[KK] H�cre Nedir? H�crenin Yap�s�, �zellikleri ve G�revleri

MsXLabs (https://www.msxlabs.org/forum/)

- Biyoloji (https://www.msxlabs.org/forum/biyoloji/)

- - H�cre Nedir? H�crenin Yap�s�, �zellikleri ve G�revleri (https://www.msxlabs.org/forum/biyoloji/20512-hucre-nedir-hucrenin-yapisi-ozellikleri-ve-gorevleri.html)

H�cre Nedir? H�crenin Yap�s�, �zellikleri ve G�revleri

H�CRE

H�creyi incelemeye ya rayan teknikler �ok �e�itlidir; h�creler canl� ya da cans�z (frottis, kesitler) olarak ir celenir. H�cre kimyas�, h�cre fizi�i (kriyo dekapaj) ve doku kimyas�yla ilgili y�ntem ler h�creyi olu�turan ��elerin kimyasa do�as�n� anlamaya yarar. Mikrokesim mor�tesi mikropunktur ve doku k�lt�rler h�cre ��elerinin fizyolojisi hakk�nda bile verir. H�creyi incelemek i�in mikroskop tan (siyah zeminli s�radan mikroskopla! mor�tesi ��nl�, elektronik, z�t fazl�, polari ze ��kl� �ltramikroskoplar), mikrofotogra ve mikrosinematograftan yararlan�l�r.
Hayvan h�crelerinin boyutlar� 10 /�m (ama baz� birh�creliler 5 mm, tavuk yumurtas� 20 mm); bitki h�crelerininki 20 ile 50 fim (ama rami lifi 220 mm, bakterilerse 0,5 �xm ila 2 mu) dolay�ndad�r. Buna kar��n t�m h�crelerin yap�s� birbirine benzer, t�m h�crelerde bir zar, bir sitoplazma ve bir �ekirdek bulunur.

Hayvan h�crelerinin bile�enleri

Hayvan h�cresi bir sitoplazma zar�yla s�n�rl�d�r; biyolojik bir s�n�rlama tabakas� olan h�cre zar�, asl�nda sitoplazman�n farkl�la�mas�ndan ba�ka bir �ey de�ildir. Bu zar sitoplazmay� sarar; sitoplazma hiyaloplazma da denen bir ana maddedir; i�inde �e�itli cisimleri as�lt� halinde bar�nd�r�r; sitoplazma, birbirine peptit, dis�lf�r, vb. ba�lar�yla ba�l� protein yap�s�nda liflerden olu�an tekd�ze bir a� g�r�n�m�ndedir. Sitoplazman�n fiziksel �zellikleri (ak��kanl�k, esneklik, her bi�ime girebilme) yap�sal polipeptit zincirlerini birbirine ba�layan ba�lar�n say�s�na g�re de�i�ir. �zerinde ribozomlar bulunan ve endoplazmik retikulum (ergatoplazma) ad� verilen kanalc�klar, sitoplazmay� boydan boya ge�er ve onu d�� zarlara ve �ekirdek zar�na ba�lar. Sitop- lazmada bulunan inkl�zyonlar iki �e�ittir: baz�lar� canl�d�r, yani kendi kendilerne �reyebilirler (kondriyom. Golgi ayg�t�), di�erleri cans�zd�r (kofullar, yedek besinler, iskelet olu�umlar�, art�klar); bu cisimlerin t�m� birlikte paraplazmay� olu�turur.

�ekirdek sitoplazman�n ortas�nda yer al�r; ��nlar� sitoplazmadan daha �ok k�rd�� i�in h�cre incelenirken g�r�lebilir. T�m h�crelerde �ekirdek bulunur; �ekirde�i bulunmayan h�creler (memelilerde alyuvarlar, g�zmerce�i lifleri) de�i�ikli�e u�ram�� ya�l� h�crelerdir. Genel olarak h�crelerde tek �ekirdek bazen de iki (karaci�er h�creleri) ya da daha fazla say�da �ekirdek (kemik ili�indeki miyeloplakslar ya da polikaryositler, kanserli h�creler) bulunur. �ekirde�in bi�imi, boyutlar� ve konumu de�i�kendir. �ekirde�i �evreleyen zar h�cre b�l�nmesi, yani mitoz s�ras�nda kaybolur. �ekirde�in yak�n�nda mitoz s�ras�nda �ok �nemli i�levi olan santrozom (h�cre merkezi) bulunur.

Bitki h�crelerinin bile�enleri

Bitki h�creleri de hayvan h�creleri gibi zar, sitoplazma ve �ekirdekten olu�ur. Ama �rg�s� biraz farkl�d�r. Zar; sel�lozdan bir �eperle �evrilidir. Sitoplazmada hayvan h�cresinde bulunan inkl�zyonlar�n ayn�s� yer al�r; kondriyom, Golgi ayg�t� ve bunlara ek olarak klorofil i�eren ye�il bitkilere �zg� plastitler (cyanophyceae d��nda). Cans�z inkl�zyonlar da ayn� ��eleri kapsar, ama art�klar�n� iyi bo�altamayan ya�l� bitki h�cresinde kofullar daha iridir.

Hayvan h�creleri ile bitki h�creleri aras�ndaki ba�l�ca ayr�l�klar, bitki h�cresinde fazla olarak sel�loz zar, plastitler ve daha b�y�k �apta kofullar bulunmas�na dayan�r. Buna kar��l�k bitki h�cresinde hemen hemen hi�bir zaman santrozom bulunmaz. Bu farkl�l�klar h�cre gen�ken o kadar belirgin de�ildir.

H�cre bile�enleri iki gruba ayr�l�r:
1. genel g�r�n�mleri ve i�levleri de�i�meyenler (sitoplazma, �ekirdek, kondriyom);
2. genel g�r�n�mleriyle, �nemleriyle ve varl�klar�yla de�i�ken olanlar (santrozom, Golgi ayg�t�, plastitler, paraplazma).

H�cre fizyolojisi

Hayvan ya da bitki h�cresi ile d�� ortam aras�nda, �e�itli mekanizmalarla (ge�i�me, emme, y�zde tutma) ve se�ici olarak ger�ekle�tirilen bir al��veri� vard�r. H�cre yo�un bir metabolizma alan�d�r; emilen maddeler i�lenir ve yem canl� maddenin bire�imine kat�l�r. Bu anabolizma �ok enerji gerektirir; anabolizmaya, maddeleri par�alayan ve art�klar�n olu�mas�n� sa�layan bir katabolizma e�lik eder; art�klar daha sonra d��ar� at�l�r ya da h�crenin i�inde bir kenarda biriktirilir. Metabolizma tepkimeleri kimyasal etmenlerle (biyokataliz�rler) ve fiziksel etmenlerle (y�zey olaylar�) y�r�t�l�r.
H�cre solunum yapar karma��k bir kimyasal olay olan h�cre solunumu, normal i�levlerle ba�da�an bir y�kseltgeme-indirgeme g�c�ne dayan�r; �s� ve mekanik i� �retebilecek, �nemli miktarda enerji do�mas�n� sa�lar.

H�crenin i�inde her zaman hareket (�evrinti) vard�r, bazen de h�crenin d�� y�zeyinde hareketler g�r�l�r (amipsi hareketler, kam�� ve kirpiklerin hareketleri, h�crenin �i�mesine ba�l� hareketler). Elektron mikroskobu bir�ok h�crenin i�inde, kas gibi i�lev g�ren ve kas lifleri gibi aktinden olu�an mikroiplikler bulundu�unu ortaya ��kard�, iplikler h�crenin kenarlar�ndan birini uzatarak ya da k�saltarak k�vr�lma, toplanma hareketlerine yol a�ar, baz�lar�ysa, embriyon d�neminde en karma��k organlar�n (�rne�in, akci�erler, pankreas, t�k�r�k bezleri, vb.) olu�mas�na yarar. Ayr�ca mitozdan sonra iki yavru h�crenin birbirinden ayr�lmas�n� ve hareketli tek h�crelerin (spermatozoitler, l�kositler) ilerlemesini sa�lar, vb. Ayn� �ekilde, h�crede aksonlar�n iskeletini ve mitoz b�l�nmede i� iplik�iklerini olu�turan mikroborucuklar bulundu�u anla��lm��t�r. Yakla��k olarak 250 A �ap�nda olan mikrobo- rucuklar kemiklerin kaslara desteklik etmesi gibi mikroipliklere desteklik eder Biyokimyasal bak�mdan, bu �e�itli organit- lerin �al��mas� i�in kalsiyum iyonlar�ndan ba�ka halkal� AMP�ye, fosforilazlara, vb. gerek vard�r.

H�crenin �o�almas�

H�cre �o�al�r; h�crenin �o�almas� genellikle dolayl� b�l�nmelerle (mitoz) ger�ekle�ir.

H�cre farkl�la�mas�

Yumurta farkl�la�mam��t�r

Art arda b�l�nmeler sonucu meydana gelen hayvan h�crelerinin daha gastrula evresinde �ok �zel potansiyelleri vard�r. Ayn� potansiyeli olan h�creler bir arada toplan�r ve dokular� olu�turur. Dokular da bir araya gelerek organlar� meydana getirir. Bitkilerde de hayvanlarda oldu�u gibi h�creler farkl�la��r ve organlar olu�ur.

H�creleraras� ileti�im

Sinir ak��n�n sinaps yoluyla iletilmesi, kimyasal arac�lar�n (noradrenalin, asetilkolin, serotonin vb.) i� g�rmesi, kalp h�crelerinin e�g�d�mle �al��mas�, iyonlar�n ve elektrik potansiyellerinin dokularda yay�lmas� i�in kom�u h�creler aras�nda ileti�im olmas� gereklidir. iki h�cre birbirine de�er de�mez, molek�l a��rl�� olduk�a y�ksek molek�llerin ge�mesine elveri�li ba�lant� delikleri olu�ur. Ama, iki h�cre birbirinden ayr�l�r ayr�lmaz, ba�lant� delikleri kapan�r ve zar ge�irgenli�ini �nemli �l��de yitirir.

En basit canl� birim tek �ekirdekli h�credir, ama �izgili kas h�crelerimiz gibi, ayn� sitoplazman�n i�inde y�zen �ok �ekirdekli dev birimler de vard�r (plasmot). Bunun tersine bir h�creden daha basit ve daha k��k olan vir�s tipindeki yap�lar (V�R�S) ya�am�n t�m �zelliklerini ta��mazlar, bu da "h�cre kuram��n� do�rular.

