�ekimli fiil nedir, �rnek verir misiniz?

Fiilde Edim (Anlam):
Fiillerin i�, olu�, k�l�� ve yarg� olan temel an�lamlar�na edim denir. Fiilleri edimlerine g�re �� grupta inceleyebiliriz:
1. K�l�� (i�) Fiilleri: Bir i�, hareket anlatan bu fiiller, nesne alabilir. Bu fiillere y�neltilen "neyi, kimi" sorular�na cevap al�nabilir:
�izmek, okumak, yazmak, kazmak, sevmek, bulmak, g�rmek...
2. Durum Fiilleri: Herhangi bir varl��n i�in�de bulundu�u hali (durumu) anlatan fiillerdir. Bu fiiller genel olarak nesne almazlar. Varl��n irade�sine ba�l� olarak ger�ekle�en fiillerdir:
Y�r�mek, u�mak, oturmak, uyumak, sevin�mek, a�lamak... Bu fiiller "neyi, kimi" sorular�na cevap vermedikleri i�in nesne almazlar.
3. Olu� Filleri: Herhangi bir varl�kta irade d�� meydana gelen de�i�ikli�i anlatan fiillerdir. Olu� bildiren fiiller nesne almazlar:
Ac�kmak, b�y�mek, sararmak, ya�lanmak, doymak, uzamak...
UYARI:
Durum fiilleri ve olu� fiilleri aras�ndaki en �nem�li fark �udur : Durum fiillerinde eylem varl��n iradesine (iste�ine) ba�l� olarak ger�ekle�ir. �r�ne�in "y�r�mek" fiili insan�n iradesine ba�l�d�r. �stersen y�r�rs�n, istemezsen y�r�mezsin. An�cak "ac�kmak" fiili olu� bildirmektedir. �nsan is�tese de istemese de ac�k�r. Yani irade d�� olu��lar� anlat�r.
�RNEK - 1 (�YS - 1983):
Anlatt�klar� �eylerin niteli�ine g�re fiiller, k�l�� fiilleri (almak, ta��mak, kazmak... gibi), durum fiilleri (yatmak, susmak, durmak... gibi), olu� fiilleri (doymak, uzamak, kararmak... gibi) diye adland��r�l�r.
A�a��dakilerden hangisinde, yukar�da s�z� edilen fiillerin t�m� �rneklendirilmektedir?
A) delmek, dizmek, ezmek
B) solmak, susmak, ac�mak
C) a�lamak, oturmak, b�y�mek
D) yolmak, k�rmak, sa�mak
E) atmak, kalkmak, sararmak
��Z�M:
A se�ene�indeki b�t�n fiiller nesne ald�� i�in k�l�� bildirmektedir. B'de "susmak" iradeye ba�l� ger��ekle�ti�i i�in durum, "solmak ve ac�kmak" irade d��nda ger�ekle�ti�i i�in olu� bildirmektedir. C'deki "a�lamak, oturmak" durum bildirmektedir, "b�y�mek" ise olu� bildirmektedir. D'deki b�t�n fiiller k�l�� bildirmektedir. E se�ene�inde ise "at�mak" eylemi nesne ald�� i�in k�l��; "kalkmak" ey�lemi iradeye ba�l� ger�ekle�ti�i i�in durum; "sararmak" nitelikte de�i�iklik anlatt�� i�in olu� bil�dirmektedir.
Do�ru cevap (E) se�ene�idir.
�EK�ML� F��L
Bir fiilin kip ve �ah�s bildirecek bi�imde yap��lanmas�na �ekimli fiil denir. Bu �ekimde kip mut�laka vard�r; ancak �ah�s bazen bulunmayabilir. �ekimli bir eylemi iyi kavramak i�in "kip ve �ah�s" kavramlar�n� bilmek gerekir.
F��LLERDE K�P
Bir fiilin zaman ve anlam �zelliklerine g�re farkl� eklerle de�i�ik bi�imlere girmesine fiillerde kip denir.
