�orum - MsXLabs

MsXLabs (https://www.msxlabs.org/forum/)

- T�rkiye Co�rafyas� (https://www.msxlabs.org/forum/turkiye-cografyasi/)

- - �orum (https://www.msxlabs.org/forum/turkiye-cografyasi/9551-corum.html)

�ORUM TAR�H�

�orum �li, tarihin derinliklerinden g�n�m�ze dikkate de�er izler ta��yan bir b�lgedir. Her taraf�nda en eski tarihlerden bug�ne kadar gelmi� de�i�ik medeniyetlere ait kal�nt�lara rastlan�r. Hititler Anadolu egemenli�ine bu b�lgeden ba�lam��lard�r.
B�lgede bu uygarl�k kal�nt�lar� biti�ik veya �st �ste bulunmaktad�r. Bir Hitit h�y�� yan�nda bir Frig, Roma, Bizans devri mezar� veya taban mozaikleri, di�er yanda Sel�uklu Kervansaray�na ait y�k�nt� yerleri ve onun yan�nda Osmanl� eserlerine rastlamak m�mk�nd�r.
�ok say�da tarih �ncesi devrin en belirgin �zelli�ini ta��yan tabii ve yapma ma�aralar mevcuttur. Yaz�l� tarih �ncesi ve sonras� uygarl�klar�n kal�nt�lar�, yap�lan kaz�larla g�n ��na ��kmakta ve �orum b�lgesinin uygarl�k tarihinde eski bir medeniyet merkezi oldu�unu g�stermektedir.

�ORUM ADININ K�KEN�
�orum ad�n�n kaynaklar� ile ilgili muhtelif rivayetler ve bilgiler vard�r.
a- Bizans Kaynaklar�na G�re
Anadolu’nun T�rkle�meye ba�lad�� 1071 Malazgirt Meydan Sava��ndan �ok �nce T�rk boylar� yava� yava� Anadolu’ya s�zmaya ve yerle�meye ba�lam��lard�r. Bu tarihte Bizans’a ba�l� olan �orum, Nikonya (Yankoniye) ad�n� ta��maktayd�.
b- Dani�mendname’ye G�re
Melik Ahmet Dani�mend �etin sava�lardan sonra Bizans’�n elinden �orum b�lgesini al�r.Halk m�sl�man olup ba�l�l�k g�sterir. Ancak bu tutumlar�, Melik Ahmed’ i ve ileri gelen komutanlar� bir ziyafette zehirlemek istemelerinden dolay� bir tuzakt�r. Bu k�t� niyetlerini ve �ehrin bir depremle tamamen y�k�laca��n� Melik Ahmet bir gece r�yas�nda g�r�r. Melik Ahmet bu r�yan�n verdi�i endi�e ile uyan�rken �ehir sallanmaya ba�lar. Askerlerini ve arkada�lar�n� derhal kaleden ��kar�r.
Kaledeki Bizansl�lar m�sl�manlar�n �ekili�inden memnun kalarak kaleyi tekrar kapatarak sava� haz�rl��na ba�larlar ve yeniden dinlerine d�nerler. Fakat deprem yeniden �iddetlenerek kale ve �ehir tamamen harabeye d�ner. Bizansl�lara bu sald�r�lar�ndan dolay�, su�lu anlam�na gelen “C�r�ml�” ad� verilir, zamanla bu “�orumlu” olur.
c- Evliya �elebi Seyahatnamesine G�re
Evliya �elebi Seyahatnamesinin II.Cildi 407.sahifesinde b�lgenin havas�n�n ast�m hastalar�na iyi gelmesi nedeniyle, Sel�uklu Sultan� K�l�� Arslan hasta o�lu Yakup Mirza’ y� ve y�zlerce �orluyu (bak�ms�z, zay�f, hastalar�) buraya g�ndermi� ve bunlar sa�l�klar�na kavu�mu�lard�r. Bundan dolay� �ehre �orum denilmi�tir.
d- �orum’un �evresinin da�larla �evrili olduk�a geni� bir ova olmas�ndan dolay� (�evrim) denildi�i, halk a�z�nda �orum’a d�n��t�� s�ylenmektedir.
e- �orum (�nceleri bazen �orumlu) T�rklerin b�lgeye gelmesiyle bu ad� alm��t�r. �orum veya �orumlu ad�n�n O�uz boylar�ndan Alayunt’lu boyunun bir oyma��na ait oldu�u belirtilmektedir.

�SLAM �NCES� �ORUM
�orum b�lgesi, tarihi ve k�lt�rel a��dan g�n�m�zden 7000 y�l �ncesine kadar uzanan bir ge�mi�e sahiptir. B�lgede s�ras�yla Kalkolitik (Ta�), Eski Tun� �a��, Asur Ticaret Kolonileri, Hitit, Frig, Helenistik, Galat, Roma, Bizans, Sel�uklu ve Osmanl� d�nemlerine ait eserlere rastlanmaktad�r.
Paleolitik (Yontma Ta�) ve Neolitik (Cilal� Ta�) Devirler
�orum b�lgesinde yap�lan arkeolojik kaz�larda az say�da bulunan baz� ta� aletler, bu b�lgede Yontma Ta� (Paleolitik) ve Cilal� Ta� Devrinin (Neolitik) ya�and��na ili�kin kanaat olu�turmakla beraber, bu devirlere ait yerle�meler konusunda kesin bir sonu� elde edilememi�tir.
Kalkolitik Devir (Ta� �a��) M.�. 5000-3000
�orum ve �evresinde ilk yerle�im M.�. 5000 y�llar�na, Kalkolitik d�nemin 4. a�amas�na rastlar. Y�rede kaz�s� yap�lan merkezlerin hemen hepsinde, Kalkolitik �a�a ait kaplar ve bak�rdan yap�lma malzemeler bulunmu�tur. Ayr�ca y�rede di�er maden yataklar�n�n bulunmas�, teknolojik evrimi �abukla�t�rm�� ve b�lgede zengin etnik gruplar�n ve krall�klar�n ortaya ��kmas�nda etkili olmu�tur. Bu devir eserlerine Alacah�y�k, B�y�k G�ll�cek, Bo�azk�y, Eskiyapar ve Ku�saray’ da rastlanm��t�r. Yerle�imler bu d�nemden itibaren devaml�l�k g�stermi�tir. En �nemli Kalkolitik yerle�me, Alaca’n�n B�y�kg�ll�cek k�y�nde yap�lan kaz�larda ortaya ��km��t�r.
Bu d�nem mimarisinde Orta Anadolu i�in tipik 2-3-4 odal� evler, elde yap�lm�� siyah, gri, k�rm�z� renkli seramikler, bu devir i�in karakteristiktir. Bu d�nemde damga m�h�r kullan�m� yayg�nla�m��, idollerin (�ematik insan tasvirleri) say�s� artm��t�r.
Tun� �a�� (Maden Devri) M.�. 3000-1000
�orum �linin tarihinde en �nemli d�nem Tun� �a��d�r. Bak�r ve kalay�n kar��t�r�lmas�yla elde edilen “tun�” d�neme de ismini vermi�tir. M.�. 3000-1000 y�llar�na kadar s�ren bu d�nem ��e ayr�l�r.
a) Eski Tun� Devri (M.�. 3000-2000)
�orum ve �evresinde M.�. 3000 y�llar�nda etraf� surlarla �evrili pek �ok �ehir devletinin varl��, yap�lan arkeolojik kaz�larla belirlenmi�tir. Ba�lang��ta nadir e�yan�n yap�m�nda kullan�lan Tun�, hen�z yayg�nla�mam��t�r. Eski Tun� I. evresine bazen Bak�r Devri de denmektedir. Bu d�nem 500 y�l kadar s�rm��t�r. Bu s�renin sonunda Tun� e�yalar�n�n yap�m� ve kullan�m� yayg�nla�maya ve halka mal olmaya ba�lar. Bu d�neme de Eski Tun� II. D�nemi denir ve M.�. 2500-2300 y�llar� aras�nda ya�anm��t�r. Alacah�y�k, bu d�nemin en zengin �ehirlerinden biri olarak kar��m�za ��kar. Eski Tun� III. D�neminde (2300-2000) Anadolu, �ok say�da �ehir devletlerinden olu�an, olduk�a renkli etnik bir g�r�n�m sunan, kavimler toplulu�u halindedir. Alacah�y�k beldesinde yap�lan kaz�lar sonunda elde edilen eserler, Tun� �a��’n�n III. D�nemine aittir.
Anadolu’da bu devirde zengin �ehir devletleri kuran kavim Hattiler’ dir. Hattiler Anadolu’ da ismi bilinen en eski yerli kavim olarak kar��m�za ��kmaktad�r.
b) Orta Tun� Devri
Anadolu’da Asur Ticaret Kolonilerinin ve Eski Hitit Devletinin ortaya ��kt�� d�nemdir. Eski Tun� �a��ndan yaz�n�n kullan�lmaya ba�lanmas�yla ayr�l�r.
Asur Ticaret Kolonileri �a�� (M.�. 1950-1850)
M.�. II. bin y�l� ba�lar�nda Anadolu zengin ve bay�nd�r bir yerle�im yeriydi. Anadolu’nun bu durumunu bilen Mezopotamyal�lar Asur Devletinin �nderli�inde Anadolu’yla ticaretlerini geli�tirdiler. Asurlular dokuz Anadolu kentinin yan�na Pazar �ehri “Karum” kurdular. Bo�azk�y de (Bo�azkale) “Hattu�-Karum” ad�yla kurulan �ehir, bu ticaret merkezlerinden biriydi. Asur’ a ba�l� olan bu Karumlar ticaret ve yol g�venli�i i�in yerel y�neticilere vergi veriyorlard�.
Bu ticaret ili�kileri Anadolu’yu k�lt�rel, ekonomik ve politik y�nden etkilemi�tir. M.�. 2000 y�llar�nda Anadolu yaz�y� tan�m��t�r.
Bu �a��n �nemli eserleri silindir ve damga, m�h�rler, tabletler, insan ve hayvan heykelcikleri ile hayvan bi�imli i�ki kaplar�d�r (riton). �anak-��mlek yap�m�, �ark�n kullan�lmas�yla b�y�k geli�me g�stermi�tir. Anadolu’da ya�amakta olan sanat, yerli gelenek ve g�renekler Mezopotamya’ dan gelen etkilerle geli�mi�, yeni bir boyut kazanarak daha sonraki Hitit sanat�n�n temelleri at�lm��t�r.
Hitit �a�� (M.�. 1650-1200)
Asur Ticaret Kolonileri d�nemi, sosyal ve siyasal yeni g�r��lerin ortaya ��kmas�n� sa�lam��t�r. Yerel Prenslerle y�netilen Anadolu’da, Mezopotamya’daki gibi merkezi devlet fikri geli�mi� ve sonucunda i� m�cadeleler ba�lam��t�r. Hint-Avrupal� bir kavim olan Hititler, M�.3000 y�llar�n�n sonunda k��k gruplar halinde Kafkaslar �zerinden Anadolu’ ya girerek yerli halk Hatti n�fusu ile kar��t�lar .
Hititler, Asurlular�n Anadolu’ dan ��kma zorunda kalmas�yla devlet idaresini ellerine alm��lard�r. Anadolu’nun yerli halk�yla kayna��p Hitit Devleti’ni kurmu�lard�r. Bu devletin kurucusu Labarna‘d�r. Ba�kenti ise Hattu�a’ d�r. (Bo�azkale)
Hitit tarihi M.�. 1650-1450 eski krall�k ve M.�. 1450-1200 Hitit �mparatorluk Devri olmak �zere iki safhada incelenir. Hitit Devletinin kurulu�undan itibaren, sanattaki Mezopotamyal� unsurlar kaybolarak, Anadolu’nun yerli sanat�yla birle�mi�tir. Sanatta, boyutlar� b�y�m�� an�tsal eserler ortaya ��km��t�r. Mabetler, saraylar, sosyal yap�lar, kaya kabartmalar� ve orthostatlarla (bina cephelerinde alt s�rada yer alan kabartmal� ta�lar) �nceki sanattan ayr�l�r.
Hitit Siyasi Tarihi
M.�. 1800 y�llar�, Anadolu tarihinin ba�lang�c� yerli Aglutinant dil grubuna ait Hattiler ve Hint Avrupal� Hititler hakk�nda ilk bilgilerin edinildi�i d�nemdir. Bu �a�, Hitit k�lt�r�n�n ba�lang�� ve geli�me a�amalar�n�n kayna��d�r. M.� 2500-2000 y�llar� aras�nda Kuzey Kapadokya ve Orta Karadeniz b�lgesinde geli�mi� k�lt�r�n temsilcisi Hattiler’ di. �ehir devletleri taraf�ndan y�netilen bu b�lgenin m�stahkem �ehirleri, kral mezarlar�, hazineleri, Hatti k�lt�r�n�n simgeleridir. M.� 2000 y�llar� sonlar�nda b�y�k sava�lar sonucunda ��kan yang�nlarla sona eren bu �a��, Asur Ticaret Kolonileri d�nemi izler. Yaz�l� kaynaklardan Hititlerin, Anadolu’ya M.�. 3. binin son y�llar�nda, 2. binin ba��nda k��k gruplar halinde, girmeye ba�lad�klar� ihtimali ��kmaktad�r. Hititlerin Anadolu’ya kuzey Karadeniz �zerinden veya kuzeydo�udan, Kafkaslar �zerinden geldikleri ve K�z�l�rmak kavisinin kuzey kesimine yerle�mi� olduklar� de�erlendirilmektedir.
Birbirini izleyen ak�nlarla Orta Anadolu i�lerine yay�lan Hititler, zamanla etki alanlar�n� geni�letmi�ler, Hattili Prenslerin arazilerine hakim olmu�lard�r.
Asur Ticaret Kolonilerinin ge� evresinde (M.� 1800-1730) Ku��ara Kral� Pithana ve o�lu Anitta tarih sahnesine ��kt�lar. Onlar Hitit diline Na�ili ad�n� veren Kani�/Ne�a’yi zaptedip krall��n ilk merkezi yapt�lar. M.�. 1700’lerde Ku��ara kral� Anitta, Hattu� Krali Pijusti’yi yenip �ehrini tahrip etti�ini anlatmaktad�r.

“Geceleyin yapt��m bir sald�r� ile �ehri ald�m. Yerine yaban otu ektim. Benden sonra her kim kral olur ve Hattu�’u yeniden iskan ederse g�ky�z�n�n F�rt�na Tanr�s�’n�n laneti �zerinde olsun.”