H�cre kuram�

1665�te Hooke, mantar�n, zarlarla birbirinden ayr�lm�� k��k peteklerden olu�tu�unu buldu ve bunlara h�cre ad�n� verdi. Grew (1671) ve Malpighi (1672) bitkilerde ve Hooke'un h�crelerini buldular. 1781'de Fontana h�crenin i�inde, yumurtams� bir cismin, bir �ekirde�in bulundu�unu, onun ortas�nda da bir leke (�ekirdek�ik) g�r�ld��n� belirledi. �nce De Mirbel (1809), sonra Brown (1831) �ekirde�in hem bitki, hem hayvan h�crelerinde bulundu�unu g�rd�ler. 1835�te Dujardin, �ekirdekle h�cre zar� aras�nda yar� saydam, esnek, kas�lgan, bi�im de�i�tirebilen ve hareket edebilen j�le k�vam�nda bir madde bulundu�unu g�sterdi, Mohl buna protoplazma ad�n� verdi. Schleiden (1838) ve Schwann (1839) bu verilerden yararlanarak birincisi bitkilerle, �kincisi hayvanlarla ilgili iki h�cre kuram� ortaya att�lar; h�crede, zar, protoplazma, h�cre �zsuyu, �ekirdek ve �ekirdek�ik bulundu�unu belirttiler; Dutrochet (1824) ve Raspaildan (1827) sonra onlar da t�m bitkisel ve hayvansal dokular�n �st �ste dizili h�crelerden olu�tu�unu �ne s�rd�ler.

H�cre kavram�, Remak, Virchow, Henle, Purkinje, Mohl, Max Schultze, Ranvier ve N�geli'nin �al��malar� sayesinde g�n�m�zdeki bi�imini ald�. �zellikle, hi�bir h�crenin kendili�inden ortaya ��kmad�� ve her zaman bir ba�ka h�creden do�du�u anla��ld�: Virchow (1855) Omnis cellula e cellula (her h�cre bir h�creden do�ar) derken, Strasburger buna Omnis nucleus e nucleo (her �ekirdek bir �ekirdekten do�ar) kavram�n� ekledi. Senobiyumlar�n varl��, filtreden ge�en vir�slerin ke�fi ya�am�n h�cresel yap�ya ba�l� oldu�u g�r��n� sakatlamaz, ��nk� bir vir�s ancak canl� bir h�crenin i�inde �o�al�r.

Kaynak: B�y�k Larousse

BAKINIZ
H�crede Madde Al��veri�i
H�cre Fizyolojisi
H�cre Organelleri
H�cre Zar� - H�cre Membran�
H�cre Duvar� (H�cre �eperi)
H�cre Organelleri - Peroksizom
H�cre Organelleri - Koful
H�cre Organelleri - Plastitler
H�cre Organelleri - Sitoplazma
H�cre Organelleri - Miyofibril
H�cre Organelleri - H�cre �ekirde�i
H�cre Organelleri - Ribozom
H�cre Organelleri - Lizozomlar
H�cre Organelleri - Mitokondri
H�cre Organelleri - Sentrozom
H�cre Organelleri - Sil

H�CRE
G�ZE olarak da bilinir,
biyolojide, canl�n�n t�m ya�am �zelliklerini ta��yan ve uygun ko�ullarda ya�am�n� tek ba��na s�rd�rme yetene�ine sahip temel yap� ve i�lev birimi.

H�creler farkl� ko�ullarda ya�amaya uyum sa�layacak bi�imde farkl�l�klar g�stermekle birlikte, i�erdikleri molek�ller ve y�r�tt�kleri biyokimyasal s�re�ler temelde birbirine benzer. H�cre, �okh�creli canl�lardaki en k��k ya�am birimidir; �te yandan, bakteriler, mavi-ye�il algler ve Protozoa gibi ya�amlar�n� ba��ms�z olarak s�rd�ren tekh�creli canl�lar da daha �st�n yap�l� canl�lardaki doku ve organlara e� d��en �zelle�mi� yap�lara sahiptir. H�creden daha k��k boyutlardaki vir�sler h�cre kapsam�na girmez. Vir�s, RNA ve DNA i�eren bir protein k�l�f�ndan ibarettir; kendi kendine �o�alabildi�i halde, ya�am�n� s�rd�rmesi i�in canl� bir h�creye girmesi gerekir.

H�crenin evrimi

B�t�n h�creler belirli kimyasal maddelerden olu�ur. Evrim s�recinin ilk basamaklar�nda �ok basit yap�l� molek�llerin bir araya gelerek karma��k ve uzun zincirli molek�lleri olu�turdu�u, atmosfer ve Yer�de ortaya ��kan fiziksel de�i�ikliklerin etkisiyle bu molek�llerin organik bile�ikler olu�turacak bi�imde d�zenlendi�i d��n�lmektedir. �lk canl� molek�llerden h�cre olu�mas� i�in molek�l�n �evresinin h�cre zar� ile sar�lmas� gerekiyordu; b�ylece dezoksiribon�kleik asit (DNA) ve protein
gibi uzun molek�llerin h�cre d��ndaki ko�ullardan etkilenip zedelenmesi �nlenmi� oldu.

�lkel h�crelerden geli�en �ekirdeksiz, kal�t�m ��eleri sitoplazman�n i�inde da��lm�� halde bulunan h�creler prokaryotik olarak adland�r�l�r. Bakteri, riketsiya, mikoplazma ve mavi-ye�il algler prokaryotik h�crelerdir. Prokaryotik h�crelerin bir arada ya�amaya ba�lamas� ya da bir ba�ka g�r��e g�re, bir prokaryotik h�crenin bir ba�kas�n� i�ine almas�yla, daha geli�mi� bir yap�ya sahip olan �karyotik h�creler ortaya ��kt�.

Milyarlarca y�l boyunca �o�ald�ktan sonra birbirinden ayr�l�p ya�amlar�n� tek ba��na s�rd�ren ilkel h�crelerin b�l�nd�kten sonra ayr�lmamaya, biti�ik ya�amaya ba�lamas�, �okh�creli ya�am�n ortaya ��kmas�na �nc�l�k etti. �okh�creli canl�da h�crelerin �zelle�meye, farkl� i�levler �stlenmeye ba�lad�� da g�r�ld�.

H�crenin yap�s�

17. y�zy�lda mikroskopun bulunmas�, h�crenin yap�s�n�n incelenmesine de olanak sa�lad�. Bu konuda yap�lan ilk �al��malar �ngiliz bilim adam� Robert Hook�un �i�e mantar�nda hava odac�klar� olarak adland�rd�� h�creleri ve Felemenkli do�abilimci Antonie van Leeuwenhoek��n bakterileri incelemesi oldu. Mikroskopun geli�tirilmesi, h�cre k�lt�rlerinin elde edilmesi, boyama tekniklerinin ve 20. y�zy�lda elektron mikroskopunun bulunmas�, radyoaktif izotop ve antikorlar�n belirli h�cre t�rleri taraf�ndan tutuldu�unun anla��lmas� ve bu temele dayanan inceleme tekniklerinin ortaya ��kmas�, h�cre �zerinde daha ayr�nt�l� ara�t�rmalar yap�lmas�n� sa�lad�. H�cre duvar� ve organellerden ba�ka �ekirde�in yap�s�, kromozomlar, h�cre b�l�nmesinin evreleri ile h�crenin i�ine madde girmesi, baz� �zel b�l�mlerin (�rn. kirpik) hareketi gibi �nemli s�re�ler de incelendi.

H�crenin bi�imi ve b�y�kl�� bulundu�u t�re, dokuya ve yapt�� i�e g�re de�i�irse de, ortalama bir h�crenin 10-100 mikron �ap�ndaki bir k�reye benzedi�i s�ylenebilir. B�t�n h�creler molek�l a��rl�� 10.000 daltonun �st�nde olan makromolek�ller ve daha k��k molek�llerden olu�ur. Do�ada yaln�z canl�larda ve canl�lar�n metabolizma �r�nlerinde yer alan makromolek�llerin yap��nda daha basit yap�l� molek�ller bulunur. �rne�in proteinler de�i�ik say�da ve s�rayla dizilmi� aminoasit zincirlerini, n�kleik asitler �eker, fosforik asit ve p�rin ya da pirimidin bazlar�n�, polisakaritler ise �e�itli karbonhidrat molek�llerini i�erir.

DNA canl�n�n ku�aktan ku�a�a aktar�lan �zelliklerini ta��yan genetik bilgiyi i�erir. H�cre i�inde �ekirdekte ve mitokondride bulunan DNA�n�n i�erdi�i bilgi, haberci ribon�kleik asit (RNA) taraf�ndan okunarak ribozomlara ta��n�r. B�ylece protein bire�imlenmesi ba�lar; polipeptit zincirlerindeki her aminoasit, ta��y�c� RNA ad� verilen molek�lde belirli bir b�lgeye ba�lan�r. Bu aminoasitlerin �zg�n say� ve dizili� s�ras�yla bir araya gelmesiyle belirli proteinler olu�ur.

Proteinler 20 kadar aminoasitin de�i�ik say�da ve d�zende dizilmesiyle olu�mu� dev zincirlerdir. H�crenin her b�l�m�nde yer alan proteinler yap� ta�� olarak g�rev yapt�klar� gibi h�crenin b�t�n i�levleriyle biyokimyasal s�re�lerde de yer al�rlar. Karbonhidratlarla bile�ik halindeki glikoproteinler lipitlerle birlikte h�cre zar�n� olu�tururlar; h�credeki b�t�n tepkimeleri katalizleyen enzimler ile h�cre zar�nda yer alarak h�creye giren maddelere ba�lan�p ta��nmalar�n� sa�layan molek�ller de protein yap�s�ndad�r.

