniden yükseltecektir.

Avraam’ýn farklý iki karýsýndan iki oðlu olur. Mýsýrlý karýsý Agar’dan Yiþmael ve kýsýr olduðu sanýlan karýsý Sara’dan Yitshak. Babasýnýn misyonunu devam ettirmeyi seçen Yitshak olur.

Burada Yisthak’ýn hayatýndan öyküler anlatmayacaðýz. Üzerinde durmak istediðimiz daha sonra Yahudi tarihinde de göreceðimiz bir düzen. Çünkü daha önce söylediðimiz gibi babalarýn hareketleri çocuklarýný baðlamaktadýr.

Bir vagonun tekerlekleri toprak yolda giderken derin oluklar oluþturur. Bunlara bir kere tekerlekler saplandý mý çýkmak çok zordur. Eðer iyi bir düzen kurabilirsen içinde kalýrsýn, eðer kötü bir düzense yine ona takýlýrsýn ve onu kýrmak, dýþýna çýkmak çok zordur.

Avraam, Yitshak ya da Yaakov iyi ya da kötü nasýl bir düzen kurarlarsa onlardan sonraki nesiller de o düzenin içinde kalacaklardýr. Tabii eðer oluþan oluklarý doldurmakla, yolu düzeltmekle, asfalt dökmekle ya da yeni taþ döþemekle uðraþmazlarsa ki bu büyük bir iþtir, tarihteki eski düzenlerde takýlýp kalacaklardýr.

TEKRARLAR

Yitshak’ýn hayatýnda gördüðümüz bir olay, Avraam’ýn yaþadýðý bir durumun tekrarýdýr. Bereþit Kitabý(20. Ve 21.bölümler) Avraam’ýn Filistinlerin ülkesine gittiðinden ve onlarla bir süre yaþadýðýndan bahseder. Ama bazý sorunlarý olur- örnek olarak onlar karýsý Sara’yý almak istemiþlerdir.

Yýllar sonra (Bereþit 26.bölüm) Yitshak ayný durumla karþýlaþýr. Israel’in kýyý þeridinde Filistinlerle yaþamaya baþlar ve onlar karýsý Rifka’yý almak isterler. Yine Yitshak’ýn hizmetkarlarýnýn Filistinlerin kralý Avimeleh’in hizmetkarlarýyla sorunlarý olur.

“ Yitshak gittiði zaman, Filistin için her þey kötüye gitmeye baþlar, ekonomileri çöker.”

Sonunda ne olur? Filistinler Yitshak’ý kovarlar. Oysa Tanah’ýn bize söylediði kadarýyla Yitshak bunu hakedecek bir davranýþta bulunmamýþtýr. Bunun dýþýnda Filistinler Yitshak’ýn açmýþ olduðu kuyularýn hepsini doldururlar. Bu ortadoðu gibi kurak iklimi olan ve suyun çok deðerli olduðu bir bölgede mantýksýz bir davranýþtýr.( Bu aslýnda antisemitlerin tarihte sürekli tekrarlanan bir davranýþýdýr. Yahudi varlýðýný silmek için kendilerine zarar verirler.)

Fakat sonra ilginç bir olay olur. Avimeleh Yitshak’a gelir ve “ görüyorum ki biz senin sayende zenginleþmiþiz” der. Çünkü Yitshak gidince, Filistin’de herþey kötüye gitmeye baþlar ve ekonomileri çöker. Hiçbir iþ yolunda gitmez ve Filistinler farkederler ki bu Yahudiler gittikleri için böyledir. Böylece kral bir anlaþma önerir ve Yitshak’tan geri dönmesini ister.

Bu, tarihte Yahudilerin Yahudi olmayanlarla karþýlaþmalarýnda hep gördüðümüz olaylar zinciridir. Önce Yahudiler genelde davet edilirler. Ülke Yahudilerin katkýlarýndan dolayý çok iyi bir durumdadýr. Sonra hiçbir neden yokken ülke Yahudileri kovmaya karar verir ayný zamanda kendi ekonomisine de zarar verir. Yahudiler kovulur, ülke zor durumda kalýr. Bu hep böyle olur. Bu þizofreni gibidir-bir sevgi-nefret iliþkisi.

ÝKÝZLER

Yitshak Rifka’yla evlidir. Rifka ikiz bebeklere hamile kalýr. Zor bir hamilelik geçirir, ikizler kavga etmeye anne karnýnda baþlamýþlardýr. Doðduklarýnda birbirleri arasýnda rekabet vardýr. Ýkizlerin adlarý Yaakov ve Esav olur.

Ýkiz olmalarýna karþýn, Yaakov ve Esav çok farklý kiþiliklere sahiptir ve fiziksel olarak da birbirlerine benzememektedirler. Tanah Esav’ý saçlý sakallý olarak tarif eder, Yaakov’u ise yumuþak ciltli. Esav bir avcýdýr, hareket adamýdýr. Yaakov ise bilgindir, hareket adamý deðil.

Hikâyeden, Yitshak’ýn Esav’ý ilk doðan olduðu için daha çok sevdiði anlaþýlmaktadýr. Esav sadece birkaç dakika daha büyüktür fakat ailenin mirasýný devam ettirecek kiþinin belirlenmesi açýsýndan bu önemlidir.

Rifka ,Yaakov’un tarafýný tutmaktadýr. Tanah der ki kadýnlarýn içgüdüleri daha fazladýr-“binah yeserah”. Bir çok kez Tora’nýn öykülerinde erkekler, aptalca hatalar yaparken kadýnlar doðru olaný yaparlar.

“Yitshak gibi büyük bir adam bir dua ettiði zaman, o dua manevi güçleri etkiler ve gerçeðe dönüþür.”

Yitshak yaþlandýðý zaman oðullarýna birer dua vermeye karar verir. Ýlk doðan oðlu olan Esav’a ek olarak özel bir dua daha yapacaktýr.

Esav aslýnda ilk doðan(behorluk) duasýný, babasýnýn misyonunu devam ettirme sorumluluðunu istememektedir. Ama onunla birlikte gelen zenginlik ve güç duasýný istemektedir. Ancak Rifka o duanýn Yaakov’a gitmesi gerektiðini farkeder. Çünkü Yaakov bunu istemektedir ve Avraam gibi dünyayý deðiþtirebilecektir.

Böylece Esav babasýnýn akþam yemeðini hazýrlamak için ava çýkar. Bu sýrada Rifka ne yapar? Yaakov’un kollarýný keçi derisiyle sarar, bu þekilde Esav’a benzeyecektir. Kör olan Yitshak kandýrýlmýþ olur.

SEMBOLLER

Tanah’ýn öykülerini basit ve birinci sýnýf Pazar okulu seviyesinde okumak yanlýþtýr. Bu yaþlý kör bir adamýn karýsý ve oðlu tarafýndan kandýrýlmasýnýn öyküsü deðildir. Burada çok derin olaylar olmaktadýr.

Yaakov Esav gibi giyinip babasýnýn karþýsýna çýktýðýnda, Yitshak þöyle der:

“ Ses Yaakov’un sesi, ama eller Esav’ýn elleri.”(Bereþit 27:12)

Ses zekanýn gücünü, ellerse hareketin, kýlýcýn gücünü simgelemektedir.

Ýhtiþamýn ve kýlýcýn gücüne sahip olan Esav’ýn nesilleri Roma Ýmparatorluðu’nu, Tanah’ýn deyiþiyle Edom’u oluþturacaktýr. Tabii dünyayý Hýristiyanlýða baþka büyük bir monoteist dine döndüren de Romalýlar olacaktýr.( daha sonra Romalý Hýristiyanlarla doðudaki Ortodoks Hýristiyanlarý birbirinden ayrýlacaklardýr. Ve yine yýllar sonra protestan Hýristiyanlarý da ayrý bir mezhep olacaklardýr.)

Burda yine Avraam’ýn oðullarýna bir gönderme görüyoruz. Esav da Yiþmael gibi misyonu devam ettirmemiþ ama büyük bir güç olmuþtur.

“ Bu, kozmik mücadeleden baþka bir þey deðildir.”

Çok ilginç bir durum var burda. Kozmik mücadeleden baþka bir þey deðil. Bu ikili, Yaakov ve Esav anne karnýnda kavga etmeye baþlarlar ve tarih boyunca da kavga edeceklerdir. Roma batý kültürünü oluþturur ve Yahudi ulusuyla kavga etmeye devam eder.

Bu hiçbir zaman adil bir savaþ deðildir. Roma her zaman fiziksel olarak daha güçlü olacaktýr ama Yahudiler de zeka ve manevi açýdan daha güçlüdürler. Görüyoruz savaþ burada baþlamaktadýr ve tarih boyunca sürecektir.

AMALEK

Avraam’ýn soyundan gelenler ellerinde olmadan büyük kiþiler olmuþlardýr. Hepsi Yahudi olmasalar bile dünyada etkisi büyük bir toplum oluþturdular. Aslýnda Yahudilerin en büyük düþmanlarý yine bu aileden gelmektedir.

Yahudi ulusunun tarihteki en azýlý düþmaný kimdi? Amalek ulusu. Bu ulus kötüdür ve günahý simgelemektedir. Tanah’ta da onlarý yeryüzünden silmek için bir emir vardýr. Onlarýn nefreti o kadar büyüktür ki ellerine bir þans geçse onlar Yahudi ulusunu yeryüzünden sileceklerdir.

Amalek ulusu Tanah’ýn bize söylediði kadarýyla Yiþmael’in soyundan birinin Esav’ýn soyundan biriyle evlenmesi sonucu oluþur.(bereþit 36:2-4) Evlenen kuzenler Amalek adýnda melez bir düþman yaratýrlar. Bu ulusun Yahudilere karþý hastalýklý bir düþmanlýðý vardýr.

Kabala’nýn baþ eserini, Zohar’ý yazan Ribi Þimon bar Yohay þöyle demiþtir: Esav dünyanýn gidiþinden nefret eder. Yaakov ise dünyanýn gittiði yolu temsil eder. Bu sözler Yahudilerle Esav’ýn soyundan gelenler arasýndaki iliþkinin deyim yerindeyse fizik kurallarýdýr.

Sonunda Esav ve Yaakov karþýlaþýrlar. Yaakov duayý çalmýþtýr ve Esav geldiðinde neler olduðunu anlar. Baba Yitshak kandýrýldýðýný farkeder ama kýzmamýþtýr. Çünkü þimdi Yaakov’u hareket edebilecek ve misyonu devam ettirebilecek güçte görmektedir.

Rifka Esav’ýn kýzgýnlýðýnýn kardeþini öldürmeye kadar varabileceðini görür ve Yaakov’u Harran’a yollar ve ordan kendine bir eþ bulmasýný söyler.

BAY BEYAZ

Harran’da Rifka’nýn Lavan adýnda bir kardeþi yaþamaktadýr. Lavan’ýn kelime anlamý beyazdýr.Bu isim Tanrý’nýn espri anlayýþýný yansýtýr, Bay Beyaz Tanah’taki en büyük sahtekarlardan biri olacaktýr. Yaakov beþ parasýz dayýsýnýn kapýsýný çalar ve kuzini Rahel’e aþýk olur. Onunla evlenmek ister fakat Lavan bunun için Yaakov’un yedi sene kendisiyle çalýþmasýný þart koþar. Yedi sene sonunda Lavan, Yaakov’u Rahel yerine ablasý Lea’yla evlendirir. Rahel için yedi sene daha çalýþmasý gerekir. Sonunda Yaakov’un 4 karýsý olur: Lea, Rahel ve onlarýn cariyeleri Zilpa ve Bilha. Sonra 12 oðlu ve bir kýzý olacaktýr.

Önceki nesillerden farklý olarak Yaakov’un bütün oðullarý kendilerini misyona adarlar. Onlar dünyayý deðiþtirecek olan ulusun çekirdeðini oluþtururlar.

"Yaakov Eretz Israel’e dönmesi gerektiðini anlar, çünkü bir misyonu vardýr.”

Lavan Yaakov’u kendisine baðlamak ve hep çalýþtýrabilmek için elinden geleni yapar. Buna raðmen Yaakov büyük bir servet biriktirir. Bu da baþka bir Yahudi özelliðidir. Elleri arkadan baðlý Yahudi kendisine bir fýrsat verildiði zaman çok iyi bir duruma gelmeyi baþarýr , en zor iþ koþullarýnda bile.

O zaman Yaakov Eretz Israel’e geri dönmesi gerektiðini anlar çünkü bir misyonu vardýr. Týpký Avraam gibi Yaakov da bu topraklarda yaþamasý gerektiðine inanýyordu.
Böylece sahip olduðu herþeyi alarak geri dönmek için yola koyulur.

REUNÝON-BULUÞMA

Ve sonunda Yahudi tarihinde tekrarlanan bir sahneye daha geldik. Yaakov ve Esav’ýn yeniden birleþmesi.

Eve dönüþ yolunda Yaakov, Esav’ýn onu 400 kiþilik bir orduyla beklediðini duyar. Karþýlýk olarak, her zamanki gibi aklýný kullanýr ve hediyeler gönderir.

Sonunda karþýlaþýrlar. Esav Yaakov’u öldürmeye kalkmaz ama hala ondan nefret ettiði açýktýr. “ kardeþim, seni yeniden burda görmek çok güzel. Benimle Har Sa’ir’e gel ve birlikte iþ yapalým. Senin aklýn ve benim gücümle bütün Ortadoðu’ya hakim olabiliriz.”

Kuþkusuz eðer bu ikili bir takým olsalardý, insanlýk tarihinde önemli bir güç olurlardý. Romalýlarýn fiziksel gücüyle Yahudilerin manevi ve zeka gücünün birleþtiðini hayal edin.

Ancak Yaakov, “sen önden git ben seni yakalarým” der. Öyküden Yaakov’un hiçbir zaman Har Sa’ir’e Esavla yaþamaya gitmediðini biliyoruz.

Büyük Tanah yorumcularýndan Raþi, peygamber Ovadya’dan alýntý yaparak onlarýn yeniden birleþeceklerini açýklar, günlerin sonunda. Yaakov manevi gücü temsil ederek Esav’a büyük fiziksel güce diyor ki: “ Ben sana izin veriyorum, önden git ve insanlýk tarihine fiziksel olarak hakim ol. Fakat günlerin sonunda, aslan kuzuyla birlikte yaþadýðýnda, biz biraraya geliriz. O zaman Yahudiler en üstte olacaklar.”

Bu Yahudilerin bütün dünyayý ele geçirip büyük bir imparatorluk kuracaklarý anlamýna gelmez. En sonda bütün dünya tek bir Tanrý olduðunu anlayacak ve standard bir ahlak sistemiyle barýþ ve kardeþlik içinde yaþayacak. Yahudi misyonu iþte o zaman gerçekleþecek ancak o zamana kadar Esav daha üstte olacak.

Tarihteki mücadele Yahudi fikirleriyle Esav’ýn fikirleri ve yarattýðý kültür arasýnda olacaktýr. Ýþte bu kozmik bir mücadele: iyi kötüye karþý. Bu çok güçlü ve Yahudi tarihine hakim olan bir düþüncedir.

Sinagog Nedir?
 

Havra veya Sinagog, (Ýbranice בית כנסת) Musevilerin toplu halde ibadet ettikleri tapýnak. Yunanca sun (birlikte) ve agein (getirmek) kelimelerinin birleþmesinden oluþmuþtur ve "toplanmak, biraraya gelmek" anlamlarýna gelir. (. Gerek günlük, gerekse haftalýk ibadetin yapýlmasý, kutsal kitaplârýn okunmasý ve dini emirlerin öðrenilmesi için Yahudi cemaatinin toplandýðý yapýlardýr. Toplanmalar ÞabatCumartesi) günü ve günde üç defa yapýlýr.

Özelliði

Sinagoglar doðu-batý yönüne doðru yapýlýr, sinagogun doðu kýsmýnda içinde Tevratlarýn bulundu Ehal Akodeþ ve bunun saðýnda solunda ya da bazen sinagogun tam ortasýnda Tevrat'ýn okunduðu bölüm olan teva bulunur. Ýbadet doðu yönüne (mizrah) dönülerek yapýlýr.
Musevilikde þirk kabul edildiðinden sinagoglarda resim heykel gibi tasvirler kesinlikle bulunmaz.
Reformist sinagoglarda kadýnlar ile erkekler karýþýk otururken, Ortodoks Musevilik ve Tutucu musevilik'de kadýnlarýn oturma yeri ayrýlýdýr. Genellikle sinagogun üst tarafýnda loca þeklinde olan bu kadýnlar bölümüne Ýbranice Azara adý verilir.
Sinagog içinde erkekler baþlarýný Kipa adý verilen ufak takkeler ile örterken, evli kadýnlar da baþlarýný örterler. Ancak reformistlerde bu tür uygulamalara rastlanmayabilir.
Sinagogda dini töreni Hazan (Kantor) adý verilen din görevlisi yönetir, hahamlarTevrat'ýn o haftaki bölümü olan peraþanýn ise daha çok ayinin bir bölümünde açýklamasýný yerel dilde yaparlar. Yine de bir törenin idaresi için illa Haham gerekli deðildir. Hatta hazannýn bulunmadýðý durumda halktan biri çýkarak töreni sevk ve idare edebilir.
http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Sarajevo_jewish_synagogue.JPG/200px-Sarajevo_jewish_synagogue.JPG
Saraybosna Sinagogu


Günlük tören sidur adý verilen ayin kitabýndan sabah, öðlen veya akþam bölümlerinden uygun olanýnýn okunmasý þeklindedir, halk da ellerindeki kitaplardan bunu takip eder. Dualar ezberden bilinse dahi kitaba bakma ve kitaptan okuma mecburiyeti vardýr.
Ayin sýrasýnda özellikle ayaða kalkýp doðu yönüne yönelilerek yapýlan Amida duasýnda tam konsantrasyon gerekir. Bu bölüm sessiz olarak kitaptan Amida bölümünün okunmasý ile gerçekleþtirilir.
Sinagog'da ayin dili çoðunlukla Ýbranice bazý bölümler ise Aramicedir. Bununla beraber bazý kýsýmlarda Ladino ve yerel dil de kullanýlabilir.

Yehuda denilen Güney Ýsrael Krallýðý, kuzey krallýðýndan yaklaþýk 134 sene fazla yaþamýþtýr.Bunu nedeni düzensiz bir yerde bulunmamasý ve putperestlik yoluna sapmamalarýydý. Kuzeyde, ortalama her 12 yýlda bir kral deðiþiyordu , fakat güneyde ise bir kral yaklaþýk bu sürenin iki katý kadar baþta kalýyordu. Kuzey krallarýnýn aksine, güney krallarýnýn hepsi dürüst insanlardý. Ve diðer krallarýn arasýnda öne çýkan biri Hezekiah idi. ( Bu kral, peygamber Ýþaya’nýn kýzýyla evlenmiþti ) Kral David’den sonraki 14. Kraldý ve MÖ 590 – 561 yýllarý arasýnda ülkeyi yönetti .Tanah, onun hakkýnda þunlarý söyler: “Ve O, Allah’ýn gözünde doðru olaný yaptý , týpký babasý David’in yaptýðý gibi. Ve Ýsrael’in Allah’ýna güvendi. Yehuda krallarý arasýnda ondan önce veya sonra onun gibisi yoktu ve olmadý . “ ( Krallar 2, 18:3-5 ) Bu pasuk gerçekten övgü doludur. Bu zamanda, kuzey Ýsrael krallýðý ,Asur Ýmparatorluðu tarafýndan ele geçirilmiþti. Hezekiah da , Asur saldýrýsýndan korunmak için Yeruþalayim’in duvarlarýný saðlamlaþtýrdý. Onun yaptýrdýðý bazý iþleri bugün hala görebiliriz. YERUÞALAYÝM’ÝN GÜÇLENDÝRÝLMESÝ Hezekiah’ýn zamanýndan itibaren, Yeruþalayim, artýk orijinal ‘David’in Þehri’ ile sýnýrlý deðildi. Büyük bir nüfus da , Tapýnak daðýnýn batý kýsmýndaki yeni yerleþim yerinde yaþýyordu. Fakat þehrin bu kesimi korumasýzdý ve Hezekiah da bu bölgeyi, günümüzde arkeologlar tarafýndan ortaya çýkartýlmýþ surlarla çevirdi. Buraya ‘Geniþ Yol’ denir. Kral Hezekiah’ýn yaptýðý bir diðer iþ de , þehre su saðlayan sistemi, büyütmek olmuþtu. ( 18. Bölümde bahsedilen ,þehir duvarlarý dýþýndaki Gihon kaynaklarý þehre su saðlýyordu. ) Bunu gerçekleþtirebilmek için Hezekiah, Gihon kaynaklarýndan þehre bir tünel kazmalarý için, iki ekip organize eder. Bu ekiplerden birisi, tünelin bir ucundan, diðeri de öbür ucundan kazmaya baþlarlar ve ortada buluþurlar. O günlerin kýsýtlý teknolojisini göz önünde bulundurursak , kazdýklarý bu tünel, inanýlmasý güç bir eserdir. – tam 533 metre uzunluðundadýr. Bugün Eski Yeruþalayim þehrinin hemen dýþýndaki Arap köyü Silvan’a gidebilir ve bu tünelin içinde yürüyebilirsiniz. ( Günümüzde su, sadece dize kadar gelmektedir. ) Ayrýca, eski iþçilerin aletlerinin izlerini ve birleþen iki takým iþaretierini de hala duvarlarda görebilirsiniz. Aslýnda burada bir de plaka bulunuyordu fakat Osmanlýlar, Yeruþalayim’i aldýklarý zaman bu plakayý söktüler ve þimdi bu plaka Ýstanbul, Türkiye’de bir müzede bulunmaktadýr. Sennacherib tarafýndan yönetiler Asurluluar, Yeruþalayim’i kuþatmak için kapýya dayanmadan hemen önce, þehrin surlarla güçlendirilmesi tamamlanmýþtý. Bu yaklaþýk MÖ 547 yýllarý arasýnda gerçekleþmiþtir. Daha, önceden, 21. Bölümde, Ortadoðu’daki birçok deðerli eþyanýn Ýngilizler tarafýndan alýndýðýný ve þu an Ýngiliz Müzesi’nde sergilendiklerinden bahsedilmiþti. Bu kalýntýlardan biri de Sennacherib’in zamanýndan kalma,bir tablettir ve üstünde þunlar yazýlýdýr: “ Yehuda kralý Hezekiah’ý kafesteki kuþ gibi þehrin içine hapsettim”. Farkýndaysanýz, Yeruþalayim’in düþüþü anlatýlmamýþ , çünkü Yeruþalayim zaten düþmedi. Neler olduðunu bize Tanah anlatýr. Asurlular þehri kuþatýrlar ve neredeyse amaçlarýna ulaþma noktasýna gelirler. Fakat kamplarýnda bir veba salgýný baþ gösterir ve bir gecede 185,000 Asur askeri ölür. Sennacherip , hemen toparlanýp , Asur’daki evine geri döner ve kýsa bir süre sonra da çocuklarý tarafýndan öldürülür. Asur Ýmparatorluðu’nun kana susamýþ imparatorunun kötü çocuklara sahip olmasýný herkes anlayabilir. Fakat ne yazýk ki, aziz kral Hezekiah da , bu konuda þanslý deðildir KÖTÜ TOHUM Hezekiah’ýn oðlu, Menase, babasý öldükten sonra tahta geçer. Babasý ne kadar iyiyse, kendisi o kadar kötüdür. Tanah, Menase hakkýnda þunlarý söyler: “O, Tanrýnýn gözünde kötü olaný yaptý …Baal için sunaklar kurdu. .Oðlunu ateþten geçirdi, astrolojiyle ilgilendi , fallara inandý , ruhlarla uðraþtý. Allah’ýn gözünde kötü olaný yaptý ve onu kýzdýrdý”( Krallar 2,21:2 –6 ) Menase, o kadar kötüydü ki, kendi dedesi peygamber Ýþaya’yý bile öldürttü. Onun zamanýnda, krallýðýn ruhani bir çöküþe gittiðini görmek þaþýrtýcý deðildir. Bir sonraki kral, Amon, Menase kadar kötüydü. Fakat sonra, Allah’ý çok seven Josiah gelir ve birçok etkileyici dini reformlar yapar. Ne yazýk ki, öldüðünde bu reformlarý da kendisiyle birlikte ölür ve ruhani çöküþ devam eder. ( Josiah’tan kalma bir gelenek vardýr. Josiah, güney krallýðýnýn da, kuzey krallýk gibi istila edileceðini düþünür ve Ahit Sandýðý’ný, düþmanlarýn eline geçmesin diye saklar. Bu dizinin ilerleyen bölümlerinde , Ahit Sandýðý’nýn bugün nerede olabileceðini tartýþacaðýz. ) Bu arada, Ýsrael için çok büyük bir tehdit oluþturan Asur Ýmparatorluðu , yeni bir güç olarak ortaya çýkan Babilliler tarafýndan yok edilmiþlerdi. Ve þimdi de istila edecek olan Babilliler idi. BABÝLLÝLER GELÝYOR Babilliler, önceki Asur imparatorluðunun tüm gücünü ele geçirme politikasý dahilinde Ýsrael’e doðru yürüyüþe geçtiler. Yýl MÖ 434 civarlarýydý. ( ya da Tapýnak’ýn yýkýlýþýndan 11 yýl evvel ) Babililer’in amacý, güçlerini kabul ettirmek, ve Ýsrael’den geri kalan bölgeleri derebeylikleri yapmaktý. Eðer bu iþte baþarýlý olurlarsa, en zeki ve parlak 10,000 Yahudi’yi himayeleri altýna almýþ olacaklardý. Bu korkunç bir felaket öyle deðil mi? Fakat öyle olmadý. Hatta, bizi koruyan bir olay haline geldi ki, bunu bir sonraki bölümde ele alacaðýz. Babilliler, Yahudiler arasýndan kukla bir kral olan , Zdekiah’ý baþa getirdiler. Fakat bu büyük bir hataydý. Zedekiah, büyük egoya sahip zayýf bir kraldý ve bir süre sonra isyan etmeye karar verdi. Tabii, buna kalkýþýr kalkýþmaz da, Babil imparatoru Nebukadnezar, Yeruþalayim’i kuþattý. Bu konuyu yanlýþ anlamayýn. Bu olay, Ýsrael, Babilliler’e karþý ayaklandýklarý için deðil, Tanrý’ya karþý ayaklandýklarý için oldu. Yahudiler, Tanrý’yla iyi iliþkiler içindeyken, -Kral Hezekiah zamanýnda olduðu gibi yenilmezdiler.Bazen, savaþmaya bile gerek kalmýyor,Tanrý , düþmanlarý bir veba salgýnýyla yok ediyordu. Fakat Tanrý’ya ihanet ettiklerinde , Ýsrael ordusu ne kadar güçlü olursa olsun, düþmanlarý karþýsýnda ayakta duramýyorlardý. Fakat, her zaman olduðu gibi, Tanrý, Babilliler, tüm Yeruþalayim’i kuþatana kadar Yahudiler’e doðru yolu bulmalarý için yeteri kadar zaman vermiþti.. Peygamber Yeremya, 40 yýldýr býkýp usanmadan yaptýðý gibi ,tüm halký piþmanlýða çaðýrýyordu fakat onu dinleyen olmadý Aksine, dövülüp hapse atýldý! Hapisteyken, Yeremyah, tapýnaðýn ve Yeruþalayim’in yýkýlýþýný tahmin ettiði Lementations- Yakarýþlar - kitabýn yazdýysa da kimse buna aldýrýþ etmedi. Günümüzde, Yakarýþlar Kitabýný , her sene 9 Av’da , bu korkunç tahminlerin gerçekleþmiþ olduðu günde okuruz. Bu Yahudi tarihi, hala bir utanç günü olarak hatýrlanmaya devam edilmektedir. ( 13. Bölümde gördüðümüz gibi ) 9 Av, Tiþabeav, Yahudi tarihindeki felaketler günüdür. Moþe’nin Ýsrael topraklarýna gönderdiði casusularýn , geri gelip Ýsrael topraklarýna gitmemeyi önerdikleri, Allah’ýn da tüm Ýsraeloðullarý’ný 40 yýl çölde dolaþma ile cezalandýrdýðý, , 1. Tapýnak’ýn Babilliler tarafýndan yýkýldýðý, 2. Tapýnak’ýn Romalýlar tarafýndan yýkýldýðý, Ýspanya’da yaþayan Yahudiler’in engizisyonla tehdit edilmeye baþlandýðý, - Ya vaftiz , ya ölüm – kararý, , Holocaust’un ön evresi 1. Dünya savasý’nýn baþladýðý , ve Yahudi insanlarýn yaþadýðý diðer pek çok felaketin baþlarýna geldiði gündür bugün . YERUÞALAYÝM’ÝN KUÞATILMASI Kuþatma, 2 sene sürmüþtür. Bu olay hakkýnda, þu an Yeruþalayim’in eski Þehrinde görebileceðiniz arkeolojik kanýtlar bulunmuþtur . Hezekiah’ýn ‘Geniþ Yolu’nun yakýnlarýnda, Ýsrael Tower müzesini ziyaret edebilirsiniz. Bu, yaklaþýk 60 feet yeraltýnda olan bir müzedir ve þehrin kuzeydeki savunma duvarýna ait üç kapýnýn kalýntýlarýný burada görmeniz mümkündür. ( Arkeologlar, burayý “E kapýsý” olarak adlandýrmýþlardýr. ) Burada, 1970’lerde kazý çalýþmalarý yapan arkeologlar, Babil kuþatmasý hakkýnda kalýntýlar ortaya çýkarmýþlardýr. Bulduklarý kalýntýlar arasýnda, Babil ve Ýsraelliler’in kullandýklarý ok baþlýklarý vardýr. Peki bunlarýn kimlere ait olduklarýný nasýl anlamýþlardý ? Ok baþlýklarýnýn üzerlerinde isimler vardýr. , çünkü eski zamanlarda bunlar çok deðerli aletlerdi. Ve , krallar kitabýyla ilgili olarak, þehrin yandýðýnýn iþareti olan , kömürleþmiþ toprak katmanýna da rastlamýþlardýr. 2 yýl sonra, Yahudiler, artýk dayanamadýlar. Ve boyun eðmek zorunda kaldýlar. “Meme emen bebeklerin susuzluktan dilleri damaklarýna yapýþýr, genç çocuklar bir parça ekmek için dilenirler , kimse onlara yardým etmez. Bir zamanlar ziyafetler verenler, þimdi sokaklarda sürünüyor, kýrmýzý kýyafetlerle yetiþtirilenler çöplüklerde yaþýyor, ..Görünüþleri kurumdan da kara bir hale geldi, sokaklarda tanýnmýyorlar , derileri kemiklerine yapýþmýþ , ve bir tahta parçasý gibi kurudular. ..Merhametli kadýnlarýn elleri ,kendi çocuklarýna zarar veriyor, … (Lementations-Yakarýþlar 4 :4-5,8-10 ) 7 Av’da , Babilliler, þehrin duvarlarýný yýkarlar. Ýçeri girip, herkesi katletmeye baþlarlar. Bu felaket sýrasýnda, Zedekiah, gizli bir tünelden Yeruþalayim’den Ölü Deniz’e kaçmaya çalýþýr Fakat yakalanýr ve yakalanma þekli de çok ilginçtir. Rashi, tarafýndan anlatýlan Midraþ’a göre, Nebukadnezar’ýn kaptaný Nebuzardan, adamlarý þehre daðýlýrken ava çýkmýþ. Bir geyik görüp ve onu takip etmeye baþlamýþ. Geyik de tam bu tünelin üstünden koþmaya baþlamýþ. ( Bu , tabii ki Tanrý’nýn , Zedekiah’ýn cezadan kaçmasýný önlemek için düzenlediði bir þeydi ) Zedekiah, tünelden çýkýnca, karþýsýnda geyiði dururken görmüþ , ve tam arkasýnda da Nebuzardan’ý…Ýþte Zedekiah, bu þekilde yakalanmýþtýr. Zedekiah, da geri kalan Ýsraelliler gibi felaket bir kaderin pençesindedir. Bunu Tanah þöyle yorumlar: “ ve onlar…Zedekiah’ýn gözlerini oyarlar, bronz prangalara vurular, ve Babil’e götürürler. Ve Nebukadnezar’ýn Babil’in baþýnda bulunduðu 19. Yýlýn beþinci ayýnýn onyedisinde, koruma kaptaný ve Babil kralýnýn hizmetçisi Nebuzaradan ,Yeruþalayim’e gelir.Ve o , Allah’ýn evini ( Tapýnak’ý ) yakar, kralýn evini de ve Yeruþalayim’deki tüm evleri de… ve her büyük adamýn evi alevler içinde yanýp kül olur…”( Krallar 2, 7 – 9) Tapýnak’ýn yýkýlýþýyla, -MÖ422 yýlýnýn 9 Av’ýnda, Yahudiler’le , Allah arasýndaki çok özel bir bað yok edilmiþ oldu. Ýþte, her þeyin yýkýldýðý zaman gelmiþti. Korkunç fiziksel yaralarýn yanýnda, Yahudi insanlarýn manevi deðerleri de yok oluyordu. . Daha önceden, Babilliler, Ýsrael’i , derebeylikleri yapmakla yetinirken, þimdiki cezalarý çok daha aðýrdý. Bu sefer, Asurluluar’ýn sürgün politikasýný benimsemiþler ve Yahudiler’i Vaadedilmiþ Topraklar’dan dýþarý atmaya baþlamýþlardý.…

YAHUDiLiK (MÜSEViLiK)
Yaþayan ilâhî kaynaklý dinlerden, mensûbu en az olan bir din. Günümüzde yeryüzünde yaklaþýk 15-24 milyon dolayýnda Yahûdî vardýr. Yahûdili'ðin, dinler tarihinde özel bir yeri bulunmakta ve bu din, en eski ilâhi kaynaklý din olarak nitelendirilmektedir. Mâzisi birkaç bin yýl geriye giden bu dinin baþta gelen özelliklerinden biri Ýsrail oðullarý ile Tanrý arasýndaki "ahd'e kutsal kitaplarýnda geniþ yer ayrýlmasýdýr. Bu nedenle bu din, bir "ahid dini" olarak da bilinmektedir. Ýsrail oðullarýnýn baþýna gelen bütün sýkýntýlarýn, onlarýn bu ahde uymamalarý, verdikleri sözü tutmamalarýndan ileri geldiði, hem kendi mukaddes kitaplarýnda, hem de Kur'an-ý Kerîm'de belirtilmektedir.
Bu din, Bâbil Sürgünü'nden sonra millî bir din haline getirilmiþtir. Ancak bu din, tek Tanrý'ya, vahye dayanan mukaddes kitâba ve peygamberlere yer vermesiyle millî dinlerden; millileþtirilip bir ýrka tahsis edilmesiyle de, ilâhî dinlerden farklý bir durum arz etmektedir. Aslýnda bugünkü Yahudiliðin bir din mi, ýrk mý, yoksa millet mi olduðu, pek net deðildir. Tartýþmaya girmeden onun kendine has özellikleri ve nitelikleri bulunan bir din olduðu, benzerinin bulunmadýðý ve bu yüzden de tanýmýnýn zor olduðu söylenebilir. Çünkü Yahûdilikte din ve ýrk içiçe girmiþ olduðundan birini dinlerinden ayýrmak güçtür. Onun en güzel tanýmýný, mukaddes kitaplarýnda yer alan "Balam" hikâyesindeki þu cümle yapmaktadýr: "Ýþte ayrýca oturan bir kavimdir ve milletler arasýnda sayýlmayacaktýr"(Sayýlar, 23/9).
Yahudiler, mukaddes kitaplarýnda yer alan ifadelere dayanarak kendilerini, dünya milletleri arasýndan seçilmiþ kavim olarak görürler. Tanrý, bu kavmi Sina'da kendine muhatâp kýlmýþ, onlarla ahidleþmiþ, onlardan buyruklarýna uyacaklarý konusunda söz almýþ ve Hz. Mûsa'nýn þahsýnda onlara Tevrât'ý göndermiþtir. Bu dinin odak noktasý, Kudüs'deki "Mâbed"dir. Tahribinden önce bu Mâbed'in bir odasýnda "Ahid Sandýðý" bulunmaktaydý. Yahûdiliðin sembolü, "Yedi kollu þamdan" ve "altý köþeli yýldýz" (Hz. Dâvûd'un yýldýzý)dýr.
Yahudiliðin Tarihi Seyri
M. Ö. Ýkinci bin yýlýn baþlarýnda Yahudilik Hz. Ýbrahim'in oðlu Ýshak'la sahneye çýkmýþtýr. Ýshak'tan sonra Yakub (a.s) yerine geçti (Ýbn Haldun, Tarih,2/40). Yakub'un diðer adý "Ýsrail" idi. Dolayýsýyla Yakub'un oðullarýnýn adýyla anýlan on iki kabile de Ýsrail oðullarýný oluþturdu. Bundan sonra Yusuf (a.s)'un daveti (Taberî, Tarih,1/185) üzerine Yakub ve oðullarý Mýsýr'a göç ettiler (Ýbn Esir, Kâmil, 1/155).
Yahudilik, sözün tam manasýyla Ýsrail oðullarýnýn Babil'de geçirdikleri sürgünden sonra inkiþaf etmiþtir. Oradan Filistin'e döndükten sonra (M.d. 538) Ýlahi þeriatý bildiren Tevrat, daha fazla bütün hayatýn merkezi sanýlmýþtýr. Yahudilere mahsus hükümleri havi Tevrat'a göre, Yahudiler yabancýlarla evlenemezler. Bu durumda kendilerini ileride üstün ýrk saymalarýna kadar vahim sonuçlara ulaþmýþtýr (A. Schimmel, Dinler Tarihine Giriþ, 110).
M. Ö. Ýki binlere deðin Ýsrail oðullarý Mýsýr'da üçüncü sýnýf insan muamelesi gördüler, orada tutsak kaldýlar. Ta ki kavmin içinden (Ýsrailoðullarýndan) Musa'nýn, onlarý Firavun'un zulmüne karþý Hak'la gelip kurtulmalarýna kadar. Ýsrailoðullarý Ken'an iline ulaþarak kurtuldular. Musa, Þeriatýyla Ýsrailoðullarýna iki özellik kazandýrdý. Biri, Allah'ýn kanunlarýna itaat etmek, diðeri ise isyana, baþkaldýrmaya yönelten bir tabiat hali.
Ken'an ülkesinde baþta Filistinliler olmak üzere çeþitli topluluklarla savaþmak zorunda kalan Yahudiler, Ý.Ö 990 dolayýnda Hz. Davud'un peygamberlik ve liderliðiyle bileþik bir devlet (krallýk) þeklinde örgütlenerek Kudüs'ü ele geçirdiler.
Hz. Davut'a (a.s) gönderilen Zebur adlý semavi kitap, Tevrat'ýn hükümlerini tasdikleyici olarak geldi. Bu yüzden Yahudilik Ýsa'ya kadar sürecektir.
Ý. Ö. Dokuzuncu yüzyýldan beþinci yüzyýla kadar Aramiler, Asurlular ve Babillilerle çeþitli savaþlar sürmüþtür. Babilin Yahuda Krallýðýný ele geçirmesi ile Ýsrail oðullarý yeni bir sürgün dönemine giriyordu.
Yahudilik kendi tarihinde Büyük Ýskender'in Ý.Ö. 322'de Filistin'i ele geçirmesi ile Ý.Ö. 4-2 y.y'lar Helenistik bir dönemin baþlangýcý olmuþtur. Helenistik dönemde Suriye, Anadolu, Babil ve Ýskenderiye'de Yahudilik önemli merkezler elde etmiþti. Bu dönemde Yahudiliðin kutsal metinleri Yunanca'ya tercüme edildi. Mýsýr'da zengin tarih, þiir, felsefe birikimi Yunan bilgisiyle oluþtu.
Bu dönem için biraz farklý bilgi þöyledir: Aþaðý yukarý M.Ö. Üç yüz senesinden M.Ö. yüz beþ senesine kadar Yâhudi dini büyük bir devir yaþamýþtý. Selevkyalý hükümdarlarýn, Yahudileri Helenistik fikir ve siyaset sistemlerine mecbur býrakmalarýna karþý 175-143 seneleri arasýnda Makkabe'lerin isyanlarý sayesinde Yahudiler evvela dinî, sonra da siyasî hürriyet elde etmiþlerdir. Selevkyalýlarýn devrini müteakip Romalý hakimiyet devrinde tekrar Filistinli vatanperestlerin birçok isyan hareketleri meydana gelmiþtir.
O zaman da, Eski Ahid çeþitli kaynaklardan gelen, çeþitli yazar tertip edicilerin izlerini gösteren rivâyet, hikayet, tarihi ve þairane kýsýmlarýnýn bir kül haline getirilmesinden sonra þimdiki þeklini almaða baþlamýþtýr (A. Schimmel, Dinler Tarihine Giriþ, III).
"Yahudiliðin Helenistik dönem"i Ý.Ö. 63-Ý.S.135 arasýnda süren Roma egemenliðine kadar devam etti.
Roma egemenliði sýrasýnda baðýmsýz devlet fikri yoðunlaþtý. Hristiyanlýðýn ortaya çýkmasýyla birlikte o yýllar Yahudilik en önemli mezhep çatýþmalarý yaþadý.
Birbirini takip eden baþarýsýz ayaklanmalar Yahudilikte büyük yýkýma yol açtý. Bunun ardýndan (doðal olarak) Yahudilik kendi içine dönmeye baþladý. Bu dönem, "Talmud'un geliþtirilmesi" adýyla II. yüzyýldan XVIII. yüzyýla deðin sürdü. Filistin ve Babil'deki amoralar Filistin ve Babil talmudlarýný vücuda getirdiler. Bunlardan Babil Talmudu Yahudi yaþamýnýn o zamanlardaki temelini oluþturdu. Akdenizdeki Yahudi topluluðu V. yüzyýlda parçalandýysa da Yahudi takviminin korunmasý ve hahamlarýn çabalarýyla Avrupa'da Yahudi topluluðu tutunabildi. Diðer yandan Filistin'den Babil'e geçen hahamlýk kurumu Yahudiliðin Þeriat sistemini bu yeni ülkenin þartlarýna baþarýyla uyguladý. VII. ve VIII. yüzyýlda Ýslâm'ýn geniþlemesiyle birlikte "goon" adýyla anýlan Babilli Yahudi önderler kendi geleneklerini bütün yahudi toplumlarýna ulaþtýrdýlar.
Ortaçaðda Yahudilik, kültürel köklerini Babil'e dayandýran Sefardi Yahudileri (ki bunlar Endülüs-Ýspanya'da idiler. Bunlar Müslüman-Arap kültüründen etkilenmiþlerdir) ve Aþkenazi yahudileri (ki bunlar da Avrupa'nýn latin-hristiyan kültüründen etkilenmiþ Fransýz-Alman Yahudileridir) türünde biçimlenmiþlerdir. Yine XII. yüzyýlda Alman Aþkenazileri arasýnda Hasidilik, XIII. yüzyýlda Provence ve Kuzey Ýspanya'daki Talmud akademilerinde ortaya tefekküre dayalý olarak çýkan bir Kabala türü de Yahudi mistisizminin en tipik örneklerini oluþtururlar. Bütün bu sayýlan kültürlerin arasýnda çeþitli çatýþmalar ortaya çýktý. Gerek bu çatýþmalar, gerek hristiyan yöneticilerin baskýlarý ve gerekse 1306 yýlýnda Fransa'dan Yahudilerin sürülmesi Yahudi kültürünü çözümsüz ve baðlýlarýnýn açýktan dinî baðlýlýðý söyleyememesi dolayýsýyla dinin baðlýlar açýsýndan kendi içinde kalmasýna sebep olmuþ, bu durum XVIII. yüzyýla kadar sürmüþtür.
XVIII. yüzyýldan sonraki en önemli hareket Haskala adýyla bilinen Yahudi aydýnlanmasý olarak gerçekleþti. Bu dönemde Haskala özellikle Rusya'da ruhbanlýk karþýtý bir harekete dönüþtü, toplumsal ve ekonomik reform talepleriyle birlikte geliþerek yayýlma ortamý buldu. Batý Avrupa'da 1800-1815'te Napolyon döneminde baþlayan "Yahudi Reformu Hareketi" de Haskala'ýn ürünü sayýlýr. Reformcu yahudilik Almanya'da 1840'larda kurumlaþýrken Avrupa'nýn büyük bölümünde baþarýsýz kaldý. Ancak ABD'de yaygýnlaþtý.
Yine bu yýllarda "fanatik yahudilik" (1845) Almanya'sýnda görüldü. Fanatik Yahudilikte de günümüze deðin sürecek gelenekçilik hakimdi.
XIX.y.y'larda dindýþý özellikleriyle "siyonizm hareketi" reform hareketlerinin sonuçlarýndan birisi olmasý açýsýndan önemlidir. Siyonist hareket ulusal canlanma ve ana yurda dönme yönünde geliþtirdiði plan ve programla 1948'de Ýsrail Devleti'nin kurulmasýný saðlayacak kadar Yahudilik açýsýndan baþanlýydý.
II. Dünya savaþý sýralarýnda Nazi Almanya'sýnýn giriþtiði Yahudi soykýrýmýndan bu yana Yahudilerin yerleþim açýsýndan temel olarak Avrupa'nýn dýþýnda Ýsrail, SSCB ve ABD'de toplandýklarý dikkat çeker.
Günümüzdeki Yahudi Ýsrail Devleti resmen "gelenekçi yahudiliði" benimsemiþtir.
Bu genel bilgiden sonra, bu kavmin dünya literatüründe "Yahûdî, Ýbrânî, Ýsrail oðullarý" gibi terimlerle adlandýrýlmasýnýn kýsaca açýklanmasý yapýlacaktýr. Çünkü konunun iyi anlaþýlabilmesi bu terimlerin bilinmesine baðlýdýr:
Yahudî: Hz. Ýshâk'ýn oðlu Hz. Yâkûb'un on iki oðlu vardý; dördüncü oðlunun adý "Yuda" veya "Yahuda" idi. Bu nedenle onun adýna dayanarak Ýsrailoðullarýna, "Yahudî" denmiþtir. Filistin'in göneyinde kurulan Yuda veya Yahuda Krallýðý da, ayrýca bu adýn kaynaðý olarak ileri sürülmektedir. Çünkü (Ürdün'ün batýsý, Samiriye'nin güneyindeki bölge, yuda veya Yahuda adýna nisbet ediliyordu. Esaretten sonra genel olarak halk "Ýsrailliler" diye adlandýrýlýrken, þahýslar birbirine "Yahudi" diyorlardý.
Böylece onlarýn torunlarý da günümüze kadar bu adla anýldýlar.
Ýbrânî: Bu kelime, "Ýbrî" veya "Hibrî" kelimelerinden gelmektedir. Bu kelimeler, M.Ö. XV-XIV. yüzyýllarda Filistin'de görülen göçebe bir kabîlenin adýdýr; "öte tarafýn insanlarý" anlamýnda, Fýrat ve Ürdün nehirlerinin öbür kýyýsýndan gelmiþ olan göçmenleri ifade eder. Yahûdîlere bu ad, Ken'an ülkesinin yerlileri tarafýndan verilmiþtir. Bu konuda Yahûdî mukaddes kitabýnda bilgi verilmektedir (Tekvîn, XI/27-28; Tesniye, XXVI/5-6).
Ýsrâîl: Bu kelime, Tanrý ve insanlarla güreþip yenen anlamýnda Hz. Yâkûb'a, Tanrý tarafýndan verilmiþ bir lâkabdýr. Bu husus, Tevrât'ta yer almaktadýr (Tekvîn, XXXII/28; XXXV/9-15; Hoþea, XII/4-5). Yahûdi Ansiklopedisinde kelimenin asýl anlamýnýn belirsiz olduðu, Tevrat'ta "Tanrý ile güreþen" þeklinde yer almasýna raðmen, "Tanrý ile mücâdele eden" anlamýna gelebileceði belirtilmektedir. (The Universal Jevish Encyc, V/613). Taberî ise, Hz. Yâkub'a gece içinde Allah'a giden anlamýnda "Ýsrâil" dendiðini yazmaktadýr (Taberî, Thiru't-Taberî, I/320). Ayrýca on iki Yahudî kabîlesi de "Ýsrail” adýyla anýlmaktadýr (Çýkýþ Hurûc, III/16). Ancak, bu adýn, Hz. Süleymân'dan sonra ikiye ayrýlan ülkenin kuzeyinde kalan bölümünü teþkil eden kabîlelerin krallýðýný nitelendirmek üzere kullanýldýðýný belirtmek gerekir. Bununla birlikte Bâbil Sürgününden sonra Yahûda (Yuda)'ya geri dönen Ýbrânîler, Yahûda kabilesine mensup olmalarýna raðmen, genel olarak "Ýsrailliler" adýný aldýlar.
Yahûdî inancýna göre bu ad Yâkûb'a, Tanrý tarafýndan verilmiþtir. Bu nedenle Yahûdîlik milli bir din, Yahova da millî bir tanrý olarak kabul edilmiþtir. Onlara göre Ýsrail oðullarý seçkin bir kavimdir. Sonralarý bu ad genelde, bütün Yahudileri kapsayacak bir biçimde kullanýlmýþtýr. Bugünkü Yahudi Cumhuriyeti de bu adý kullanmaktadýr.
Bu kavim, Ken'an diyarýna (Filistin) yerleþmeden önce "Ýbrânî", orada "Ýsrailliler", Sürgün'den sonra da genelde "Ýsrailoðullarý", ferden "Yahudi" þeklinde adlandýrmýþtýr. Ancak bu üç terim, birbirinin yerine kullanýlmýþ ve halen kullanýlmaktadýr; yani, üçüyle de ayný din mensuptan ve ayný topluluk ifade edilmektedir (G. Tûmer-A.Küçük, Dinler Tarihi, 110-111; Dinler Tarihi Ansiklopedisi, II 361 vd).
Tevrât'a Göre Yahûdîliðin Tarihçesi
Yahûdîliðin tarihçesi, onlarýn kutsal tarihini oluþturan mukaddes kitaplarýna dayanýr. Mukaddes kitap, âlem'in ve ilk insanýn yaratýlýþýndan, peygamber Malaki'ye kadar geçen olaylarý içinde bulundurur.
Samî ýrkýndan sayýlan Ýbrânîler, kildânilerin Ur þehrinden çýkýp Harran'a gelirler (Tekvîn, XI/27-30). Yahve (Tanrý), Abram'a (Hz. Ýbrahîm) Harran bölgesinden, Ken'an diyarýna göçmesini buyurur. O da karýsý Saray'ý, kardeþinin oðlu Lut'u (Hz. Lût) ve Harran'da kazandýklarýný da yanýna alarak Ken'an diyarýna varýrlar. O zamanlar orada Ken'ânîler bulunmaktaydý. Tanrý, Abram'a görünüp o ülkeyi, onun nesline vereceðini bildirir. Abram da, kendine görünen Rab için bir mezbah (kurban kesme yeri) yapar. Memlekette kýtlýk çýkýnca Abram, Mýsýr'a gider. Mýsýr'a yaklaþtýklarýnda Abram, karýsý Saray þöyle der: "Ýþte biliyorum ki, sen görünüþü güzel bir kadýnsýn; ve olur ki Mýsýrlýlar seni görünce: Bu, onun karýsýdýr derler ve beni öldürürler, fakat seni sað býrakýrlar. Senin yüzünden bana iyi davranýlsýn, senin sebebinle caným yaþasýn diye: Onun kýz kardeþiyim' de. Ve vâkî oldu ki, Abram Mýsýr'a girdiði zaman, Mýsýrlýlar kadýnýn çok güzel olduðunu gördüler ve Firavun'un emîrleri onu gördüler ve onu Firavun'a medhettiler; kadýn, Firavun'un sarayýna alýndý. Ve onun yüzünden Abram'a iyi davrandý; ve onun koyunlarý, sýðýrlarý oldu. Ve Rab, Abram'ýn karýsý Sara'dan dolayý, Firavun'u ve onun sarayýný büyük vuruþlarla vurdu. Ve Firavun, Abram'ý çaðýrýp dedi: Bana bu yaptýðýn nedir? Bu senin karýn olduðunu niçin bana bildirmedin? Niçin, Bu benim kýz kardeþimdir' dedin, ben de onu karý olarak aldým ve þimdi, iþte karýn, al ve git! Ve onlarýn hakkýnda Firavun adamlara emretti; ve onu ve karýsýný ve kendisine ait olan her þeyi gönderdiler" (Tekvîn, XII/1-20).
Abram ve beraberindekiler, Mýsýr'dan böylece ayrýldýlar. Çok zengindirler. Çobanlarý arasýndaki bir tartýþmadan sonra Abram'la Lut, birbirinden ayrýlýrlar. Lut, doðuya doðru gider. Abram ise, Ken'an diyarýnda oturur. Abram, bulunduðu bölgede hakimiyetini kabul ettirir ve bu arada esir edilen kardeþi (daha önce kardeþinin oðlu olarak belirtilir. Bkz. Tekvîn, XII/5. Karþ. Tekvîn, XIV/14-16) Lut'u kurtarýp yanýna alýr (Tekvîn, XIII-XIV. Bâb.).
Bu olaylardan sonra Rab, rüyâsýnda Abram'a görünür, ona yardým edeceðini bildirir. Abram, O'ndan zürriyet ister. Tanrý da vereceðini vâdeder. Karýsý Saray'ýn teklifi üzerine câriyesi Hacer ile evlenir ve ondan Ýsmail doðar. Bu sýrada Abram, seksen altý yaþýndadýr (Tekvîn, XI-XIV. Bâb). Doksan dokuz yaþýna geldiðinde Tanrý ona görünür ve onun zürriyetini çoðaltacaðýný bildirir. Bunun üzerine Abram, yüzüstü düþer ve Allah, onunla þöyle konuþur: "Ben ise, iþte, ahdim seninledir ve birçok milletlerin babasý olacaksýn ve artýk adýn Abram (yüce baba anlamýnda) çaðýrýlmayacak, fakat Ýbrahim (cumhûr -halk, umûm-'un babasý anlamýnda) olacak; çünkü seni birçok milletlerin babasý ettim. Ve seni ziyâdesiyle semereli kýlacaðým ve seni milletler yapacaðým ve senden sonra zürriyetini, Allah olmak için seninle ve senden sonra zürriyetinle benim aramda ahdimi, nesillerince ebedî ahid olarak sabit kýlacaðým. Ve senin gurbet diyarýný, bütün Ken'an diyarýný, sana ve senden sonra zürriyetine ebedî mülk olarak vereceðim ve onlarýn Allah'ý olacaðým" (Tekvîn, XVII/1-8).
Allah, Ýbrahim'den ve zürriyetinden gelecek olanlardan ahid olarak her erkek çocuðun sünnet edilmesini ister. Yine Allah, Ýbrahim'e, karýsý Saray'ýn, bundan sonra Sara (prenses anlamýnda) olarak çaðýrýlmasýný ve ondan bir oðul vereceðini, adýnýn da Ýshak olacaðýný bildirir. Böylece Sara, Hacer'i kýskanmaktan kurtulmuþ olacaktýr.
Ýbrahim, ahid gereði, kendisi doksan dokuz, Ýsmail de on üç yaþýnda iken, ayný gün sünnet olurlar. Öte yandan Sara, Ýshâk'ý doðurur. Ýbrahim, oðlu Ýshâk'ý sekiz günlükken sünnet ettirir. Çocuk büyüyüp sütten kesildiðinde Ýbrahim, oðlu için büyük bir ziyâfet verir. Bu sýrada Ýsmail'in güldüðünü gören Sara, Ýbrahim'den, onu kovmasýný ister. Bu durum Ýbrahim'e kötü görünür. Ancak Allah, Ýbrahim'e, Sara'nýn dediðini yapmasýný, çünkü neslinin, Ýshâk'ýn adýyla çaðrýlacaðýný söyler. Hacer, Ýsmail'i alýp çöle gider (Tekvîn, XVII/19-27; XXIXII. Bâb).
Bir gün Allah, Ýbrahim'i denemek için, ondan biricik oðlu Ýshâk'ý kurban etmesini ister (Ýslâm'a göre Hz. Ýsmail) Ýbrahim emri yerine getirmek üzere bir mezbah yapýp býçaðý eline aldýðýnda Rabb'ýn Meleði göklerden ona çaðýrýp çocuðu boðazlamamasýný, çünkü emri yerine getirdiðini bildirir. Bunun üzerine Ýbrahim, gözlerini kaldýrdýðýnda, çalýlýkta bir koçun hazýr olduðunu görür ve onu kurban eder. Bu olay üzerine Rab, ona, sözünü yerine getirdiðinden dolayý, zürriyetinin düþmanlarýnýn kapýsýna hâkim olacaðýný ve zürriyetinden gelen bütün milletlerin mübârek kýlýnacaðýný bildirir (Tekvîn, XXV/1-20).
Ýbrahim, yüz yetmiþ beþ yaþýnda iken ölür. "Ve oðullarý Ýshâk ve Ýsmail onu Mamre karþýsýnda olan Makpela Maðarasýna, Hitti Tsohar oðlu Efro'nun tarlasýna, Ýbrahim'in Het oðullarýndan satýn aldýðý tarlaya gömdüler. Ýbrahim ve karýsý Sara, oraya gömüldüler ve vâkî oldu ki, Allah, Ýbrahim'in ölümünden sonra Ýshâk'ý mübârek kýldý" (Tekvîn, XXV/8-11).
Ýshâk'ýn çocuðu olmadýðýndan Rabb'a yalvarýr, Esav ve Yakub adlý iki oðlu olur. Bir gün ülkesindeki kýtlýk sebebiyle Ýshâk, Filistinlerin kralý Abimelek'in ülkesi Gera'ya gider. Orada karýsýný, kýzkardeþi olarak tanýtýr. Durumu anlayan Kral, niçin böyle yaptýðýný sorar. O da, elinden alýnýp kendisine zarar gelme korkusundan böyle yaptýðýný söyler (Babasý Abram (Ýbrahim)in ayný hareketini karþýlaþtýrmak için bkz. Tekvîn, XII/10-20; XVI/6-12). Bunun üzerine Kral, onlarý korur. Varlýk sahibi olurlar. Ancak, Filistinler, onlarý kýskanarak ülkelerinden çýkarýrlar.
Ýshâk artýk yaþlanmýþ ve gözleri görmez olmuþtur. Bunun üzerine Yakub, babasýnýn sevdiði Esav'ýn yerine, hîle ile kendisini mübârek kýldýrýr. Bunu öðrenen Esav çok sinirlenir ve onu öldüreceðini söyler. Yakub, Harran'a gitmek üzere oradan ayrýlýr. Gecelediði yerde, rüyâsýnda, yerden göðe doðru yükselen bir merdiven görür. Bu merdivenden, Allah'ýn melekleri çýkýp inmektedir. Baþý, göklere ermiþtir. Rab, ona þöyle der: "Baban Ýbrahim'in Allah'ý ve Ýshâk'ýn Allah'ý Rab benim. Üzerinde yatmakta olduðun diyarý sana ve senin zürriyetine vereceðim; ve senin zürriyetin, yerin tozu gibi olacak ve garba ve þarka ve þimâle ve cenuba yayýlacaksýn ve yerin bütün kabîleleri senden ve zürriyetinde mübârek kýlýnacaktýr..." (Tekvîn, XXVIII/13-15)..
Yakub, uyanýnca, "Burasý Allah'ýn evidir ve bu, göklerin kapýsýdýr" deyip oraya "Beyt el-Lehem" (Allah'ýn evi) adýný koyar; yoluna devam edip Harran'a ulaþýr. Orada annesinin kardeþi Laban'ýn yanýnda çalýþýr; onun iki kýzý yanýnda, iki de câriyeden on iki oðlu ve bir de kýzý olur. Onlarý alýp Ken'ân'a babasýnýn yanýna döner.
Yakub, çocuklarýndan en çok Yusuf (Yosef)'u sever. Bu yüzden kardeþleri onu kýskanýrlar. Yusuf, bir rüya görür ve kardeþlerine anlatýr. Bu rüyâda, "kardeþleriyle birlikte bir tarlada buðday demetleri baðladýklarýný, kendi demetinin dik durduðunu, ötekilerin demetlerinin ise, kendisininkinin çevresini kuþatýp eðildiklerini" söyler. Kardeþleri, bu rüyâdan onun, kendilerine hâkim olacaðý anlamýný çýkarýrlar, ona karþý kin ve kýskançlýklarý artar. Yusuf, bir baþka rüyâsýnda güneþ, ay ve on bir yýldýzýn, kendisine secde ettiðini görür. Bu rüyâyý babasý ve kardeþlerine anlattýðýnda, babasý onu azarlayýp, "Gerçek ben ve anan ve kardeþlerin yere kadar sana eðilmek için mi geleceðiz?" der. Kardeþleri onu kýskanýrlar, babasý da bu sözü yüreðinde tutar. Yakub, Yusuf'u sürüleri otlatmakta olan kardeþlerinin yanýna gönderince onlar da onu, elbiselerini çýkararak bir kuyuya atarlar. Daha sonra da kuyudan çýkarýp onu, Mýsýr'a giden tüccarlara yirmi gümüþe satarlar. Babalarýna, kardeþlerini bir canavarýn yediðini söyleyip, onun kana batýrýlmýþ entarisini gösterirler.
Yusuf, Mýsýr'da, Firavun'un bir memuru olan Potifar tarafýndan satýn alýnýr. Potifar'ýn karýsý Yusuf'a aþýk olup, ilgisine karþýlýk görmeyince iftira ederek onu hapse attýrýr (Tekvîn, XXXIX/20). Yusuf, hapisteyken, Firavun'un gördüðü bir rüyâyý tâbir ederek (yorumlayarak) hapisten kurtulur ve Firavun'un yanýnda önemli bir mevkie yükselir (Tekvîn, XLI/40). Daha sonra Filistin'de bulunan babasý Yakub ve kardeþlerini Mýsýr'a getirtir. Ýsrail oðullarý, böylece Mýsýr'a yerleþmiþ olurlar (Tekvîn, XLIII. Bâb). Önceleri burada rahat bir hayat geçiren Yahûdiler, zamanla büyük sýkýntýlara, köleliðe düþerler (Çýkýþ, I/12-13). Onlarý bu sýkýntýdan kurtarýp "Arz-ý Mev'ûd"a (Vâdolunmuþ toprak Filistin'e) döndüren Moþa (Hz. Mûsâ) olur (Tah. M.Ö, 1250).
Musa, Firavun ve ordusunun Kýzýldeniz'de boðulup onlarý izleyememesi sonucu Yahûdileri, Sina'ya getirir. Burada, Sina Daðýnda, Hz. Mûsâ'ya Tevrât ve On Emir verilir. Yahûdiler Sina çölünde kýrk yýl dolaþýrlar. Mûsâ'dan sonra Yeþu onlarý Filistin'e götürür (Çýkýþ-Hurûc, VII-XL. Bâblar; Yeþu, I-XXIV. Bâb). Filistin'de Hâkimler ve Krallar devrinden sonra Kral David (Hz. Dâvûd, M.Ö. 1013-973), Kudüs'ü alýr ve Yahûdilerin en parlak devresini baþlatýr (bk. II. Samuel, V-IX. Bâblar). Oðlu Kral Þelomo (Hz. Süleymân, M.Ö. 973-933), babasý tarafýndan hazýrlatýlan yere kutsal Mâbed'i inþa ettirir. O zamana kadar bir çadýrda korunan ve içinde On Emir tabletleri bulunan mukaddes Ahid Sandýðý, Mâbed'in bir odasýna konur (bk. I. Krallar, V-IX. Bâblar).
Hz. Süleymân'ýn ölümünden sonra krallýk, güneyde Yuda (Yahuda), kuzeyde Ýsrail olmak üzere ikiye ayrýlýr (I. Krallar, XI-XII. Bâblar vd.). On kabîle, Ýsrail; ikisi de, Yuda Krallýðýna baðlanýr. Önce Ýsrail Krallýðý, Asurlular tarafýndan M.Ö. 721'de; sonra da Yuda Krallýðý Babilliler tarafýndan M.Ö. 586'da yýkýlýr. Mâbed tahrîb edilir ve Yahûdiler, Babil'e sürgün edilir. Sürgünde Yahûdi halký, Ezra'nýn çevresinde birleþir ve M.Ö. 538'de Kudüs'e döner. Mâbed, M.Ö. 520'den sonra yeniden onarýlýr (bkz. Daniel, Ezra, Ester).
Yahûdi Mukaddes Kitabý, önceki peygamberler kadar, sonraki küçük peygamberlere de yer verir. Bâbil Sürgünü döneminde Ýþaya, Yermiya (Yeremya) gibi peygamberler gelmiþtir. Ýlya-Mesih'ten önceki peygamber, Malaki'dir.
Yahûdi tarihinde Kudüs, Ýskender'den sonra Aðidler, Selefkî'lerin eline geçti. Mâbed (Tapýnak), M.Ö.168'de yaðma edildi. Makkabî'ler, yeniden hâkimiyeti saðladýlarsa da, M.Ö. 63'de baþlayan Roma esâreti dönemi, M.S. 70'de Roma'lý komutan Titus'un, Kudüs'ü ve bu arada Mâbed'i de yakýp-yýkmasýyla sonuçlandý. Yahudiler, dünyanýn her tarafýna daðýldýlar. Mâbed'den arta kalan Batý Duvarý (Aðlama Duvarý) yüzyýllarca onlarda millî ve dinî þuûru ayakta tutmuþtur. Mesîh inancýnýn verdiði ümit, onlarda bu þuûrun devamlý varlýðýný sürdürmesini temîn etmiþtir.
Kur'ân-ý Kerîm'e Göre Yahudilik
Kur'n'da, Yahudilikten bahsedilen âyetlerin sayýsý oldukça fazladýr. Onlardan "Ben Ýsrail", "Yahud" vb. deyimlerle söz edilen âyetler bulunduðu gibi, bir bölümünde bazý peygamberler (Hz. Yakub... gibi) konu edilirken, Yahudilerle ilgili olarak bilgi verilir. Ayrýca Kur'ân'daki "Ehl-i Kitap" deyiminin þümûlüne, onlar da girerler.
Kur'ân'da, Yahûdiler ile ilgili olarak verilen bilgileri þöylece sýnýflandýrmak ve sýnýrlamak mümkündür:
1- Allah tarafýndan Yahûdilere bahþedilen nimetler.
2- Uymakla yükümlü olduklarý dînî hükümler.
3- Peygamberler tarafýndan kendilerine getirilen hükümlerle tebliðleri deðiþtirmeleri ve doðru yoldan sapmalarý.
4- Allâh'a karþý ahidlerini bozmalarý, verdikleri sözden dönmeleri ve bunu alýþkanlýk hâline getirmeleri.
5- Yaptýklarý kötü iþler yüzünden zillet ve meskenete uðramalarý.
6- Yeryüzünde fesad çýkarmaya çalýþmalarý.
7- Bazý peygamberler ile sâlih kimselere iftirâ etmeleri veya onlarý öldürmeleri.
8- Basit menfaatleri uðruna gerçeklere yüz çevirmeleri.
9- Allah'ýn, Yahûdilere tavsiyeleri. Yahûdilerin tarihçesiyle ilgili olarak Kur'ân'da, Hz. Musâ'ya kadar olan dönem hakkýnda yer alan bilgiler þu þekilde özetlenebilir:
Hz. Ýbrahim, Ulu Allah'ýn seçkin kýldýðý peygamberlerden biridir (Alu Ýmrân, 33-34; Meryem, 58-59). O, ne Yahûdi ve ne de Hýristiyan'dýr. O, müþriklerden de deðildir. Allah'ý "bir" tanýyan gerçek müslümanlardandýr (Alu Ýmrân, 67, 95; Meryem, 43, 47). Ulu Allah, onu dost edinmiþtir (Nisâ, 125). O çok içli, yumuþak huylu, konuksever ve kendini Allah'a adamýþ, dosdoðru bir kimsedir (Hûd 75; Tevbe,114; Meryem, 41; Buhârî, Tecrîd-i Sarîh Tercemesi, IX,107). O, görevini tam olarak yapan (Bakara, 124) ve kendisine suhuf verilen (A'lâ, 19) bir peygamberdir. Ona, göklerin ve yerin sýrlarý, yakînî bilgi bahþedilmiþtir. Bununla ilgili olarak Kur'ân'da þöyle denir: "Biz Ýbrahim'e, yakînen bilenlerden olmasý için, göklerin ve yerin melekutunu þöylece gösteriyorduk"(En'âm, 7/75). Hz. Ýbrahim, Allah'dan baþka putlara, ay, güneþ ve yýldýzlara tapýnan babasý (Âzer) ile kavmine karþý, görmeyen; batan, zevl bulan þeylere, Þeytana tapýnýlmayacaðýný anlatmaya çalýþýr. Kendicinin Ulu Allah'a tapýndýðýný, O'na hiçbir þeyi ortak koþmadýðýný, onlarý ve yonttuklarýný O'nun yaratýðýnýn, dolayýsýyla o'na ibadet, þükür etmeleri gerektiðini, çünkü O'na döneceklerini bildirir. Onlar, hattâ babasý, bu dâvete uymadýlar. Ona, babalarýný da böyle bulduklarýný söylediler (En'âm, 74-80; Enbiyâ, 58-67; Sâffât, 85-95: Meryem, 44; Ankebût, 17; Þuarâ, 70-82). Hz. Ýbrahim, düþmanýnýn putlar; dostunun da âlemlerin Rabb'i olduðunu belirterek þöyle diyor: "Beni yediren de, içiren de O'dur. Hasta olduðumda bana O þifâ verir. Beni öldürecek, sonra da diriltecek O'dur. Âhiret gününde yanýlmalarýný bana baðýþlamasýný umduðum O'dur" (Þuarâ, 26/79-82). Hz. Ýbrahim, görevini yapmýþ, tebliðde bulunmuþtur. Onu ateþe atarlar, fakat Ulu Allah onu ateþten kurtarýr (Ankebût, 24; Enbiyâ, 70; Sâffat, 93).
Kur'ân-ý Kerîm, Hz. Ýbrahim ile ilgili olarak verdiði kýssalarda insanlara, Allah ve âhiret inancý konusunda yol göstermekte, ibret vermekte ve onlarý düþünmeye dâvet etmektedir (bkz. Bakara, 260; En'âm, 76-79; Sâffât, 85-94).
Allah Teâlâ, Hz. Ýbrahim'i ve onun soyundan gelenleri peygamber kýldý. Onlara iyi iþler iþlemelerini, namaz kýlmalarýný, zekât vermelerini emretti (Enbiyâ, 73). Hz. Ýbrahim, Allah'dan, iyilerden olacak bir çocuk istedi (Sâffât,100-101). Allah da ona ihtiyarlýðýnda Ýsmail ve Ýshâk'ý verdi (Ýbrahim, 39).
Ýsmail çocukken babasý, rüyasýnda onu kurban ettiðini gördü ve bunu ona açtý. Ýsmail, babasýna emrolunduðu þeyi yapmasýný, kendisini sabredenlerden olacaðýný söyledi. Böylece Hz. Ýbrahim, oðlunu kurban etmek için yaný üzere yatýrdý. Ulu Allah, rüyasýndaki emre baðlýlýklarý sebebiyle bir kurban gönderdi (Sâffat, 102-107). Hz. Ýsmail doðru, uysal, sabýrlý, sözünde sâdýk bir kimse olarak Cebrâîl aracýlýðýyla kendisine vahyedilen, Allah'ýn bir peygamberidir; çevresine zekâtý, namazý emretmiþtir (Sâffat,101; Meryem, 54-55; Enbiyâ, 85; Sâd, 48; Bakara, 156; Âlu Ýmran, 84).
Hz. Ýshâk da doðru, sâlih, mübârek kýlýnmýþ, hidâyete erdirilmiþ, âhiret yurdunu düþünen, gönülden Allah'a baðlý bir peygamberdi (Enbiyâ, 72; En'am, 84; Saffât, 113; Sâd, 45-47). Ýshâk, annesi çok yaþlýyken Allah'ýn bir lütfu olarak bahþedilmiþ ve annesi bu olaya çok sevinmiþtir (Zâriyât, 29-30; Hd, 72-73; Meryem, 49; Sâffat 112). Hz. Ýshak da, Hz. Ýbrahim ve Hz. Ýsmail gibi, kendisine vahyolunan peygamberlerden olmuþtur (Nisâ, 163; Hd, 71).
Hz.Yakûb, Hz.Ýshâk'ýn ardýndan müjdelenen, kendisine vahiy indirilen peygamberlerden, dinde kuvvetli, hâlis, sâlih, sabýrlý, hidâyete erdirilmiþ bir kimse idi (Bakara, 136; Âlu Ýmran, 84; Nisâ,163; Hûd, 71). Hz. Yakûb'un en sevgili oðlu Hz. Yusuf; ihlâslý, ilim ve hikmet sahibi, güzel bir yaratýlýþa sahip, Rüyâ tâbirini bilen, kendisine vahiy gelen peygamberlerdendi (Yûsuf, 4-8,15, 21-24; En'âm, 84; Mü'min, 34).
Hz. Yusuf, çocukluðunda bir gün babasýna, "rüyamda on bir yýldýz, güneþ ve ay'ýn sona secde ettiklerini gördüm" der (Yûsuf,12/4). Bu rüyâyý dinleyen babasý ona, bunu kardeþlerine anlatmamasýný söyler (Yûsuf, 5). Ayrýca Hz. Yakub, ona, Allah tarafýndan seçileceðini, kendisine rüyâ tâbiri öðretileceðini, daha öncekilere olduðu gibi, Allah'ýn hem ona, hem Yakub âilesine nîmetini tamamlayacaðýný söyler (Yûsuf, 6). Kardeþleri, rüyâsýnda gördüðü gibi, Yûsuf'u kýskanýrlar. Onu, ortadan kaldýrmayý plânlarlar. Babalarýnýn iknâ ederek onu yanlarýnda götürür ve kuyuya atarlar. Onu bir kurdun yediðini söyleyip, kanlý gömleðini babalarýna gösterirler. Bir yolcu kafilesi, Yusuf'u kuyudan çýkarýp beraberlerinde Mýsýr'a götürerek bir vezîre satarlar. Vezirin karýsý, Yusuf'a âþýk olur ve kendisine sahip olmasýný ister. Yusuf reddedince de kadýn, ona iftirâ eder ve Yusuf zindana atýlýr. Zindanda, rüyâ tâbir eder. Mýsýr Melîki, bir rüyâ görür. Bu rüyâyý, kimse tâbir edemez. Yusuf'un iki hapishane arkadaþý, onu Melîke tavsiye ederler. Melîkin rüyâsýný yorumlayan Yusuf, saraya alýnýr ve Mýsýr hazînesine memur yapýlýr. Bir süre sonra, zahîre almak üzere Mýsýr'a gelen kardeþleri, onun huzûruna çýkarlar. Yusuf, kardeþlerini tanýr, bir vesileyle ailesini Mýsýr'a getirtir. Ýsrail oðullarý, böylece Mýsýr'a yerleþirler (Yusuf, 7-100).
Hz. Yusuf zamanýnda Mýsýr'a yerleþmiþ olan Ýsrailoðullarý, daha sonra Firavun'un zulmüne uðrayarak, uzun bir esâret hayatý yaþamaya baþlarlar. Onlarý bu sýkýntýdan Hz. Musa kurtarýr.
Tevrât'a Göre Hz. Musa
Yusuf un ölümünden sonra Mýsýr'da Yahûdiler çoðalmaya baþlayýnca, yeni Firavun, Yusuf'un hizmetlerini unutup bundan endiþelendi. ilerde ülkelerine yönelecek bir saldýrýda düþmanla iþbirliði yapmalarý endiþesiyle onlara eziyet etmeye baþladý. Bu arada onlarýn çoðalmalarýný önlemek için, her doðan erkek çocuðun öldürülmesini emretti. Musa, iþte böyle bir zamanda doðdu. Annesi onu, ancak üç ay gizleyebildi. Sonra onu ziftlenmiþ bir sepete koyarak ýrmaða býraktý. Nil kýyýsýndaki sazlýklara býraktýðý sepetin durumunu, Musa'nýn kýz kardeþi Meryem gözlüyordu. Nil'de yýkanmakta olan Firavun'un kýzý, onu buldu ve bir Ýbrânî çocuðu olduðunu anlayýp ona acýdý. Meryem, çocuðu emzirmesi için bir Ýbrânî kadýn çaðýrabileceðini söyledi. Firavun'un kýzýnýn kabul etmesi üzerine gidip annesini çaðýrdý. Çocuk ona verildi ve "sulardan çekilmiþ" anlamýna gelen "Moþe" (Musa) adý verildi (Hurûc Çýkýþ, I/8-22; II/1-7). Musa, gençlik yýllarýnda Yahûdilerin yanýna gider, þikâyetlerini dinlerdi. Yine bir gidiþinde, Mýsýrlýlardan birinin, bir Yahûdiyi dövdüðünü gördü. Yahudiyi koruyarak Mýsýrlýyý öldürdü. Olayýn duyulmasý üzerine Musa, Midyan'a kaçtý. Orada Midyan kâhininin kýzýyla evlendi. Kâhinin sürüsünü otlatýrken, Tanrý'nýn meleði, Horeb'de bir çalý ortasýnda, ateþ alevinde ona göründü. Yanan çalýnýn ateþi bir türlü bitmek bilmiyordu. Bunu merak edip geri dönen Musa'yý çalýnýn ortasýndan Allah çaðýnp þöyle dedi: "... Ben, babanýn Allah'ý, Ýbrahim'in Allah'ý, Ýshâk'ýn Allah'ý ve Yakub'un Allah'ýyým. Ve Musa yüzünü örttü; çünkü Allah'a bakmaya korkuyordu. Ve Rab dedi: Gerçekten Mýsýr'da olan kavminin sýkýntýsýný gördüm... Onlarýn feryâdýný iþittim; çünkü onlarýn acýlarýný bilirjm... Ve þimdi gel ve benim kavmimi, Ýsrailoðullarýný Mýsýr'dan çýkarmak için seni Firavun'a göndereyim" (Hurûc-Çýkýþ, III/1-13).
Böylece Musa, Yahûdîleri Mýsýr'dan çýkarmak üzere görevlendirilmiþ oldu. Kardeþi Hârun da ona yardýmcý olarak verildi. Bu görevi yerine getirmek üzere Musa Mýsýr'a geri döndü. Kavmini Mýsýr'dan çýkarýp Ken'an diyarýna götürmek istediðini, bunun Allah'ýn emri olduðunu söyleyince Firavun, "Allah kimdir ki, ben ona itaat edeyim" diyerek onlarý saraydan kovdu. Ýkisi arasýnda mücâdele baþladý. Ýþ, mucize göstermeye kadar vardý. Firavun, bütün sihirbazlarný topladý. Onlar da bütün hünerlerini ortaya koydular. Musa'nýn asâ'sý (deðneði) kocaman bir yýlan olup, onlarýn bütün sihirlerini yuttu. Bütün bunlara raðmen Firavun, Ýsrailoðullarýnýn Mýsýr'dan çýkmalarýna izin vermedi. Bunun üzerine Rab Yahve, "Mýsýrlýlara belâ vereceðini, insandan hayvana kadar bütün ilk doðanlarý öldüreceðini" bildirdi. Allah, Musa aracýlýðýyla Mýsýr topraklarýna "on felâket" verdi. Firavun, bu iþlerin olduðunu görünce onlarýn Mýsýr'dan çýkmalarýna izin verdi.
Ýsrail oðullarý, Kýzýldeniz'e doðru yola çýktýlar. Ancak Firavun, kararýndan piþman olarak onlarýn peþlerine düþtü. Kýzýldeniz'e ulaþtýklarýnda Musa elini denize uzattý, sular yarýldý, Ýsrail oðullarý geçti. Sonra Musa tekrar elini uzattý, sular eski halini uldý ve Firavun ile ordusu boðuldu (Hurûc Çýkýþ, VII/9-12; XII/21-31).

§ Babil’e sürülürler ve Persler’in iþgal ettiði güçlü imparatorluðun gözlerinin önünde çöküþüne tanýk olurlar.

* M.Ö. 370 yýlýnda Pers Ýmparatoru Sirüs Yisrael ülkesine dönmelerine izin verir, teklifi isteksizce kabul ederler, sadece 42.000 kiþi geri dönüþ yapar.

* Geri dönenlerin Yeruþalayim’de Bet-Amikdaþ’ý yeniden inþa giriþimleri, öfkeli komþularý Samiriyeliler’in imparatora þikayeti üzerine kýsa zamanda son bulur.

* Ýran’da Kral Ahaþveroþ’un veziri Aman Yahudileri yok etmek için bir plan kurar ama Yahudi olan ve bunu gizli tutan Kraliçe Ester M.Ö. 355 yýlýnda yardýma koþar.

* Bir sonraki Pers hükümdarý olan Ester’in oðlu II. Darius M.Ö. 347 yýlýnda Bet-Amikdaþ’ýn yeniden inþa edilmesine izin verir.

* Yisrael topraklarýnda yaþayan Yahudi halký Ezra’nýn liderliði ve Sanhedrin üyelerinin sayesinde ruhani bir güç kazanýr.

Þimdi M.Ö. 312 yýlýndayýz ve Sanhedrin üyelerinin sonuncusu Þimon Atsadik Koen Gadol olur. Akdeniz’in öbür yanýnda yeni bir tehdit oluþmaktadýr. Adý Yunanistan’dýr.

YUNAN ÝMPARATORLUÐUNUN YÜKSELÝÞÝ

Yunanistan’ýn kökeni esrarengiz olup Avraam’ýn zamanýna, M.Ö. 18. yüzyýla, belki de daha öncesine uzanýr. Tarihçiler Yunanlýlar’ýn nereden geldiði konuþunda ayný fikirde deðildir. Asya’dan Avrupa’ya göç etmiþ ve Yunan Adalarý’na yerleþmiþ bir halk ya da sahil boyunca yerleþmiþ, denizcilikle uðraþan bir halk olabilirler.

Her kim idiyseler (Misen’de bulunan kalýntýlara dayanarak Misenliler adý verilen) Yunanistan anakarasýnýn ilk oturanlarý ileri bir kültür geliþtirdi. Ancak M.Ö. 1100 yýlý civarýnda Misenliler, Dorlar adý verilen barbarlarýn iþgaline uðradý ve yok oldular. Yunanistan karanlýk bir döneme girdi ve yüzlerce yýl sonra yeniden ortaya çýktý.

Klasik Yunan dönemi M.Ö. 7. yüzyýlda baþlarsa da tarihiyle, Yunanistan’ýn en ünlüleri Atina ve Sparta olan, sürekli savaþan þehir devletlerden oluþtuðu 5. yüzyýlda daha aþina oluruz. Birbirleriyle savaþtýklarý halde Persleri kovacak kadar güçlüdürler ama 4. yüzyýlda Makedonyalý II. Philip’e yenik düþerler ve onun oðlu Büyük Ýskender Yunan medeniyetini dünyaya yayar.

4. yüzyýl Yahudiler için olduðu kadar Yunanlýlar için de olaylýdýr. Bu klasik Yunan kültürünün altýn çaðýdýr: demokrasinin doðuþu, Aristo, Sokrat ve Plato’nun zamaný...

YUNAN VAHÞETÝ

Yunanlýlarýn medeniyete katkýlarýna –politika ve felsefe- hayran olurken Yunan toplumunun gerçekte ne olduðunu unutmak kolaydýr.

Örneðin “Spartalý yaþam tarzý”ný duymuþuzdur da uygulamada bu ne anlama geliyordu? En baþta Spartalý kýz ve erkek çocuklar ailelerinden koparýlýyordu. Askeri barakalarda yaþýyor, dövülüyorlardý. Çalmayý öðrenmeleri için yemek verilmiyordu. Spartalý olmak, sert olmak demekti.

Atinalýlar Spartalýlar kadar sert olmasa da, “yumuþak” olarak da tanýmlanamazdý. Örneðin çocuk öldürmek onlar için sorun deðildi (bu tüm eski medeniyetlerde, “yüksek” olanlarda bile, yaygýn bir uygulamaydý). Batý entelektüel tarihindeki en etkili düþünürlerden biri, Aristo’nun kendisi, Politikalar’ýnda (VII.16) çocuk öldürmenin toplumun iþleyiþi için esas olduðunu savunur. Þöyle yazmýþtýr:

“Kusurlu ya da sakat çocuk yetiþtirilmemesi için bir kanun olmalýdýr. Nüfus fazlalýðýný önlemek için bazý çocuklar býrakýlmalýdýr (yani ölsün diye çöp yýðýnýnýn üzerinde). Devletin nüfusu için bir sýnýr belirlenmelidir.”

Bu beyanýn ifadesine dikkat edin. Aristo “bebek öldürmeyi severim” demiyor ama soðuk, rasyonel bir hesaplama yapýyor: fazla nüfus tehlikelidir, bu nüfusu kontrol altýnda tutmanýn en uygun yoludur.

Yunanlýlar meydan savaþýný icat etmiþtir: binlerce yaya asker düþmanla çarpýþýr, ilerledikçe ölür ya da öldürülür. Bugün Yunanlýlarý kültürlü ve asil olarak düþünsek de fetih sýrasýnda nasýl davrandýklarýný öðrenmek insaný sarsar.

Yunan fetihlerini yeni doruklara taþýyan Büyük Ýskender olmuþtur.

BÜYÜK ÝSKENDER

Aristo’nun öðrencisi ve Homeros’un büyük etkisinde olan Ýskender 20 yaþýnda iktidara çýkar ve savaþmaya baþlar.

Askerlik tarihinde en büyük baþarý olarak kabul edilen bir iþe giriþir. 45.000 kiþilik bir orduyla on iki yýl boyunca durmaksýzýn çarpýþýr ve bilinen dünyanýn büyük bir kýsmýný ele geçirir. Kendisi ön saflarda olmak üzere Yunan ordusuna önderlik eder.

Askeri bir dehadýr. Çoðu zaman ordusundan on kat büyük güçlere karþý savaþlar kazanýr. Ana taktiði düþman hattýnýn en güçlü noktasýný (en zayýf deðil) hedef almaktýr. Örneðin Perslerle savaþýrken, liderliði yok etmek amacýyla Pers ordusunun en çok korunan noktasýna saldýrýr. Pers Ýmparatoru Darius Galgamel Savaþý’nda kaçýnca , Pers ordusu yýkýlýr.

33 yaþýnda ateþlenip ölmeden önce Ýskender Asya ve Ortadoðu’nun neredeyse tamamýný, Kuzey Afrika’nýn bir kýsmýný fetheder, bütün Pers Ýmparatorluðu’nu parçalar ve gittiði her yere Helenizm’i –Yunan yaþam tarzý ve kültürünü- yayar.

HELENÝZM

Helenizm tam olarak neydi? Çok kýsaca, tamamýyla insana odaklanan bir hayat yaklaþýmýydý.

Yunanlýlar bütün insani yetenekleri sergilerdi: edebiyat, tiyatro, þiir, mimarlýk, heykel, vb. Ýnsan vücudunun güzelliðini yüceltir, Olimpiyatlarda atletik yiðitlikler gösterirlerdi. Ýnsan bedeni ile ilgili hiçbir þey utanç verici, gizli ya da özel sayýlmazdý. Ortalýkta çýplak koþmak Yunanistan’da normal sayýlýrdý. Umumi tuvaletler ana caddede, delikleri olan bir banktan oluþurdu; insanlar oturur ve baþkalarý yoldan geçerken ihtiyaçlarýný giderirdi.

Doðal olarak insani tutkular saygý görürdü, bu yüzden de çok az seksüel tabu vardý: pedofili ve homoseksüellik bile kabul görürdü. Hatta genç bir erkeðin cinselliði daha yaþlý bir erkekle tanýmasý aþkýn en yüce þekli olarak görülürdü. Plato Sempozyum’unda bu konuda þöyle yazar (178C):

“Ben þahsen bir erkeðin ilk gençliðinde saygýdeðer (daha yaþlý) bir aþýða sahip olmasýndan daha büyük hangi kutsamaya sahip olabileceðini söyleyemiyorum...”

Yunan tanrýlarý bile insani ifadelerle tanýmlanýyor ve Yunan mitolojisinde çoðu zaman insanlar tarafýndan yenilgiye uðratýlýyorlardý. Zamanla entelektüel Yunanlýlar tanrýlarýný hor görmeye ve onlardan alaycý bir þekilde ve saygýsýzlýkla söz etmeye baþladý.

Kýsacasý Yunanlýlar insan bilincinde çaðdaþ tarihte en kuvvetli entelektüel güçlerin biri haline gelecek olan bir fikri uyandýrdý: hümanizm. Ýnsan her þeyin merkezindedir. Ýnsan zihni ve olaylarý rasyonel bir þekilde anlama, gözlemleme ve algýlama yeteneði her þeyin baþý ve sonudur. Bu Yunanlýlardan gelen bir düþüncedir.

Yunanlýlar her þeyin ötesinde, bunun bir aydýnlanma, medeniyetin en yüksek seviyesi olduðunu düþünüyordu. Güçlü bir kader anlayýþlarý vardý ve kültürlerinin, insanlýðýn evrensel kültürü olmaya mahkum olduðuna inanýyorlardý.

Yahudiler, gayet tabii, farklý bir görüþe sahipti. Onlar bir Tanrý inancý ile birleþmiþ ve yaþama, barýþa adalete saygý ile zayýfla yoksula karþý sosyal sorumlulukla dahil olmak üzere, mutlak ahlaki deðerlere sahip bir dünyanýn insan ýrkýnýn en son geleceði olduðuna inanýyordu.

Bu Yahudi ideolojisi tapýnmada ödün vermiyor (tek Tanrý’ya inancýn gerektirdiði gibi), çoktanrýlý inanç ve uygulamalara tam bir hoþgörüsüzlük gösteriyordu. Sadece bir Tanrý vardý, dolayýsýyla sadece bir Tanrý’ya tapýlabilirdi, nokta.

Yahudilikte insan Tanrý’nýn görüntüsünde yaratýlmýþtý. Yunanlýlarda tanrýlar insanýn görüntüsünde yapýlmýþtý. Yahudiler için fiziksel dünya mükemmelleþtirilmesi ve ruhani olarak yükseltilmesi gereken bir þeydi. Yunanlýlara göre fiziksel dünya mükemmeldi. Dennis Prager’in söylediði gibi “Yunanlýlar için güzel olan kutsaldý; Yahudiler için kutsal olan güzeldi.”

Böylesine farklý görüþler eninde sonunda çarpýþmaya mahkumdu.

YUNANLILAR VE YAHUDÝLER

Yunanlýlar M.Ö. 312 yýlýnda Pers Ýmparatorluðu’nu fethettiðinde, Yisrael’i de iþgal eder.

Talmud (Yumoh 69a’da) Ýskender’in Yeruþalayim’e geliþini ve Sanhedrin üyelerinin sonuncusu Þimon Atsadik ile karþýlaþmasýný aktarýr. Ýskender, Yahudilerden nefret eden Samiriyelilerin kýþkýrtmasýyla, Bet-Amikdaþ’ý yýkmayý planlamaktadýr. Ne var ki Þimon Atsadik’le karþýlaþtýðýnda derinden sarsýlýr ve Yahudi bilgenin önünde eðilir.

Hatýrlayýn ki bu Büyük Ýskender’dir, tüm zamanlarýn en büyük askeri dehasý. Ýsmine uygun büyük bir egosu vardýr ve kimsenin önünde eðilmez. Dolayýsýyla bu davranýþ herkesi þaþkýna çevirir. Generalleri korkuya kapýlýr: ne oluyor?

Herkese þunu açýklar: Her çarpýþmadan önce –hiçbir çarpýþmayý kaybetmemiþtir- rüyasýnda tuhaf bir adam görür. Bu rüyayý zafer iþareti olarak yorumlar. Onlarý az önce karþýlayan yaþlý adam, Þimon Atsadik, rüyalarýndaki adamdýr!

Böylece Büyük Ýskender Bet-Amikdaþ’ý yýkmaz. Þimon Atsadik Yahudilerin deðil ama Samiriyelilerin Yunanlýlarýn düþmanlarý olduðunu söylediðinde onu dinler. Bunun sonucunda Yahudiler Samiriyelilerin hakkýndan gelmesi için yeþil ýþýk yakýlýr, bunu da kýsa zamanda yaparlar. Yisrael ve Yeruþalayim barýþçý bir þekilde Yunan Ýmparatorluðu’nun içine girer.

O kuþaðýn rabileri þükranlarýný göstermek için ilk doðan erkek çocuklara Alexander adýnýn verilmesini buyurur. Günümüzde Alexander halen bir Yahudi ismi olmakla birlikte bazý çevrelerde Sender olarak kýsaltýlmýþtýr.

Baþta Yunan mercileri yerel Yahudi nüfusun haklarýný muhafaza eder ve Yahudi dini ibadetine karýþmaya yeltenmez. Yahudiler 165 yýl boyunca ayrý ve belirgin bir varlýk olarak geliþmeye devam eder. Bu, Helen dünyasýnda nadir görülen bir olgudur.

Büyük Ýskender tarafýndan fethedilen halklarýn büyük bir çoðunluðu kendi istekleriyle Helenleþmiþtir. Yahudilerin, küçük bir azýnlýk dýþýnda, Helenizm’i reddetmesi Yahudiliðin hep var olan misyon dürtü ve anlayýþýnýn güçlü bir göstergesidir.

Ünlü klasik tarihçi Michael Grant, From Alexander to Cleopatra adlý eserinde (sh.75) þöyle açýklar:

Yahudiler sadece asimile olmamakla kalmadý, asimile edilemeyeceklerini de kanýtladýlar ve dinlerinin çaðlar boyunca yaptýðý devasa etki sayesinde bu, Yunan tarihinin en önemli dönemeçlerinden biri oldu.

Ne var ki zamanla Yahudilik yola getirilemeyen inançlarý ve tuhaf ibadet þekilleriyle Helen dünya üstünlüðü kavramýna karþý açýk bir meydan okuma gibi durmaya baþlar.

Genelde hoþgörülü olan Yunanlýlar için bu meydan okuma giderek hoþ görülemez hale gelir. Çatýþmanýn baþlamasý zaman meselesidir.

Sinagoglar


Yýllar boyunca sayýsýz Bar-Mitzva (13 yaþýna gelen Musevi erkek çocuðun ibadet topluluðuna kabulü ve ergenlik töreni) töreninin yapýldýðý Sinagog'taki düðünler bütün Balatlýlar'ýn unutamayacaklarý anlara sahne olurdu. Gelinin denizdeki balýklar gibi doðurgan olmasý için, sinagog içindeki görkemli düðün töreninden sonra kapý dýþýna serilen bir halý üzerine, içinde levrek balýðý olan bir tepsi konur, gelin bunun üzerinden atlayarak dýþarý çýkardý. Ýsrail'e karsý olan ve hatta yahudilere karþý olan bir terorist grubun, Karaköy'deki Neve Þalom'a düzenlediði kanlý baskýndan sonra, Ýstanbul'daki bütün sinagoglarda olduðu gibi Ahrida Sinagogu da sadece hafta içi ve randevu alýnarak geziliyor. Bütün sinagoglarda her Cumartesi sabahý ayin var. Çünkü her Cumartesi Museviler için Þabat yani en kutsal gün. Cumartesi günleri Museviler çalýþmýyor, günü ibadetle geçiriyor, akþam da bütün aile toplanýp dua ediyor ve birlikte yemek yiyor. Ahrida Sinagogu'nu gezmek için 22 Aralýk'ý seçerseniz, Hanuka (Iþýk) Bayramý kutlamalarýný da görürsünüz. Hanuka Bayramý, Kislev ayýnýn 25. gününden baþlayarak (bu yýl 22 Aralýk) sekiz gün boyunca kutlanýr. Hanuka Bayramý'nda yakýlan Hanukiya'daki (dokuz kollu þamdan) ilk mum Þamaþ adýný taþýyor. Dualar eþliðinde yakýlan Þamaþ'ýn yanýsýra sekiz gün boyunca her gün bir mum yakýlýr ve Hanukiya ýþýl ýþýl olur. Birinci mum Tanrý'nýn "ýþýk olsun" deyiþini anýmsatýr, 2. mum Tora'yý (Kutsal kitap) simgeler, 3. mum "Adalet", 4. mum "Merhamet", 5. mum "Kutsallýk", 6. mum "Sevgi", 7. mum "Sabýr", 8. mum da "Cesaret" ýþýðýdýr.

ÞABAT

Mistik anlamý
haftanýn altý günü birþeyeri inþa ederek,bir þeyleri baþarmak için çabalayarak dünya ile yarýþýrýz. Þabat ise yaratýcý çabalardan dinlenmek anlamýna gelen ‘’ Menuha’’ yý yaþarýz.

Ýbranicede ruh için dinlenme anlamýna gelen Þavat Vayinafaþ , Yahudiler’in canlanacaðý , Tora çalýþacaðý , ailesiyle , arkadaþlarýyla ve bir o kadar önemlisi de kendisi ile bir araya geleceði bir zamandýr.

Neþama Yetera : Ribilere göre Þabatý koruyan bir kimse Neþama Yetera , yani bir ruh daha kazanýr.Baþka bir inanýþa göre eðer her Yahudi üç Þabat korursa Maþiah gelecektir. Buna göre de Þabat , Yahudiler’e birey ve millet olarak geliþmeleri için güçlü ruhani bir fýrsat tanýmaktadýr.

Bu ruhani güç hafta içinde yaþam mücadelesi verirken etkisini göstermez. Þabat günü melahalarý ya da yaratýcý aktiviteleri býraktýðýmýzda ruhumuzun hakim olmasýna izin veririz. Bu þekilde yeni bir þeyin yani yeni bir ruhun geliþmesi mümkün olur ve sonuç olarak daha güçlü ruhani bir duruma geçebiliriz. Bir bakýma her Þabat , insanýn , evreni düzeltmesi için bir þansý olduðu küçük bir Kipurdur. Bu olduðunda , ruhani bir mutluluk yaþarýz. Bu, sanki cuma akþamlarý evimize gelen ve Þabatýn bitiminde de giden özel bir duygudur.

Þabat Kala : Þabat genelde Þabat Kala - Þabat gelini ya da Þabat Amalka - Þabat kraliçesi olarak ifade edilir.Þabatýn geline benzetilmesi , geleneksel cuma gecesi dualarýnda bulunmuþtu. 16.yüzyýl Sfat mistikleri ibranicede Kabalat Þabat denilen ve Þabatý karþýlama anlamýna gelen cuma gecesi dualarýný yaratmýþlardýr. Bu dualar arasýnda Leha Dodi isimli þarký veya þiir vardýr.

Þabatý karþýlamaya gel sevgilim

Þabatýn varlýðýný karþýlayalým
Huzur içinde gel , sevinç içinde gel

Gel ey gelin , gel ey gelin

Günümüzde bile bu son mýsra söylendiðinde cemaat gelin içeri girmek üzereymiþ gibi Ehal Akodeþ’ten ( Sefer Toralarýn bulunduðu dolap ) sinagogun kapýsýna doðru dönerek eðilir.

Þabat Amalka : Kala , Þabatýn feminen ve duygusal yönünü temsil ederken , krallýða ait yönü ise Þabat Amalka yani Kraliçe Þabat olarak ifade edilir.

Malka ruh durumunu garanti ederek bir denge verir. Þabatýn korunuþuna bir süreklilik katar. Ancak her ikisi de gereklidir. Kala’nýn þefkati ve tutkusu olmadan ,Malka duygusuz bir gün , kurallar ve yasaklar anlamýna gelebilir. Týpký zahor ( Þabatý sevgiyle hatýrlamak ) ve þamor’un

( þabatý koruma ) birleþmesi gibi , kala ve malka da birleþerek iç duygularý ve dýþ dünyada korumayý temsil eder.

Merkezi Konstantinopolis’te bulunan Bizans (Doðu) Ýmparatorluðu, Hýristiyan kilisesine hakim olduðu sürece, Konstantinopolis piskoposu ile Roma piskoposu arasýndaki güç dengesini korudu. Bizans Ýmparatorluðu çöküþe geçtiðinde, Roma kendisini göstermeye baþladý. Göreceðiniz gibi Haçlý Seferleri Roma ile doðdu. Ancak Haçlý Seferlerini ve Yahudileri nasýl etkilediklerini tartýþmadan önce, sahneyi hazýrlamalý ve tarihte geriye doðru gitmeliyiz. 4. yüzyýldan beri, merkezi Roma’da bulunan Batý Roma Ýmparatorluðu Gotlarýn ve Frenklerin sayesinde önemli ölçüde küçülme göstermiþ, 476 yýlýnda da tamamýyla yok olmuþtur. Bunun sonucunda ortaya çýkan ekonomik, hukuki ve idari altyapýdaki boþluk, bir kaos durumuna yol açmýþtýr. Frenklerin tarafýna geçen kilise, düzeni saðlamaya giriþir. Bürokratik çerçevesini eskiye göre þekillendiren kilise, insanlarýn alýþkýn olduðu unvanlar ve idari konumlar geliþtirdi. Papa’nýn önceden Roma imparatoruna verilen unvanla piskopos (pontifex maximus yani baþ rahip) diye adlandýrýlmasý rastlantý eseri deðildir. Bugün kilisenin Batý Avrupa’yý demirden bir elle yönettiði zaman sürecini “Karanlýk Çaðlar” olarak hatýrlarýz. Daha merhametli tarihçiler buna “Ortaçað” diyecektir. FEODALCÝLÝK Ýyi örgütlenmiþ bürokrasisi ile kilise, feodalciliðin Avrupa toplumunda geliþmesinde son derece önemli bor rol oynamýþtýr. Feodalciliðin kökleri o dönemde süregiden savaþlara uzanýr. Krallar süvari sýnýfýný desteklemek için askerlerine baðýmlý iþçiler tarafýndan iþlenen çiftlik arazileri verir. Halkýn çoðunluðunun dipte, serfler ya da baþkalarý için basbayaðý köleler gibi çalýþtýðý dev bir piramit oluþturulmuþtu. Feodal serfler gün doðumundan batýmýna kadar çok aðýr þartlarda çalýþýyordu. Tam bir pislik ve sefalet içinde yaþýyorlardý. Bugün, o zaman döneminin koþullarýný ve yoksunluklarýný hayal etmek bile bizim için zordur. Kilisenin feodal sistemdeki rolü oldukça tuhaftý. Haksýzlýða karþý mücadele etmediði gibi, sistemi yaratmaya yardým etmiþ ve bundan büyük yararlar saðlamýþtý. Kilise feodal sistemin eþitsizliðini çeþitli dogmatik formüllerle desteklemiþ, Tanrý’nýn Kendisinin iþlerin bu yönde gitmesini istediðini, yoksulluðun büyük bir ruhani deðerinin olduðunu, kralýn ilahi güçlerle atanmýþ otoritesi sorgulanamaz bir insan olduðunu kuvvetli bir þekilde ima etmiþti. Neden? Çünkü kilise bu feodal oyunun “önemli bir oyuncusu” idi. Tarihinin baþýndan itibaren kilise toprak elde etmeye baþladý. Baþlangýçta pagan tapýnaklara ve tapýnak rahiplerinin mülklerine el koydu. Sonra Avrupa’daki en büyük toprak sahibi oluncaya kadar varlýðýný geniþletmeyi sürdürdü, zavallý köylülerden muazzam vergiler topladý. Oxford bilgini Henry Phelps-Brown Egalitarianism and the Generation of Inequality (Siyasal ve sosyal eþitlilik ve eþitsizliðin doðuþu) adlý eserinde kilisenin tektanrýcýlýðý temsil ederken kendisini eski Helenci pagan eðilimlerden kurtarmasý gerektiðini ileri sürer (sh.33): “Böylece Hýristiyanlýðýn kendisi ile varlýk ve güç hakkýndaki görüþleri, laik dünyanýn eþitsizliðine karþý çýkmadý. Aksine bunu destekledi. Böylece pagan felsefelerin ana eðilimini takip etti. Ýnsan kapasitesinin eþitsizliði aþikardý, boyun eðme ihtiyacý kaçýnýlmazdý.” Kilisenin imparatorluðu boyca büyürken, para ihtiyacý da arttý. Haçlý Seferleri kýsmen Ýslam Ýmparatorluðu’nun büyümesini durdurmak amacýyla baþlatýlýrken, kilit bir motivasyon Avrupa’da artan nüfus için yeni topraklar ve zenginlikler elde etmekti. Toprak isteyen þövalye ve asilzadelerin hýrslarýný tatmin yoluydu. Ancak o zaman gösterilen neden kilisenin, Yeruþalayim’deki Kutsal Kabri Müslümanlardan geri almasýydý. Bu tapýnak 4. yüzyýlda Konstantin’in annesi Ýmparatoriçe Helena tarafýndan Ýsa’nýn çarmýha gerildikten sonra gömüldüðü yer olarak tanýmlanmýþtý. (Haçlýlar tarafýndan yeniden inþa edilmiþ olan bu kilise bugün halen durmaktadýr; Hýristiyan hacýlarýn Yeruþalayim’deki odak noktasýdýr ancak Protestan Hýristiyanlar buranýn Ýsa’nýn gömüldüðü yer olmadýðýný ileri sürmektedir.) “ASÝL” ARAYIÞ Haçlý Seferleri denince tarihin Hollywood versiyonlarý ile yetiþmiþ Batýlý kafalarýmýzda, zor durumda olan genç kýzlarý kurtaran asil þövalyeler canlanýr. Ne büyük palavra... Þövalyelerin, krallarýn ve þövalyelik idealinin olduðu doðrudur. Bir Haçlý Seferi’nin lideri Aslan Yürekli Riþar’ýn (bu arada Ýngiltere’nin sahip olduðu en kötü krallardan biriydi) kesinlikle maço bir savaþçý olduðu da doðrudur. Ama hepsi bu. Haçlý Seferleri katliam, ýrza geçme ve talan kampanyalarýna, zavallý Yahudiler için de felakete dönüþtü. Gerçekten de Haçlý Seferleri, ne yazýk ki sonraki birkaç yüz yýl boyunca model olacak, Yahudilere karþý ilk büyük ölçekli kitle vahþetinin baþlangýcýný oluþturur. Daha ileriki pogromlar bu fikrin tekrarý olacaktýr. Yahudiler Haçlýlarýn tek –ve birincil- kurbanlarý deðildi. Müslümanlarsa öyleydi. Ýslam tarihi öðrencisi iseniz, bugün Arap aleminin içinde bulunduðu durumun büyük ölçüde Haçlý Seferleri’nden kaynaklandýðýný bilirsiniz. Kendilerine karþý yöneltilen vahþet Arap halklarýný ekonomik yýkýma uðratmýþ, Arap aleminin çok kapalý olmasýna yol açmýþ ve Araplarýn Batý’ya karþý nefretine katkýda bulunmuþtur. (Araplar neden bugün bile evlerinin kapýlarýný maviye boyar? Kem gözü uzaklaþtýrmak için. Neden mavi? Açýklamalardan biri, onlarý katletmeye gelen kuzey Avrupalýlarýn gözlerinin mavi olmasýdýr.) 11. ile 13. yüzyýllar arasýnda toplam on Haçlý Seferi yapýldý: Birinci Haçlý Seferi, 1095-1099, sýrasýnda Yeruþalayim Müslümanlardan alýndý, þehirdeki Müslüman ve Yahudi halk kýlýçtan geçirildi ve Haçlý yönetimi altýndaki Yeruþalayim Latin Krallýðý kuruldu. Ýkinci Haçlý Seferi, 1147-1149, Hýristiyanlarýn Türklerin eline geçen topraklarýný geri almak için örgütlendi ama baþarýsýzlýkla sonuçlandý. Üçüncü Haçlý Seferi, 1189-1192, Mýsýr Sultaný Selahaddin Yeruþalayim’i yeniden ele geçirdikten sonra örgütlendi. Kral Aslan Yürekli Riþar’ýn katýldýðý sefer budur. Baþarýsýzlýkla sonuçlandý. Dördüncü Haçlý Seferi, 1202,1204, sýrasýnda Romalý Papa’nýn hakimiyetini kabul etmeyen Yunanca konuþan Doðu Ortodoks Hýristiyanlar tarafýndan iþgal ediþmiþ olan Konstantinopolis fethedildi. Çocuklarýn Haçlý Seferi, 1212, sýrasýnda Kutsal Topraklara binlerce çocuk gönderildi. Bu çocuklar Müslümanlar tarafýndan esir alýndý, köle olarak satýldýlar ya da açlýk ve hastalýktan öldüler. Beþinci Haçlý Seferi, 1217-1721, Mýsýr’a yönelikti ama baþarýsýzlýkla sonuçlandý. 13. yüzyýlda gerçekleþtirilen sonraki dört Haçlý Seferi Müslümanlarýn kazandýklarýný geri almayý baþaramadý. Acco’daki son Haçlý kalesi de düþtü. Haçlý Seferlerinin çok kýsaca özeti bu. Þimdi Haçlý Seferlerinin Yahudileri en çok etkileyen yönlerini ayrýntýlarý ile ele alabiliriz. KAFÝRLERÝN TEMÝZLENMESÝ Papa II. Urban ilk seferi kýsmen Müslümanlar tarafýndan kuþatýlmýþ olan Konstantinopolis’teki Hýristiyanlarýn yardým çaðrýsýna cevaben baþlattý. Amacý “kafirleri” (Hýristiyanlarýn diðer tektanrýlýlarý adlandýrdýðý gibi) püskürtmek ve Kutsal Topraklarý geri almaktý. Seferi cazip kýlmak için Papa katýlanlara bol miktarda ganimet olacaðý, ayrýca da tüm günahlarýnýn Tanrý tarafýndan affedileceði sözünü verdi. Papa hevesli bir yanýtla karþýlaþtý. 15.000 kiþilik –5.000 þövalye, gerisi de piyade- bir ordu giysilerinin üzerine büyük bir kýrmýzý haç takarak yola koyuldu (Haçlýlar ismi buradan gelir ama onlar kendilerini “hacý” diye adlandýrýyordu). Orduya bir de köylü gücü katýldý. Bu köylüler Avrupa boyunca ilerlerken (þövalyelerin önünde) yemeðe ihtiyaçlarý vardý ve etrafý talan ederek karýnlarýný doyurdular. Yine ilerlerken akýllarýna, kafirlerden de kurtulabilecekleri fikri geldi: yani Yahudilerden. Ýþte Mayýs 1096’da Mainz Yahudilerine karþý yapýlan saldýrýnýn bir görgü tanýðýnýn anlatýsý. Bu, August Krey’in The First Crusade (Ýlk Haçlý Seferi) adlý kitabýndan alýnmýþ, hayatta kalan bir Yahudi tarafýndan yazýlmýþ bir mektuptur. “Þehirdeki Yahudiler kardeþlerinin katledildiðini bildiðinden güvenlikte olma umuduyla Ruthard Piskoposuna sýðýndý. Korumasýna çok deðer veriyor, inanýyorlardý. Piskopos Yahudileri kendi evinin çok geniþ bir holüne yerleþtirdi. Bu þekilde çok güvenli ve dayanýklý bir yerde sað salim kalacaklardý. “Ama... Takým görüþ alýþveriþinde bulundu ve gün doðduktan sonra kapýlarýn kilitlerini kýrarak holdeki Yahudilere oklar ve mýzraklarla saldýrdý. Binlerce kiþinin saldýrýsýna karþý koymaya çalýþan 700 kadar Yahudi’yi öldürdüler. Kadýnlarý da öldürdüler ve kýlýçlarýyla, yaþlarý ve cinsiyetleri ne olursa olsun körpe çocuklarý da delip geçtiler.” Avrupa’daki Yahudi cemaatinin %30 ile 50’si böyle can verdi. 20.000 ile 30.000 arasýnda tahmin edilen Yahudi nüfusunun 10.000’i Haçlýlar tarafýndan katledildi. YERUÞALAYÝM’ÝN DÜÞÜÞÜ Haçlýlar Türkiye’de Antakya’yý fethettikten sonra Yeruþalayim’e gittiler. Aralarýndan çoðu yoldaki savaþlarda ölmüþtü. Yeruþalayim kapýlarýnda, aðýr zýrhlarýný ýsýtan kavurucu güneþ altýnda çarpýþýrken birçoðu daha can verdi. 44. bölümde Raþi’yi tartýþýrken Fransýz asilzade Godfrey du Boullion’dan söz etmiþtik. O, ayrýca da Raymond of Guilles, Raymond of Flanders ve Robert of Normandy, o zamanlar önemli bir Yahudi nüfusuna sahip olan Yeruþalayim’in kapýlarýný kuþattý. Güçleri duvarlarý deldi ve þehre akýn ettiler. (Haçlýlarýn “Hep! Hep!” çýðlýklarý o zaman ortaya çýktý. Bu, Latince “Yeruþalayim Düþtü”nün baþ harfleriydi. Zamanla “Hip hip hurra!” oldu, Yahudilerin hiçbir zaman kullanmadýðý bir selamlama þeklidir.) Haçlýlar þehre girdikten sonra ne oldu? Müslüman tarihçi Ýbn Al Kalanisi, gereksiz vahþeti tüyleri diken eden bir þekilde tasvir eder. Zavallý Yahudiler bir sinagoga sýðýnýr, Haçlýlar onlarý burada bulur, sinagogu ateþe verir ve hepsini diri diri yakar. Haçlýlar Yeruþalayim’i fethettikten sonra tüm Yisrael’de büyük bir inþa iþine giriþti. Kurduklarý birçok kale ve kilisenin kalýntýlarý günümüzde ziyaret edilebilmektedir. (Bunlarýn çoðu Müslümanlar tarafýndan ele geçirildikten sonra, Haçýlar geri döner korkusuyla yýkýlmýþtýr.) Haçlýlar bu krallýkla ilgilenmek üzere özel þövalye örgütleri kurdu. Bizi özellikle ilgilendirenler Tapýnak Þövalyeleri ve Hospitalier (Konuksever) Þövalyelerdir. Tapýnak Þövalyeleri Tapýnak (Mabet) Tepesi’ne yerleþmiþti (adlarý buradan gelir). Ýlginç olan þudur ki Tapýnak Þövalyeleri Kubbet-ül Sahra’yý yýkmadý (oysa Haçlýlar kiliseye dönüþtürmedikleri tüm camileri yýkmýþtý). Neden mi? Oranýn Þlomo’nun Mabedi” olduðunu ve yakýndaki El Aksa camiinin Þlomo’nun Sarayý” olduðunu sandýlar. Peki ne yaptýlar? Kubbet-ül Sahra’nýn tepesindeki hilali çýkarýp bir haç yerleþtirdiler ve Templum Domini “Tanrý’nýn Mabedi” diye adlandýrdýlar. El Aksa camiinin ve altýndaki kemerli kabri manastýra dönüþtürdüler. Diðer yanýlgýlarýna uyumlu bir þekilde, Herod tarafýndan inþa edilmiþ olan bu alana “Þlomo’nun Ahýrlarý” ismini verdiler. (Bu sözde ahýrlar son zamanlarda Müslüman Vakfý tarafýndan kazýlmýþ ve Ýsrail hükümetinin durduramadýðý devasa arkeolojik yýkým çerçevesinde baþka bir camie dönüþtürülmüþtür.) Hospitalier Þövalyelerin, Hýristiyan kutsal mekanlarýný ziyaret edecek çok sayýdaki Hýristiyan hacýya konukseverlik göstereceði ve aralarýndaki hastalarý tedavi edeceði farz ediliyordu. (Gördüðünüz gibi konukseverlik daha sonra hastalarýn bakýldýðý yerle eþanlamlý oldu: hospital – hastane.) Hospitalier Þövalyeler ana binalarýný Kutsal Kabir Kilisesi’nin yakýnýna, yani mantýklý bir yere inþa etti. Bir kilise, acizler yurdu ve hastaneden oluþan baþka bir kompleksi ise bugün eski Yeruþalayim þehrindeki Yahudi mahallesinin kalbi olan yerde, Batý Duvarý’na giden ana merdivenin yakýnlarýnda kurdular. Bu kalýntý korunmuþ, turistleri çekmektedir. Yakýnlarýndaki Haçlý yapýlarý yenilenmiþ ve apartman dairesi, okul ve dükkan olarak kullanýlmaktadýr. Hospitalier Þövalyelerin Yahudilere konukseverlik göstermediðini söylemeye gerek yok. Þehrin Hýristiyan nüfusunu artýrmak için Hýristiyan Arap kabileleri getirdiler. Yahudiler ise her zaman kutsal þehrin parçasý olmaya can atýyordu. Bu Yahudilerden biri, Kutsal Topraklardaki Haçlý istilasýna meydan okudu. Bu Yahudi ünlü þair ve yazar Yeuda HaLevi’den baþkasý deðildi (44. bölümde ele aldýðýmýz Kuzari eserinin yazarý). Yeuda HaLevi þehre ulaþmayý baþardý ama þehir kapýlarýnýn hemen dýþýnda Hýristiyan bir Arap atlýsý tarafýndan çiðnendi. Ölürken kendi þiirlerinden birini okuduðu söylenir: “Sion, seni görürsem... Taþlarýný baðrýma basacak, onlarý öpeceðim ve topraðýnýn tadý, bana baldan tatlý gelecek.” SULTAN SELAHADDÝN Haçlýlarýn Kutsal Topraklardaki hükümdarlýðý kýsa ömürlü oldu. Yüz yýldan kýsa bir sürede, 1187 yýlýnda Mýsýrlý Sultan Selahaddin tarafýndan fethedildiler (44. bölümde gördüðümüz gibi Maimonides, Sultan’ýn ailesinin hekimi idi). Sultan Selahaddin Haçlýlarý Ortadoðu’nun ortaçað tarihinin en önemli savaþlarýndan biri sýrasýnda yendi: Galile Denizi’nin kuzeybatýsýnda yer alan Hattin’de. Selahaddin orada Haçlýlarý açýk alana sürmeyi baþardý. Yazýn ortasýnda, yakýcý sýcak altýnda kendilerini sayýca çok daha az, manevra yapma yeteneðinden yoksun buldular. Selahaddin onlarý bu þekilde yok etti. Yeruþalayim’i kaybettikleri halde Haçlýlar vazgeçmedi. Kutsal Topraklarý yeniden ele geçirmek üzere sefer üzerine sefer düzenlediler. Hiçbir zaman Yeruþalayim’i geri alamadýlar (ama Müslümanlar oradaki Hýristiyan mekanlarýna girmelerine izin verdi). Sonunda son haçlý kalesi Acco (Akka) 1291 yýlýnda düþtü. Bugün Ýsrail’in her yerinde Haçlý döneminden kalma þaþýrtýcý kalýntýlar vardýr. En büyük ve etkileyici olanlarýndan bazýlarý Kesarya, Acco, Tiberya ve Belvoir’dadýr (Hattin savaþýnýn yer aldýðý alanýn yakýnýnda). Bu yerleri ziyaret edecek olursanýz, onlara hayranlýkla seyrederken Haçlýlarýn Yahudilere neler yaptýklarýný hatýrlayýn