T�rk�ede fiil kipleri genel olarak iki grupta incelenir:
1. Haber (Bildirme) Kipleri
2. Dilek (Tasarlama) Kipleri
1. HABER (B�LD�RME) K�PLER�
Bir fiilin �ekiminde kesin olarak zaman bildi�ren fiil kiplerine haber kipleri denir. Bir ��in, olu��un ya da durumun hangi zamanda yap�ld��n� anlatan fiil kipleridir. Buna g�re fiil kiplerini be� grupta inceleyebiliriz:
a) �imdiki Zaman Kipi:
Eki -(i)yor'dur. �� ile anlat��n ayn� anda ya�p�ld��n� bildirir. Ge�mi�ten s�regelen durumlar� da anlat�r:
� Misafirler i�in yemek haz�rl�yorum.
� �� y�ld�r bu i�yerinde �al��yorum.
b) Gelecek Zaman Kipi:
Eki -acak, -ecek'tir. ��in anlat��tan sonra yap�laca��n� bildirir:
S�nav bir ay sonra yap�lacak.
Yar�nki ma�a o da gidecek.
c) Geni� Zaman Kipi:
Eki -r (-ar, -er, -�r, -ir)'dir. ��in herhangi bir zamanda yap�labilece�ini anlat�r. "Her" anlam�n� ifade eder. Genel ger�ekleri anlat�r.
Ak�amlar� bir bardak s�t i�er.
(her ak�am)
D�nya, G�ne�'in etraf�nda d�ner.
(her zaman)
d) G�r�len Ge�mi� Zaman Kipi:
Eki, -d�, -di (-ti, -ti)'dir. i�in anlat��tan �nce yap�ld��n� anlat�r. Bu kiple �ekimlenen eylemleri anlat�c� ya kendisi yapm��t�r ya da eylemin ger��ekle�mesine tan�k olmu�tur:
D�nk� konsere o da gitti.
G�zel bir araba ald�m.
e) Duyulan Ge�mi� Zaman Kipi:
Eki, -m��, -mi� (-mu�, -m��)'tir. ��in anlat��tan �nce yap�ld��n� ba�kas�ndan duyma �eklinde anlat�r:
� Onlar, �� y�l �nce buraya yerle�mi�.
� D�nk� kazada �� ki�i yaralanm��.
"-mi�" eki, her zaman ba�kas�ndan duyul�ma anlam� ta��mayabilir:
Gen� ya�ta sa�lar�n a�arm��.
(G�r�len, �ahit olunan bir durumu anlatmak�tad�r.)
Yorgunluktan olacak, uyuyakalm��m.
(Sonradan fark�na var�lan bir durumu anlat�maktad�r.)
�RNEK - 2 (�YS - 1987):
A�a��daki c�mlelerin hangisinde, fiile eklenen -m��, -mi�, -mu� eki c�mleye "ba�kas�ndan du�yulma, aktar�lma" anlam� katmaktad�r?
A) Az ��kta okuyorsun g�zlerin kanlanm��.
B) �ok yorulmu�sun dinlenmen gerek.
C) So�uktan dudaklar�n �atlam��; biraz krem s�r.
D) Ay�e d�n sinemaya gitmi�; ama filmi be�en�memi�.
E) Pasta g�zel olmu�; biraz daha alabilir mi�yim?
��Z�M :
-m�� ekinin as�l i�levi "ba�kas�ndan duyulma, aktar�lma"d�r. A'da g�z�n kanlanm�� oldu�una, C'de dudaklar�n �atlam�� oldu�una bizzat �ahit olunmu�tur. B'de yorgunluk, ki�inin halinden an�la��lmaktad�r. E'de pasta tad�ld�ktan sonra durum �znel olarak anlat�lmaktad�r. Ancak D'de Ay�e'nin sinemaya gitti�i ba�kas�ndan duyulmu�, aktar�l�m��t�r.
Do�ru cevap (D) se�ene�idir.
2. D�LEK (TASARLAMA) K�PLER�
Bu kiplerde zaman anlam� yoktur. Bu t�r fiil kiplerini d�rt �ekilde inceleyebiliriz :
a) Gereklilik Kipi: Eki, -mal�, -meli'dir. Ey�lemin yap�lmas� gerekti�ini anlatan kiptir. Bazen c�mleye ihtimal anlam� da katar:
Bu kitab� bir ay i�inde bitirmeliyim.