Polisakaritler uzun karbonhidrat zincirleridir. H�cre zar�nda yer alan polisakaritler h�creye destek olur, bir t�r iskelet g�revi �stlenir. H�cre i�indeki i�levleri ise biyokimyasal s�re�lerin gereksinim duydu�u enerjinin bir k�sm�n� sa�lamakt�r.
H�credeki k��k molek�llerden lipitler suda ��z�nmeyen, organik ��z�c�lerde ��z�nen ya� molek�lleridir. H�crenin kuru a��rl��n�n y�zde 10-20�sini olu�turur; h�cre zar�n�n �nemli bir bile�enidir.
N�kleotitlerden adenozin trifosfat (ATP) h�cre i�inde enerji gerektiren tepkimelerde yer al�r; halkal� adenozin monofosfat (AMP) uyar�lan h�crenin gerekli yan�t� vermesi i�in ortaya ��kan tepkimeleri d�zenler.
B�t�n hayvan ve bitki h�crelerinde bulunan porfirin t�revlerinden baz�lar� y�kseltgenme tepkimelerinde (�rn. sitokromlar), baz�lar� da ��k enerjisinin fotosentez yard�m�yla kullan�lmas�nda (�rn. klorofil) yer al�r.
H�crenin y�zde 70-80�ini olu�turan su, ya�am�n vazge�ilmez bir ��esidir; h�credeki su oran� y�zde 50�nin alt�na d��erse ya�am s�re�leri bir daha d�zelmeyecek bi�imde durur.

Zar ve organeller

Zar h�creyi d�� ortamdan ay�r�r; 70-90 angstrom kal�nl��nda, lipit ve protein katmanlar�ndan olu�an yar� ge�irgen bir yap�s� vard�r. Elektron mikroskopuyla incelendi�inde zardaki fosfolipit molek�llerinin iki katman olu�turdu�u, proteinlerin ise bu katmanlar�n iki yan�nda ve i�inde yer ald�� g�r�l�r. Lipit katmanlar�ndaki g�zenekler az say�da elektrik y�kl� par�ac��n ge�mesine izin verdi�i i�in h�cre zar�n�n elektrik direnci y�ksektir. Zar�n ba�l�ca i�levleri h�cre ile d�� ortam aras�ndaki madde al��veri�ini d�zenlemek, ya�am� tehlikeye sokan maddelerin h�creye girmesini engellemek, h�creye destek olarak bi�imini korumas�n� ya da de�i�tirmesini sa�lamakt�r. H�cre i�inde yer alan organeller de h�cre zar�n�n yap�s�ndaki bir �rt� ile �evrilidir.

H�crede zar�n �evreledi�i canl� madde k�tlesine protoplazma denir; �ekirde�in d��nda kalan protoplazma ise sitoplazma ad�n� al�r. Sitoplazmada yer alan organeller, �zg�n i�levleri y�klenmi� �zelle�mi� yap�lard�r. H�crenin en �nemli organeli olan �ekirde�in bi�imi ve b�y�kl�� bulundu�u k�reye g�re de�i�ir. �ekirde�i saran k�l�f, aralar�nda yakla��k 200 angstromluk a��kl�k olan iki zardan olu�ur. �karyotik tekh�crelilerin �o�unda k�l�f, h�cre �evriminin evrelerinin t�m�nde b�t�nl��n� korurken, �okh�creli hayvan ve bitki h�crelerinde mitoz s�ras�nda y�k�ma u�rar. �ekirdek k�l�f�nda bulunan g�zeneklerin �ekirdek ile sitoplazma aras�nda ge�i�e izin verip vermedi�i hen�z anla��lmam��t�r. �ekirdek, h�crenin kal�t�m maddelerini ta��yan kromozomlar� i�erir. Canl� t�rlerinden her birinin ta��d�� kendine �zg� say� ve yap�daki kromozom k�mesi karyotip ad�n� al�r. Kromozomlar�n yap�s�nda DNA ve RNA�dan ba�ka histon ad� verilen proteinler de bulunur. �ekirdek plazmas�nda yer alan, h�cre b�l�nmesi s�ras�nda kaybolan ve RNA ile proteinlerden olu�an yap� ise �ekirdek�ik ad�n� al�r. Kromozomlarda yap�lan RNA �ekirdek�ikte topland�ktan sonra proteinlere ba�lanarak sitoplazmaya ge�er ve protein bire�imlenmesinde rol al�r.

H�crenin ya�am�n� s�rd�rmesi i�in vazge�ilmez bir yap� olan �ekirdek, b�l�nme, b�y�me ve onar�m gibi i�levleri denetler. Memelilerdeki alyuvarlar d��nda b�t�n �karyotik h�crelerde bir �ekirdek bulunur. Baz� tekh�crelilerde, memelilerde karaci�er ve �izgili kas h�crelerinde birden �ok �ekirdek olabilir.

Prokaryotik ve �karyotik h�crelerin t�m�nde sitoplazmada yer alan ribozomlar protein ve RNA�dan olu�an, yakla��k 200 angstrom �ap�ndaki yap�lard�r. �ok k��k olduklar�ndan yap�lar� elektron mikroskopuyla bile incelenememi�tir. H�credeki RNA��n y�zde 40-60��m i�eren ribozomlar�n bir k�sm� sitoplazmada serbest olarak yer al�rken, bir k�sm� da endoplazmik retikulumun zar�na yap��kt�r. H�crede protein bire�imlenmesi ribozomlarda ba�lar.

Endoplazmik retikulum, h�cre i�inde madde hareketinde yer alan, zarla �evrili kanalc�klardan olu�an bir yap�d�r. Enzim ya da protein yap�s�nda salg� yapan h�crelerde olduk�a geli�mi�tir. Ba�l�ca i�levi h�creden salg�lanacak proteinin bire�imlenmesidir. Burada yap�lan proteinler, endoplazmik retikulum ile h�cre zar�n�n aras�nda yer alan Golgi ayg�t�na ge�er. Yass� keseciklerden olu�an bu organelde proteinler h�cre taraf�ndan kullan�labilir ya da salg�lanabilir hale getirilir. Bu son �r�n lizozom adl� sindirici enzim dolu keseciklere ge�erek h�cre d��na at�l�r ya da sitoplazmaya geri verilir.

H�crede enerji �retiminden sorumlu olan mitokondri iki katmanl� bir zarla �evrili, boru bi�iminde bir yap�d�r. Zar�n d�� katman� sitoplazma ile mitokondri aras�ndaki madde (�rn. kalsiyum) al��veri�ini denetler; i� katman ise h�crenin solunum i�levini y�r�t�r. Kimyasal maddelerin i�erdi�i enerji mitokondride h�crenin kullanabilece�i kimyasal enerjiye d�n��t�r�l�r. Mitokondri zar�n�n y�zde 30�u lipitlerden, geri kalan k�sm� proteinlerden olu�ur. Proteinlerin b�y�k bir b�l�m� solunum ve ATP�nin fosforillenmesinde yer al�r. Mitokondriyi h�crenin �b�r organellerinden ay�ran en �nemli �zellik kendi DNA�s�m i�ermesidir. Bu DNA mitokondri enzimlerinin yap�m�n� denetledi�inden mitokondri kendi proteinlerini yapabilir, h�cre �o�almas� d��nda kendi �o�almas�ndan sorumludur.

Yaln�z bitki h�crelerinde bulunan kloroplast, fotosentezin yer ald�� organeldir. �ift katmanl� zarla �evrilidir �� katman fotosentez pigmentleri ve enzimleriyle klorofil i�eren yass� keseciklere d�n��m��t�r. DNA i�eren kloroplast, g�rece ba��ms�z i�lev g�ren ve kendi kendine �o�alan bir yap�d�r; �karyotik h�crelerdeki mitokondriye benzetilebilir. I��k enerjisini ATP�nin fosfat ba�lar�ndaki, h�crenin kullanabilece�i enerjiye �evirir; ATP�yi kullanarak karbonun h�cre i�in gerekli organik maddelere d�n��t�r�lmesini sa�lar. Bitki ve hayvan h�creleri aras�ndaki bir ba�ka fark bitki h�cresinin y�zeyinde diktiyozom ad� verilen ve sel�loz depolayan yap�lar bulunmas�d�r.

Sitoplazmada yer alan mikroskopik boyutlarda borucuk ve iplik�ikler protein yap�s�ndad�r. Borucuklar h�crenin iskeletini olu�turur ve bi�imini korumas�n� sa�lar. �plik�ikler, kaslardaki aktine benzer bir protein i�erir ve h�crenin hareketinde rol oynar. Bir�ok h�cre t�r�nde h�cre d��na uzanan parmaks� ��k�nt�lar�n hareketine ve fagositoz ve pinositoz gibi s�re�lerde h�cre y�zeyinin i�e ��kerek �ukurla�mas�na destek olur.

�o�alma

�karyotik h�creler b�y�y�p belirli bir olgunlu�a eri�ti�inde b�l�nerek birbirinin e�i iki yavru h�cre olu�turur. H�cre b�l�nmesi, �ekirdek b�l�nmesinden sonra yer al�r; �nce kromozomlar b�l�nerek iki katma ��kar. B�ylece yavru h�crelerin her biri canl�n�n kal�tsal �zelliklerinin t�m�ne sahip olur. �ki t�r h�cre b�l�nmesi vard�r. Mitoz b�l�nmede h�cre b�l�nmesinden �nce kromozomlar�n say�s� iki kromozom tak�m� olu�turacak kadard�r. Yavru h�crelerden her biri tam bir kromozom tak�m� i�erir. E�ey h�crelerinde ortaya ��kan meyoz b�l�nmede ise ortaya ��kan d�rt yavru h�cre t�re �zg� kromozom tak�m�n�n yar�s� kadar (haploit) kromozom i�erir.

kaynak: Ana Britannica

H�cre
Bir organizman�n, yap� ve g�rev bak�m�ndan en k��k birimi; g�ze. �nce bir zar i�indeki protoplazma ve �ekirdekten olu�mu�, g�zle g�r�lemeyecek kadar k��k �gelerdir. �okh�creli canl�larda h�crelerin birle�mesiyle dokular, dokular�n birle�mesiyle organlar, organlar�n birle�mesiyle de organizman�n b�t�n� meydana gelir. Birh�creliler ise ya tek bir h�creden ya da zarlarla birbirinden ayr�lmam��, bir�ok �ekirdek ta��yan h�cre topluluklar�ndan olu�urlar. Hem birh�crelilerde, hem de �okh�creli bitkilerde ve hayvanlarda h�crenin temel yap�s� k��k farkl�l�klar d��nda birbirinin ayn�d�r. En d��ta zar bulunur. Zar, bitki ve hayvan h�crelerinde farkl�d�r; hayvan h�crelerinde sitoplazman�n farkl�la�mas�ndan olu�mu�tur, bitkilerde ise sel�lozdand�r. Zar�n i�inde sitoplazma ve �ekirdek vard�r.

Sitoplazma bitki ve hayvanlarda ayn� yap�dad�r; i�indeki �e�itli cisimleri as�lt� h�linde tutabilen bir ana maddeden meydana gelmi�tir. Peptik, dis�lf�r vb. ba�lar�yla birbirine ba�l� protit telciklerin olu�turdu�u a�s� bir yap�s� oldu�u san�lmaktad�r. ��indeki cisimcikler ise canl� olan kondriyumlar ve golgi ayg�t� ile cans�z olan kofullar, yedek maddeler, iskeletimsi olu�umlar ve art�klard�r. Bitki h�crelerinde bunlardan ayr� olarak bir canl� madde daha vard�r: Plastitler. �ekirdek, memelilerin alyuvarlar� ve g�zbilluru telcikleri gibi de�i�ikli�e u�ram�� ya�l� h�creler d��nda b�t�n h�crelerde vard�r. Normal olarak her h�crede bir tanedir. Bununla birlikte karaci�er h�crelerinde iki ya da kemik ili�inde olu�an kimi h�creler ve kanser h�crelerinde daha �ok say�da olabilir. Sitoplazma, metabolizma olaylar�n�n ge�ti�i ve metabolizmay� sa�layacak enzimlerin �retildi�i b�l�md�r. �ekirdek hem bu olaylar� y�netir, hem de h�crenin �o�almas�n� denetler. Kal�t�msal bilgiler de �ekirdekte sakl�d�r. H�cre iki yolla �o�al�r: ya do�rudan do�ruya b�l�nerek (amitoz) ya da birtak�m evreleri olan dolayl� b�l�nme yoluyla (mitoz). H�creyi ilk bulan Hooke'tur (1665). �i�e mantar�n�n, �evresi zarla sar�l� k��k odac�klardan meydana geldi�ini g�rm�� ve bunlara "h�cre" ad�n� vermi�tir.

Daha sonra Grew, Malpighi, Fontana, Mirbel, Brown, Dujardin, Dutrochet, Raspail h�cre �st�nde �al��t�lar ve bilgileri geni�lettiler. Bu �al��malar sonunda Schleiden ve Schwan taraf�ndan h�cre teorisi ortaya at�ld�, bitki ve hayvan h�crelerinin yap�s� belirlendi (1838). Daha sonra Remark, Virchow, Henle, Purkinje, von Mohl, Max Schultze, Ranvier, Nageli gibi bilim adamlar�n�n �al��malar�yla h�cre kavram� bug�nk� bi�imini ald�.

MsXLabs.org & MORPA Genel K�lt�r Ansiklopedisi

H�crenin Yap�s� ve G�revleri

1- Canl�lar�n Ortak �zellikleri
�evremizdeki varl�klar canl� ve cans�z varl�klar olarak iki grupta toplan�rlar. Cans�z varl�klar kat�, s�v� ve gaz halindeki maddelerden olu�ur. Canl� varl�klar insanlar, hayvanlar ve bitkilerden olu�ur. Canl� varl�klar�n tamam�nda g�r�len �zelliklere canl�lar�n ortak �zellikleri denir. B�t�n canl�larda g�r�lmeyen �zellikler ise ortak de�ildir. (Fotosentez yapma, yer de�i�tirme, iskelete sahip olma�).

H�crelerden olu�ma.
Beslenme.
B�y�me ve geli�me.
Hareket etme.
Solunum yapma.
Bo�alt�m yapma.
�o�alma yani �reme.
�rkilme yani tepki verme.

2- H�crenin Yap�s� ve G�revleri
Bir canl�y� olu�turan en k��k yap� birimine h�cre denir. (Bir canl�n�n canl�l�k �zelli�i g�steren en k��k yap� birimine h�cre denir).

Do�ada ya�ayan canl�lar�n tamam� h�crelerden olu�mu�tur. Canl�lardan baz�lar� tek bir h�creden, baz�lar� da �ok say�da h�creden olu�mu�tur. Her canl�y� olu�turan h�crelerin say�s� ve b�y�kl�� ayn� de�ildir. Canl�y� olu�turan h�crelerin g�revlerine g�re �ekli ve b�y�kl�� farkl� olabilir. (Bilinen en k��k h�cre, bakteridir. En b�y�k h�cre deve ku�u yumurtas�n�n sar�s�, en uzun h�cre de yakla��k 1 m uzunlu�unda olan sinir h�creleri �rnek olarak verilebilir).

H�cre g�zle g�r�lemeyip mikroskopla incelenir. Mikroskopla canl�lar� ilk inceleyen bilim adam� L�venhuk� tur. (16.yy da terzilik yaparken b�y�te�te kuma�lar� incelerken mikroskobu bulmu�tur). L�venhuk inceledi�i g�l suyunda tek h�creli canl�lar� g�rm��t�r.

H�cre ilk defa 1665 y�l�nda �ngiliz bilim adam� Robert Hook taraf�ndan bulunmu�tur. Robert Hook �i�e mantar�n� incelerken g�rd�� bo� odac�klara (bal pete�i �eklinde) h�cre ad�n� vermi�tir.

a) H�cre Say�s�na G�re Canl� �e�itleri

Do�ada ya�ayan canl�lar�n tamam� h�crelerden olu�mu�tur. Canl�lardan baz�lar� tek bir h�creden, baz�lar� da �ok say�da h�creden olu�mu�tur. Bu nedenle canl�lar h�cre say�s�na g�re tek h�creli canl�lar ve �ok h�creli canl�lar olarak iki grupta toplan�rlar.

1- Tek H�creli Canl�lar
Tek bir h�creden olu�an canl�lara tek h�creli canl�lar denir. Bakteriler, amip, mantarlar, �glena, terliksi hayvan (paramesyum) ve mavi � ye�il algler tek h�creli canl�lard�r.

2- �ok H�creli Canl�lar
�ok say�da h�creden olu�an canl�lara �ok h�creli canl�lar denir. �nsanlar, hayvanlar, bitkiler �ok h�creli canl�lard�r. �ok h�creli canl�larda dokular bulunur).

b) H�cre �e�itleri

H�creler geli�mi�lik d�zeyine g�re prokaryot (ilkel) h�creler ve �karyot (geli�mi�) h�creler olmak �zere ikiye ayr�l�r.

1- Prokaryot (�lkel) H�creler
En basit yap�l� h�crelerdir. Prokaryot h�crelerde �ekirdek zarla �evrilmemi�tir ve kal�tsal madde (DNA) sitoplazma i�inde da��n�k haldedir. Prokaryot h�crelerde h�cre zar�, sitopl�zma ve zars�z organel olan ribozom bulunur. Ribozom d��nda organelleri bulunmaz. Bakterilerin ve mavi � ye�il alglerin (su yosunlar�n�n) h�creleri prokaryot h�credir.

2- �karyot (Geli�mi�) H�creler
�ekirde�i ve organelleri zarla �evrilmi� olan h�crelere �karyot (geli�mi�) h�creler denir. �karyot h�creler h�cre zar�, sitopl�zma ve �ekirdek olmak �zere �� k�s�mdan olu�urlar.
Baz� tek h�creli canl�lar�n, mantarlar�n, bitkilerin, insanlar�n ve hayvanlar�n (�ok h�creli canl�lar) h�creleri �karyot h�credir.

c) H�crenin G�revleri

Canl�lar�n ya�amlar�n� s�rd�rebilmek i�in yapt�� beslenme, solunum, dola��m, bo�alt�m, sindirim, �reme, b�y�me, geli�me, gibi faaliyetlere ya�amsal faaliyetler denir. Canl�larda ger�ekle�en ya�amsal faaliyetlerin tamam� h�cre taraf�ndan yap�l�r. Yani h�crenin g�revi, ya�amsal faaliyetleri ger�ekle�tirmektir.

d) H�crenin Yap�s�

H�cre d��tan i�e do�ru h�cre zar�, sitopl�zma ve �ekirdek olmak �zere �� k�s�mdan olu�ur.
Al�nt�daki Ek 65229

Canl�l�k H�creyle Ba�lar
Canl�lar� daha yak�ndan inceleme f�rsat� bulursak H�cre ismi verilen k��k yap�lardan olu�tu�unu g�r�r�z. Canl�y� olu�turan temel yap�lara H�cre denir.
B�t�n canl�lar h�crelerden olu�ur. Ku�, insan, papatya, kurt, mantar, bakteri, fok bal��, komodor ejderi, f�nd�k, m�s�r vs. hepsinin h�creleri vard�r.
Baz� canl�lar ise tek bir h�creden olu�tu�u i�in bunlara tek h�creli canl�lar denir (Amip, �glena gibi). �nsan �ok h�creli bir canl�d�r.

H�cre Nedir?
Canl�y� olu�turan h�creler mikroskopla g�r�lebilecek kadar k��kt�r. H�crenin i�erisinde ya�amsal olaylar ger�ekle�ir. H�crede bu i�lemleri ger�ekle�tiren yap�lar bulunur.

H�cre T�rleri ve �zellikleri
Bitki ve hayvanlar farkl� tipte h�creler ta��r.
Bitki ve hayvan h�cresi yap� ve �zellik bak�m�ndan birbirinden farkl�d�r.
�Hayvan h�cresi yuvarlak bitki h�cresi ise k��eli yap�dad�r.
�Bitkilerde yaprak h�cresi, k�k h�cresi, g�zenek h�cresi gibi t�rler bulunur.
�Hayvan h�creleri kemik h�cresi, kan h�cresi, sinir h�cresi gibi t�rlere ayr�l�r.

Organel Nedir?
H�crenin i�inde bulunan k��k organlara organel denir. H�cre organellerinin isimleri ve g�revleri a�a��da verilmi�tir.

H�cre Zar�: H�creyi d��tan sarar. H�creye �ekil verir. H�creyi korur. H�creye madde giri�ini sa�lar.
H�cre Duvar�: Sadece bitki h�cresinde bulunur. Canl� de�ildir. H�cre zar�n�n d��ndad�r. H�creyi korur.
Mitokondri: H�crenin ihtiyac� olan enerjiyi �retir. Enerji ihtiyac� fazla olan kas, karaci�er gibi h�crelerde daha fazlad�r.
Lizozom: H�cre i�indeki b�y�k maddeleri par�alar. Yani sindirim yapar.
Ribozom: Protein sentezler. Yani �retir.
�ekirdek: H�crenin y�netim merkezidir. �ekirde�i olmayan h�cre ya�ayamaz. Kromozom ad� verilen DNA ta��yan �zel bilgileri de ta��r.
Endoplazmik Retikulum: H�cre i�inde madde ta��mas� yapar.
Golgi Cisimci�i: Salg� maddeleri �retir. Bitkilerde kokular, hayvanlarda ter, s�t gibi salg�lar bu sayede ger�ekle�ir.
Koful: H�crenin at�k maddelerini depolar. ��p kutusu gibi d��n�lebilir. Bitki h�crelerinde 1-2 tane ama b�y�k, hayvan h�cresinde k��k ama �ok say�dad�r.
Kloroplast: Sadece bitki h�cresinde bulunur. Fotosentez denilen olay� ger�ekle�tirilir.
Sendrozom: Sadece hayvan h�cresinde bulunur. H�cre b�l�nmesinde g�rev al�r.
H�cre S�v�s�: Sitoplazma olarak adland�r�l�r. Organellerin i�inde bulundu�u j�le k�vam�nda bir s�v�d�r.

H�CRE
H�cre: Canl�lar�n Yap� ve g�rev birimidir .
Tarih�e :

�lk defa Robert Hooke taraf�ndan �l� mantar dokusunda bo� odac�klar �eklinde ke�fedildi. R. Hooke g�rd�� bu odac�klara cellula (=H�cre) ad�n� verdi.
Leevvenhoek kendi yapt�� mikroskopla kirli sularda hareketli organizmalar� g�rd�.
Mathias Schleiden ve Theodor Schvvan bitki ve hayvanlar�n da h�crelerden olu�tuklar�n� �ne s�rd�ler ve bug�nde ge�erlili�ini koruyan h�cre teorisini kurdular. H�cre teorisine g�re; "B�t�n canl�lar h�crelerden meydana gelmi�tir. H�creler ba��ms�z olduklar� halde birlikte i� g�r�rler.�
Bundan sonra Rudolf Virchovv h�crelerin kendinden �nceki h�crelerin b�l�nmesiyle meydana geldiklerini a��klam��t�r.

Bu g�nk� anlamda h�cre teorisi;

B�t�n organizmalar bir yada daha fazla h�creden meydana gelir.
H�creler, b�t�n organizmalar�n yap� ve i�levlerinin temel ta��d�r.
Yeni h�creler, var olan h�crelerin �o�almas� ile olu�ur.
Canl�n�n kal�t�m maddesi h�crelerinde bulunur.
H�creler ba�rn�s�z olukjan halde birlikte i� g�r�rler.

�ok h�creli karma��k organizmalarda farkl� ya�amsal olaylar�n ger�ekle�mesini sa�layan solunum, dola��m, bo�alt�m gibi sistemler bulunur. Sistemlerin yap�lar�nda da organlar yer al�r. Bu yap�lar i�levlerine g�re yap�sal uyum kazanm�� h�cre topluluklar�ndan (doku) olu�mu�tur.
Bir h�crenin genel yap�s� incelendi�inde h�cre i�i ya�amsal olaylar�n ger�ekle�ti�i organel ad� verilen yap�sal b�l�mler g�r�l�r. Temelde bu yap�lar, inorganik ve organik molek�llerden olu�mu� yap�lard�r.
Organik + �norganik madde > Organel > H�cre > Doku > Organ > Sistem > Organizma
B�t�n canl�lardaki h�creler temelde ayn� olay� ger�ekle�tirir. Buna canl�l�k (metabolizma) denir. Her h�cre ayn� olay� ger�ekle�tirmesine ra�men yap�sal olarak farkl�l�k g�sterebilir. H�creler yap�sal olarak iki grupta toplan�r:

1. Prokaryot H�creler:

�ekirdek zar� olmad��ndan belirgin bir �ekirdek g�zlenmez. DNA � lar� stoplazmadad�r Ayr�ca bu h�crelerde mitokondri, kloroplast, E:R gibi zarla �evrili organeller bulunmaz. Bakteriler ve mavi - ye�il algler ( monera alemi canl�lar� ) bu �ekildedir. Prokaryot h�crelerdeki temel yap�lar:

Zar
Stoplazma
DNA
Ribozom �dur.

Bu yap�lar sayesinde kendi metabolizmalar�n� ger�ekle�tirirler.

Yar� ge�irgen zar ile madde al�� veri�ini
Ribozom ile b�t�n proteinlerini
Enzimleri ile ATP enerjisi �retimlerini
DNA ile kal�tsal karakterlerini yeni h�crelere aktarmay� ve a��a ��karmay� ger�ekle�tirirler. Prokaryot h�crelerde kompleks organizmalar�n yapt�� fizyolojik faaliyetlerin tamam� g�zlenir. Ama bunlar� ger�ekle�tirirken organel olarak sadece ribozom vard�r. Zar�n ve kam��n�n faaliyeti hari� di�er faaliyetler (solunum, sindirim, fotosentez) molek�l d�zeyinde yap�lar(enzimler) sayesinde stoplazmada ger�ekle�ir.

2. �karyot H�creler:

Ger�ek h�creler olup zarla �evrili �ekirdek ve organelleri vard�r. H�cre deyince �o�u zaman kast edilen �karyot h�credir. Protistalar , mantarlar - bitkiler - hayvanlar alemi canl�lar� �karyot h�cre yap�s�ndad�r .
�karyot h�crelerin prokaryot h�crelerle birlikte ger�ekle�tirdikleri canl�l�k olaylar� :

Zardan madde al�� veri�i
Kendi yap�sal proteinlerini sentezleme
Kendi enzim proteinlerini sentezleme
Genetik bilgilerini DNA' lar�nda koruma
RNA' lar�n� DNA' lar�nda sentezleyerek metabolizmalar� ger�ekle�tirme
ATP sentezini ger�ekle�tirme
H�cre i�inde kompleks bile�ikleri yap� ta�lar�na ay�rma

H�crenin �ekli : Yapt�� i� ve bulundu�u yere g�re de�i�ir. Yap�s� ve fonksiyonu aras�nda s�k� bir ili�ki vard�r. Doku h�creleri yass�, silindirik, k�bik, prizmatik olabilir.
H�crenin B�y�kl�� : H�crelerin b�y�kl�� de de�i�iklik g�sterir. V�cut b�y�kl�� ile h�cre b�y�kl�� aras�nda ili�ki yoktur.
H�crenin Say�s�, Rengi ve K�vam� : H�cre say�s� v�cut b�y�kl��ne g�re de�i�ir.Canl� b�y�d�k�e h�cre say�s�da artar . B�t�n omurgal� hayvanlarda baz� yap�lar�n(merkezi sinir sistemi, retina, korti organ�) h�cre say�s� sabittir, sonradan �o�alamaz sadece hacimleri artar.
H�creler �o�unlukla renksizdir. Baz�lar� stoplazmalar�nda ta��d�klar� renk maddesine(pigment) g�re farkl� renklerde olabilir. H�crenin k�vam� da h�crenin �e�idine g�re de�i�ir. Bu k�vam ta��d�� su ve yap�s�ndaki organik ve inorganik maddelerden gelir.

H�CRE ZARI :

G�revleri :

H�creyi d�� ortamdan ay�r�r.
H�crenin da��lmas�n� engeller.
H�creye �ekil verir.
Mikroorganizma ve mekanik d�� etkilerden h�creyi korur.
H�cre ile d�� evre aras�nda madde al�� veri�ini d�zenler
H�crede iyon dengesini ayarlar.
H�cre i�i s�v� yo�unlu�unu( Ozmatik dengeyi) ayarlar.

�zellikleri :

Canl�d�r.
Esnektir.
Se�ici ge�irgendir.
Porlar ( delikler ) bulunur .
�ok incedir.
Yar� saydam yap�dad�r.

H�crelerin en �nemli �zelli�i se�ici ge�irgen olmas�, en �nemli g�revi ise h�creye madde giri� ��k��n� d�zenlemesidir.

H�cre Zar�n�n Yap�s� :
H�cre zar� taraf�ndan ilk bilimsel model Danielli ve Dawson taraf�ndan ortaya at�lm��t�r. Danielli ve Dawson taraf�ndan ortaya at�lan �'birim zar�� modeline g�re ; H�cre zar� protein, ya� ve karbonhidrattan meydana gelmektedir. Ancak cans�z zar �zelli�i ta��makta olup aktif ta��may� izah edememektedir.
Daha sonra Singer ve Nichelson taraf�ndan geli�tirilerek, bu molek�llerin (protein, ya�, karbonhidrat) nas�l bir d�zende yerle�ti�ini en iyi en iyi a��klayan �Ak�c�(s�v�) Mozaik Zar Modeli �� ortaya at�lm��t�r.

Bu modele g�re :
Zar�n esas �at�s�n� �ift katl� ya�(lipit) tabakas� olu�turur. Lipitler �o�unlukla fosfolipitlerdir ve zar�n yap�s�nda iki s�ra olarak yer al�r. B�y�kl� k��kl� protein molek�lleri ise ya� tabakas�na d�zensiz olarak g�m�lm��t�r. Yani h�cre zar� lipoprotein yap�s�ndad�r. Lipitler hareketli, ak��kan bir yap�da olduklar� i�in protein molek�llerinin de yeri de�i�mektedir. Proteinlerin kaymas� esnas�nda aktif ta��ma al�� veri�i ger�ekle�mektedir. Ancak zar� enine olarak kat eden b�y�k proteinlerde vard�r. Bunlara i� proteinler denir.Bunlar da kendi �zerindeki por(a��kl�k)lar sayesinde ge�irgenlikte(madde giri� ��k��) rol oynarlar.
Karbonhidratlar ise zar y�zeyinde lipit ve proteinlere ba�l� olarak bulunur. Bu molek�ller zarda birbirleriyle kompleks olu�tururlar.

Karbonhidrat(glikoz) + protein = Glikoprotein
Ya� + protein = Lipoprotein
Karbonhidrat + ya� = Glikolipit

Her h�crenin zar� yap�s�ndaki molek�ler da��l�m�n farkl�l�� nedeniyle kendine �zg� �zellikler ta��r. H�crenin �zg�ll�� de zardaki glikoproten, lipoprotein, glikolipitlerin miktar�na ve da��l�m�na ba�l�d�r. Karbon hidratlar�n �o�u h�crelerin birbiriyle ileti�im kurmas�n� ve maddeleri tan�mas� i�in kimlik tespit eden biri gibi davran�r.

H�cre zar�n�n yap�s�ndaki kimyasal maddelerin yap�sal ve fonksiyonel g�revler :
Ya��n G�revi: H�cre zar�n�n yap�s�ndaki ya�lar daha �ok doymam�� ya� asitleri i�erir. Buna ba�l� olarak zar esnek �zellik kazan�r ve dinamik bir yap�ya sahip olur. Zar�n yap�s�nda daha �ok fosfolipitler bulunur. Bunlar daha �ok d��a d�n�kt�r. Bu yap�sal �zellik sayesinde fosfolipitler su i�erisinde ya� tabakas�n�n maddelerle temas�n� kolayla�t�r�r.
Proteinlerin G�revi : H�cre zar�nda bulunan proteinler ikiye ayr�l�r. �� proteinler ve d�� proteinler
a) D�� Proteinler: Fosfolipitlerin i� ve d�� y�zeyinde bulunur. Baz�lar� madde ta��nmas�nda g�rev yapar, baz�lar� h�crenin antijen �zelli�ini belirtmede g�rev yapar.
b) �� Proteinler: Zar� boydan boya kat ederler. Baz�lar�n�n ortas�nda por ad� verilen delik bulunur. Bunlar madde ta��nmas�nda �nemli g�rev yapar.
�� ve d�� proteinler ya��n esnekli�ine ba�l� olarak h�cre zar�nda s�rekli hareket halindedirler.
Karbonhidratlar�n G�revi : H�cre zar�nda i� proteinlere ve fosfolipitlerin d�� y�zeyine ba�l� olarak bulunurlar. Glikollipitler glikoproteinler h�crelerin birbirini tan�mas�n�, H�creye al�nacak maddelerin se�imini, baz� hormonlara cevap verilmesini sa�lar.
H�cre zar�n�n tamirat�, h�crenin golgi ayg�t� yap�l�r. B�y�mekte olan h�crenin zar� golgiden gelen ilave yap�larla b�y�t�l�r.

H�cre zar�n�n kimyasal yap�s� madde al�� veri�ini de etkiler :
Madddelerin zardan ge�i� �nceli�i ;

K��k molek�ller b�y�k molek�llere g�re ,
Ya�da ��z�nen molek�ller ��z�nmeyenlere g�re
Ya�� zenler ��zmeyenlere g�re ..
N�tr molek�ller iyonlara g�re daha kolay ge�erler.
H�cre zar�n�n d�� genellikle (+) y�kl� oldu�u i�in (-) iyonlar (+) iyonlara g�re daha kolay ge�er.

H�cre Zar�ndan Ge�ebilen Maddeler :

O2 , CO2 , monomerler ( monosakkaritler = glikoz , fruktoz , galaktoz, riboz deoksiriboz , aminoasitler , ya� asitleri , gliserol ) vitaminler , su , minerallar , baz� iyonlar

Ya� molek�lleri aras�ndan ge�ebilenler :

O2 , CO2 , baz� iyonlar Alkol zar� par�alayarak ge�er .

Porlardan Ge�emeyen Maddeler :

Disakkaritler , polisakkaritler ( ni�asta , glikojen , sel�loz kitin ) , proteinler , ya�lar .

STOPLAZMA

H�cre zar� ile �ekirdek aras�ndaki bo�lu�u dolduran yumurta ak� k�vam�nda, canl� ve yar� ak��kan maddedir.
G�revleri :

Biyokimyasal reaksiyonlar i�in zemin olu�turmak
Organellere ve reaksiyonlar� i�in dinamik bir ortam olu�turmak.Organeller stoplazma i�erisinde y�zerler.
Rotasyon ve sirk�lasyon gibi stoplazma hareketlerine kolayl�k sa�lamak .

Yap�s�nda organik, inorganik maddelerle organeller bulunur.
Organik maddeler : Proteinler, karbonhidratlar, ya�lar, RNA , enzimler, hormonlar ve bunlar�n yap� ta�� olan vitaminler, n�kleotitler, aminoasitler , ya� asitleri , monosakkaritler ve ATP� dir.
�norganik maddeler : Su ve minerallerdir.
Stoplazmada solunum, fotosentez, beslenme, sindirim, bo�alt�m gibi b�t�n ya�amsal olaylar�n ger�ekle�ti�i yerdir. Ya�amsal olaylar�n bir k�sm� stoplazmadaki enzimler taraf�ndan ger�ekle�tirilirken bir k�sm� da organeller i�erisinde ger�ekle�tirilir.

ORGANELLER:
Organel : H�crede belirli hayatsal g�revleri ger�ekle�tirmek amac�yla �zelle�mi� yap�lard�r.

L�ZOZOM

Lizozom, lipoprotein yap�s�nda tek katl� zarla �evrili ve i�inde sindirim enzimleri (hidrolaz) bulunan organeldir.
Bu enzimler karbonhidrat, ya�, protein, n�kleik asit, ihtiva eden b�t�n maddeleri hidrolize eder.
Alyuvar h�creleri hari� t�m hayvansal h�crelerde bulunur.
�lkel bitkiler hari� geli�mi� bitki h�crelerinde bulunmaz.
Akyuvar ve karaci�er h�crelerinde daha fazlad�r.
Yap�mlar�nda ribozom, E.R ve golgi rol al�r.

Ribozomlar sindirim enzimi sentezler.
E.R enzimleri golgiye ta��r .
Golgi sindirim enzimlerini zarla �evreleyerek paketler ve stoplazmaya verir. Bu keselere lizozom denir.

G�revleri:

Sindirim organeli olarak g�rev yapabilir : H�cre i�ine Pinositoz ve fagositoz (zar kese i�erisinde ) ile giren besinler besin kofulunu olu�turur. Lizozom besin kofullar� ile birle�ir ve kofulun i�indekiler sindirilir. At�klar ekzositoz ile at�l�r.
Savunma organeli olarak g�rev yapabilir: H�cre i�ine bazen ayn� yol ile bakteri veya vir�ste al�nabilir. Ayn� �ekilde lizozom bu canl�lar� sindirerek savunma organeli olarak da g�rev yapabilir. �rn : Akyuvarlar
Ya�l� organelleri ortadan kald�r�r: ��ine al�p sindirerek.
Ya�lanm�� ve bozulmu� h�creleri ortadan kald�r�r: Ya�lanm�� ve bozulmu� h�crelerdeki �e�itli kimyasal etkenler lizozom zar�n�n patlamas�na neden olur. Bu durumda lizozomdan d��ar� s�zan enzimler k�sa s�rede t�m h�cre i�eri�ini par�alayarak onu �l�me s�r�kler. Buna otoliz denir. �rn : Kurba�alarda kuyru�un kopmas�, hareketsiz kalan kaslar�n erimesi
Bitki h�crelerinde benzer g�revi yapan kofullar bulunur.

ENDOPLAZM�K RET�KULUM (E.R) :

H�cre zar� ile �ekirdek zar� aras�nda uzanan ve stoplazmada yay�lan zars� kanalc�klar sistemidir.
Bitki ve hayvan h�crelerinde bulunur.
Golgi ayg�t�, koful, h�cre zar� ve �ekirdek zar� gibi yap�lar E.R uzant�s�d�r.
Kanal a�lar� h�crenin biyokimyasal reaksiyon faaliyetine g�re art�� g�sterir.
Kanalc�klar sistemi sabit de�ildir. H�cre b�l�n�rken kaybolur.

G�revleri :

H�cre i�i madde da��l�m�n� sa�lar. Ribozomlarda sentezlenen proteinleri da��t�r.
H�crede asidik ve bazik tepkimelerin birbirini etkilemeden, ayr� ayr� odac�klar�n i�inde olu�mas�n� sa�lar.
H�crenin mekanik etkilere kar�� daha dayan�kl� olmas�n� sa�lar.
Lizozom �retiminde g�rev al�r.

2 �e�ittir:
a) Gran�ll� E.R : �zerinde bol miktarda ribozom bulunan E.R� dur. �zellikle protein sentezi yapan h�crelerde (karaci�er h�crelerinde) daha iyi geli�mi�tir. Yeni sentezlenen proteinler E.R i�ine al�narak burada kimyasal olarak �ekillendirilirler, ta��n�r veya depolan�rlar.
b) Gran�ls�z E.R : �zerinde ribozom bulunmayan, sadece kanalc�k sisteminden olu�an E.R� dur. �zellikle ya� sentezi yapan ya� bezleri h�crelerinde ve steroid hormon sentezleyen salg� bezi h�crelerinde bulunur. Bu kanalc�klar ya��n depolanmas� ve golgi cismine ta��nmas�nda g�rev yapar.

GOLG� AYGITI (D�KT�YOZOM):

Bir�ok alt birimden meydana gelmi�tir. Her birine diktiyosom denir.Diktiyozomlar yass�la�m�� kesecikler �eklindedir.
Ergin sperm, alyuvar h�crelerinde ve bakterilerde bulunmaz.
�zellikle salg� yapan h�crelerde �ok geli�mi�tir.
Genellikle �ekirde�in �zerine yak�n bulunur.
Gran�ls�z E.R � lere benzer.

G�revleri :

Salg� yapar : E.R un ta��d�� maddeler golgi ayg�t�na gelir. Burada protein, karbonhidrat, ya�, mineral gibi maddelerden h�creye �zg� salg� maddeleri olu�ur. Salg� maddeleri kesecikler i�inde stoplazmaya g�nderilir.Keseciklerin i�erikleri h�cre i�inde veya h�cre d��nda de�erlendirilir.
Lipoprotein, glikoprotein, mukus, sel�loz, bitkisel s�tler golgi salg�lar�d�r.
H�cre zar� ve �eperinin yap�m�nda g�rev al�r.
Gerekti�inde ya� depolar.
Lizozomlar�n yap�m�nda g�rev al�r.

Ribozom:

Vir�sler hari� t�m canl� h�crelerde bulunur.
H�crenin en k��k ve zars�z organelidir.
�karyot h�crelerde �ekirdek zar�, E.R, stoplazma s�v�s�, kloroplast s�v�s�, mitokondri s�v�s�nda bulunur.
H�crelerde ya tek tek ya da �ok say�da ribozomun birle�mesiyle olu�an boncuk dizisi �eklindedir. �ok say�da ribozomdan olu�an yap�lara polizom veya poliribozom denir.
rRNA ve proteinden yap�lm��t�r.
B�y�k ve k��k olmak �zere iki alt birimden olu�ur.
Protein, enzim ve hormon sentezi h�zl� olan h�crelerde daha �ok bulunur.

G�revleri :
o H�crede her t�rl� protein ve enzim sentezinin yap�ld�� yerlerdir.

M�TOKONDR�

Bakteri, mavi- ye�il alg gibi prokaryot h�creler ve memeli alyuvarlar� d��nda oksijenli solunum yapan �karyot h�crelerde bulunur.

G�revi :
H�crede oksijenli solunum yoluyla enerji elde edilen organeldir. Yani h�crenin enerji(ATP) santralidir. Enerji y�kl� ATP molek�lleri elde edilir.
Oksijenli Solunum :

Enerji y�kl�, b�y�k molek�ll� organik maddeler(besinler) oksijen yard�m�yla su ve karbondioksit gibi k��k molek�ll� inorganik bile�iklere par�alan�r. Bu par�alanma s�ras�nda a��a ��kan enerji ATP molek�l�nde depolan�r.
Solunum sonunda ATP� de depolanan enerji hayatsal faaliyetler i�in kullan�l�r. (Aktivasyon i�in 2 ATP harcan�r . Reaksiyon sonunda 40 ATP olu�ur . Kazan� 38 ATP �dir )
Oksijenli solunum stoplazmada ba�lar mitokondride tamamlan�r.

Yap�s� :

Oval veya �ubuk �eklindedir.
�ift katl� zarla �evrilidir. D�� zar ve i� zar.
D�� zar d�z ve esnektir.
�� zar y�zeyi geni�letmek i�in krista ad� verilen bir �ok k�vr�mdan meydana gelmi�tir.
K�vr�mlar�n aras� matriks ad� verilen s�v� ile doludur.
Matriks i�inde DNA,RNA, ribozom ve solunum enzimleri bulunur. Mitokondriler gerekti�i zaman b�l�nebilir, b�y�yebilir ve kendileri i�in gerekli baz� protein ve enzimleri sentezleyebilirler.Bunlar mitokondri DNA�s� sayesinde olur.

Buna ra�men mitokondri h�cre �ekirde�indeki DNA�ya ba��ml�d�r ve h�cre DNA�s� olmadan faaliyetlerini ger�ekle�tiremez.
H�credeki aktifli�e g�re say�lar� de�i�ir. Kas, karaci�er ve b�brek h�crelerinde say�lar� �oktur. Ya� doku, k�k�rdak doku h�crelerinde say�lar� azd�r .

SENTROZOM

Y�ksek yap�l� bitki h�creleri, sinir h�creleri ve yumurta h�cresinde bulunmaz.
Yosun gibi ilkel yap�l� bitki h�crelerinde, mantar h�crelerinde ve t�m hayvan h�crelerinde (sinir ve yumurta hari�) bulunur.

Yap�s� :

Birbirine dik iki silindirden meydana gelir. Bunlara sentriol denir.
Her sentriol birbirine paralel �� k��k t�pten olu�mu� , dokuz iplik i�erir.
Mikrot�b�l denen bu iplikler protein yap�s�nda olup, aras� matriks ile oludur.
Sentrozomu saran zar bulunmaz .

G�revleri:

H�cre b�l�nmesi s�ras�nda sentriol de ikiye b�l�nerek her biri bir kutba gider ve aralar�nda i� iplikleri olu�ur. Kromozomlar sentromerlerinden i� ipliklerine tutunarak kutuplara �ekilir.
Sil, kam��,sinir h�crelerindeki n�rofibriller sentrozomlardaki miktot�b�llarden meydana gelir .

Kendini nas�l e�ledi�i tam olarak bilinmemektedir.
Bitkiler ise i� ipliklerini stoplazmalar� ile olu�turur.

KOFUL

H�cre zar�ndan, E.R� dan, golgi ayg�t�ndan ve �ekirdek zar�ndan meydana gelebilir.
Bitki ve hayvan h�crelerinde bulunur. Hayvan h�crelerinde k��k ve �ok, bitki h�crelerinde b�y�k ve azd�r.
��i koful �zsuyu ile dolu zarla �evrili keseciklerdir. Koful �zsuyu, h�crenin ozmatik bas�nc�n� d�zenleyen maddeler bulundurmaktad�r.
Kofullar i�erdikleri �zsudaki maddelere g�re adland�r�l�r. Bu madde h�cre ve dokudaki faaliyetle ilgilidir. �rn : �eker kofulu

G�revleri

Kofullar farkl� dokularda farkl� g�revler yapar ve g�revlerine g�re de isimlendirilebilirler. Besin depolama(depo kofulu), renk maddelerini bulundurma (topra��n ve stoplazman�n pH� s�na g�re bitkiye renk verir.), at�k maddeleri depolama(bo�alt�m kofulu), sindirim enzimleri bulundurma(sindirim kofulu) gibi.
Hayvan h�crelerinde daha �ok besin kofulu olarak bulunur.
Tatl� sularda ya�ayan bir h�crelilerde stoplazmadaki fazla suyu atmaya yarayan kontraktil koful bulunur.
Bitki h�crelerinde gerekti�inde su alarak turgor durumuna ge�irirler.
Gen� h�crelerde koful k��k ve az say�da , ya�l� h�crelerde koful b�y�k ve �ok say�dad�r .

PLAST�TLER

Sdece bitki h�crelerinin stoplazmas�nda bulunur, hayvan h�crelerinde bulunmaz.
�ekilleri k�re, oval, i� �eklindedir.
Plastitler h�creyle birlikte geli�erek �ekil ve renk kazan�rlar. Renklerine ve g�revlerine g�re �� grupta incelenir.

Kloroplast :

Ye�il renkli plastitlerdir. Bitkilere ye�il rengi verir.
Bitkinin ��k g�ren organlar�nda(yapraklar, gen� dallar, olmam�� sebze ve meyve h�crelerinde) bulunur. I��k g�rmeyen organlarda(k�k, odunsu g�vde) ve �i�ek h�crelerinde bulunmaz.
I��n etkisiyle protoplast(olgunla�mam�� plastit) ve l�kopalstlardan olu�ur.

G�revleri
Fotosentezi ger�ekle�tirerek, inorganik bile�iklerden enerji y�kl� organik bile�ikleri(besin) �retirler.
Fotosentez : Klorofil ta��yan canl�lar�n karbondioksit ve su gibi organik bile�ikleri g�ne� enerjisini kullanarak enerji y�kl� besin maddesi yapmalar�na denir.Fotosentez s�ras�nda oksijen a��a ��kar.
Al�nt�daki Ek 65366

Yani kloroplastlar

I��n kullan�ld�� (so�uruldu�u)
CO2 tutulup, kullan�ld�� (indirgendi�i) o Suyun kullan�ld�� (par�aland��)
O2' nin olu�tu�u
Glikoz ve ni�astan�n sentezlendi�i yerlerdir.

Yap�s�

Mitokondri gibi �ift zarla �evrilidir.
Yaln�z i� zar da d�� zar gibi d�z ve esnektir.
�� s�v�s�na stroma denir.
Stromada bozuk paralar�n �st s�te gelmesini and�ran, tilekoid zardan yap�lm�� yap�lar bulunur. Bu yap�lara granum denir.
Granumu olu�turan her bir birime lamel denir.
Lameller protein, ya� ve karbonhidrattan yap�lm��t�r.
Klorofil pigmenti granumlarda lamellerin aras�nda, lamellerdeki ya�a tutunmu� olarak bulunur.
Klorofil; g�ne� ��n� emerek, ��k enerjisini kimyasal ba� enerjisine �eviren ve ye�il �� yans�tarak bitkinin ye�il g�r�nmesini sa�layan pigmenttir.
Klorofil bakteri ve mavi- ye�il alglerde stoplazmaya da��lm�� olarak bulunur.
Granum lamelleri aras�nda ba�lant�y� sa�layan ara lameller bulunur.
Stromada ayr�ca DNA, RNA , ribozom ve fotosentez enzimleri bulunur.

Kloroplast kendi enzimlerini yapabilir ve �o�alabilir. ��nk� kendine ait DNA, RNA ve ribozomlara sahiptir.

Kromoplast

Bitkilerdeki ye�il renk d��ndaki di�er renkleri veren plastitlerdir.
Kromoplastlardaki renk maddelerine genel olarak karotinoidler denir. Belli ba�l� karotinoidler :

Karoten (turuncu renk verir) . �rn: Havu�
Ksantofil (Sar� renk verir). �rn: Limon
Likopin ( K�rm�z� renk verir). �rn: Domates

Y�ksek yap�l� bitkilerin yapraklar�nda, meyvelerinde bulunur.
Kromoplastlar l�koplast ve kloroplastlar�n de�i�imi ile olu�urlar.
Bitkilerde kromoplastlardan ba�ka koful �zsuyunda bulunan baz� maddelerde renk olu�umunda etkilidir. Koful �zsuyunda bulunan ;

Flavon : Sar� renk
Antokyan : Eflatun (mor) renk. Bu pigment koful �zsuyunun pH� s�na g�re farkl� y�nde etki g�sterir.
Koful �zsuyu asidik ise : K�rm�z�
Koful �zsuyu bazik ise : Mavi
Koful �zsuyu n�tr ise : menek�e rengi verir.

L�koplastlar( Levkoplastlar)

Renksiz plastitlerdir.
Bitkinin ��k g�rmeyen organlar�nda bulunurlar. K�k, g�vde, tohum ve toprak alt� organlar� gibi

G�revleri :
Bitkinin �zelli�ine g�re ni�asta, ya� ve protein depo ederler.
B�t�n plastitler ��k ve �s� kar��s�nda birbirine d�n��ebilir.

Tohumlar�n ve patates bitkisinin ye�ermesi ( l�koplast > kloroplasta )
Domatesin k�zarmas� ( kloroplast > kromoplasta)
Ye�il yapraklar�n sararmas� ( Kloroplast > kromoplast)

�EK�RDEK (N�KLEUS)

B�t�n �karyotik h�crelerde en az bir tane �ekirdek bulunur.
Prokaryot h�crelerde ise �ekirdek zar� yoktur.�ekirdek materyali stoplazma i�ersine da��lm��t�r.
Yani h�crede mutlaka �ekirdek veya �ekirde�in g�revini yapan yap�lar bulunmaktad�r.
Olgun memeli alyuvarlar�nda ve floem h�crelerinde �ekirdek bulunmaz. Buna kar��l�k baz� k�k h�crelerinde, karaci�er ve kas h�crelerinde �ok say�dad�r.
K�remsi veya oval �ekilde genelde h�crenin ortas�ndad�r,

G�revleri

H�crede ger�ekle�en hayatsal faaliyetleri y�netir. (Protein sentezi yoluyla) o H�cre ve organizman�n �zelliklerinden sorumlu kal�tsal bilgiyi ta��r.

Yap�s�
�ekirdek d�rt k�s�mda incelenir.

�ekirdek Zar�

�ekirde�i saran �ift katl� zard�r.
Bu zar E.R� un devam� gibidir.
D��taki zar�n �zerinde ribozomlar vard�r. Fakat i�teki zar d�zd�r.
�zerinde porlar bulunur. Bunlar madde al�� veri�ine olanak sa�lar.
Ancak porlarda giri� ��k�� geli�i g�zel olmaz. Porlardaki t�ka�lar giri� ��k�� kontrol eder.
Mitoz b�l�nme s�ras�nda kaybolur.
Sonra golgi ve E.R, zar�n yeniden yap�l��na kat�l�r.

�ekirdek S�v�s�(Karyoplazma plazmas�)

�ekirdek i�erisini dolduran, stoplazmaya benzeyen s�v�d�r. Daha az ak��kand�r.
��erisinde inorganik maddeler, n�kleik asitler, proteinler. �ekirdek�ik, enzimler, ve n�kleotidler bulunur.
S�v� i�inde DNA, RNA ve ribozom sentezi yap�l�r.

�ekirdek�ik:

RNA ve proteinden olu�mu�tur.
�ekirdek�i�e bir k�s�m kromatin ipli�i de i�tirak etti�i i�in az oranda DNA� da bulunur.
H�cre b�l�nmesi s�ras�nda kaybolur, sonra tekrar olu�turulur.
�ekirdek s�v�s�ndan herhangi bir zarla ayr�lmaz.
I��k mikroskobunda koyu renkli g�r�len b�lgelerdir.
B�y�kl�kleri canl� t�r�ne ve h�creye g�re de�i�ir. Protein sentezi fazla olan h�crelerde daha b�y�kt�r.
Asidik boyalarla koyu renge boyan�r.

G�revleri:

Ribozomun RNA� s� buradan kar��lan�r.
rRNA ve ribozom alt birimlerinin sentezinde g�revlidir. RNA� lar�n sentezinden sorumlu DNA par�as� burada bulunur.

Kromatin �plik ve Kromozomlar
Kromatin:

�ekirde�in en �nemli yap�s�d�r.
�karyotik h�crelerde DNA ve proteinden olu�ur. Prokaryot h�crelerde sadece DNA� dan olu�ur, protein k�l�f i�ermez. ( Ayn� �ekilde mitokondri ve kloroplastta bulunan DNA� da protein yoktur.)
�ekirde�in y�neticilik g�revi kromatin ipli�in yap�s�ndaki DNA� dan kaynaklan�r. Proteinler ise, kromatin iplikteki genlerin �al��mas�nda ve bask�lanarak inaktive olmas�nda etkilidir.
�zellikle organ ve doklular�n olu�mas�nda ve g�rev yapmas�nda bu proteinlerin etkili oldu�u kabul edilir.
Kromatin iplik h�crenin y�netimini yaparken ayn� zamanda kendini e�leyerek karakterlerin yeni canl�lara aktar�lmas�n� sa�lar.
Kromatin iplik �ekirdekte yay�lm�� olarak bulunur.
B�l�nme s�ras�nda DNA replikasyonu ile kendini e�leyerek iki iplikli yap�ya d�n��r. Profaz�n ba�lang�c�ndan ba�layarak yay �eklinde k�vr�lan ve kal�nla�an ince kromatin a�� sonunda t�rlere �zg� kromozom �ekli al�r.

Kromozom:
H�cre b�l�nmesi s�ras�nda kromatin iplikleri k�sal�p kal�nla��r �evrelerinde protein bir k�l�f olu�ur ve kromozomlar meydana gelir . H�cre b�l�nmesi tamamland�ktan sonra kromozomlar a��larak tekrar kromatin ipli�i haline d�n��rler. Kromozomu d��tan incelersek �u k�s�mlar bulunur.

Kromozomlar kromatit denen iki karde� iplikten meydana gelir.
Kromatitler aras�ndaki bo�lu�u matriks doldurur.
Kromozomlar� d��tan protein k�l�f sarar.
Kromozom yap�s�ndaki birinci ( pirimer ) bo�umda sentromer denen yap� bulunur . Sentromerler, h�cre b�l�nmesi s�ras�nda kromozomlar�n i� ipliklerine tutundu�u yerlerdir.
Bir canl�n�n �reme h�creleri hari� t�m h�crelerinde kromozom say�s� ayn�d�r. Bu say� t�re �zg�d�r ve bir t�r�n t�m bireylerinde de kromozom say�s� ayn�d�r. �rn : �nsanlarda 46 kromozom bulunur.

Kromozom say�s� ile geli�mi�lik aras�nda bir ili�ki yoktur.
Canl�daki kromozomlar�n yar�s� anne, yar�s� baba canl�ya aittir.Bunlara bir tak�m kromozom denir ve " n " ile g�sterilir.
E�eyli �reyen t�m canl�lar bir tak�m(n) anneye, bir tak�m(n) babaya ait olmak �zere iki tak�m(2n) kromozoma sahiptirler.
Bir tak�m(n) kromozom ta��yan canl�lara haploid = Monoploid canl�, iki tak�m(2n) kromozom ta��yan canl�lara diploid canl�lar denir.
E�eyli �reyen canl�larda �reme h�creleri hari� t�m v�cut (Soma) h�creleri 2n(diploid) kromozomludur. �reme h�creleri ise n(haploid) kromozomludur.
E�eyli �reyen canl�larda kromozomlar �iftler halinde bulunur Bu kromozom �iftlerinden biri anneden biri babadan gelir. Bu �ift kromozomlara homolog kromozom denir.
Bir karakteri kontrol eden kromozom par�as�na gen denir .
Bir karakter(sa� rengi, g�z rengi, kan grubu v.b ) bir �ift gen taraf�ndan kontrol edilir. Ayn� karakter �zerine etki eden gen �iftine alel gen denir.
Aller genler enne ve babadan gelen homolog kromozomlar�n kar��l�kl� k�s�mlar�nda ( lokuslar�nda ) bulunur .

H�crelerde Ya�am!

V�cuttaki h�creler ortalama 7-10 y�lda bir yenilenmekle birlikte, her h�crenin �mr� ayn� uzunlukta de�ildir. N�trofil h�crelerinin �mr� (kandaki bir t�r akyuvar) sadece 2 g�n iken, g�z lensinin ortas�nda yer alan h�creler �m�r boyu ya�ar. Hatta beyin h�crelerinin �mr� �ok daha uzundur. 2013'te ara�t�rmac�lar ya�l� farelerden ald�klar� n�ronlar� daha uzun �m�rl� farelere nakletmi� ve iki fare �mr�nden �ok daha uzun ya�ad��n� g�zlemi�ti. Hastal�k ta��yan mikroplar� yiyerek v�cudu koruyan akyuvarlar �l� h�creleri de yiyerek temizler.

Baz� H�crelerin Ya�am S�resi!

Beyin H�cresi: 200+ y�l
G�z Lensi H�cresi: �m�r boyu
Yumurta H�cresi: 50 y�l
Kalp Kas� H�cresi: 40 y�l
Ba��rsak H�cresi: 16 y�l
Kas H�cresi: 15 y�l
Ya� H�cresi: 8 y�l
Hematopoetik (Kan Yenileyici) K�k H�cre: 5 y�l
Karaci�er H�cresi: 10-16 ay
Pankreas H�cresi: 1 y�l

�len H�crelere Ne Olur?

V�cudun d��nda veya sindirim sisteminde yer alan h�creler �ld��nde v�cuttan at�l�r. ��erdeki �l� h�creler ise v�cudu hastal�klardan koruyan akyuvarlar taraf�ndan t�ketilir. �l� h�crelerden sa�lanan enerjinin bir k�sm� yeni akyuvar h�crelerinin yap�m�nda kullan�l�r.

H�creler Yenileniyorsa Neden Ya�lan�l�yor?

V�cutta akyuvar h�creleri gibi kimi h�creler sadece birka� saat ya�arken, deri h�creleri birka� hafta, beyin h�crelerinin �o�u da y�llarca ya�ar. Ancak bir�ok h�cre yenilense de, bunun ger�ekle�mesini sa�layan s�re�lerde zamanla aksamalar olur. H�cre �retimi i�in talimatlar� ta��yan DNA'lar zamanla hasar g�r�r ve h�cre b�l�nmesini engeller. Bu nedenle ya�lanma ger�ekle�ir.

Kaynak: BBC Focus (24 Temmuz 2018)

Yeni Bir H�cre Yap�s� Ke�fedildi!

Ara�t�rmac�lar, protein kompleksi t�r�nde yeni bir insan h�cre yap�s� ke�fetti. Yap�lan �al��ma sonucunda ke�fedilen yeni h�cre yap�s�n�n, h�crenin �evreyle ba�lant� kurmas�nda ba�lanma kompleksi niteli�inde bir i�leve sahip oldu�u belirtildi. �lgili protein kompleksinin benzersiz bir molek�ler yap�ya sahip oldu�u ve h�cre b�l�nmesinde kilit bir i�levi bulundu�u ifade edildi. 'A�s� yap��kanlar' ad� verilen s�z konusu h�cresel yap�n�n, h�cre b�l�nmesi s�ras�nda h�creye tutunarak sabit kald�� ve b�l�nmenin akabinde yavru h�crelerin do�ru bir �ekilde yerle�me yeteneklerini de denetledi�i tespit edildi.

Kaynak: Nature Cell Biology (23 Ekim 2018)