Hattu�a M.�. 17. yy.’ �n ikinci yar�s�nda, Hitit Kral� I. Hattu�ili taraf�ndan ba�kent olarak se�ilir. Eski Hitit Devleti’nin kurucusu I. Hattu�ili K�z�l�rmak kavisi i�indeki �ekirdek �lkede birli�i sa�lad�ktan sonra, Kuzey Suriye ve Yukar� F�rat B�lgesi’nde Hurri �lkesine kar�� y�netti�i ak�nlarla, kendisini izleyecek Hitit Krallar�na bir D�nya devleti olma amac�n�n i�aretini veriyordu. Mur�ili istilalara g�neyde devam ederek ve Suriye’deki �ehir devletlerini devreden ��kartarak, Mezopotamya ticaret yollar�n� kontrol alt�na ald�. Halep ele ge�irildi ve ordu Babil’e kadar ilerleyerek Hammurabi hanedanl��na son verdi.
Ancak, Mur�ili’nin Hantili taraf�ndan �ld�r�lmesi bir kar��kl�k d�nemi getirir. Hantili idareyi ele ald�ysa da o da �ld�r�ld�. Hantili’den sonra tahta ge�en Zidanta ve I. Huzziya’da Hantili ile ayn� kaderi payla�arak �ld�r�ld�ler.
Bu d�nemde Hitit devleti, Toroslar�n g�neyindeki �lkeleri, G�ney ve G�neydo�u Anadolu’daki di�er b�lgeleri yeniden Mitanni Krall��’na kapt�rd�.
Telipinu tahta ge�ince, saraydaki kan davalar�n� durdurmay� ba�ard�. �nceki krallar�n uzak b�lgelere yapt�klar� seferleri durdurarak, Anadolu’yu kendi i�inde tutarl� bir idari te�kilat alt�na almaya �al��t�. Bu ama�la eyalet sistemini kurdu. Telipinu ferman� olarak bilinen ferman� yay�nlayarak, taht verasetini belli kurallara ba�lad�.
Geleneksel Hitit tarihi �a� ayr�m�na g�re, Telipinu devrini “Orta Krall�k” ad� verilen d�nem izler.
Ayn� zamanda I. Tuthaliya Hititlerin amans�z d��man� Ka�kalar’ la da ba�etmek zorunda kalm��t�r. Metinlerde Tuthaliya zaman�nda, F�rat’�n yukar� yata��nda kalan b�lgelere ve Kuzey Mezopotamya’da Hurrilere kar�� yap�lan askeri harekatlardan s�z edilmektedir. Bu ba�ar�larla I. Tuthaliya’n�n Hatti �lkesinde krall��n g�c�n� yeniden sa�lad�� anla��lmaktad�r. Ancak I. Tuthaliya’n�n h�k�mdarl�k alan� genelde Anadolu ile s�n�rl� kalm��t�r.
I. �uppiluliuma tahta ge�ince, �ncelikle Anadolu’ daki hakimiyetini sa�lamla�t�rm��t�r. Daha sonra Suriye ve Kuzey Mezopotamya’ nin baz� b�lgelerini Hitit Krall��’ na katm��t�r. Ka�ka’ larla sava�m��, Ugarit Kral� II. Nigmedu ile bir anla�ma yapm��t�r. �uppiluliuma M�s�r’ da Tutankhamon’ un �l�m�nden sonra ��kan �at��malar� f�rsat bilmi�, Kargam��’ � alarak Mitanni Krall��’ na son vermi�tir.
II.Mur�ili’nin, Anadolu’nun kuzeyindeki ve bat�s�ndaki seferleri, Hitit �ekirdek �lkesinde veban�n h�k�m s�rd�� ve giderek artan Asur etkisiyle Suriye’de huzursuzluklar�n ya�and�� bir d�neme rastlam��t�r.
Babas� Mur�ili’nin ard�ndan fazla zorluk �ekmeden tahta ge�en11. Muvattalli, yirmi y�ldan fazla ’’B�y�k Kral’’ olarak h�k�m s�rm��t�r. O’ nun k��k karde�i Hattu�ili, askeri birliklerin ba��, saray memuru, kuzey s�n�r�n�n s�rekli huzursuz b�lgelerinde ve Hattu�a’da Vali olarak H�k�mdara bir�ok alanda hizmet vermi�tir. Bu d�nemde Muvattalli saray�n�, tanr� ve atalar�n�n heykelleri ile birlikte Hattu�a’dan Tarhunta��a’ya ta��m��t�r. Muvattalli zaman�nda Orta Suriye’deki Amurru b�lgesi nedeniyle, Hititler’in anla�mazl��a d��t�� lke M�s�r’d�. Bu anla�mazl�k Kade� Sava��’ na yol a�t�. (M.�. 1274)
G�n�m�zde M�s�r’ daki Abydos, Luksor, Abu Simbel’in duvarlar� ve Ramsesseum’un pylonlar�n�n �zerindeki kabartmalarda, Yak�ndo�u’nun ge�mi�indeki en �nl� sava�lardan biri olan Kade� Sava��’n�n tasviri g�r�lmektedir. Kabartmalara II.Ramses’in Hitit Kral� II. Muvattalli’yi yenerek elde etti�i zaferin kutland�� hiyeroglif metinler e�ik etmektedir. Firavun �ok iyi haz�rlanarak sava� alan�nda bizzat bulunmas�na ra�men, sava��n as�l galibi Hititler olmu�tur. Amurru yeniden Hitit y�netimi alt�na girmi�, ayr�l�k�� yerel kral Bente�ina ise Anadolu’ya s�r�lm��, Kade� Kalesi Hitit denetiminde kalm��t�r.
B�y�k Kral II. Muvattalli �ld��nde, eski bir kurala uyulmu� ve imparatorlu�un en g��l� adam� olan karde�i Hattu�ili yerine, o�lu III. Mur�ili/Urhi-Te�up tahta ge�mi�tir. O, ba�kenti Tarhunta��a’dan, yeniden Hattu�a’ya ta��m��t�r.
B�lgede II. Muvattalli d�neminden ve Kade� Sava��’ ndan bu yana II. Ramses h�k�m s�rmekteydi. Hattu�ili Asur ve Babil H�k�mdarlar� ile oldu�u gibi, II. Ramses ile de h�k�mdarlar aras�ndaki ola�an ili�kilerini s�rd�rm��t�r. I. �uppiluliuma’ dan beri s�regelen sava� durumunu sona erdirmi� ve M�s�r ile bar�� antla�mas�n� imzalam��t�r. Antla�ma Hattu�a’ da ortaya ��kar�lan ve g�n�m�zde �stanbul Arkeoloji M�zesinde bulunan kil tabletten anla��lmaktad�r. Akadca yaz�lm��t�r. Ayr�ca M�s�r-Karnak Ramesseum’ da da M�s�r hiyeroglifi ile kaleme al�nm�� kopyalar� g�r�lmektedir. II. Ramses ile yap�lan bar�� antla�mas�, Hattu�ili’ nin h�k�mdarl�k d�neminde ula�t�� bir zirvedir. Bu ba�ar� kendisinin rakipleri Asur ve Babil ile Ege’ deki rakibi Ahhiyava kar��s�ndaki konumunu g��lendirmi�tir.
Kurallara uygun olmaks�z�n tahta ��km�� olmas�na ra�men, III.Hattu�ili �nemli politik ba�ar�lar ve uluslararas� takdir kazanm��t�; ancak Hattu�a’da taht�na ��kacak ki�i ile ilgili d�zenlemeyi yapmak da kendisi i�in �nemliydi. �nceden se�ilen varisten vazge�ilmi� ve yerine Prens IV. Tuthaliya se�ilmi�ti. Tuthaliya tahta ��kt�ktan sonra, Tarhunta��a Kral� Kurunta ile antla�ma yapm�� ve Tarhunta��a �lkesinin s�n�rlar� yeniden �izilmi�tir. II. Muvattali’nin o�lu olarak hanedandan gelen Krala, imparatorluk hiyerar�isi i�inde Karkam�� Kral� ile ayn� d�zeyde yer verilmi�tir.
Hitit �mparatorlu�u’nun bilinen son h�k�mdar� IV. Tuthaliya’ n�n o�lu II. �uppiluliuma, ba�g�steren yiyecek s�k�nt�s�yla daha da gerginle�en duruma ra�men baz� askeri ba�ar�lar elde etmi�tir. Hattu�a’da bug�n G�neykale olarak adland�r�lan kesimdeki bir yaz�tta, II. �uppiluliuma’ n�n askeri birliklerinin Orta ve G�neybat� Anadolu’da ba�ar�yla sava�t��ndan, Tarhunta��a’ da da h�k�mdar�n yeniden otorite kurdu�undan s�z edilir. �ivi yaz�l� belgeler de, Kargam�� Kral� ve do�rudan B�y�k Kral taraf�ndan denetlenen Ala�iya (K�br�s) �lkesiyle antla�ma yap�ld�� belirtilir.
Hitit �mparatorlu�u’nun M.�. 1200’den k�sa bir s�re sonra y�k�lma nedeni halen tam olarak anla��lamam��t�r. �mparatorlu�un y�k�lmas�na �e�itli etkenlerin neden oldu�u de�erlendirilmektedir. Son b�y�k kral�n h�k�m s�rd�� d�nemde, halk i�inde huzursuzluklar ve Hitit aristokrasisinde giderek artan �at��malar ba�g�stermi�tir. Hitit Devletinin ayakta oldu�u son y�llara tarihlenen yaz�l� kaynaklar, sefalet i�inde oldu�u belirtilen Anadolu’ya Suriye ve M�s�r’dan b�y�k miktarlarda tah�l sevk edildi�ini kan�tlamaktad�r. Ayn� zamanda Anadolu’daki huzursuzluklar ve Suriye �zerindeki Hitit etkisinin azalmas� da Hitit �mparatorlu�u’nun y�k�lmas�nda neden ya da sonu� olarak de�erlendirilmektedir.
Hitit Dili
Arkeolojik ara�t�rmalarda Hitit yerle�imlerinde bulunan yaz�l� belgeler, Anadolu’da ayn� d�nemde (M.�. 1800’ l� y�llarda) Hint-Avrupa dillerinin en eskisi Hitit�e’den ba�ka, yine ayn� dil grubuna ait Luvi ve Pala dillerinin, ayr�ca Hurrice, Hattice ve Akadca’ n�n yaz� dili olarak kullan�ld��n� g�stermektedir. �ivi yaz�s� ile yaz�lan bu dillerde her i�aret bir heceyi simgeler. Hititlerin kulland�� bir ba�ka yaz� t�r� de Luvi dilinde yaz�lan ve hiyeroglif denen resim yaz�s�d�r. Hititlerin kulland�� ve M�s�r hiyeroglifinden tamamen farkl� olan bu hiyeroglifte, heceler hatta kelimeler tek bir i�aretle temsil edilebiliyordu. Hiyeroglif daha �ok m�h�rlerde ve kaya an�tlar� gibi b�y�k yaz�tlarda tercih edilmekteydi. Hititlerde okur yazarl�k yaln�zca �ok k��k bir gruba ait bir beceri olarak kabul edilirdi. �ivi yaz�s�n� krallar�n da (LUGAL.GAL) okuyamad�klar�, ald�klar� mektuplar�n sonunda yer alan ve yaz�c�ya hitap etti�i anla��lan “sesli oku” ibaresinden anla��l�r.
Hitit Dini
Hitit dini �ok tanr�l� bir dindir; panteonun (tanr�lar ailesi) i�inde binlerce tanr� ve tanr��a vard�r ve bunlar�n pek �o�u di�er kavimlerin dinlerinden al�nm��t�r.
Hititler’ de tanr�lar t�pk� insanlar gibidir. Fiziki �ekilleri insan gibi oldu�u kadar, ruhen de onlarla ayn� olup, insanlar gibi yerler, i�erler, kendilerine iyi bak�ld�� s�rece insanlara iyilik ederler; ancak ihmal edildikleri zaman hemen intikam almaya, insanlar� en ac�mas�z y�ntemlerle cezaland�rmaya haz�rd�rlar. Bir Hitit metni insanlarla tanr�lar� birbirleriyle k�yaslamakta ve tanr�- insan ili�kilerini bey - hizmet�i ili�kilerine benzetmektedir.
Hitit devletinin panteonu Anadolu ve Suriye �ehirlerinin �e�itli yerel panteonlar�n�n zamanla bir araya getirilip birle�tirilmesinden olu�mu�tur.
Hitit devletinin ba�lang�c�ndan itibaren ba� tanr�, f�rt�na tanr�s�d�r (Te�up). Kozmik d�nemi (kainat�) sa�layan, krall�� ve �lkenin d�zenini koruyan f�rt�na tanr�s�d�r. Kral, efendisi ad�na �lkeyi y�netir.
Hitit �mparatorlu�u’nun Yap�s�
Siyasal yap�s� itibariyle Hitit Devleti, Kral ve �yeleri kraliyet ailesinden gelen ki�ilerden olu�an politik bir kurumdu. Y�netimin politik organ� Panku’dur (�mparatorluk Meclisi). Herhangi bir politik sorun oldu�unda Panku Kral taraf�ndan toplant�ya �a��r�lmaktayd�.
Hitit Kraliyet ailesi, d��ar�ya kar�� kapal� bir topluluk de�ildi. Krall�k kal�tsald�, ancak, Kral olabilecek birinci ve ikinci dereceden erkek olmamas� durumunda, birinci dereceden bir prensesin e�i de Kral olabilirdi. Kral taraf�ndan belirtilen veliahd�n Panku’nun onay�n� ald�ktan sonra ba�l�l�k yemini etmesi gerekiyordu. Krall�k yan�nda, kurumsalla�m�� bir Krali�elik de vard�. Krali�enin politik hayatta �nemli g�revler �stlendi�i III. Hattu�ili’nin e�i Puduhepa’n�n icraatlar�ndan anla��lmaktad�r. Ancak Hitit devlet yap�s�nda Kral, mutlak g��t�.
Kade� Sava�� ve Bar�� Antla�mas�
M.�. 1274 tarihinde II. Ramses ile Muvattalli aras�nda Kade� �n�nde b�y�k bir meydan sava�� yap�lm�� ve Kade� Bar�� Antla�mas� ile sonu�lanm��t�r. Bu antla�maya ba�l� olarak II. Ramses sava�tan �nce ald�� yerleri bo�altm��, Kade� �ehri Hititlere kalm��t�r.
Kade� Bar�� Antla�mas� s�ras�nda orduda ��kan bir isyanda, Muvattalli �ld�r�lm��t�r. Antla�ma, onun yerine ge�en III. Hattu�ili taraf�ndan imzalanm��t�r. (M.�.1269) Bu antla�ma d�nya tarihinde e�itlik ilkesine dayanan en eski antla�mad�r. Antla�ma �ivi yaz�s�yla g�m�� plakalar �zerine Akadca olarak yaz�lm��t�r. Ayr�ca Kral�n m�hr�n�n yan�nda Krali�enin m�hr� de vard�r.
Bu antla�man�n g�m�� levhalara kaz�nm�� olan as�l metinleri kay�pt�r. M�s�r’da tap�naklar�n duvarlar�na kaz�nan antla�man�n bir n�shas� da, Bo�azk�y (Bo�azkale) kaz�lar�nda kil tablet olarak bulunmu� olup Istanbul Arkeoloji M�zesinde sergilenmektedir.
Kade� antla�mas�n�n Hattu�a’da bulunan �ivi yaz�l� tabletinin b�y�t�lm�� kopyas� New York’ta Birle�mi� Milletler Binas�nda as�l�d�r.
Frig �a��
Hitit Devleti’nin y�k�l��ndan sonra, Anadolu’da 300 y�ll�k bir karanl�k devir ya�anm��t�r. M.�. 800 y�llar�nda Asur kaynaklar�nda “Mu�ki” olarak ge�en Frigler, merkezi Gordion olmak �zere K�z�l�rmak yay� i�indeki b�lgede bir devlet kurarak tarih sahnesine ��km��lard�r. Frigler’ in �orum b�lgesindeki yerle�me merkezleri Pazarl�, Bo�azkale, Alacah�y�k ve Eskiyapar’d�r. Bu �a��n �nemli bir �zelli�i de, demirin uygarl��a girmesi ve “Demir �a��na“ Frigler’ le ba�lanmas�d�r. M.�. 7. yy.’ �n ilk yar�s�nda Kimmerler taraf�ndan y�k�lan Frigler; k�lt�r ve sanattaki etkinliklerini M.�. 330’da B�y�k �skender’in Anadolu’yu ele ge�irmesine kadar devam etmi�lerdir.
Frig Sonras�
Kimmerlerin Frig devletini y�kmas�ndan sonra �orum b�lgesi �ran’da bir devlet kuran Med’lerin, daha sonra da Pers’lerin hakimiyetinde kalm��t�r. M.�. 276’da Galatlar, �orum ve �evresinde Hitit ve Frigler’ den sonra en �ok iz b�rakan devlettir. Roma �mparatoru Julius Cesar zaman�nda b�lge, Romal�lar�n eline ge�mi� ve M.S. 395’te Roma �mparatorlu�unun ikiye ayr�lmas�ndan sonra �orum ve civar� Bizans �mparatorlu�u’nun y�netimine ge�mi�tir. Bu devirde �orum’un ad�n� Yankoniye olarak g�rmekteyiz.

�orum B�lgesine O�uz Boylar�n�n Yerle�mesi ve T�rk Egemenli�ine Ge�i�
B�y�k Sel�uklu H�k�mdar� Melik�ah’ �n Dani�mend Beyi olan Ahmet Gazi, Amasya’y� ald�ktan sonra �orum’u da (Nikonya) almak i�in �avl� Beyi g�revlendirdi. �avl� Bey, emirlerinden Karatekin ve Serkes Ahmet Gazi ile �orum’a y�r�d� ancak, �orum Tekfuru (y�netici) Nastura’ya Kastamonu’dan yard�m geldi�i i�in �avl� Bey ba�ar�l� olamad�. Bunun �zerine Melik Ahmet Gazi 30.000 ki�ilik askeriyle �orum’a geldi. Beraberinde Komutanlar�ndan �ltekin Gazi’de bulunmaktayd�.
Kastamonu’dan �orum’a yard�m i�in gelen Bizans kuvvetleri bozguna u�rat�larak �ehir ku�at�ld�. Melik Ahmet Gazi Nastura’ya, el�isi Yahya’y� �ehri teslim etmesi i�in g�nderdi. Nastur bu teklifi reddetti. Bir haftal�k ku�atmadan sonra Nikonya (�orum) �ehri 1075 y�l�nda al�nd�.
Melik Ahmet Gazi O�uzlar’ �n Alayunt’lu boyundan �orumlu oyma��n�n ba�� bulunan �lyas Beyi �orum’a y�netici olarak b�rakm��, �ltekin Gazi ile Osmanc�k’� almak �zere �orum’ dan ayr�lm��t�r. �ank�r� y�resinin fethi i�in �avl� ve Karatekin Beyleri g�revlendirdi. Osmanc�k al�nd�ktan sonra buras�n� Alayunt boyundan Osman Bey’e verdi. Osmanc�k ad�n� bu beyden alm��t�r.
K�sa zamanda Orta Anadolu’yu Bizans’�n elinden alan Dani�mend Beyli�i, �orum ve �evresini T�rk boylar�na a�arak Anadolu’nun T�rkle�mesine katk�da bulunmu�tur. Bu b�lgede O�uz T�rkleri yerle�tikleri yerlere boylar�n�n ve oymaklar�n�n adlar�n� vermi�lerdir. K�y, mahalle, dere, tepe, da� ve ova gibi baz� yer isimleri O�uz boylar�n�n adlar�n� ta��maktad�r. Bayat, B�get, Kay�, K�n�k, Salur, Av�ar, Bay�nd�r, Karake�ili, Karaevli, Dodurga verilen boy ve oymak adlar�ndan baz�lar�d�r.
Anadolu'nun T�rkle�mesinde O�uz Boylar�na mensup T�rkmenler'in b�y�k rol� olmu�tur. Bu �er�evede Karadeniz B�lgesi'ne de �ok say�da O�uz Boylar�na mensup T�rkmenlerin yerle�ti�i g�r�lmektedir. Bu T�rk boylar� b�lgenin hem fetihlerle, hem de iskanlarla T�rkle�mesini sa�lam��lard�r. Prof. Dr. Faruk S�MER'in ara�t�rmalar�ndan yap�lan tespitlere g�re; XVI. Y�zy�lda, Amasya, Canik (Samsun), �orum, Karahisar-i �arki, Kastamonu, Kengiri (�ank�r�), Sivas ve Trabzon sancaklar�ndaki yer adlar� incelendi�inde, Yirmid�rt O�uz Boyunun 21’i yerle�mi�tir. Bunlar; Kay�, Bayad, Kara-Evlu, Yaz�r, D��er, Todurga, Af�ar, K�z�k, Be�-Dili, Kark�n, Bay�nd�r, �avundur, �epni, Salur, Eym�r, Ala-Yundlu, Y�re�ir, ��dir, B��d�z, Y�va ve K�n�k boylar�d�r. B�lgede bu boylara ait 268 yer ad� bulunmaktad�r.
K�y� �eridi ba�ta olmak �zere, Karadeniz B�lgesi'nin T�rkle�mesinde �zellikle �EPN�LER �nemli roller oynam��lard�r.
Anadolu'nun fethinden sonra b�lgeye yerle�en T�rklerin �orum b�lgesini yurt ve otlak olarak kulland�klar� kay�tlardan anla��lmaktad�r.
B�lgede en �ok k�y ve yer ad� b�rakanlar Bayat, Eymir, Karg�n, Yapar ve �avuldur boylar�d�r.

Dani�mend Beyli�i Zaman�nda �orum
Dani�mend Ahmet Gazi taraf�ndan Bizans’tan al�nan �orum, Dani�mend Beyli�i’nin Sivas koluna ba�l�yd�. Sonradan merkezleri Niksar olmu�tur. 1174 y�l�na kadar ba��ms�z olan Dani�mend Beyli�i, Anadolu Sel�uklu Sultan� II.K�l�� Arslan taraf�ndan y�k�larak topraklar� Anadolu Sel�uklu Devletine kat�lm��t�r.
Dani�mendliler zaman�nda Anadolu’nun b�y�k bir k�sm� Anadolu Sel�uklular� taraf�ndan ele ge�irilmi�tir. Ancak Ha�l� ordular�n�n Ankara’ya y�r�mesi �zerine, Ankara Emiri olan Fetih Han �orum Sanca��na �ekilmek zorunda kalm��t�r.

Anadolu Sel�uklular� Zaman�nda �orum
�orum’un Anadolu Sel�uklu Devleti’nin y�netimine kat�lmas� I.K�l�� Arslan zaman�nda olmu�tur. Ha�l�larla �orum yak�nlar�nda sava� yap�l�rken �orum Beyi olan Obruna’n�n K�l�� Arslan’a s��nm�� oldu�u ve �imdiki kalenin I.K�l�� Arslan taraf�ndan yapt�r�ld�� de�erlendirilmektedir.
�orum’un I. K�l�� Arslan taraf�ndan al�nmas� Dani�mendliler ile aralar�n�n a��lmas�na neden olmu�tur.
I.K�l�� Arslan’dan sonra Anadolu Sel�uklular� zaman�nda �orum giderek geli�mi� olup, 1200 y�l�na ait bir tutanakta Camii Kebir (Ulu Camii) Pazar Camii, Abdi bey Camii Defterdar Camii, Burhan Keth�da Camii ayr�ca S�leyman a�a K�t�phanesi’nin bulundu�u g�r�lmektedir.
II.G�yasettin Keyh�srev d�neminde (1237-1245) �orum y�netim bak�m�ndan serle�kerlik (B�lge Komutanl��) �ekline d�n��m��t�r.
Bu zamanda Baba �shak ismindeki bir dervi�in, T�rkmenler aras�nda taraftar toplayarak ayaklanmas� g��l�kle bast�r�ld�. Baba �shak’ �n en yak�n m�ridlerinden olan Baba �lyas �orum’daki T�rkmen beylerinden olup, Baba �shak’�n �ld�r�lmesinden sonra Amasya’ ya ge�erek �eyhli�ine devam etmi�, yerine o�lu A��k Pa�a (A��k Ali) ge�mi�, daha sonra A��k Ali’nin o�lu Elvan �elebi �eyhliklerini s�rd�rm��lerdir.
Mo�ollar ile Anadolu Sel�uklular� aras�nda, 1243 y�l�nda yap�lan K�seda� Sava��nda, Anadolu Sel�uklu Devletinin yenilmesi sonucu, Anadolu’da yeni bir kar��kl�k d�nemi ba�lam��t�r. Bu durum �orum’u da etkilemi�tir. Karahisar Tem�rliye sahip olan “H�samettin” bu kar��kl�kta �orum ve Osmanc�k’a da egemen olmu�tur. 1276 y�l�nda Kunduz bey’in o�lu Emir Celalettin’in �orum’daki Mo�ollar� yenerek �orum ve Amasya’y� alm��t�r.

Osmanl�lar D�nemine Kadar �orum
�lhanl� Devletine 1308’ de ba�lanan �orum’da, Mo�ollar�n Anadolu y�neticisi olan Timurta��n M�s�r’a ka�mas� �zerine Eretna Bey egemenlik sa�lam��t�r. Eretna Bey’in �l�m�nden sonra yedi ya��ndaki o�lu Mehmet Beyli�e getirilirken Kad� Burhanettin buna vasi olmu�tur. Kad� Burhanettin H�k�mdarl��n� ilan ederek �ahgeldi Pa�ay� yenmi�, �orum’u alm�� daha sonra Osmanc�k’� da ele ge�irmi�tir. Kad� Burhanettin Osmanl�lara kar�� Karamano�ullar� ve Kastamonu Emirleriyle ��l� anla�ma yapm��t�r.
Anadolu’da T�rk siyasi birli�ini kurmak iste�iyle hareket eden Y�ld�r�m Beyaz�t, �nce Kastamonu Emiri S�leyman� yenerek Kad� Burhanettin’den Osmanc�k’�n teslimini istedi. Bug�nk� K�rkdilim y�resinde yap�lan sava�� Kad� Burhanettin kazand� (1392). Bir s�re sonra Y�ld�r�m Beyaz�t kendisine taraftar beylerin yard�mlar�yla �orum, �skilip ve Osmanc�k’� ele ge�irdi. Kad� Burhanettin Sivas’a �ekilmek zorunda kald�.
Osmanl� �daresinde �orum
Ankara Sava�� sonucunda (1402) Y�ld�r�m Beyaz�t’�n kurmu� oldu�u siyasi birlik bozulmu�tur. Timur himayesinde Amasya’da egemenli�ini y�r�ten �elebi Sultan Mehmet zaman�nda �orum, yine Osmanl� y�netiminde kalm��t�r. Bu durum Cumhuriyet y�netimine kadar devam etmi�tir. �elebi Sultan Mehmet �orum’da Suba��l�k (Komutanl�k) kurdu�u gibi s�k s�k �orum’u rahats�z eden K�peko�lu S�l� ve karde�i H�seyin’i �ld�rtm��, ayr�ca Babaiye tarikat� taraftarlar�yla u�ra�m��t�r.
Osmanl� birli�ini sa�layan �elebi Mehmet, o�lu II.Murat’� Amasya’ya Vali yapm��t�r. II.Murat’�n Lalas� Bi�er o�lu Hamza Bey’in �orum’a hizmetleri olmu�tur. XVI. yy.’ dan itibaren �orum b�lgesi Karayaz�c� gibi Celalilerin ayakland�� bir yer haline gelmi�tir.

Milli M�cadele D�neminde �orum
�orum’da Milli M�cadele hareketi �� b�l�m halinde a��klanabilir.
19 May�s 1919’ dan �nce �orum
�ttihat ve Terakki Partisinin k�k� olan Vatan ve H�rriyet Cemiyetinin kurulmas�nda �orum’lu Doktor Mustafa Cantekin’in b�y�k rol� olmu�tur. �orum’da �ttihat ve Terakki Partisinin kurulmas�nda Edebiyat ��retmeni M�n�f Kemal, Y�zba�� Selahattin �nc�l�k etmi�lerdir.
I.D�nya Sava��ndan �nce meydana gelen genel kar��kl�k �orum’da da g�r�lm�� H�rriyet ve �tilaf��lar Avukat Kamil ve Avukat Sabit �nc�l��nde faaliyete ge�mi�lerdir. Bu zamanda �ttihat ve Terakki Partisi da��lm��t�r.
19 May�s 1919’dan 23 Nisan 1920’ye Kadar Ge�en Olaylar
Gazi Mustafa Kemal Pa�a’n�n Samsun’a ��kt�� s�rada �lkenin i�inde bulundu�u kar��k ortam �orum’da da ya�anmaktayd�. Bu zamanda �orum Ankara’ya ba�l� bir sancakt�r. Bu sanca��n y�netiminde Ankara Valisi olan Muhiddin Pa�a’ya ba�l� Samih Fethi bulunmaktayd�. Padi�ah taraftar� olan bu ki�iler Milli M�cadele hareketine cephe alm��lard�. Atat�rk, Ali Fuat Cebesoy’u g�r��mek �zere Havza’ ya davet etti. Ali Fuat Cebesoy, Sungurlu - �orum - Merzifon yolunu uygun g�rerek 16-17 Haziran’ da �orum’a gelmi� ve burada misafir olmu�tur. Onu takip ederek �orum’a gelen Ankara Valisi Muhiddin Pa�a, Muhtasarr�f Samih Fethiyle g�r��erek Ali Fuat Cebesoy’u tutuklamak istemi� ancak ba�ar�l� olamam��t�r.
Atat�rk Erzurum Kongresini yapt�ktan sonra, kongre yapmak �zere Sivas’a geldi�i s�rada, �orum’da bulunan Samih Fethi bir tak�m engellemeler yapmak istemi�se de ba�ar� g�sterememi�tir. �orum Sanca��ndan Sivas Kongresine kat�lmak �zere, Mehmet Tevfik Efendiyle �orum Lisesi Frans�zc a ��retmeni olan Dursun Bey temsilci olarak g�nderilmi�tir.
Cumhuriyetin �lan�na Kadar �orum’da Ge�en Olaylar�n Ana Hatlar�
Gazi Mustafa Kemal’ in her sancaktan be� ki�i se�ilmesine dair genelgesine uyularak �orum’dan se�ilen be� ki�i, ilk T.B.M.M.’ ni kurmak �zere Ankara’ya g�nderildiler. Bu s�rada �orum’a Mutasarr�f Vekili olarak Haymana Kaymakam� Cemal Bey atanm�� ve �orum’a geli�inden bir g�n sonra Ankara’da T.B.M.M. a��lm��t�r.
Milli M�cadele hareketinin ba�lang�c� ve en zor zaman�nda �orum bir taraftan �apano�ullar�n�n, �te yandan Pontus�ular�n tehdidi alt�nda bulunuyordu. �orum halk�n�n Milli M�cadele hareketine ba�l�l�� sayesinde, �apano�ullar� isyan� daha fazla geni�lemeden s�nd�r�lm��t�r.
�orum Milli M�cadelede en �ok �ehit veren illerden olup, merkez ve il�elerinden �stiklal Sava��na kat�lan 1510 ki�i �stiklal Madalyas� ile onurland�r�lm��t�r.

http://www.map-of-turkey.co.uk/maps/corum.gif

GENEL B�LG�LER
Karadeniz B�lgesinin �� Anadolu’ya a��lan kap�s� olan �orum �li , Anadolu k�lt�r mozai�i i�erisinde e�siz bir konuma sahiptir.
G�n�m�zden 7 bin y�l �ncesine ait k�lt�rel verilere rastlanan �orum’da, ilk organize devleti kuran Hititlerin ilk ba�kenti Hattu�a bulunmaktad�r.
Hattu�a Anadolu’nun kalbinde, UNESCO taraf�ndan D�nya K�lt�r Miras� Listesine al�nm�� lkemizdeki 9 de�erden biridir. Hitit uygarl�� en az M�s�r Uygarl�� kadar eski ve zengin bir uygarl�kt�r. Hititlerle M�s�rl�lar aras�nda yap�lan Kade� Antla�mas� metin tabletleri Bo�azk�y’de bulunmu�tur.
Hititlerin di�er �nemli k�lt (dini) merkezlerinden say�lan, arkeolojide Arinna olarak bilinen Alacah�y�k �ren Yeri; 13 Kral Mezar� , Hatti Tun� G�ne� Kursu ve Sfenksli Kap�lar� ile g�r�lmeye de�er tarihi bir yerdir. Ulu �nder B�y�k Atat�rk’�n bizzat direktifleriyle ilk milli kaz�lar�m�z�n ba�lang�� noktas� olmas� ile de �nem arzeder.
Ortak�y �l�esindeki �apinuva �ren yeri de b�y�k bir Hitit kenti olup, hala s�rmekte olan kaz� �al��malar�nda bol miktarda yaz�l� belge ortaya ��kar�lm��t�r.
Ayr�ca, 1990 y�l�nda ba�lat�lan ve kongre dili T�rk�e olan “Hititoloji Kongresi” her �� y�lda bir d�zenlenmekte olup, 6 y�lda bir de �orum’da ger�ekle�tirilmektedir. Bu kongreye d�nyan�n bir �ok yerinden bilim adam� kat�lmaktad�r.
Hitit uygarl��n�n yan�s�ra, her biri sanat �aheseri olan Sel�uklu ve Osmanl� D�nemine ait; cami, k�pr� ve kalelerle s�sl� �orum, yaylar� ve �ncesu Kanyonu gibi do�al g�zellikleri ile de g�r�lmeye de�er bir yerdir.
Me�hur leblebisi, Osmanc�k ve Karg�’da �retilen kaliteli pirin�leri d�nyaca tan�nmaktad�r.

�L�ELER
�orum (merkez), Alaca, Bayat, Bo�azkale, Dodurga, �skilip, Karg�, La�in, Mecit�z�, O�uzlar, Ortak�y, Osmanc�k, Sungurlu, U�urluda�.

M�zeler
�orum M�zesi
�l merkezinde End�stri Meslek Lisesi yan�nda yer almaktad�r. Hicri 1332 y�l�na tarihlenen bina, yap�ld�� bug�nden bu yana hastane ve okul olarak kullan�lm��t�r. 1989 y�l�ndan itibaren �orum M�zesi olarak kullan�lmak �zere restorasyonuna ba�lanm�� ve halen restore i�lemi devam etmektedir. M�zede Ge� Kalkolotik (M.�. 4500) d�nemden itibaren kronolojik olarak Eski Tun� �a��, Asur Ticaret Kolonileri �a��, Eski Hitit, Hitit �mparatorluk, Firig, Helenistik, Roma ve Bizans D�nemi eserlerinin sergilenece�i arkeolojik salon ile �orum y�resine ait Etno�rafik eserlerin sergilenece�i Etno�rafik salonu a�ma �al��malar� devam etmektedir.
Alacah�y�k M�zesi
Alaca �l�esi, Alacah�y�k beldesinde yer almaktad�r. �orum M�ze M�d�rl��ne ba�l� olarak hizmet veren m�zede ; Alacah�y�k kaz�lar�nda elde edilen Kalkolotik, Eski Tun� �a��, Hitit ve Frig D�nemine ait eserler ile y�reden derlenen Etno�rafik eserler sergilenmektedir.�orum’a 45 km. uzakl�ktad�r. Alacah�y�k’te ilk yerel m�ze 1940 y�l�nda te�hire a��lm��, 1982 y�l�nda ise yeni binas�na ta��nm��t�r. �ki katl� olan m�zenin �st kat�nda Hamit Z�beyr Ko�ay ve Remzi O�uz Ar�k salonlar� bulunmaktad�r. Kaz� ba�kanlar�n�n isimlerinin verildi�i bu salonlarda Alacah�y�k ve Pazarl� kaz�s�nda elde edilen eserler sergilenmektedir.
Bo�azk�y M�zesi
�orum’a 84 km. uzakl�ktaki Bo�azkale il�esinde yer almaktad�r. �orum M�ze M�d�rl��ne ba�l� olarak hizmet veren m�zede Bo�azk�y-Hattu�a kaz�lar�nda a��a ��kart�lan eserler ile �evreden elde edilen eserler sergilenmektedir.
12 Eyl�l 1966 y�l�nda a��lan M�ze, Bo�azk�y (Hattu�a�) kaz�lar�nda a��a ��kan ve �evreden m�zeye gelen eserlerin depo ve sergilemesinin yap�ld�� mahalli bir m�ze konumdad�r.
Hitit D�nemine ait eserlerin a��rl�kl� oldu�u m�zede ; Kalkolitik, Eski Tun�, Hitit, Frig, Roma ve Bizans d�nemlerine ait eserler de sergilenmektedir.
�renyerleri
Alacah�y�k �renyeri �orum’un 45 km g�neyinde, Alaca �l�esinin 17 km kuzeybat�s�nda yer almakta olup, Bo�azk�y’e 34, Ankara’ya ise 210 km uzakl�ktaki Alacah�y�k K�y� yerle�im alan� i�erisindedir. H�y�k, bilim alemine ilk kez 1835 y�l�nda W.C.HAM�LTON taraf�ndan tan�t�lm�� olup, bu y�llardan itibaren Orta Anadolu’yu ziyaret eden bilginlerin u�rak yeri olmu�tur.
Eski Tun� ve Hitit �a��nda �ok �nemli bir k�lt ve sanat merkezi olan Alacah�y�k’te 4 uygarl�k �a�� bulunmaktad�r. Ge� Kalkolotik �a��n� Eski Tun�, Hitit, Frig, Roma ve Bizans d�nemleri takip eder. �renyerinde Hitit �mparatorluk d�nemine ait Sfenksli Kap�, �ehrin bat�s�ndaki Poternli Kap� ve mimari eserler ile Hatti uygarl��n�n ayd�nlanmas�na �ok katk�lar� olan Alacah�y�k Eski Tun� �a�� haneden mezarlar� ile yerel m�zesi, Bo�azk�y ve Yaz�l�kaya’y� ziyaret edenler i�in ayn� g�n gezilebilecek �nemli bir �renyeridir.
Hitit �mparatorluk d�nemine tarihlenen kalker temel �zerine andezit bloklarla in�a edilmi� iki kule aras�nda yer alan Sfenksli Kap�’n�n geni�li�i 10 metredir. O, bir yolla ba�land�� b�y�k mabedin an�tsal ge�ididir. D�� giri�in iki yan�ndaki b�y�k s��e bloklar�n�n d�� y�zleri Sfenks protomlar� ile s�sl�d�r. Kulelerin d�� ve i� y�zlerinde yer alan kabartmalar F�rt�na Tanr�s� onuruna kutlanan bir k�lt festivalini yans�tmaktad�r.
Alacah�y�k kaz�lar� , Orta Anadolu’nun kuzey b�lgesinin kesintisiz strati�rafisini veren tek merkez olmas� ve �zellikle 13 kral mezar� ile eski Tun� d�nemine, monimental mimari kal�nt�lar�yla Hitit d�nemine ��k tutmas� a��s�ndan d�nya arkeoloji literat�r�nde �nemli bir yere sahiptir.
Bo�azk�y �renyeri Bo�azk�y ( Hattu�a ) �renyeri , �orum ilinin 82 km g�neybat�s�nda yer almakta olup, Ankara’ya uzakl�� ise 208 km’dir. Hitit devletinin eski �ekirdek b�lgesinin merkezinde bulunan Bo�azk�y ( Hattusa ) �renyeri Budak�z� �ay� vadisinin g�ney ucunda , ovadan 300 m. Y�kseklikteki say�s�z kaya k�tleleri ve da� yama�lar�n�n b�l�nmesiyle �evrili olarak kuzey ve bat�da derin yama�larla s�n�rland�r�lm��t�r. �ehir kuzeye do�ru a��k olup, kuzey k�sm� d��nda di�er k�s�mlar� surla �evrilidir. Arkeolojik kaz�larda g�n ��na ��kar�larak restore edilen ve art�k bir a��k hava m�zesi niteli�inde ziyaret edilebilen kal�nt�lar, Bo�azk�y Tarihi Milli Park�’n�n da odak noktas�n� olu�turmaktad�r. Hattu�a 1986 y�l�nda, UNESCO taraf�ndan D�nya K�lt�r Miras� Listesine al�nm��t�r. Ayr�ca burada bulunan �ivi yaz�l� tablet ar�ivleri de 2001 y�l�ndan itibaren UNESCO’nun “D�nya Belle�i Listesinde” yer almaktad�r.
Hattu�a’n�n ke�fi 1834 y�l�nda Frans�z mimar Charles Texier taraf�ndan gezilmi� ve d�nyaya tan�t�lm��t�r. Bu bulu� asl�nda yaln�zca Hattu�a’n�n ke�fi de�il , tamamen unutulmu� olan Hititlerin ke�fi olarak da tan�mlanabilir. 1893-94’de Ernest Chantre’nin birka� sondaj yapmas�na ve ilk �ivi yaz�l� tabletleri yay�nlamas�na kadarki d�nemde pek �ok bilim adam� ve gezgin Hattu�a’y� ziyaret eder. Muze-i Humayun m�d�r� Osman HAmdi Bey, 1906’da m�zesi ad�na Makridi’nin sorumlulu�unda Bo�azk�y kaz�lar�n� ba�latm��, zaman�n �ivi yaz�s� uzman� Assiriyolog Hugo Winckler’i de kaz� heyetine alarak , buras�n�n Hitit Ba�kenti Hattu�a oldu�unu tespit etmi�lerdir. 1931-1939 y�llar� aras�nda ve 2.D�nya sava�� nedeniyle verilen aradan sonra 1952’de yeniden ba�lat�lan kaz�lar kesintisiz olarak Alman Arkeoloji Enstit�s� taraf�ndan s�rd�r�lmektedir.
Antik Kapadokya b�lgesinin kuzey s�n�r�na yak�n bir yerde bulunan ve arkeolojik kaz�larla g�n ��na ��kart�l�p restore edilen ve a��k hava m�zesi niteli�indeki ziyaret edilebilen Hititlerin ba�kenti Hattu�a-Bo�azk�y’deki kal�nt�lar, Bo�azk�y Tarihi Milli Park’�n temelini olu�turmaktad�r. Y�z y�ld�r s�rd�r�len kaz� ve ara�t�rmalar Hattu�a-Bo�azk�y �evresindeki en erken yerle�menin Kalkolotik �a�da (M.�. 6000) oldu�unu ortaya koymu�tur. Eski Tun� �a��’nda da s�rekli yerle�menin g�r�ld�� Hattu�a’da bu d�nemi Asur Ticaret Koloni devri izler. Yaz�l� belgelere g�re M.�. 2. binin ba�lar�nda Ku�ar’l� Anitta Hattu�a Kral� Pijusti’yi yenip �ehri tahrip eder ve �ehri lanetler. Anitta’n�n lanetine ra�men �ehir M.�. 1600/1650 y�llar�nda Hitit Kral� 1. Hattu�ili taraf�ndan ba�kent olarak se�ilir. Hititlerin M.�.1200’de �ehri �e�itli nedenlerle terk etmesiyle burada Erken Demir �a�� (Karanl�k �a�) ba�lar. Bu d�nemi M.�. 9.y�zy�lda Frig �a�� daha sonra Helenistik, Galat ve Roma/Bizans �a�lar� takip eder.
Bo�azkale Yaz�l�kaya Bo�azkale, Hattu�a’n�n 1.5 km. kuzeydo�usunda yer almaktad�r. Hattu�a’n�n en b�y�k ve etkileyici olan kutsal mekan�, �ehrin biraz d��nda yer alan, y�ksek kayalar aras�na saklanm�� Yaz�l�kaya tap�na��d�r. �zellikle ilkbahardaki yeni y�l kutlamalar�nda kullan�ld�� san�lan bu A��khava tap�na��nda, �lkenin �nemli Tanr� ve tanr��alar� alay halinde kayalara kabartma olarak i�lenmi�tir.
Yaz�l�kaya A��khava tap�na��nda tabii kayal��a yap�lm�� olan, A odas� olarak adland�r�lan b�y�k galeri ile, B odas� olarak adland�r�lan k��k galeri yer almaktad�r. B�y�k galeri’nin (A Odas�) bat� duvar� Tanr� kabartmalar�yla, do�u duvar� ise tanr��a kabartmalar�yla bezelidir. Ayr� bir giri�i bulunan K��k Galeriyi ( B Odas� ) giri�in iki yan�nda bulunan aslan ba�l� , insan g�vdeli cinler korumaktad�r. B odas�n�n bat� duvar�nda sa�a do�ru ilerleyen 12 tanr�, do�u duvar�nda ise K�l�� Tanr�s� ile Tanr� �arruma ve himayesindeki Kral IV.Tudhalia yer almaktad�r.
Ortak�y �apinuva �orum’un 53 km g�neydo�usunda yer alan Ortak�y il�esinin , 3 km g�neyindedir. Ortak�y Hitit �ehri ,Ye�il�rmak Nehrinin �zerinde bulundu�u ve Kelkit’ten ba�layan Koyulhisar-Re�adiye-Niksar �zerinden Amasya’ya do�ru geli�en vadinin hemen sonunda yer almaktad�r.�ehir derince bir vadinin kuzey yama�lar�ndaki bir plato �zerine kurulmu�tur.
1990 y�l�nda Prof. Dr.Ayg�l S�el ve Dr.Mustafa S�el ba�kanl��nda kaz� �al��malar� ba�lat�lm��t�r.1994 y�l�nda Ortak�y’�n Hitit �a��’ndaki ad�n�n �apinuwa oldu�u tesbit edilmi�tir. Bu �nemli Hitit �ehri Hitit Devleti’nin ba�kentlerinden biridir.
Yap�lan �al��malarda monumental yap�lar g�n��na ��kar�lm��t�r.Bu binalarda �u ana kadar say�lar� d�rt bini a�an Hitit �ivi yaz�l� tablet ar�ivleri ele ge�irilmi�tir. Bunlar�n �o�unu Hitit�e metinler olu�turur. ��erik olarak birbirleriyle ili�kileri, paleografileri ve buluntu durumlar�na g�re, Ortak�y –�apinuva tabletlerinin b�y�k bir k�sm�n�n ayn� d�neme ait olduklar�, Bo�azk�y ve Ma�at H�y�k belgeleri ile olan ili�kileri nedeniyle de bu tabletlerin Orta Hitit d�neminin sonlar�na tarihlendi�i a��klanm��t�r.
Eskipazar �renyeri
Alaca il�esinin 5 Km Bat�s�nda,Alaca-Sungurlu yolu �zerindeki h�y�k,Bo�azk�y’�n 25 Km Kuzeydo�usunda, Alacah�y�k’�n ise 20 Km G�neydo�usunda yer almaktad�r. Yap�lan �al��malar sonucunda H�y�kte kesintisiz bir iskan�n varl�� tespit edilmi� olup,H�y�kte eski Tun�, Hitit, Frig, Roma ve iki safhal� Helenistik d�neme rastlanm��t�r.
H�y�k�n Kuzeydo�u ve Bat� kesimlerinde Hitit �mparatorluk �a�� ehir surunun temelleri bulunmu�,dikd�rtgen planl�,avlular� ta� d��eli binalar Bo�azk�y ve Alacah�y�kteki binalardan farks�z olarak ,Hitit �slubunda in�aa edilmi�lerdir.H�y�k�n G�neydo�u kesiminde geni� bir alana yay�lan eski Hitit d�nemi mahallesinin yanm�� evlerinden �ok say�da toprak eserler elde edilmi�tir.Yine bu alanlarda bulunan kabartmal� k�lt vazolar� buras�n�n dini bir merkez oldu�u g�r��n� kuvvetlendirmi�tir.H�y�kte Hitit tabakalar� alt�nda yer alan eski Tun� �a�� tabakalar�nda yap�lan �al��malarda ,bir evin taban� alt�nda alt�n ve g�m�� objelerden olu�an bir defineye rastlan�lm��t�r.G�m�� vazolar,Suriye �i�esi,g�m�� merasim baltas� ,de�i�ik tiplerde alt�n i�ne,boncuk,k�pe ve bileziklerden olu�an define,bir taraftan Alacah�y�k,K�ltepe,di�er taraftan Truva ,Poliochni ve Kuzey Suriye-Mezopotamya buluntular�yla benzer olup bu buluntular Ankara Medeniyetler M�zesinde sergilenmektedir.
Y�r�kl� (H�seyindede Tepesi)
�limiz Sungurlu il�esi,Y�r�kl� kasabas� H�seyindede tepesi olarak adland�r�lan mevkiide bulunmaktad�r.Yap�lan �al��malar sonucunda Eski Hitit d�nemine ait iki ayr� kabartmal� vazo par�alar�na yine ayn� d�neme ait olan tek mekanl� bir odada rastlanm��t�r.Elde edilen par�alar�n restorasyon �al��malar� sonucunda birisinin inand�k vazosu tipinde oldu�u,di�erinin ise daha k��k ve boyun �zerinde tek filiz halinde Hitit dini t�renlerini anlatan bir tasvir bant�n�n oldu�u tespit edilmi�tir.Bu tasvir bant� �zerindeki en �nemli sahneyi ise bo�a �zerinde takla atan bir akrobat olu�turmaktad�r.�nand�k vazosu tipinde olan ve �zerinde 4 tasvir bant� olan b�y�k vazonun a��z kenar�nda k��k bir tekne ve ba�lar� i�e bakan d�rt bo�a ba�� yer almaktad�r.Tasvir bantlar�nda konular yine Hitit dini t�renlerini anlatmaktad�r.Bu kabartmal� vazolar�n yan� s�ra yap�lan �al��malarda Eski Hitit d�nemine ait olan (formlar�n� daha �nceden bilinen) Matara bi�imli kap ve yuvarlak a��zl� y�ksek boyunlu testiler de elde edilmi�tir. 1998 y�l�ndaki �al��malarda ise teraslama tekni�inde yap�ld�� ortaya ��kan Eski Hitit D�nemine ait mimari takip edilmi� olup, ileri ki d�nemlerde kaz� �al��malar�na devam edilecektir.
La�in Kap�l�kaya An�tsal Kaya Mezar�
�orum’un yakla��k 27 km. kuzeyinde, K�rkdilim mevkiinde olduk�a sarp, kayal�k ve akarsu taraf�ndan yar�lm�� derin vadilerin olu�turdu�u engebeli arazi �zerinde, kuzeye do�ru uzanan bir kaya blokunun burun k�sm�n�n kuzey-bat� k��esinde yer almaktad�r.
Komutan �KEZ�OS’a ait hellenistik d�nem kaya mezar� olup, M.�. II.y�zy�la tarihlenmektedir. �ay seviyesinden 65 m. Y�kseklikteki kaya mezar�n�n yamuk bi�imli bir podyum zemini vard�r.Bu podyumdan 8 basamakl� merdivenle ikinci platformda, oradan da 12 basamakl� merdivenle mezar �n�ndeki podyuma ge�ilmektedir.
Mezar odas�n�n kap�s� �zerinde “�KEZ�OS”yaz�s� okunmaktad�r. Mezar odas� kareplanl� olup, giri�in sa� ve solunda ni� �eklinde oyulmu� �l� �ekilleri vard�r.
�skilip Kaya Mezar�
�skilip merkezinde bulunan Osmanl� d�nemine ait 100 m y�kseklikteki tabi bir kaya �zerine in�a edilmi�, kalenin g�ney ve g�neydo�u ete�inde Roma d�nemine ait kaya mezarlar� bulunmaktad�r. G�neydo�usunda bulunan kaya mezar�n�n iki s�tunlu dikd�rtgen bir giri�i vard�r.Yuvarlak s�tun g�vdeleri yukar� do�ru inmektedir. Ba�l�klarda bulunan bilezikler �zerinde oturmu� birer aslan bulunmaktad�r. S�tun ba�l�klar� �zerindeki ��gen al�nl�k i�erisinde ise yatar durumda kar��l�kl� kanatl� iki aslan fig�r� bulunmaktad�r. Kabartmalardan birinin elinde k�l��, di�erinin elinde kadeh mevcuttur. Mezar odas� i�erisinde iki adet �l� sekisi bulunmaktad�r.

Kuleler ve Kaleler
Saat Kulesi: l894 y�l�nda �orum’lu Be�ikta� Muhaf�z� Yedi Sekiz Hasan Pa�a taraf�ndan yapt�r�lm�� olup, y�ksekli�i 27.5 m.dir. �limizin tarihi bir simgesidir.
�orum Kalesi: Sel�uklu mimari �zelli�i ta��yan �orum Kalesinde halen iskan mevcuttur. �ehrin g�neyinde y�ksek bir tepe �zerinde kurulmu�tur. Kare planl� olup, 80�80 ebat�ndad�r. Y�ksekli�i 7.35 m. Duvarlar�n geni�li�i 2.40 metredir. Kalenin kap�s� kuzeyde olup, 2.70�3.30 m. �l��s�ndedir. Kalenin i�erisinde b�y�k bir mescit bulunmaktad�r. Kalenin kitabesi olmad�� i�in kesin yap�m tarihi bilinmemektedir. Dani�mend veya Sel�uklu D�nemine tarihlenen kalede d�zg�n kesme ta�, moloz ta�, Roma ve Bizans d�nemine ait dev�irme ta�lar kullan�lm��t�r.
�skilip Kalesi: Y�z metre y�kseklikte, �� taraf� kayal�k �zerine in�aa edilmi�tir. G�neye bakan bir kap�s�, kale i�inde sol tarafta bir zindan odas� vard�r. D�rt taraf�nda bur�lar bulunmaktad�r.
Osmanc�k Kalesi: Y�ksek bir tepe �zerine kurulmu� olan kalenin surlar�n�n uzunlu�u 250 m. Y�ksekli�i 30 m.dir �lk defa kimler taraf�ndan yap�ld�� kesin olarak bilinmemekle birlikte Roma Devrinde yap�lm�� oldu�u san�lmaktad�r. Kaleden K�z�l�rma�a gizli yollar mevcuttur. Kale duvar� �rg�lerinde Horasan harc� kullan�lm��t�r. Kale i�inde kayalar oyularak yap�lm�� bir hamam harabesi mevcuttur. Kalenin �n k�sm�nda bir kitabe, g�zlemci yeri, kap�s� ve bur�lardan kal�nt�lar bulunmaktad�r.
Sungurlu Saat Kulesi: l892 y�l�nda kaymakam Edip Bey taraf�ndan yapt�r�lm��t�r. �n�aat malzemesi olarak kesme ta� kullan�lan saat kulesi, kaide ve sa� �rg� k�sm� dahil sekiz k�s�md�r. Saat �elik halat ve 50 k�.l�k kovalar vas�tas�yla �al��maktad�r

Tarihi �orum Evleri
�orum’un eski evleri T�rk toplumunun geleneksel yap�s� ile b�t�nle�mi�tir.S�zkonusu evlere; �orum’un �epni, Karake�ili, Devane gibi eski mahalleleri ile �skilip, Sungurlu ve Karg�’da rastlan�lmaktad�r.

NE YEN�R?
Leblebisi ile �nl� olan �orum, y�resel yemekler bak�m�ndan olduk�a zengindir.
�lin �zg�n yemekleri aras�nda Mayal� , (Sa� Mayal�s�, Tava Mayal�s�) , Yan�� , C�zlak , K�mbe, O�ma�, Hingal, Ha�ha�l� ��rek, Borhani (Hamurlu, Yumurtal�, Mantarl�) Helise, �ullama, Mad�mak, Tirit , �skilip Dolmas� , Ke�kek, Kara �uval Helvas�, Hedik, Teltel, Has Baklava say�labilir.

NE ALINIR?
�orum ilinden al�nabilecek �eylerin ba��nda, �ehrin sembollerinden olan , �orum leblebisi ve bak�r hediyelik e�ya gelmektedir.
Ayr�ca, �skilip’te a�a� oyma i�leri, Alaca B�y�k Camili K�y�nde kilim, Ortak�y �l�esi Karahacip beldesinde kilim, heybe, patik, �orap ve el �rg� �r�nlerini bulmak m�mk�nd�r.
Osmanc�k ve Karg�’da �retilen pirin�ler de, farkl� lezzetleriyle mutlaka tad�lmas� �nerilen �r�nlerdendir.

YAPMADAN D�NME
Alaca h�y�k, Bogazkale M�ze ve �ren yerlerini ziyaret etmeden
Karg� ve Abdullah Yaylalar�n�, Osmanc�k Ba�p�nar ve Karaca Yaylalar�n�, �skilip Elmabeli ve Bayat Kurt�a�imeni Yaylalar�n� gezmeden,
Ortak�y �ncesu Kanyonuna gitmeden,
Bak�r El Sanatlar�n� g�rmeden,
�orum Mant�s�, Ke�kek ve �skilip Dolmas�, G�l burma ve Has Baklavas�n� tatmadan,
�orum Leblebisi almadan,
…D�nmeyin

�orum’un �nl� Simalar�

A��kpa�a (1270-1333) T�rk tasavvuf ve halk �airidir. Garipname isimli eseri ile �nl�d�r.
Ak�emseddin (1390-1459) As�l ad� Mehmet �emsettin’dir. Din bilgini ve ayn� zamanda hekimdir.
A��k Pa�azade (1392-1484) Osmanl� tarihinin canl� kayna��n� te�kil etmi�tir. A��k Pa�azade Tarihi isimli esri ile me�hur.
Baltac� Mehmet Pa�a (1660–1712) Osmanc�k’ta do�du. 18 A�ustos 1710′da sadrazam oldu. Serdar-� Ekrem olarak Rus seferine ��kt�.Prut nehri deltas�nda, Rus ordusunu ku�att�. Yeni�erilerin disiplinsizli�inden dolay� imha harekat�n� ger�ekle�tiremedi. Azledildi. 1712 y�l�nda Limni adas�nda vefat etti�inde 50 ya��ndayd�.
�skilipli At�f Hoca (1876 - 1926) Iskilip’in Tophane k�y�ndendir. �apka kanununa muhalefetten istiklal mahkemelerince idam edildi.
Dr. Mustafa Cantekin (1878 - 1955) Doktor ve siyaset adam� Mustafa Cantekin 1878′de �orum’da do�du. �stanbul T�p Fak�ltesi’nde okurken siyasetle ilgilendi�i i�in kalebent olarak �� y�ll��na �am’a s�r�ld�. �am’da tan��t�� Mustafa Kemal ile birlikte Vatan ve H�rriyet Cemiyeti’ni kurdu. II:Me�rutiyet’ten sonra �stanbul’a d�nerek t�p ��renimini tamamlad�. Birinci T�rkiye B�y�k Millet Meclisi’ne K�r�ehir milletvekili olarak girdi. 1950′ye kadar da s�rekli olarak Meclis’te kald�. Milletvekilli�inin s�rd�� y�llarda bir ara da Afyon Askeri Hastanesi’nin ba�hekimli�ini yapt�.
�smet Eker (1877 - 1962) Siyaset�i. Gen�li�inde �ttehat ve Terraki Cemiyeti’ne giren Eker, 1. D�nya Sava�� y�llar�nda �orum milletvekilli�i yapt�. Daha sonra Malatya’ya s�rg�ne g�nderilen Eker, �orum’a d�ndkten sonra Kurtulu� Sava��’na kat�ld�. Eker bu kez komunizm progandas� yapt�� gerek�esiyle tutklan�p Ankara’ya g�nderildi. Daha sonra serbest b�rak�lan Eker, ilk TBMM’de �orum Milletvekili olarak yer ald�. TBMM Ba�kan� Eker, Cumhuriyet’in ilan�n� “�ttifakla kabul edilmi�tir. T�rkiye Devleti bir Cumhuriyetir” s�zleriyle duyurdu. 1950 y�l�na kadar mecliste kald�.
Mahmut Atalay (1934-2004) Cemilbeylidir. Olimpiyat �ampiyonu.
�smail Be�ik�i (1939) Ara�t�rmac� yazar.
Tuncer C�ceno�lu (1944) Tiyatro yazar�.
A��k H�seyin ��rakman (1930) Sungurlu il�esine ba�l� K�rk� k�y�nde do�du. Halk Ozan�d�r.
Faz�l Hayati �orbac�o�lu (1925 - 1990) Oyun yazar�.
G�rkan �o�kun (1941) Sanat d�nyas�nda “Komet” ad�yla bilinen ressam.
Ahmet Feyzi (1839-1909) �stanbul Beyaz�t Medresesi’ni bitirdi. Yarg��l�k, M�ft�l�k yapm�� ve �orum’da 6112 kitaptan olu�an bir k�t�phane kurmu�tur.
Ahmet Hamo�lu (1946) BJK’l� sanayici ve i�adam�.
�smail Habo�lu Gazeteci, yazar. Alanya’da ikamet etmektedir.
Hasan Pa�a (Yedi-Sekiz Hasan Pa�a) (1831-1902) Be�ikta� karakol komutan�. II. Abd�lhamit’i devirmek i�in ��ra�an bask�n�n� ger�ekle�tiren Ali Suavi’yi bir sopayla kafas�na vurarak �ld�ren Hasan A�a’ya bu olaydan sonra pa�al�k (mare�allik) �nvan� verilmi�tir. Osmanl�-Rus sava��nda Kafkas cephesinde b�y�k yararl�l�klar g�stermi�tir.Hasan Pa�a 1902′de vefat etti. Geride me�hur nam�yla beraber, memleketi �orum’da, 1894 y�l�nda yapt�rtt�� 27.5 metre y�ksekli�indeki saat kulesi kalm��t�r.�dari anlamda �orum ve b�lgesine etkisi de g�n�m�zde �skilip, Osmanc�k, Sungurlu gibi yerlerin �orum Sanca��na do�rudan ba�lanmas�n� 1890 y�l�nda sa�lamas� olmu�tur.
Bedri Karafakio�lu (1915-1978) Bilimadam�.
Tevfik K�� (1934) Karg�, Pelitcik k�y�nde d�nyaya geldi. 1956 y�l�nda G�re�e ba�lad�.
Koyunbaba As�l ad� Seyit Ali’ dir. Peygamberimizin torunu Hz. H�seyin’in 7. o�lu Ali R�za’n�n 12. o�lu oldu�u rivayet edilmektedir. Mezar� Osmanc�k il�esinde ad�yla an�lan t�rbededir.
Sait Maden (1932) Ressam, yazar.
Kul Mustafa 17. yy da �orum y�resinde do�up ya�am�� bir halk �airidir. Gen� Osman ad�yla an�lan padi�ah II.Osman’�n �ld�r�lmesi �zerine yazd�� destanlar dikkat �ekicidir.
Aycan �nel (1933) atletizme 1946 y�l�nda ba�lad�. 1948 y�l�nda yar��t�� 80 metre engellide T�rkiye rekoru k�rd�. 100 metre, 200 metre, uzun atlama, g�lle atma, disk atma ve pentatlonda T�rkiye rekorlar� k�rd�.
Salim Uslu (1955) �orum’un Alaca il�esinde do�du. Sendikac�.
H�fz� Veldet Velidedeo�lu (1904-1992) Ordinary�s professor, hukuk�u.
Nihat Nikerel (1950) “S�cak Saatler” dizisindeki “Cehennem Cevdet ve Kurtlar Vadisi’ndeki “Seyfo Day� tiplemesiyle 7’den 77’ye herkesin g�nl�nde taht kurdu. �e�itli dergi ve gazetelerde yaz�lar� ��k�yor. 4 adet kitab� var.
A��k G�labi (1950 ) �orum’un Sungurlu kazas�, �ayan k�y�nde d�nyaya gelmi�tir. Halk ozan�d�r.
��kr� K�z�lot vergi uzman�.
Serkan �AH�N (1981–) 1981 Ankara do�umludur. K�reselle�en i� organizasyonlar� alan�nda Dan��manl�k yapmaktad�r.
Soner Yal��n (1966) Gazeteci, ara�t�rmac� yazar.
Nazmi Avluca (1975) �orum ili Karg� il�esinde d�nyaya geldi. D�nya �ampiyonu.
Ey�p Karaderili (1950) �orum ili Sungurlu il�esinde d�nyaya geldi �z A�a� �� Sendikas� genel ba�kan�.

�ORUM

Topraklar�n�n yar�s� Karadeniz, yar�s� da �� Anadolu B�lgesi'nde yer alan �orum ili fazla y�ksek olmayan ve akarsular�la par�alanm�� engebeli bir alan� kaplar. Kuzeyden g�neye ve g�neybat�ya do�ru al�a�lan bu topraklar, bar�nd�rd�klar� �ok �nemli arkeolojik de�erler nedeniyle Anadolu'nun uygarl�k tarihine ��k tutar ve bu a��dan b�y�k �nem ta��r. �ki b�lge aras�nda bir ge�i� alan� olu�turan �orum ili leblebisiyle �nl�d�r. �l topraklar�nda kuzeydo�u-g�neybat� do�rul�tusunda uzanan bir karayolu Samsun'u An�kara'ya ba�lar.

�orum �line ili�kin bilgiler
Y�z�l��m�: 12.820 km2
N�fus: 599.204 (1985)
�l trafik no: 19
�l�eler: �orum (merkez), Alaca, Bayat, Bo�azkale, iskilip, Karg�, Mecit�z�, Ortak�y, Osmanc�k, Sungur�lu, U�urluda�.
�lgi �ekici yerler

Bo�azk�y-Alacah�y�k Milli Park�

Figani (Beke) Kapl�cas�

B�y�k G�ll�cek, Ku�saray, G�zelcedere, Pazarl�, Eskiyapar ve Kal�nkaya h�y�k�eri

�orum, Kaletepe, Kale (E�ercida�), iskilip ve Osmanc�k (Kand�ber) kaleleri

Melik Gazi, Kalehisar, Gerdekkaya ve Yaz�l�kaya yerle�me kal�nt�lar�

�ski�lip, Bayat ve K�z�lcapelit kaya mezarlar�

�orum Ulucamisi; Hamid, Han, �eyh Muhiddin-i Yavsi, Tabakhane, Mihri Hatun, O�uzk�y, Koca Mehmed Pa�a (imaret) ve B�y�k camileri

Sinan Pa�a K�lliye�si, Alaca H�seyin Gazi ve Ak�emseddin medreseleri

Koyun Baba K�pr�s�

G�p�r, Pa�a, Ali Pa�a, Koca Mehmed Pa�a ve Sunguro�lu hamamlar�

�orum, Alacah�y�k ve Bo�azkale (Bo�azk�y) m�zeleri

Do�al Yap�

Kuzey Anadolu Da�lan'n�n i� s�ralan, il ala�n�nda y�kseklikleri azalarak Bozok Yaylas�' na do�ru al�al�r. �lin kuzeyini �lgaz Da��' n�n, kuzeybat�s�n� da K�ro�lu Da�lar�'n�n do�u uzant�lar� engebelendirir. Bu uzant�lar�dan K�s Da��, Erenler Tepesi'nde 2.065 metreye ula�arak �orum ilinin en y�ksek noktas�n� olu�turur. �orum ilinde yer alan �teki �nemli y�kseltiler K�rklar, K�se, ve E�erli da�lar�d�r. �l alan�n�n yar�ya yak�n� platolardan olu�ur. Bu platolar� yaran �ok say�da akarsu vadilerinde al�vyonlu toprakla�r�n olu�turdu�u verimli d�zl�kler uzan�r. �nemli yerle�me ve tar�m alan� olan bu d�zl�klerden ba�l�calar� �orum, Sungurlu, Osmanc�k, Irmak ve Mecit�z� ovalar�d�r.
�l topraklar�ndan kaynaklanan ve buradan ge�en sular�n t�m� Karadeniz'e ula��r. Bat��dan il topraklar�na girer girmez g�neyden gelen Delice �ay� kolunu alan K�z�l�rmak'a Karg� yak�nlar�nda bat�dan Devrez �ay� kat��l�r. Do�u kesiminin sular�n� ise, Mecit�z� �ay� ad�yla da an�lan �orum �ay� toplar. K�r�k (fay) �izgileriyle s�n�rlanan vadisinde akarak, keskin bir dirsek �izdi�i yerde K�z�l�r�mak'a kavu�an Devrez �ay�'n�n yer ald�� ilin kuzey kesimi �nemli bir deprem ku�a�� st�n�dedir. �orum ili genel olarak birinci ve ikinci derecede deprem b�lgesidir.
�orum ili Anadolu'nun kuzey kesiminde ve Karadeniz B�lgesi'nin yumu�ak ve nemli ikliminden �� Anadolu B�lgesi'nin sert ve karasal iklimine ge�i� alan�nda yer al�r. G��ney kesiminde yazlar kurak, k��lar ise kar ya��l� ve so�uk ge�erken kuzeye gidildik�e y�ksekli�in de etkisiyle ya�� artar.
�orum ilinde orman �rt�s� insan eliyle b�y�k �l��de yok edilmi�tir. Do�u ve kuzey�deki da�l�k alanlar�n y�ksek kesimlerinde yer yer me�e, sar� �am ve k�knar ormanlar�na rastlan�r. �lin orta ve g�ney kesimindeki bitki �rt�s� bozk�r (step) g�r�n�m�ndedir. �e�itli av hayvanlar� yan�nda, �orum ilinin belli bir b�lgesinde ya�ayan karacalar�n korunmas� amac�yla Karg� il�esinin K�s Da�� y�resinde bir av koruma ve �retme alan� kurulmu�tur.

Tarih

Bo�azkale'de yap�lan kaz� ve ara�t�rmalarda ele ge�en buluntular bu y�reye Bak�r (Kalkolitik) �a��'nda (�� 5500-3500) yerle�ildi�ini g�sterir. Alacah�y�k, B�y�k G�ll�cek ve Kaletepe'deki yerle�melerin Erken Tun� �a��'n�da (�� 3000-2000) kuruldu�una ili�kin baz� buluntulara da rastlanm��t�r. Hatti ve Hititler'in yurdu olan bu topraklar�da �� 2000'lerde Asurlular ticaret kolonileri kurdu. Daha sonra Frigler'in y�netimine gi�ren y�re �� 7. y�zy�lda Kimmerler'in eline ge�ti. Paflagonya'n�n (Paphlagonia) do�usun�da yer alan y�re, Med ve Pers egemenliklerin�den sonra B�y�k �skender taraf�ndan Make�donya Krall��'na ba�land�. Bir s�re Kapadokya Krall��'n�n s�n�rlar� i�inde kald�; �� 3. y�zy�lda, Paflagonya'da kurulan Pontos Devleti'nin y�netimine girdi. �� 1. y�zy�lda bat�dan gelen Galatlar'�n egemen oldu�u �o�rum y�resi Romal�lar taraf�ndan Galatya (Galatia) ad�yla an�ld�. Bizans y�netimini Dani�mendli, Anadolu Sel�uklu, �lhanl�, Eretna egemenlikleri izledi. K�sa bir s�re Osmanl�lar'a ba�lanan y�re. Kad� Burhaned-din Devleti'nin y�netiminden sonra 15. y�z�y�lda Osmanl� topraklar�na kat�ld�.

Osmanl� �mparatorlu�u d�neminde �orum'da bir�ok Celali Ayaklanmas� ��km��t�r. Bunlardan Karayaz�c�'n�n ba�latt�� ayaklan�ma uzun s�re y�reyi etkisi alt�nda tutmu�tur. Kurtulu� Sava�� s�ras�nda i�gale u�ramayan �orum'da ��kan �apano�lu ve Aynac�o�lu ayaklanmalar� k�sa s�rede �nlendi. �orum, Cumhuriyet'in ila�n�ndan sonra 1924'te il yap�ld�.

Ekonomi

N�fusunun ��te ikisi k�rsal kesimde ya�ayan �orum ilinde ba�l�ca ekonomik etkinlik ta�r�md�r. Tar�m�n tarihsel ve ekonomik bak�m�dan �nem ta��d�� ilde Osmanl� Devleti'nin daha ilk d�nemlerinde sulama amac�yla kuru�lan �r�kaya Bendi'nden g�n�m�zde de tarla�lar�n sulanmas�nda yararlan�lmaktad�r. Sula�ma amac�yla daha sonra da �orum ve Alaca barajlar� yap�larak i�letmeye a��lm��t�r. �o�rum ilinde yeti�tirilen ba�l�ca bitkisel �r�nler bu�day, arpa, �ekerpancar�, so�an, kavun, domates, patates, karpuz, ye�il mercimek, �z�m, pirin� ve elmad�r.
Hayvanc�l�k, bitkisel �retimin yan�nda ikin�cil bir u�ra� niteli�indedir. Yeti�tirilen ba�l�ca hayvanlar koyun, k�l ke�isi, Ankara ke�isi ve s��rd�r.
Sanayi bak�m�ndan pek geli�memi� bir il olan �orum'daki ba�l�ca sanayi kurulu�lar� �imento, tu�la ve kiremit, d�k�m, plastik ve k��t ambalaj, un, yem, s�t �r�nleri fabrika�lar�d�r. Ayr�ca salyangoz, at ve e�ek eti konservesi yaparak yurtd��na satan, tar�m ara�lar� ile baz� madeni e�yalar� �reten i�yer�leri vard�r. �lin k��k sanayisi ise daha �ok hal�, kilim, y�n ve tiftikten giyim e�yas�, al��, kire�, leblebi ve bak�r e�ya �retir.
�orum ili yeralt� kaynaklar� bak�m�ndan zengin say�lmaz. �l topraklar�nda bentonit, �imento hammaddesi, mermer traverten ve linyit yataklar� vard�r. Bunlardan en �nemli�si Alpagut-Dodurga'daki linyit madenleri�dir.

Toplum ve K�lt�r

Osmanl� Devleti d�neminde ayaklanma ve kar��kl�klardan kurtulamayan �orum'da, �s�tanbul'a g�nderilen baz� �ik�yet dilek�elerin�den T�rkmen a�iretlerinin tar�m ve ticaretle u�ra�an halka kar�� bask� uygulad��, oniar�n ev ve mallar�n� ellerinden ald�� anla��lmakta�d�r. Cumhuriyet ilan edildi�inde d��a kapal�, dinin toplumsal ya�am� y�nlendirdi�i gele�neksel bir toplumsal yap�ya sahipti. Ula��m ve ileti�im olanaklar�n�n geli�mesi, ekonomik ili�kilerin de�i�mesiyle 1950'lerden sonra �o�rum ilinde ya�ayanlar i�ed�n�kl�klerinden kurtulmaya ba�lad�lar.
K�rsal kesimden kentlere g��n de etkisiyle ekonomik ya�am�n yeni boyutlar kazanmas� geleneksel yap�y� korumak isteyen varl�kl� kesimlerin tepkisine yol a�t�. 1980'lere gelin�di�inde temeli eskiye dayanan bu �eli�ki kanl� olaylara yol a�t�. 4-10 Temmuz 1980'de mey�dana gelen ve resmi verilere g�re 25 ki�inin ya�am�n� yitirdi�i, 100'den �ok ki�inin de kay�p oldu�unun bildirildi�i olaylarda �ok say�da ev ile i�yeri yak�ld� ve y�k�ld�. Tarihe �orum Olaylar� ad�yla ge�en bu siyasal karga��adan sonra 500'den �ok Alevi k�kenli aile T�rkiye'nin ba�ka y�relerine g�� etti.
�orum ili, Anadolu'daki ilk�a�dan kalma yerle�im yerlerinin bulundu�u bir y�re olmas� bak�m�ndan ilgi �eker. �lin bu k�lt�rel zengin�likleri Alacah�y�k kal�nt�lar�ndan Sfenksli Kap� �n�nde, Bo�azkale'de ve �orum ken�tinde kurulan m�zelerde sergilenmektedir. Bu de�erli k�lt�r yap�tlar�n�n yerinde korun�maya al�nmas� amac�yla 2.634 hektarl�k alan�da Bo�azk�y-Alacah�y�k Milli Park� kurul�mu�tur. Eyl�l 1988'de a��lan bu ulusal park alan�nda kamp kurma ve piknik yapma ola�naklar� vard�r.
Y�rede en geli�kin el sanat� dokumac�l�kt�r. Temizlenen kivli yapa��n�n taranmas�yla elde edilen iplerle kilim, �arpana, heybe, yast�k, �uval dokunur. Ayr�ca be� �i�le �r�len �orap�larda 100'� a�k�n motif kullan�l�r. Bu �oraplar motiflerine uygun olarak elifli, sarho� yolu, f�st�kl�, �r�mcek a�� gibi adlar al�r. Ayr�ca, y�renin eski bir el sanat� olan bak�rc�l�k da varl��n� s�rd�rmektedir.

�l Merkezi: �orum

Kentin kurulu�u ve ad�n�n kayna��na ili�kin �e�itli s�ylenceler vard�r. �� 3. y�zy�lda Anadolu'ya gelen Galatlar'�n Trokmu kolu�nun yerle�ti�i �orum y�resine Trokmoi ad� verildi�i bilinir. Burada kurulan kente verilen Trokmu ad�n�n zamanla Toromku, onun da �orumlu'ya d�n��t�� s�ylenir. Evliya �ele�bi ise �orum Kalesi'nin Sel�uklu d�neminde yap�ld��n� belirttikten sonra, havas�yla suyu�nun hastal�kl�lara iyi geldi�ini yazar. Evliya �elebi'ye g�re K�l�� Arslan, o�lu Yakub Mirza ile �orlu (hastal�kl�) ki�ileri iyile�meleri i�in buraya g�ndermi�, hastalar iyile�ince de bu yerle�im yerine �orum ad� verilmi�. Evliya �elebi ayr�ca, ad�n "�or Rum"dan geldi�inin s�ylendi�ini de yazar. Kurulu� tarihi kesin olarak bilinmeyen yerle�im yeri Bizans d�ne�minde Nikonia ad�yla an�l�yordu.
�lin do�u kesiminde yer alan �orum kenti, ayn� adla an�lan ova ve �ay�n do�usunda kurulmu�tur. �lk�a�da Gangra'y� (�ank�r�) Amaseia'ya (Amasya) ve Amisos'u (Samsun) Mazaka'ya (Kayseri) ba�layan �nemli yolla�r�n kesi�ti�i noktada yer alan kentten g�n��m�zde de Samsun-Ankara Karayolu ge�er. Eskiden merkezi �orum Ulucamisi ile Saat Kulesi �evresinde olan kent bu yolun kenar�lar�nda geli�mi�tir.
Devlet, G��s Hastal�klar� ve SSK hasta�neleri olan kentteki tek y�ksek��retim kuru�mu Ondokuz May�s �niversitesi'ne ba�l� �orum Meslek Y�ksekokulu'dur.

MsXLabs.org & Temel Britannica

�orum ili iki co�rafi b�lgede bulunan illerimizden birisidir. �orum ili topraklar�n�n bir k�sm� Karadeniz B�lgesi'nde bir k�sm� ise �� Anadolu B�lgesi'nde bulunmaktad�r. tarihi bir �ehirdir ve eskiden g�n�m�ze arkeolojik bir�ok yap�y� bar�nd�rmaktad�r. �ehir Bozok Yaylas�, Ilgaz Da�� ve K�ro�lu Da�lar� aras�nda kalmaktad�r. �orumda gezilecek yerler aras�nda Alacah�y�k, Figani Kapl�cas�, �skilip Kalesi, Osmanc�k Kalesi, Melikgazi, Sinan Pa�a K�lliyesi, Alcah�y�k M�zesi, Bo�azkale M�zesi ve Koyun Baba K�pr�s� say�labilir. �orumun il�eleri Alaca, Bayat, Bo�azkale, Dodurga, �skilip, Karg�, La�in, Mecit�z�, O�uzlar, Ortak�y, Osmanc�k, Sungurlu, U�urluda� il�eleridir.

�ORUM -TAR�H� VE TUR�ST�K YERLER�

Kuleler ve Kaleler

Saat Kulesi: l894 y�l�nda �orum'lu Be�ikta� Muhaf�z� Yedi Sekiz Hasan Pa�a taraf�ndan yapt�r�lm�� olup, y�ksekli�i 27.5 m.dir. �limizin tarihi bir simgesidir.

�orum Kalesi: Sel�uklu mimari �zelli�i ta��yan �orum Kalesinde halen iskan mevcuttur. �ehrin g�neyinde y�ksek bir tepe �zerinde kurulmu�tur. Kare planl� olup, 80x80 ebat�ndad�r . Y�ksekli�i 7.35 m. Duvarlar�n geni�li�i 2.40 metredir. Kalenin kap�s� kuzeyde olup, 2.70x3.30 m. �l��s�ndedir. Kalenin i�erisinde b�y�k bir mescit bulunmaktad�r. Kalenin kitabesi olmad�� i�in kesin yap�m tarihi bilinmemektedir. Dani�mend veya Sel�uklu D�nemine tarihlenen kalede d�zg�n kesme ta�, moloz ta�, Roma ve Bizans d�nemine ait dev�irme ta�lar kullan�lm��t�r.

�skilip Kalesi: Y�z metre y�kseklikte, �� taraf� kayal�k �zerine in�aa edilmi�tir. G�neye bakan bir kap�s�, kale i�inde sol tarafta bir zindan odas� vard�r. D�rt taraf�nda bur�lar bulunmaktad�r.

Osmanc�k Kalesi: Y�ksek bir tepe �zerine kurulmu� olan kalenin surlar�n�n uzunlu�u 250 m. Y�ksekli�i 30 m.dir �lk defa kimler taraf�ndan yap�ld�� kesin olarak bilinmemekle birlikte Roma Devrinde yap�lm�� oldu�u san�lmaktad�r. Kaleden K�z�l�rma�a gizli yollar mevcuttur. Kale duvar� �rg�lerinde Horasan harc� kullan�lm��t�r. Kale i�inde kayalar oyularak yap�lm�� bir hamam harabesi mevcuttur. Kalenin �n k�sm�nda bir kitabe, g�zlemci yeri, kap�s� ve bur�lardan kal�nt�lar bulunmaktad�r.

Sungurlu Saat Kulesi: l892 y�l�nda kaymakam Edip Bey taraf�ndan yapt�r�lm��t�r. �n�aat malzemesi olarak kesme ta� kullan�lan saat kulesi, kaide ve sa� �rg� k�sm� dahil sekiz k�s�md�r. Saat �elik halat ve 50 k� . l�k kovalar vas�tas�yla �al��maktad�r.

Camiler ve T�rbeler

Ulu Cami: Sel�uklu sultan� Alaattin zaman�nda azatl� k�lesi Hayrettin taraf�ndan yapt�r�ld�� san�lmaktad�r. II. Beyaz�t zaman�ndaki depremde harap oldu�u i�in onar�lan camii, IV. Murat zaman�nda Sultan Muradi Rabi Camii olarak adland�r�lm��t�r. Camiinin M.1306 tarihli minberindeki H. 707 tarihli kitabe camiinin de bu d�nemde yapt�r�ld��n� d��nd�rmektedir.

H�d�rl�k Cami: Hz . Muhammed'in yak�n arkada�lar�ndan ve onun sancaktar� S�heyb -i Rumi'ye sayg� ni�anesi olarak eski caminin yerine 2. Abd�lhamit zaman�nda Yedi Sekiz Hasan Pa�a'n�n iste�i �zerine H. 1307 y�l�nda in�a edilmi�tir.

�eyh Muhittin Yavsi Camii: �skilip il�esinde bulunan cami �slam alimlerinden Ebussuud Efendi'nin babas� �eyh Yavsi taraf�ndan yapt�r�lm��t�r.Tek kubbeli olarak yap�lan caminin i�erisinde ; daha sonra Ebussuud taraf�ndan yapt�r�lan babas�n�n t�rbesi vard�r. Ayr�ca , cami �n�nde �eyh Yavsi'nin dikti�i s�ylenen ulu bir karaa�a� bulunmaktad�r. Son y�llarda onar�m g�ren caminin asl�na zarar verilmemi�tir.

Evlik K�y� Cami ve T�rbesi: �skilip il�esine ba�l� evlik K�y�'nde bulunmaktad�r. Camii ve t�rbede Fatih'in hocas� Aksemsettin'in o�lu (Nurum H�da) ve aile efratlar�n�n mezarlar� bulunmakta olup, camii ve t�rbenin yap�m�nda ah�ap malzeme kullan�lm��t�r.

Kulaks�z Camii: H.1230 (1830) y�l�nda yapt�r�lan caminin kitabesi yoktur. 1803 y�l�nda onar�m g�rm��t�r.

Elvan�elebi Camii ve T�rbesi: Mecit�z� �l�esi, Elvan�elebi beldesinde yer almaktad�r. Orjinalde zaviye oldu�u d��n�lmektedir. Yap�n�n cami k�sm�ndaki kitabede H.681 (M.1282-83), t�rbe �zerindeki kitabede ise H.707 (M.1307) tarihleri bulunmaktad�r.

Hamamlar

Pa�a Hamam�: 1487 y�l�nda Tabettin �brahim Pa�a Bin Hac� Bey taraf�ndan yapt�r�lm��t�r.Osmanl� d�nemi eserlerinden olup, halen �al��maktad�r.

G�p�r Hamam�: Merkez de Ulu camii kars�s�nda bulunan hamam 1436 y�l�nda yap�lm��t�r. Osmanl� d�nemi mimari �zelli�ini ta��r. �u anda bak�m �al��malar� devam etmektedir.

Ali Pa�a Hamam� (Yeni Hamam): Saat kulesi yan�nda olup, bu hamam ilin en b�y�k hamam�d�r. Erzurum beyler beyi olan Ali Pa�a taraf�ndan 1573 y�l�nda yapt�r�lm��t�r.

Hanlar ve K�pr�ler

Veli Pa�a Han�: Plan ve mimari a��s�ndan Osmanl� �a�� hanlar�na �rnek te�kil eden han 1000 m2 lik bir alan kaplar. Ah�ap han iki katl� olup, yaln�zca �n cepheye bakan k��k b�l�m� �� katl�d�r.

Menzil Han�: Hac�hamza Kasabas�nda olup, eski tarihi yol �zerindedir. Dikd�rtgenli plan olup, kemerler �zerine oturtulmu�tur. Be�ik tonoz �rg�l�d�r. Camisi ve hamam� ile bir Osmanl� K�lliyesi olan yap�n�n g�n�m�ze baz� k�s�mlar� ula�abilmi�tir.

Osmanc�k Koyunbaba K�pr�s�: Osmanc�k il�esindeki k�pr� , Osmanl� Sultan� ll . Beyaz�t zaman�nda 1489 (H.889) y�l�nda in�as�na ba�lan�p , 1491 (H.895) y�l�nda tamamlanm��t�r. 250 m. Uzunlu�unda 7.5 m. Geni�li�inde olup, 15 g�zl�d�r. K�pr�n�n kuzey k�sm�nda ve kalenin dibindeki kayal�kta kitabesi mevcuttur.

K�pr�, say�lar� �ok az klasik T�rk sanat� eserlerindendir. K�z�l�rmak �zerinden yakla��k 500 y�l�ndan beri sanat abidesi olarak durmakta ve bug�n de hizmet vermektedir.

Tarihi �orum Evleri

�orum'un eski evleri T�rk toplumunun geleneksel yap�s� ile b�t�nle�mi�tir. S�zkonusu evlere; �orum'un �epni , Karake�ili, Devane gibi eski mahalleleri ile �skilip, Sungurlu ve Karg�'da rastlan�lmaktad�r.

Korunan Alanlar

Bo�azk�y Alacah�y�k Milli Park�

�orum - Alacah�y�k Tarihi Milli Park�

Yeri: �� Anadolu B�lgesinde , �orum ili Sungurlu il�esi s�n�rlar� i�erisinde yer almaktad�r.

Ula��m: Milli Park alan�na,Sungurlu-�orum karayolu ile ula��m sa�lanmakta olup saha Sungurlu'ya 26 km.,Yozgat'a 29 km., Ankara'ya 208 km.mesafededir .

�zelli�i: Milli Park�n ana kaynak de�eri, tarih ve arkeolojidir. Anadolu'nun en �nemli medeniyetlerinden biri olan Hitit uygarl��n�n merkezi Bo�azk�y ( Hattusas )'�n kal�nt�lar�n� i�erisine alan Milli Parkta ba�l�ca yap�lar surlar,surlardaki kap�lar ve t�nel, B�y�kkaledeki saray ar�iv binas� ve mabetlerdir.

Bo�azk�y'�n 2 km. kuzeydo�usunda Hitit ba��ehrinin d��nda bulunan Yaz�l�kaya A��khava mabedine, Sungurlu'dan Bo�azkale'ye gelirken k�ye girmeden sola sap�lan bir yol ile ula��l�r. Anadolu'da bilinen ilk Panteon olan Yaz�l�kaya'da Hitit'lerin kral�, krali�e,tanr� ve tanr��alar� r�lyefleri yer alm��t�r.

Saha, do�al de�er a��s�ndan; insan eliyle Anadolu Platosunun flora ve faunaya yap�lan tahribat� g�stermesi sebebiyle �rnek bir g�r�n�m sunar. Orman �rt�s�n�n yerini antropojen step araziye b�rakmas� sonucu fauna de�i�mi�tir. Genel olarak saha, �iftlik ve otlama i�in kullan�lan hemen hemen a�a�s�z bir step g�r�nt�s� kazanm��t�r.

G�r�lebilecek Yerler: Hitit Uygarl��n�n merkezi Bo�azk�y ( Hattusas )'�n kal�nt�lar�, surlar, kap�lar ve t�nel, B�y�kkale'deki saray ar�ivi binas� ve mabetleri ile Anadolu'da bilinen ilk Panteon olan Yaz�l�kaya'daki Hitit'lerin kral�,krali�e,tanr� ve tanr��a r�liefleri Milli Park alan�nda ziyaret�ilerin g�rmesi gerekli yerlerdir.

Mevcut Hizmetler ve Konaklama: Milli Park�n yo�un ziyaret�i d�nemi May�s-Ekim aylar� aras�d�r. Konaklama ihtiyac� Bo�azkale k�y�nden kar��lanabilir.

�atak Tabiat Park�

�orum - �atak Tabiat Park�

Yeri: Orta Karadeniz B�lgesinde �orum ili Merkez ( La�in ) il�esi s�n�rlar� i�erisindedir.

Ula��m: Tabiat Park�na �orum- La�in karayolu ile ula��l�r. �orum'a takriben 17-20 km. uzakl�ktad�r.

�zelli�i: Do�al yap�s� manzara zenginlikleri ve �zelliklerine sahip bulunmas� nedeniyle sahan�n 387.5 hektarl�k b�l�m� 1984 y�l�nda ayr�lm��t�r.

Sahada hakim a�a� t�r� kara�amd�r. Az miktarda sar��am g�r�lmektedir. Tilki, tav�an, kurt, �t�c� ku�lar ve keklik faunay� olu�turur.

Mevcut Hizmetler ve Konaklama: Tabiat Park�n�n ziyaret�i d�nemi May�s-Ekim aylar� aras�ndad�r. Ziyaret�iler piknik imkanlar�ndan yararlanabilirler.

Tabiat Park�nda geceleme(Orman Bakanl�� Milli Parklar-Av Yaban Hayat� Genel M�d�rl��'ne ait bir bina olmakla birlikte)ve yiyecek hizmetlerini park ziyaret�ileri kendi olanaklar� ile kar��lamalar� gerekir.

Mesire Yerleri

K�rkdilim Mesire Yeri: Osmanc�k yolu �zerinde bulunan bu mesire yerinin �orum'a uzakl�� 25 Km.' dir .

S�kl�k Mesire Yeri: �orum- Samsun karayolu �zerinde g�n�birlik gidilen �limiz merkezine yak�n bir mesire yeridir.

Bahabey �aml��: �limiz Devlet Hastanesi biti�i�inde bulunan mesire yeri a�a�land�r�lm�� olup, halk�n piknik yapt�� ve e�lendi�i mesire yeridir.

Sa�maca Suyu: Merkez �l�e Ku�saray k�y� s�n�rlar� i�erisinde �orum Sa�maca i�me suyunun temin edildi�i kaynakt�r. Ayr�ca �zel bir firma taraf�ndan kurulmu� alabal�k �retim tesisi mevcuttur.

�skilip Elmabeli : �skilip'e 13 km. uzakl�kta �skilip-Tosya karayolu �zerindedir. Altyap�s� Orman ��letmesince b�y�k �l��de tamamlanm�� ve b�nyesinde oyun sahalar� bulunan mesire yeri ; y�re halk�n�n g�n� birlik piknik, e�lence sportif ihtiya�lar�na cevap vermektedir

La�in K��k Evi Mesire Yeri: La�in il�emizde bulunan mesire yeri y�ksek bir alanda olup, b�t�n vadiyi g�rme imkan� mevcuttur. �am a�a�lar�yla kapl� ormanl�k bir alana sahip olan mesire yeri halk�n yaz aylar�nda piknik ama�l� gitti�i yerdir.

Kapl�calar

Hamaml��ay K�y Kapl�cas�: Merkeze 12 Km. uzakl�kta Hamaml��ay K�y�ndedir. Bayanlara ve erkeklere ayr� ayr� y�zme havuzu mevcuttur. 10 adet �zel kabin vard�r. Suyu 42 derece s�cakl�kta olup; Romatizmal hastal�klar�, cilt hastal�klar� ve b�brek ta�lar�n�n d��r�lmesine iyi gelmektedir.

Figani Beke Kapl�cas�: �l�enin 16 km. do�usunda, Mecit�z� il�esinin Figani k�y� yak�n�ndaki Beke kapl�cas�n�n v�cut �s�s�ndaki suyu olduk�a boldur. Su k��k bir havuzdan kaynay�p oradan b�y�k havuza aktar�lmaktad�r.

Bu kapl�can�n, idrar s�k�c� etkisiyle v�cuttaki metabolizma art�klar�n�n idrar yoluyla at�lmas�nda ve asit ortam�nda olu�an ta�lar�n d��r�lmesinde faydal� oldu�u bilinmektedir.

Yaylalar

Karg� Yaylas� ( E�in�n� ): Karg� il�esinin kuzeyindeki y�ksek da�l�k b�lgede yer alan yayla �orum'a 140 km, Karg�'ya 26 Km uzakl�ktad�r. Bu b�lgede birbirine ba�lant�l� ; E�in�n� , Aksu, Karandu , G�l, �rencik, Karaboya, G�k�edo�an yaylalar� mevcuttur. Bu yaylalarda, y�resel yayla mimarisine uygun yayla evleri gelene�i halen devam etmektedir. �zerlerinde sonradan yap�lan Aksu ve G�k�edo�an g�letlerinde yeti�tirilen alabal�klar�, y�reye �zg� bitki �rt�s� ve bol su kaynaklar� ile bir do�a harikas� g�r�n�m�ndedir.

Abdullah Yaylas�: Karg� il�esinde ve ilin en y�ksek da�� olan K�se Da�� (2050) �zerinde yer almaktad�r. �orum'a uzakl�� 114 km, il�e merkezine 26 km'dir . �stanbul'u Samsun'a ba�layan ve Osmanc�k �l�emizden ge�en karayoluna 12 km mesafededir.

Temiz ve bol suyu bozulmam�� do�as� yan�nda, sar��am, kara�am gibi di�er kendine �zg� bitki �rt�s� ile g�r�l�p konaklamaya de�er yaylalardand�r. B�nyesinde 22 yatakl� konaklama �nitesi , 120 ki�ilik restorant ve 1000 ki�ilik piknik alan� bulunmaktad�r.

Bayat Kunduzlu ve Ku�ca�imeni Yaylalar�: �orum �li Bayat �l�esi s�n�rlar� i�erisinde ve il�enin kuzeyinde da�l�k Karatepe mevkiinde yer almaktad�r. �l Merkezine 100 km. �l�e Merkezine 25 km. uzakl�ktad�r. Y�re halk� yayla gelene�ini bu yaylalarda s�rd�rmektedir. �zellikle Ku�ca�imeni yaylas�nda yaz aylar�nda kamp ama�l� �ad�rlar kurulmaktad�r. Zengin bitki �rt�s� ile kapl� olan yaylalarda sar��am, kara�am ve k�knar a�a�lar� dikkati �ekmektedir. Bol su kaynaklar� ve bozulmam�� do�a yap�s� ile yayla turizmine elveri�li alanlar�n ba��nda gelir.

Ula��m �zel ara�lar�n yan� s�ra; yaz aylar�nda haftasonlar� Belediye otob�sleri ile sa�lanmaktad�r.

�skilip Yaylalar�: �skilip �l�esinin kuzeyin, sar��am, kara�am, k�knar, me�e gibi y�reye �zg� bitki �rt�s� ile kapl� y�ksek da� silsilesi �zerinde birbiri ile irtibatl� bir�ok yayla yer almaktad�r.

Bunlardan �skilip-Tosya karayolu �zerinde bulunan Elmabeli - Be�oluk ve �i�ekli yaylalar�, ayn� g�zergah�n 8.inci km.'sinden sola 17 km. gidildi�inde Demirb�k� ve Yalak yaylalar� piknik ve mesire alanlar�ndan i� turizmde yo�un �ekilde yararlan�lmaktad�r.

Elmabeli yaylas�: Yaylan�n alt yap�s� b�y�k �l��de tamamlanm�� alt kat� restaurant , �st kat� otel olarak kullan�lan bir bina ile futbol ve voleybol oyun sahalar� mevcuttur. Ula��m �zel ara�lar�n yan� s�ra; �skilip-Tosya aras�nda �al��an ticari minib�sler, yaz aylar�nda Cumartesi ve Pazar g�nleri Belediye otob�sleri ile sa�lanmaktad�r.

Osmanc�k Yaylalar�: Ba�p�nar beldesine 8 km. uzakl�kta olup , altyap�s� b�y�k �l��de tamamlanm��t�r. �ad�rlarda konaklama mevcuttur.

�ncesu Kanyonu: Ortak�y �l�esi �ncesu K�y�ndedir. �zellikle tek giri� ve ��k�� bulunan �ncesu Kanyonu , 12.5 km uzunlu�undad�r.Geni�lik 40-60 metre aras�nda de�i�mektedir.Kanyonun her iki yamac� sarp kayal�k olup , yer yer ormanl�k alanlara rastlamak m�mk�nd�r. Kanyon rafting ve trekking sporlar� i�in uygun �zellikler ta��maktad�r. Bir do�a harikas� olan kanyon , g�r�lmeye de�er bir yerdir.

kaynak

�RF-ADET-GELENEK-G�RENEKLER�

Evlenme adetleri �orum' da, il�e ve k�ylerde genel olarak birbirine yak�n �zellikler ta��maktad�r. Evlilikler genellikle "g�r�c� usul�" yap�lmaktad�r.

Evlenme �ste�ini Belirtme

Evlenme �a��na gelen gen�lerin e� se�iminde ailelere �nemli g�revler d��mektedir. Evlenmek isteyen damat aday� bu durumu annesine s�yler. �stenecek k�z aile taraf�ndan bulunup, be�enildikten sonra damat aday� k�z evine g�t�r�l�r ve k�z g�sterilir. E�er damat aday� k�z� be�enirse k�z evine haber g�nderilip fikirleri sorulur, k�z� istemeye gelecekleri haber verilir. K�z evi de k�zlar�n�n ve yak�nlar�n�n fikirlerini ald�ktan sonra s�z kesme (kahve i�me) tarihi belirlenir.

D�n�rl�k ve �erbet ��me

�orum'da s�z kesmenin di�er bir ad� "kahve i�me" veya "�erbet i�me"dir. Her iki tarafta birinci derece yak�n akrabalar�na haber verir. D�n�rc�ler bir kez daha "Allah'�n emri peygamberin kavli �zerine" k�zlar�n� o�ullar�na istemeye geldiklerini s�ylerler. "Evet" cevab� al�nd�ktan sonra kahveler i�ilir, dua edilir. O�lan ve k�za s�z y�z�kleri tak�l�r. Ni�an tarihi kararla�t�r�l�r.

Ni�an

Ni�an �o�unlukla cumartesi veya pazar g�n� k�z evinde yap�l�r. Akraba veya kom�ulara a��zdan veya davetiye ile haber verilir. Eskiden bu i�i ya�l� kad�nlar yapar ve bunlara "okuyucu" denirdi. Ni�andan bir g�n �nce erkek evi, k�z evine baklava, et, kuruyemi�, �erbet ve k�z�n ni�anda giyece�i k�yafeti g�nderir. Ni�an g�n� k�z evinde gelenlere yemek verilir. Gelenler k�za tak� takarlar. Kaynana taraf�ndan gelinin y�z�� tak�l�r. Ni�anl�l�k s�resinde bayram veya H�drellez g�nleri olursa hediyeler g�nderilir.

D��n

Ni�an ile d��n aras�ndaki zaman erkek ve k�z taraf�n�n durumlar�na g�re de�i�ir. K�z ve d��n i�in gerekli olan e�yalar� almaya �ar��ya ��k�l�r, buna "p�rt� g�rme" denir. D��n ba�lamadan kom�ular�n da yard�m�yla iki taraf yemeklerini pi�irirler. D��nde damat en yak�n iki arkada��n� "sa�d��" se�er. Sa�d�� damatla ilgilenir. D��nler cuma ak�am� ba�lay�p pazar ak�am� biter . Ayr�ca yine o�lan ve k�z evleri kendilerine birer "kahya" se�erler. Kahya d��n boyunca gelen misafirler, davul ve zurnac�n�n ihtiya�lar, yemeklerin da��t�m�yla ilgilenir. Bunun d��nda erkek evinde bir de "bayraktar" se�ilir. Bayraktar, k�nac� giderken ve gelin al�nmaya giderken �nde bayra�� tutar. Cuma ak�am� erkek evinde bir tavuk kesilip, bayrak tak�lmas�yla d��n ba�lar.

K�na Gecesi

Cumartesi g�n� k�z evinde herhangi bir saatte "k�na y�r�tme" yap�l�r. Erkek taraf� iki veya �� kad�n� bir erkekle beraber k�z evine "k�nac�" olarak yollar. Bunlar yanlar�nda k�na, kuru yemi�, et, b�rek, tatl� ve k�z�n gelinli�ini g�t�r�rler. Yine duruma g�re k�z�n k�nada giyece�i k�yafeti de erkek taraf� al�p g�t�rebilir. Ayr�ca davul ve zurna da k�nac�larla gider. Gelen k�nac�lara yemek verilir. K�nac�lar k�z� giydirip s�slerler, k�z� ortaya getirip oturturlar, y�z�ne all� bir yazma �rterler, k�na t�rk�leri ve ilahi okurlar. K�z� ve orada bulunanlar� a�lat�rlar. Bittikten sonra k�z�n avucuna para veya alt�n konup k�nas� yak�l�r. Orada bulunanlara da bu k�nadan da��t�l�r. Arkas�ndan kuru yemi� ve limonata ikram edilir. K�z annesinin elini �per ve sar�l�p a�la��rlar.

K�na bittikten sonra davul ve zurnayla halay �ekilir. Gelen k�nac�lar o gece k�z evinde kal�rlar ve bunlara "gelinin yengeleri" denir. K�z�n en yak�n arkada�lar� da o gece k�z�n yan�nda kal�rlar. O gece erkek taraf�nda da damada k�na yak�l�r. K�nadan �nce k�z taraf�, o�lan evine "damat boh�as�" denilen i�inde damad�n d��nde giyece�i k�yafet, pijama, c�zdan, �orap, saat gibi �eylerin bulundu�u boh�a g�nderir.

Gelin Getirme

Pazar g�n� k�z evinde vedala�malar olur. K�z gelinli�ini giyip bekler. Erkek evinin b�y�k bir k�sm�, kay�nvalide hari�, gelini almaya gider. Bu s�rada k�z evinin kap�lar� kilitlenir. D��n�n kahyas� gelip kap�y� tutanlara bir miktar para verir kap�y� a�t�r�r. Gelinciler i�eri girip, geline bakarlar. Gelinin a�abeyi veya erkek karde�i k�rm�z� ku�a�� dualar okuyarak, gelinin beline �� kez dolay�p takar. Gelin bir kolunda babas�, di�er kolunda damat ile evden ��kar. Bu esnada k�z�n �eyizi de ta��nmaktad�r. Dualar okunup, gelin arabaya bindirilir. Gelin alay� dola�arak erkek evine gelir. O�lan evine gelindi�inde, kay�nvalide gelinin �n�nde ��mlek k�rar; gelinin b�t�n k�t� huylar� b�yle k�r�ls�n diye, ba��ndan kuru yemi�, �eker, bozuk para atar;bereketli olsun, evine ya� gibi s�vans�n diye kap�n�n giri�ine ya� s�rd�r�l�r.

HIDRELLEZ

�orum b�lgesinde, H�drellezin H�z�r Aleyhisselam ile �lyas Peygamberin bulu�tuklar� g�n oldu�u inanc� vard�r. �l' de h�drellezin geli�i sevin�le kar��lanmaktad�r. ��nk� k��n bitti�ine, yaz�n geldi�ine, bolluk ve bereket dolu g�nlere ula��ld��na inan�l�r. Bu nedenle yaz�n ba�lang�c� say�lan 6 May�s h�drellez g�n�nde bir bayram sevinci ya�an�r. H�d�rl�k, Erzurum Dede, S�kl�k Bo�az�, Ba�lar en �ok gidilen yerlerdir.
Buralara gitmek i�in bir-iki g�n �nceden haz�rl�k yapanlar vard�r. Haz�rl�k olarak yeni giysiler haz�rlan�r; ��rek, b�rek, yaprak dolmas�, bulgur kaynatmas� yap�l�r. Birlikte yenilir, i�ilir. Genellikle gen� k�zlar aras�nda dalya, atlankaya ve okkel oyunlar� oynan�r. Erkekler bu e�lencelere kat�lmazlar. H�drellez gecesi veya g�n� arzulanan dileklerin ger�ekle�mesi i�in dualar edilir.

DO�UM

�orum'da do�um olay�na b�y�k �nem verilir. �ocu�u olmayan kad�nlar, yat�rlara, tekkelere giderek adaklar adar, dilekte bulunurlar. Hamile kad�n�n karn�n�n sivrili�i olan yayg�nl��, k�z do�uraca��na yorulur. Hamile kad�n g��slerine s�t geldi�inde bir bardak suya s�t�nden damlat�l�r. S�t� sa��lmazsa bebe�in o�lan, da��l�rsa k�z olaca��na inan�l�r. Do�an �ocu�un g�be�i kurutulduktan sonra saklan�r. �ocuklar ilk alt� ay tam, sonra yar�m kundaklan�r. Y�rede bebe�in alt�na konan topra�a "�ll�k" ad� verilir.
�ocuk k�rklamadan d��ar�ya ��kar�lmaz. Konu�amayan �ocuklar, Kapal� Dede'ye g�t�r�l�r. Buradaki kazan�n kapa��ndan �ocu�a su i�irilir. Dilalt� varsa Kara�zler Oca��'nda kestirilir. �ok a�layan ve uyumayan �ocuklar Dut Dede'ye g�t�r�l�r. Oradaki ta�a ba�lanarak bir s�re yaln�z b�rak�l�r. Ta�taki oyu�a �� mum dikilir. S�rekli �ks�ren �ocuk �� kez �ks�r�k deli�inden ge�irilir. �ks�r�k deli�i b�y�k bir ta��n oyulmas�yla meydana gelmi�tir. �ocuk bu delikten ge�irilmeden �nce ta��n �evresine arpa serilir.
Karn� �ok �i�en �ocuklar Kerebigazi'ye g�t�r�l�r. Karn� t�rbenin kap�s�na ya da ta��na s�rt�l�r. �e�menin suyundan i�irilir. Delilik belirtisi g�steren �ocuklar, Aptalata k�y�ndeki yat�ra g�t�r�l�r. Ba��na yat�r�n sar�� giydirilir. Ve dire�e ba�lanarak 2-3 saat b�rak�l�r. �ocu�un ilk di�i ��kt��nda "di� hedi�i" yap�l�r. Gelenlere kaynat�lm�� bu�day, kuru yemi� ve ya� meyve sunulur. Kaynat�lm�� bu�day�n 32 tanesi bir ipe dizilerek �ocu�un boynuna tak�l�r. Gelen misafirler �ocu�a hediye getirir. �orum'da �ocukla ilgili geleneklerden biri de "be�ik kertmesi" denilen be�ikte ni�anlanma olay�d�r.

Y�RESEL YEMEKLER:

�atala��:

Ye�il mercimek, yarma (k�r�k) ve so�an ile yap�l�r. So�an tereya��nda kavrulur. �zerine nane eklenir. Su koyup kaynat�l�r. Mercimek ilave edilir. 20 dk. kaynat�ld�ktan sonra 3 bardak s�cak su ilave edilip, yarma eklenir. 20 dk. kadar kaynat�l�p tuzu eklenir. Daha sonra bir m�ddet k�s�k ate�te b�rak�l�p servis yap�l�r.

D��n �orbas�:

S�zme yo�urt (torba yo�urt) yumurta ve unla iyice ezilip kar��t�r�l�r. �zerine s�t, tavuk suyu, yeterli miktarda �l�k su ilave edilip kaynay�ncaya kadar s�rekli kar��t�r�l�r. Ayr� bir yerde iki yumurta, alabildi�ince un yo�rulup a��l�r. Badem �eklinde kesilip tereya��nda k�zart�l�r. Pi�mi� �orban�n �zerine d�k�l�r. Ayr�ca tereya�� ve k�rm�z� biber k�zart�l�p sos olarak �zerine d�k�l�r ve s�cak servis yap�l�r.

Mad�mak:

Ad�n�n t�rk�lere konu oldu�u mad�mak; Orta Anadolu'nun bilinen en eski yemeklerindendir.Mad�mak, so�an, bulgur, tercihe g�re past�rma veya �emen ile yap�l�r. �nce ince k�y�lan mad�maklar y�kan�r. So�anlar tereya��nda kavrulur, past�rma ilave edilir. S�cak su konulup kaynat�l�r ve en son mad�mak ve bulgur konularak pi�irilir.

Ke�kek:

Yarma, et, so�an ile yap�l�r. Yarmalar ak�amdan �slat�l�r. Tencerede so�an, et, k�rm�z� biber, tuz, tereya�� ile kavrulur. Bir su barda�� s�cak su ilave edilir. On be� dakika kaynat�l�r. Yarma on su barda�� s�cak su ile birlikte tencereye ilave edilir. Kaynay�nca kapa�� kapat�l�r kenarlar� hamur ile �er�evelenir. Bir parmak s��acak �ekilde delik b�rak�l�r. K�s�k ate�te iki saat pi�irilir.

�skilip Dolmas�:

Pirin�, et, so�an ile yap�l�r. Islat�lm�� pirin�ler tereya��nda kavrulur. �zerine s�cak su eklenir, dinlenmeye b�rak�l�r. Ayr� bir kapta et ya� ile k�zd�r�l�r. So�an ve s�cak su ilave edilir. Et kaynay�nca �zerine sac�yak, bunun �zerine de tepsi yerle�tirilir. Ha�lanan pirin�ler bir bez torbaya konularak bu tepsinin �zerine konur. Tencerenin kapa�� kapat�larak kapak kenarlar� hamurla s�van�r, herhangi bir yerine bir parmak s��acak �ekilde delik b�rak�l�r. ( Buhar ��kmas� i�in) K�s�k ate�te d�rt saat pi�irilir.

Ortal�k :

Kuzunun pirzolal�k yerinden yap�l�r. �atala gelecek �ekilde kesilir, tereya��nda k�zart�l�r. Bir tencereye konup yanan k�z�n i�erisine yerle�tirilip �zerine bir tepsi konur ve sa� kapat�l�r. Susuz olarak pi�irilir.

�orum Mant�s�:

��leri k�yma konulup kapat�lan mant�lar tek s�ra halinde bir tepsiye dizilir, k�s�k ate�te k�zart�l�r, yo�rulmu� olan mant�n�n hamurundan k��k bir hamur a��l�p k�zaran mant�lar�n �zerine kapat�l�r. Sal�al�, tereya�l�, et suyu ile haz�rlanan sos bu hamurun �zerine d�k�l�r. Biraz kaynad�ktan sonra �zerindeki yufka ters �evrilir. Daha sonra ocaktan indirilip b��akla kesilir ve servis yap�l�r.

Tel Tel:

Un a��r ate�te kavrulur. Su, �eker ve limon tuzu kaynat�larak a�da yap�l�r. Tepsi tereya�la ya�lan�p a�da bu tepsiye yay�l�r. Serin bir ortamda dondurulur. Tepsi oca��n �zerinde 2 dakika kadar �s�t�l�r. A�da rulo yap�larak tepsiden kald�r�l�r. �ki ki�i a�day� ellerine al�p s�karak yumu�at�rlar. Yumu�ayan a�da elle s�k�larak 65 kez �evrilir. Tepsiye kavrulmu� un yay�l�r. A�da bu tepsinin i�ine konularak unla birlikte �evrilir. Sa� teli k�vam�na gelince tel tel olmu� demektir. Kesilerek servis yap�l�r.

G�l Burma:

Haz�rlanan baklava hamurunun �zerine �slak bez �rt�l�p yar�m saat dinlendirilir. Yumurta �eklinde par�alar al�n�p �zerine ni�asta serpilerek yufka �eklinde a��l�r. A��lan yufkalar bir bez �zerinde hafif kurumaya b�rak�l�r. Daha sonra paralel kesilip i�ine ceviz konularak g�l �eklini alacak �ekilde burularak ya�lanm�� tepsiye dizilir. Bu �ekilde kurumas� i�in bir g�n bekletilir. �zerine k�zart�lm�� ya� d�k�l�p f�r�nda k�zart�l�r. Haz�rlanan �erbet s�cak olarak d�k�l�r.

�orum Baklavas� (L�le Baklava-S�kma Baklava-S�y�rma):

Baklava hamuru a��l�p �zellikle bu tatl� i�in kullan�lan "oka" konur ve iki taraf�ndan katlan�r. �ki taraf�ndan hamur s�k��t�r�l�r ve i� k�s�m oluk �eklinde bo� kal�r. Tepsiye dizilen baklavalar� bir ak�am bekletip kurutulur. Daha sonra ya�� ve �erbeti d�k�l�p, �zerine ceviz serpilir.

Has�da:

Pekmez, bu�day ni�astas�, s�v�ya�, tereya��ndan yap�l�r. Su, pekmez, ni�asta kar��t�r�l�r. S�v�ya� tavada k�zd�r�l�r. Kar��t�r�lan pekmezli ni�asta tavaya yava� d�k�l�r, kar��t�r�larak pi�irilir. Top top olmaya ba�lay�nca �zerine k�zd�r�lm�� tereya�� d�k�l�p tahta kar�kla ufalt�larak kar��t�r�l�r. So�uk olarak servis yap�l�r.

Kara�uval Helvas�:

Un, tereya��, pekmez �ekerden yap�l�r. Un tavada rengi koyula��ncaya kadar kar��t�r�larak kavrulur, koyula��nca tereya�� ilave edilip iyice yedirilir. Kara pekmez, toz �eker, ceviz i�i ve so�uk su birbirine kar��t�r�l�p unun �zerine d�k�l�r. �yice kar��t�r�l�p yumurta b�y�kl��nde par�alar yap�l�r ve �zerine iste�e g�re hindistan cevizi d�k�l�r.

Y�RESEL G�Y�M:
HALK OYUNLARI VE FOLKLOR:

Kullan�lan Sazlar:
�orum halk oyunlar�n�n temel iki enstr�man� davul ve zurnad�r.
Oyunlar genellikle halay ve t�rk�l�d�r. Oyunlar�n bir k�sm� s�zl�, bir k�sm� s�zs�z, tabiat �zl� (�ekirge) ve a�k konulu (dillala, i�deli gelin) oyunlar i�erir. Oyunlar genellikle disiplinli, ba�l� ve dizi halinde oynan�r. Serbest oynanan oyunlar da vard�r. (dillala)

�orum Halay�:

6 erkek oyuncu taraf�ndan davul, zurna e�li�inde oynan�r. Oyun 3 b�l�md�r:

1. A��rlama
T�rk�s�:
Name de name yazd�rd�m
Sokuya aman aman
Her gelen ge�en okuya aman aman
E�ilin de sunalar e�ilin aman aman
Do�rulun da efeler do�rulun aman
Ba�taki oyuncunun yerine gelmesi ile m�zik de�i�ir,
2.ikileme
T�rk�s�:
Kar��da k�rt evleri hele yand�m
Yay�l�r develeri Elmas�m hey
Oturmu� inek sa�ar hele yand�m
Terliyor sinesi Elmas�m hey
Diley diley o da m� yalan
Ben seni sevdim bu da m� yalan
Kar��da kavun yerler hele yand�m
Otursak bizde yesek ne derler Elmas�m
�u �unu sevmi� derler Elmas�m hey
Nakarat
3.yellendirme
T�rk�s� :
Sand�k �st�nde sand�k
Tez sevdik tez usand�k
Yan�ld�k meyil verdik
Seni bir adam sand�k

��deli Gelin
K�z ve erkeklerin beraber oynad�� bir halk oyunudur. Bir erkek bir k�z olacak �ekilde el ele tutu�an gen�ler bir halka olu�turur.
T�rk�s�:
K�z p�nar ba��nda yatm�� uyumu� yar
Ela g�zlerini uyku b�r�m��
Evvel k��c�kt� �imdi b�y�m�� yar
Derdimin derman� i�deli gelin
��desin ald�rm�� sevdal� gelin
T�rk� bitince davul zurna ba�lar.Davul zurna susar, halka daralt�larak ba�ka bir k�ta s�ylenir :
K�z p�nar ba��nda testi doldurur yar
Testinin kulpuna �ahin kondurur
K�z senin bak��n beni �ld�r�r yar
Derdimin derman� i�deli gelin
��desin ald�rm�� sevdal� gelin

Dillala

Dillala oyunu 6 k�z 6 erkekle oynanmakta ancak, aktif olarak oynayanlar 6 erkek ve bir k�zd�r. Di�er k�zlar fig�ran olarak arka planda ve hareketsiz durmaktad�rlar.

�ekirge

Yak�n ge�mi�e kadar halk�n ge�im kayna��n� genellikle tar�m te�kil ederdi. Ancak, �ift�inin en b�y�k korkusu �r�n olgunla��nca ortaya ��kan �ekirge s�r�s�d�r. Halk t�fek at�p, teneke �alarak, g�r�lt� ��kar�p bu afeti uzakla�t�rmaya �al��r. �orum halk� bu canl�dan o kadar bezmi�tir ki bu oyunu olu�turup t�rk�s�n� yazm��t�r.
Oyun, davul zurna e�li�inde 6 k�z, 6 erkekle oynan�r. Bir k�z bir erkek olmak �zere, eller omuzlar �zerinde bir halka meydana getirilir. Oyunun fig�rleri �ekirgenin hareketlerine uygun �ekilde d�zenlenmi�tir.
T�rk�s�:
�ekirgeyi haylad�lar yaz�ya.
Ot kalmad� koyun ile kuzuya
E�ri butlu sivri butlu �ekirge
Mal�m�n orta�� m�s�n �ekirge?
Can�m�n orta�� m�s�n �ekirge?
Davul-zurna �al�p tekrar susunca oyuncular taraf�ndan di�er bir k�ta s�ylenmeye ba�lar:
�ekirgenin aya��nda lalini (nal�n�)
Bende sand�m kaymakam�n gelini
E�ri butlu sivri butlu �ekirge
Mal�m�n orta�� m�s�n �ekirge?
Can�m�n orta�� m�s�n �ekirge?

�orum'da Oynanan Di�er Halk Oyunlar�
Benli, Mi�o, Bediri�, Sar�k�z

SEMAH

Semahlar dinsel niteli�i a��r basan oyunlard�r. T�rensel yap�ya, kurallara uygun olarak ger�ekle�tirilen bir oyundur. Esas olarak, deyi� e�li�inde (ba�lama) sazla oynan�r. Semahlarda felsefi bir d��nce �a�r��m� vard�r, sanatl� deyi�lerle s�ylenir.

kaynak

�orum Saat Kulesi

�orum Saat Kulesi

http://www.kaliteliresimler.com/data/media/312/saat_kulesi.jpg

�ehrin merkezinde ve minare stilinde yap�lm��t�r. Be�ikta� Muhaf�z� �orumlu Yedi-Sekiz Hasan Pa�a taraf�ndan 1894 y�l�nda yapt�r�lm��t�r. G�neye a��lan yuvarlak kemerli kap�s� �zerinde, 8 s�ral� aralar� cetvelli ve 1312 tarihli mermer kitabede:

Kitabede;

“�ehin�ah-� zaman Abd�lhamid Han-� keremkar�n

Ferman-� kiram�ndan Hasan Pa�a-y� bihemta

B�t�n evkat�n� vakf eyledi ihya-i hayrata

Muvvaffak eylesun her dem an� amaline Mevla

Bu saat kulesi ez c�mle hayrat-� g�zininden

Yap�ld� y�mn-� evferle bu �ehri eyledi ihya

��kup bir vakt-i e�refde yaz�ld� bab�na tarih

Bu mikat-i celili yapd� bak L�tfi Hasan Pa�a, 1312” yaz�l�d�r.

Sar� renkli kesme kum ta��ndan yap�lan kulede, sekizgen kaideden T�rk ��geni motifli bir papu�la g�vdeye ge�ilmektedir. �zeri kur�un kubbeyle �rt�l� olan kulenin d�rt bir taraf�nda saat kadran� vard�r. �erefeye yuvarlak kemerli kap�dan 81 basamakl� merdivenle ��k�lmaktad�r.

Yksek kalite ve znrlkte gzel resimler, masast duvar katlar - Araba resimleri iek resi

Morpa Genel K�lt�r Ansiklopedisi & MsXLabs

�orum

Karadeniz B�lgesi'nde il ve bu ilin merkezi olan kent. Bat� kom�usu �ank�r� gibi, �orum ili de Orta Karadeniz ile �� Anadolu s�n�r�nda yer al�r; kuzey kesimiyle (�orum il merkezi dahil) Orta Karadeniz b�l�m�ne, g�ney kesimiyle ise �� Anadolu'nun Orta K�z�l�rmak b�l�m�ne girer. Kuzeyde Sinop, kuzeydo�uda Samsun, kuzeybat�da Kastamonu, do�uda Amasya, g�neyde Yozgat ve bat�da K�r�kkale ve �ank�r� illeriyle s�n�rlan�r. Karadeniz B�lgesi'ne giren kuzey kesimi da�l�kt�r. Ilgazlar'�n g�neydo�usuna d��en ve K�ro�lu Da�lar�'n�n do�u uzant�s� g�r�n�m�nde olan bu da�l�k y�re, Orta K�z�l�rmak ve kollar�yla par�alanm��t�r. Bu nedenle s�rekli bir s�ra ya da belirli bir kitle g�r�n��nde de�ildir. Y�kseklikler azd�r, 2.000 m.yi ancak iki yerde ge�er (Devrez-K�z�l�rmak kav�a�� g�neyinde K�s Da�� 2.087 ve �ank�r�-�orum illeri s�n�r�nda �bek Da�� 2.013 m). �lin g�ney kesimi daha al�ak, �ok yerinde (yer yer baz� tepelerle birlikte) 1.000 m.den al�ak ova d�zl�kleridir (�orum, Sungurlu, Alaca, Hamam�z� ovalar�). Bu d�zl�klerin geni� b�l�m� K�z�l�rmak'�n orta ��r� �zerindedir. Ancak k��k bir b�l�m�, Ye�il�rmak havzas�na girer. �klim, �ank�r� ilinde oldu�u gibi, Orta Karadeniz ile �� Anadolu aras�nda ge�i� niteli�i ta��r. S�cakl�k ortalamalar� ve y�ll�k ya�� tutarlar� i�e do�ru azal�r (�orum il merkezinde y�ll�k ortalama s�cakl�k 10,9�; en s�cak ay 24.4�, en so�uk ay -0.6�; y�ll�k ya�� tutar� ortalamas� 395 mm). Bu durum do�al bitki �rt�s�yle de yans�r.Kuzeyde h�kim bitki �rt�s� orman, g�neyde ise bozk�rd�r. K�z�l�rmak ��r�n�n olduk�a uzun bir kesimi �orum ili topraklar�nda kal�r. �l s�n�rlar� i�inde ald�� en �nemli iki kol, Devrez ve Delice�rmak't�r. Ekonomik ya�am, temel olarak tar�m ve hayvanc�l��a dayan�r. �orum, T�rkiye tah�l �retiminde, bir b�l�m�yle Karadeniz ili olmas�na kar��n, olduk�a �nemli yer tutar. End�stri bak�m�ndan az geli�mi� bir y�redir. B�y�k kurulu� olarak �orum �imento Fabrikas� d��nda birka� kereste, tu�la, kiremit, �arap, �eltik ve bir yem fabrikas� say�labilir. �l merkezine en yak�n demiryolu istasyonu Amasya'd�r (93 km). Ula��m karayollar�yla sa�lan�r. Ba�l�cas�, Ankara'dan K�r�kkale-Sungurlu yoluyla gelerek �orum'u Merzifon �zerinden Samsun'a ba�layan �osedir. Hitit Uygarl��'n�n baz� �nl� kale ve �teki yap�tlar� turizm bak�m�ndan �nem ta��r. Fakat yol ve �zellikle otel bak�m�ndan yeterli bir �rg�tlenme yoktur ve bu nedenle turizmden �ok az yararlan�l�r. 800 m y�kseklikte, ayn� ad� ta��yan ovan�n do�u kenar�nda kurulmu� olan �orum il merkezi Ankara-Samsun yolu �zerinde, tar�msal bak�mdan �nemli bir merkezdir.