(Gereklilik anlam� vard�r.)
Bu saatte i�ten ��km�� olmal�.
(�htimal anlam� vard�r.)
�RNEK-3 (�SS-1992):
A�a��daki dizelerin hangisinde y�klem gerek�lilik kipindedir?
A) ��nar ye�ili sundurmamda Bakmal�y�m ay�i�e�i tarlas�na
B) Ak�a kavaklar �slan�rken �rter bizi g�z anan�n yapraklar�
C) ��te duruyor bir �ocuk M�rd�m eri�i g�zleriyle
D) Bir y�ce da�dan bir y�ce da�a Dikmi�im ��kl� direklerimi
E) K�rm�z� al�� boncu�unu Al�p dizdim sevginin ipli�ine
��Z�M:
Gereklilik kipi, fiile eklenen "-mal�, -meli" ekiyle �ekimlenir. B se�ene�inde y�klem "�rter" geni� zaman, C se�ene�inde y�klem "duruyor" �imdiki zaman, D se�ene�inde y�klem "dikmi�im" duyu�lan ge�mi� zaman ve E se�ene�inde y�klem "dizdim" g�r�len ge�mi� zaman ile �ekimlenmi�-tir. A se�ene�inde ise "bakmal�y�m" gereklilik ki�piyle �ekimlenmi� y�klemdir.
Do�ru cevap (A) se�ene�idir.
b) Dilek - �art Kipi:
Eki, -sa, -se'dir. Bazen ko�ul, bazen de dilek anlam�yla �ekimlenir:
� �ocuk erken uyu�a da ��ksak. (Ko�ul)
� Bug�n gelmese yar�n gelse. (Dilek)
c) �stek Kipi:
Eki, -a, -e'dir. C�mleye istek anlam� katar:
� Bu yaz Karadeniz'e gidelim.
�RNEK - 4 (�YS - 1986):
A�a��daki c�mlelerin hangisinde eylem, istek kipindedir?
A) Yar�n sabah erken kalk.
B) �devlerinizi zaman�nda yap�n�z.
C) Bug�n �ngilizce �al��al�m.
D) Bu g�zel havada biraz y�r�meliyim.
E) Yar�n ��leden .sonra bize gelsin.
��Z�M:
istek kipi, fiile "-a, -e" eki getirilerek �ekimlenir. Buna g�re, A se�ene�inde, "kalk", B se�ene�in�de "yap�n�z", E se�ene�inde "gelsin" eylemleri emir kipiyle, D se�ene�inde "y�r�meliyim" eylemi
gereklilik kipiyle �ekimlenmi�tir. C se�ene�indeki "�al��al�m" eylemi ise istek kipiyle �ekimlenmi�tir.
Do�ru cevap (C) se�ene�idir.
d) Emir Kipi: Kip eki yoktur. Eylemin yap�l�mas�n� buyruk �eklinde bildiren eylem kipidir. Bi�rinci tekil ve birinci �o�ul �ahs�n emir �ekimi yok�tur.
�ekimi
Gel- �gelin(geliniz)
Gelsin gelsinler
UYARI 1
Emir kipinde II. tekil ki�ide �ah�s eki yokken, di�er kiplerde III. tekil ki�ide �ah�s eki yok�tur:
okudu-m
okudu-k
okudu-n
okudu-nuz
okudu- -
okudu-lar
�ah�s ekleri
�ah�s ekleri
UYARI - 2 :
Bir fiilin, kip ve �ah�s bi�iminde yap�lanmas�na �ekimli fiil denir. Buna g�re, fiilin oldu�u her yerde �ekimli fiil de vard�r.
� Yar�n erken kalk.
� Bir ay sonra gelecek.
� Ya�mur ya�arsa toprak g�zel kokar.
� Biraz daha bekleyelim.
Fiillerde Olumsuzluk:
Fiillerde olumsuzluk, kip eklerinden �nce "-ma, -me" olumsuzluk eki getirilerek yap�l�r. