http://tbn0.google.com/images?q=tbn:a6vctFAZYUiHTM:http://img.blogcu.com/uploads/turkbayraklari_cuvasistan-ozerk.gif

Çuvaþ Cumhuriyeti
Daha önce Kazan ve Ulyanovsk eyaletlerine baðlý olan Çuvaþ coðrafyasý, 24 Haziran 1920'de Çuvaþ Özerk Bölgesi'ne, 21 Haziran 1925 yýlýnda da Çuvaþ Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne (ÇASSR) dönüþtürüldü. 1992 yýlýnda da Çuvaþ Özerk Cumhuriyeti oluþturuldu. Çuvaþ Özerk Cumhuriyeti'nin oluþturulmasýndan sonra Rusya Federasyonu'yla yapýlan antlaþmaya göre Uzay araþtýrmalarý, askerî teþkilat, polis teþkilatý, sýnýr korumasý, adalet ve maliye birlikte yönlendirilecek, bunlarýn dýþýnda kalan alanlarda Çuvaþistan baðýmsýz bir cumhuriyet gibi hareket edebilecektir. 1992 yýlýnda yapýlan anayasaya göre Çuvaþistan'ýn Rusça ve Çuvaþça olmak üzere iki resmî ve eðitim dili vardýr. Çuvaþistan Cumhuriyeti'nde devlet ve politika kurumlarý oluþturulmuþtur. Halk tarafýndan seçilen cumhurbaþkaný, Cumhurbaþkaný tarafýndan parlamento dýþýndan atanan Bakanlar Kurulu ve dar bölge seçimleriyle oluþturulmuþ bir parlamento iþ baþýndadýr. Çuvaþistan'ýn Anayasasý, bayraðý ve armasý mevcuttur. 21 Ocak 1994 yýlýnda seçilen ilk Cumhurbaþkaný N. V. Fedorov halen görevini yürütmektedir.

Çuvaþ Türklerinin Tarihi

Pek çok araþtýrmacý tarafýndan Bulgar dili, bugünkü Çuvaþçanýn eski þekli olarak kabul edilmektedir. Bu itibarla da bugünkü Çuvaþ Türklerinin atalarý olarak eski Bulgar Türkleri gösterilmektedir.

Araþtýrmacýlardan Barthold, Çuvaþ halkýnýn Bulgar ve Ýslavlarýn karýþýmýndan meydana geldiðini söylerken, Kovalevskiy, Çuvaþlarýn kökenini Suvarlara dayandýrýr. Rasonyý'e göre ise Çuvaþlarýn kanýnda Türk'ten baþka bir karýþým varsa bu ancak Fin kaný olabilir (L.Rasonyý 1996 : 95).

Bizans kaynaklarýnda Bulgarlarýn adýna ilk olarak 482 yýlýnda rastlanýr. Büyük Hun Ýmparatorluðu zamanýnda Bulgarlarýn Karadeniz'in kuzeyinde yaþadýklarý tahmin edilmektedir. Hun Ýmparatorluðu daðýldýktan sonra Bulgarlar, Kutrigurlar ve Utrigurlar diye iki ayrý grup hâlinde yaþamýþlardýr. Bulgar kelimesinin kökeni pek çok araþtýrmacý tarafýndan "karýþýk" manasýna gelen "bulgamak" fiiline dayandýrýlmaktadýr (Kurat 1992 : 108-109).

Avarlarýn, Göktürklerin baskýsýndan kaçarak Adriyatik'e kadar uzandýðý yýllarda Ýdil ve Don boylarýnda yaþayan Utrigur ve Kutrigur Bulgarlarý da Göktürk Kaðanlýðý'nýn hâkimiyeti altýna girmiþtir (Kurat 1992 : 111).

630’da Göktürk Hakanlýðý’nýn fetret devrine girmesi üzerine Bulgarlar, “Büyük Bulgarya” Devleti’ni kurmuþlar; fakat Bulgarlarýn kurduðu bu devlet, 665’ten sonra komþu Hazar Hakanlýðý tarafýndan parçalanmýþtýr. Bu parçalanmadan sonra Asparuh idaresindeki kalabalýk Bulgar kütleleri Tuna’ya doðru yönelmiþler ve Balkanlara girerek 681 yýlýnda Tuna Bulgarlarý Devleti’ni kurmuþlardýr (Merçil 1997: 13).

