Ekvador ve Ekvador Tarihi

MsXLabs (https://www.msxlabs.org/forum/)

- Tarih (https://www.msxlabs.org/forum/tarih/)

- - Ekvador ve Ekvador Tarihi (https://www.msxlabs.org/forum/tarih/178766-ekvador-ve-ekvador-tarihi.html)

Ekvador

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b4/EcuadorLocation.png

Ekvador, G�ney Amerika'da temsili demokrasi ile y�etilen bir cumhuriyettir. Kuzeyinde Kolombiya, do�u ve g�neyinde Peru ve bat�s�nda B�y�k Okyanus ile kom�udur. Anakaradan 965 kilometre bat�da, B�y�k Okyanus'ta bulunan Galapagos Adalar� da �lkenin s�n�rlar� dahilindedir. Ad�n� ald�� ekvatorla �lke ikiye b�l�nm��t�r.

Tarih

Yakla��k 3 ayl�k ba��ms�z tarihleri vard�r. �spanya hakimiyetinin ard�ndan, Quito on bin ki�inin ya�ad�� bir �ehirdi. 10 A�ustos 1809 y�l�nda Quito'da, Carlos Mont�far, Eugenio Espejo ve Piskopos Cuero y Caicedo liderli�i alt�nda �spanya'dan ba��ms�zl�k i�in halk�n talebi olmu�tur. Ekvador, ayn� zamanda �spanya'dan ayr�lmak i�in ilk �a�r�y� yapan Latin Amerika �lkesidir. 9 ekim 1820'de Guayaquil ba��ms�zl��n� kazanan ilk Ekvador �ehridir. 24 May�s 1822'de Mare�al Antonio Jos� de Sucre komutas�ndaki Ekvador ordusu,Quito yak�nlar�ndaki Pichincha Sava��'nda �spanya'y� ma�lup ederek ba��ms�zl��n� elde etmi�tir.
19. y�zy�lda Ekvador'da y�neticilerin �abuk de�i�mesinden kaynaklanan bir dengesizlik vard�r. 1941 y�l�nda ise Peru ile aralar�nda ya�anan tansiyon sava�a d�n��m��t�r. Peru, kendi topraklar� olarak beyan etti�i yerlerde, Ekvador'un askeri varl��n�n bulundu�unu, bunun da i�gal oldu�unu ileri s�rmektedir. Ekvador ise tam tersini iddia etmektedir. 1941 Temmuz'unda iki ordu da harekete ge�ti. Peru, 11,681 asker ile sava�a girerken, kar��lar�nda k�t� e�itilmi� ve yeterince takviye yap�lamam�� 5,300 askerli Ekvador ordusyla kar��la�t�lar. 5 Temmuz 1941'de Peru g��leri Zarumilla �rma��n� yerle�ti. 23 Temmuz 1941'de �rma�� a��p Ell Oro'nun i�lerine do�ru ilerlemeye ba�lad�. Ekvador, b�ylece sava�tan �ekilmek zorunda kald�.
1960larda, piyasalardaki durgunluk ve toplumsal husursuzluk pop�list politikalara ve askeri m�dahelelere neden oldu. Bu arada, yabanc� �irketler Amazon'a yak�n yerlerde petrol yataklar� ke�fetti. 1972'de, petrol� do�udan sahil �eridine ta��yan And Da�lar� boru hatt�n�n in�aat�, Ekvador'u G�ney Amerika'n�n ikinci b�y�k petrol ihra� eden �lkesi haline getirdi. 1970li y�llarda askeri rejim d�neminde �lkenin bor�lar�n�n k�t� idare edilmesi ile ba�layan k�t� y�netim alt�ndaki bir �ok y�l, �lkeyi esasen y�netilemez hale getirmi�tir. 1990l� y�llar�n ortalar�ndan itibaren, Ekvador h�k�meti , yasama ve yarg�da temsil edilen idare s�n�f�n� yat��t�rmayla u�ra�an zay�f bir s�n�f olarak karakterize edildi.
Yerli halk�n etken se�menler olarak ortaya ��kmas�, son y�llarda �lkenin demokratik oynakl��na etki etti. N�fus, h�k�metteki daha �nceki hatalar� telafi etmek i�in toprak reformu, i�sizlikte azalma ve sosyal hizmetleri sa�lamakla motive edildi. Bu hareket, y�r�tmenin bozulmas�na neden oldu.

Politika

Anayasa, ba�kana, ba�kan yard�mc�s�na ve meclis �yelerine d�rt y�ll�k hizmet etme hakk� tan�yor. 15 tane bakanl�k bulunuyor. Ta�ra y�neticileri ve meclis �yeleri do�rudan se�imle i� ba��na geliyor. Meclis, Temmuz ve Aral�k'ta tatil nedeniyle toplanm�yor. 20 tane yedi �yeli meclis komisyonu bulunuyor. Yarg�tay �yeleri, meclis taraf�ndan s�resiz bir d�nem i�in se�iliyor.
Ekvador, Birle�mi� Milletler �yesidir. Ayn� zamanda, bir �ok b�lgesel topluluklar�n i�inde yer al�r.

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/ff/Ec-map.png

Co�rafya

Ekvador, �� temel b�lgeden, bir de B�y�k Okyanus'ta bulunan bir adadan meydana gelmi�tir.

La Costa, �lkenin bat�s�ndaki, B�y�k Okyanus'u da kapsayan al�akta bulunan k�y� �eridini i�erir.
La Sierra, �lkenin ortas�ndan ge�en, kuzeyden g�neye uzanan y�ksek irtifadaki b�lge.
El Oriente, �lkenin do�usundaki Amazon ya�mur ormanlar�n� kapsar. �lke y�z�l��m�n�n yakla��k yar�s�n� kaplar.
Regi�n Insular, �lkenin bat�s�ndaki B�y�k Okyanus'ta bulunan Galapagos Adalar�.

�lke, 22 eyaletten meydana gelir ve her eyaletin kendi idari merkezi bulunur.

K�lt�r

�lkedeki en pop�ler spor, di�er G�ney Amerika �lkeleri gibi futboldur. Ekvador Milli Tak�m�n�n ma�lar� �ledeki en �ok izlenen spor olay�d�r. 2007 Haziran�nda FIFA, deniz seviyesinden 2,500 metre veya �zeri y�kseklikteki yerlerde ma� yap�lmas�n� yasaklad�. Rafael Correa ve Peru, Bolivya ve Kolombiya'daki meslekta�lar� bu kural� protesto etmek i�in ortak bir mektup haz�rlad�lar. Ekvador, 2002 D�nya Kupas� ve 2006 D�nya Kupas�'na kat�lma hakk� kazand�. 2006 D�nya Kupas�'nda A Grubunda Polonya ve Kosta Rika'n�n �n�nde bitirerek, Almanya'n�n ard�ndan ikinci s�rada yer ald�. Futsal da toplum aras�nda pop�lerdir.
Ekvador'da yemek t�rleri �ok �e�itlidir. Tar�msal �artlar ile y�kseklikle birlikte de�i�ir. Domuz eti, tavuk, s��r eti engin �e�itlilikteki tah�llar, patates veya pirin�le birlikte, da�l�k b�lgelerde pop�lerdir. Ekvador'un da�l�k b�lgelerinde sat�lan sokak yiyece�i ise kavrulmu� domuz ile birlikte patatestir. �zellikle al�ak b�lgelerde bir �ok meyve �e�idi bulunur. Karides ve �stakoz k�y� kesimlerin vazge�ilmez yiyecek maddesidir.
1991 yap�m� film olan Sensaciones Ekvador'da �ekilmi�tir ve Ekvadorlu karde�ler Juan Esteban Cordero ve Viviana Cordero taraf�ndan y�netilmi�tir. Viviana Cordero, daha sonralar� Ratas, Ratones, y Rateros ve Un Tit�n en el Ring adl� filmlerde g�rev alm��t�r. Filmlerden ba�ka, Ekvador'da y�lda say�s�z kitap bas�lmaktad�r. Bunlar�n en �nemlileri Rod Glenn'in bilik kurgu roman� The King of America ve Kurt Vonnegut'un bilim kurgu roman� Galapagostur.

Ekvador ve Ekvador Tarihi

G�ney Amerika'n�n B�y�k Okyanus k�y�s�nda, Peru ile Kolombiya ara�s�nda yer al�r. Resmi ad� Ekvador Cumhuri-yeti'dir.

�lkeyi kuzey-g�ney do�rultusunda 700 km boyunca kesen And Da�lar� ekvator ku�a��na �zg� iklim ko�ullar�n� �nemli �l��de yu�mu�at�r. And Da�lar�n�n Ekvador s�n�rlar� i�inde kalan en y�ksek noktalar� Chimborazo (6.272 metre) ve d�nyan�n en y�ksek etkin yanarda�� Cotopaxi'dir (5.948 metre). �lke volkanik ve son derece hareketli bir deprem ku�a��nda yer al�r. And Da�lar� Ekvador'u birbirine paralel iki s�ra halinde keser; da� s�ralar� aras�nda, y�k�sekli�i 2.000-3.000 metre aras�nda de�i�en sert iklimli yayla ve d�zl�kler vard�r. Bu d�z�l�kleri kesen vadilerde iklim daha yumu�ak�t�r. Ekvador'un s�cak b�lgeleri B�y�k Okya�nus ile And Da�lar� aras�nda kalan al�ak ke�simlerdir. And Da�lar�'n�n do�usunda kalan ya��l� b�lge tropik ya�mur ormanlar�yla kapl�d�r.

�lkenin en �nemli �rma�� Guayas. Amazon'un �e�itli kollar�yla beslenerek B�y�k Okyanus'a d�k�l�r ve ula��ma elveri�lidir. Ekvador'un en uzun �rma�� Napo. Peru'da Amazon'la birle�ir.
Ekvador'un ya�mur ormanlar�nda say�s�z b�cek t�rlerinin yan� s�ra sinekkapan, tanga-ra, ispinoz, papa�an, kar�ncaku�u ve akbaba gibi �e�itli ku�lar ya�ar. Ayr�ca alpaka ve la�ma gibi da� hayvanlar�; geyik, tapir, �ok say��da maymun t�rleri; jaguar, puma, boa ve kay�man denilen timsahlara rastlan�r. Irmak ve g�llerde Amazon'a �zg� ilgin� bal�klar ya�ar.

Ekvador'un 1.000 km a��nda, 18 adadan olu�an Gal�pagos Adalar� yer al�r. So�uk Pe�ru (Humboldt) Ak�nt�s� adalarda egemen olan ekvator iklimi ko�ullar�n� bir �l��de yu�mu�at�r. Gal�pagos Adalar�'nda en �ok rast�lanan hayvan t�rleri denizaslan�, siyah ispinoz ve dev kara kaplumba�alar�d�r .

Ekvador n�fusunun �o�u �spanyol ve Yerli melezi mestizolardan olu�ur. N�fusun y�zde 9'unu �spanyol as�ll� beyazlar; yakla��k y�zde 10'unu Siyahlar olu�turur. Bunlar s�m�rgeci�lik d�neminde Afrika'dan k�le olarak getiri�len Siyahlar'�n torunlar�d�r; genellikle �lkenin kuzey k�y�lar�nda ya�arlar. N�fusun bir b�l��m� de Avrupal�-Afrikal� melezi mulattolar-dan olu�ur. Say�lar� giderek azalan Yerliler da� vadilerinde ya�arlar ve n�fusun en yoksul kesimini olu�tururlar.