Büyük Bulgar Devleti’nin parçalanmasýndan sonra Don boyundaki esas Utrigur kitlesi ise Hazarlarýn tazyiki ile kuzeydoðu istikametine çýkarak Orta Ýdil boyunda durmuþlardýr. Ýdil Bulgarlarý, buradaki Fin-Ugor ve daha önce gelen Türk menþeli kavimleri idareleri altýna alarak burada bir devlet kurmuþlardýr (Kurat 1992: 110, 111)

Bugünkü Çuvaþlarýn atalarý diye bilinen Ýdil Bulgarlarý, 920 yýlýnda Þelkey oðlu Yýltavar Almýþ Han zamanýnda resmî din olarak Müslümanlýðý seçmiþlerdir. Halife Muktedir Billâh Cafer tarafýndan gönderilen heyet içinde kâtip sýfatýyla yer alan ve bölgeye giden Ýbn Fadlan da yazdýðý seyahatnamesinde bu yýllardaki Bulgar ahalisinden geniþçe bahsetmektedir.

Bulgarlar, Hazar Hanlýðý yýkýlana kadar (965), bu devlete tâbi olmuþlar ve Hazar Hakaný’na vergi ödemiþlerdir. 1236’da Moðollar, Bulgarlara saldýrmýþlar, köyleri ve þehirleri yýkmýþlardýr. 1391 yýlýnda, Timur’un Altýn Ordu Haný Toktamýþ’a karþý yaptýðý sefer sýrasýnda Bulgar ülkesi bir kez daha tahrip edilmiþtir. 9-13. yüzyýllar arasýnda Doðu Avrupa'nýn en önemli ticaret merkezi olan Bulgar þehri, 1399 senesinde de Ruslar tarafýndan tahrip edilmiþtir (Merçil 1997 : 14,15).

Sýrasýyla Altýn-Ordu ve Kazan Hanlýðý içinde yer alan Çuvaþistan 1552'de Kazan’ýn iþgali sonrasýnda Rus egemenliðine geçmiþtir. Çuvaþistan 1650'de Moskova hükümeti ile birleþmiþ görülmektedir (Kruger 1961: 9). Çuvaþlar, Rus hâkimiyeti altýnda zorla Hristiyanlaþtýrýlmak ve Ruslaþtýrýlmak politikalarýyla karþýlaþmýþlardýr. Bu doðrultuda çeþitli misyoner faaliyetler görülmüþ mesela Ýncil Çuvaþçaya çevrilmiþtir (Yüce 1993: 389).

1920’ de kurulan Çuvaþ Muhtar Bölgesi, 1925 yýlýnda Çuvaþ Muhtar Cumhuriyeti’ne dönüþtürülmüþtür. Çuvaþ Türkleri, 24 Ekim 1990’da egemenliklerini ilân etmelerine raðmen, Rusya Federasyonuna baðlý olmaktan kurtulamamýþlardýr. Çuvaþistan’da ilk serbest baþkanlýk seçimleri 1993 yýlýnda yapýlmýþ ve bir hukukçu olan Nikolay V. Fedorov, baþkan seçilmiþtir (Gömeç 1999 : 239)

Tarým Kesimi

Din

Eðitim

Ulaþtýrma

Çuvaþ Türkçesi ve Edebiyatý

Gerek ses, gerekse gramer özellikleri bakýmýndan Türk lehçeleri arasýnda özel bir yere sahip olan Çuvaþça, Türkologlarýn üzerinde önemle durduklarý bir saha olmuþtur. Türkologlar, Çuvaþçanýn Türk lehçeleri arasýndaki yerini belirlemeye çalýþýrlarken farklý görüþler ortaya sürmüþlerdir.

W. Radloff, Çuvaþçanýn Türkçeleþmiþ bir Fin-Ugor dili olabileceði ihtimali üzerinde dururken, J.G. Ramstedt ve N. Poppe, Çuvaþçanýn Türkçe ile Moðolca arasýnda köprü vazifesi yapan üçüncü bir dil olduðu görüþünü savunmuþlardýr (Yüce 1993: 389). A. F. Karamanlýoðlu ve R. R. Arat ise Çuvaþçanýn Ana Türkçe döneminde Yakutça ile birlikte ayrýldýðýný kabul etmektedirler.

Çuvaþça, Anatri (Aþaðý) ve Viryal (Yukarý) olmak üzere iki ana diyalekte ayrýlmaktadýr. Çuvaþ edebî dili, Anatri diyalektine dayanýr. Bu iki diyalekt arasýndaki en önemli fark ise Eski Türkçe “o” sesinin Tatarcanýn tesiriyle Aþaðý diyalektte “u” ya dönüþmesidir (M.Yýlmaz 1997: 1545).

XX. yüzyýlda Ývan Yakovleviç Yakovlev, Rus alfabesine dayalý, Çuvaþçanýn ses özelliklerine uyan yeni bir yazý sistemi getirmiþtir. Bugünkü Çuvaþ alfabesi, Yakovlev’in 1872'de meydana getirdiði alfabenin biraz deðiþtirilmiþ þeklinden ibaret olup, 34 harf ve 2 yardýmcý iþaretten oluþmaktadýr (Yüce 1993: 389). Çuvaþçadaki seslerin 9'u ünlü, diðerleri ise ünsüzdür.

Çuvaþça ile diðer Türk Lehçeleri ve Eski Türkçe arasýnda özellikle temel fiiller, þahýs zamirleri, sayýlar ve organ isimleri dikkate alýndýðýnda, belli baþlý ses deðiþmeleri dýþýnda çok büyük bir farklýlýk yoktur.
Çuvaþ Alfabesi

Morpa Genel Kültür Ansiklopedisi & MsXLabs

Çuvaþ Cumhuriyeti

Çuvaþya diye de anýlýr Rusya Federasyonu'nun Avrupa kesiminde, Volga Irmaðý'nýn orta çýðýrýnýn sað yakasýnda cumhuriyet. 1.361.000 nüf. (1995). Yüzölçümü 18.300 km2. Baþkenti Çeboksarý. Cumhuriyet topraklarýnýn büyük bölümünü Çuvaþ Platosu oluþturur. Çuvaþ Platosu, çok geniþ bir alaný kaplayan Volga Platosu'nun kuzey ucudur. Batýdaki Sura kumluklarýnda sýk çam ormanlarýna da rastlanýr. Kuzeyde karýþýk bir bitki örtüsüne sahip ormanlar yer alýr. Cumhuriyetin doðu ve güneydoðu kesimlerini hemen hemen tümüyle ekili alanlar oluþturur. Yazlarýn ýlýk, kýþlarýn soðuk geçtiði Çuvaþya'da yýllýk ortalama yaðýþ miktarý, 400-500 mm. dolayýndadýr. Nüfusunun yaklaþýk yüzde 60'ýnýn þehirlerde yaþadýðý cumhuriyetin ekonomisinin aðýrlýðýný tarýmsal faaliyetler oluþturur. Baþkentin dýþýndaki en önemli yerleþmeler Alatýr, Kanaþ, Þumerlya ve Novoçeboksarsk'týr. MS IV. yy'dan itibaren Türk dillerinden birini konuþan Çuvaþlarýn yaþadýðý topraklar, XVI. yy'da Ruslarýn egemenliðine girdi. Çuvaþya 1920'de özerk bölge olarak ilân edildi. 1925'te özerk cumhuriyet statüsüne yükseltildi. 1929'da Gorki bölgesinin bir bölümü hâline getirildiyse de 1936'da yeniden özerk statüsüne kavuþtu. 1991 sonunda Sovyetler Birliði'nin daðýlmasýndan sonra Rusya Federasyonu içinde kaldý.