Ekvador'un ba�kenti Ouito s�nm�� bir ya�narda��n eteklerinde, deniz d�zeyinden 2.850 metre y�kseklikte kurulmu�tur. Ouito' nun. ortalama s�cakl�� 13�C olan serin bir ik�limi vard�r. �zg�n bir mimari yap�s� olan Ouito G�ney Amerika'n�n en g�zel kentlerinden biridir. Guayaquil ise �lkenin ba�l�ca liman� ve ticaret merkezidir.

Ekvador'un ba�l�ca tar�m �r�nleri kau�uk, �ekerkam��, muz, portakal, hindistancevizi ve kakaodur. Ayr�ca, lifleri dokumac�l�kta kullan�lan kapok a�ac�, yapraklar� Panama �apkas�'n�n yap�m�nda kullan�lan toquilla �nemli tar�m �r�nleri aras�ndad�r (bak. K.A-pok). Ba�l�ca tar�msal ihra� �r�nleri kakao, kahve ve pirin�tir. �lke sanayisi petrol �r�n�leri, �ikolata, �eker, kimyasal maddeler, ku�ma� ve dokuma gibi �r�nlere dayan�r.

Ekvador'da k�smen geli�mi� bir karayolu sistemi vard�r. Pan-Amerikan karayolu �lkeyi kuzey-g�ney do�rultusunda keser. Irmaklar ve demiryollar� da �lke i�i ula��mda �nemli bir rol oynar. �lkede uluslararas� iki havali�man� vard�r.

Tarih

15. y�zy�ldan �nce Ekvador'un da�l�k b�lge�lerinde ve k�y�lar�nda tar�m ve bal�k��l�kla u�ra�an �e�itli Yerli topluluklar ya��yordu. 1450'lerde b�lgeye giren �nkalar Yerli kabile�leri egemenlikleri alt�na ald�lar. Daha sonra i� sava�lar y�z�nden zay�flayan �nkalar 1534'te Francisco Pizarro �nderli�indeki �spanyol is�tilac�lara yenik d��t� (bak. PlZARRO, francis�CO). Ekvador 1822'de ba��ms�zl��n� kazana�rak, Sim�n Bolfvar �nderli�inde kurulan B��y�k Kolombiya Konfederasyonu'na kat�ld� (bak. Bol�var. sim�n). 1830'da konfederas�yondan ayr�ld� ve ba��ms�zl��n� ilan etti. 1979'dan beri se�imle i�ba��na gelen h�k��metler taraf�ndan y�netilmektedir.

http://img264.imageshack.us/img264/2395/1chimborazo2763637tt9.jpg
Ekvador'un en y�ksek noktas� olan Chimborazo Da��'n�n (6.272 metre) karlarla kapl� zirvesi.

Kaynak: MsXLabs.org & Temel Britannica

Morpa Genel K�lt�r Ansiklopedisi & MsXLabs.org

Ekvador

G�ney Amerika'n�n kuzeybat�s�nda devlet. Kuzeyde Kolombiya, do�u ve g�neyde Peru ve bat�da Pasifik Okyanusu ile s�n�rlan�r. Ba�l�ca kentleri ba�kent Quito, Guayaquil, Cuenca ve Ambato'dur. Ortas�ndan ekvatorun ge�ti�i bu �lke, y�netim bak�m�ndan 20 kadar b�lgeye ayr�l�r. K�y�dan 1.000 km uzakta Galapagos Adalar� bir yana b�rak�lacak olursa, iklim, yer �ekilleri (�zellikle y�kseklik) gibi do�al ko�ullar� bak�m�ndan da �� co�raf� b�lgeye b�l�n�r:

1) Da�lar ve platolar: �lkenin orta kesiminde, k�y� b�lgeleriyle do�uda Amazon Havzas�'na do�ru al�alan platolar aras�nda And'lar�n y�ksek s�ralar� uzan�r. Bu s�ralar�n aras�nda, eteklerinde y�ksek plato d�zl�kleri bulunur (ortalama 2.500-3.000 m). Bu y�kseklik orta ku�ak iklimi ko�ullar�n� yarat�r: Ba�kent dahil, n�fusun �o�unlu�u burada ya�ar. Bu�day, patates gibi �r�nler yeti�tirilir. And'lar �zerinde bir�ok y�ksek doruklar yer al�r: Chimborazo (6.310 m), Cotopaxi (5.896 m, yery�z�n�n en y�ksek etkin volkan�), Cayambe ve Sangay... gibi. Volkanik ve deprem bak�m�ndan �ok hareketli bir b�lgedir.

2) K�y�, k�y� ovalar�: S�cak, nemli, tipik ekvator iklimi ta��yan bir b�lgedir. Akarsular�n k�y�larda olu�turduklar� dar ya da geni� k�y� ovalar�yla bunlar� birbirinden ay�ran az y�ksek da�lar, yer �ekillerinin egemen g�r�nt�s�d�r. Tropikal �r�nler yeti�tirir.

3) Do�u: Y�ksek orta platolardan Amazon Havzas�'na do�ru yava� yava� al�alan plato d�zl�kleri: Bu al�ak platolar �lkenin do�u s�n�r�na kadar uzan�r ve s�n�rdan sonra �ukur Amazon havzas�na dek gider. �klim �ok s�cak, nemli; hemen her yan� yo�un ormanla �rt�l�d�r. �lkenin n�fus bak�m�ndan en tenha k��esidir. �zellikle do�uya y�nelerek Amazon ve kollar�na ba�lanan akarsular su bak�m�ndan �ok zengindir. Ancak bu b�y�k potansiyelden �ok az yararlan�l�r.

Ekonomi:

Orman �r�nleri (%60 ormanla �rt�l�), �e�itli tropikal toprak �r�nleriyle hayvanc�l�k ve maden bak�m�ndan olduk�a zengin bir �lkedir. Ancak, bu kaynaklar�n yeter derecede i�letilmemesi nedeniyle ekonomi bak�m�ndan fazla geli�mi� de�ildir. Ba�l�ca tar�msal �r�nler �unlard�r: Kahve, muz (y�ll�k 2 milyon ton dolay�nda �retim, d�nyan�n en �ok muz ihra� eden �lkelerinden biri), �eker, de�erli kereste (�rne�in balsa a�ac�), pirin�, portakal; hayvanlardan en �ok s��r, koyun ve domuz. Ba�l�ca madenler; petrol (10,7 milyon ton), g�m��, alt�n, bak�r, kur�un ve k�k�rtt�r. Elektrik �retimi 1.2 milyar kws'dir. Ayr�ca baz� hafif end�stri kollar� kurulmu�tur. Ula��m a�� yo�un ve geli�mi� de�ildir (karayollar� 18.400, demiryollar� 1070 km). 15. y�zy�lda �nka �mparatorlu�u'nun bir b�l�m�n� meydana getiren Ekvador, 1533'te Pizarro ve Benlcazar taraf�ndan fethedilerek bir �spanya kolonisi h�line getirildi. 1809'da ba�layan ba��ms�zl�k sava�lar�n� kazanan General Sucre 1822'de ba��ms�zl�� il�n etti, ama �lke ba��ms�zl��na ancak 1830'da kavu�tu. Fakat bu tarihten sonra s�rekli bir bunal�m i�inde ya�ad�: Partiler aras�nda anla�mazl�klar, kom�u �lkelerle (Kolombiya, Peru) sava�lar, asker� h�k�met darbeleri, cunta y�netimi gibi. 1981 Eyl�l�'nde "Bloksuzlar" hareketine kat�ld�.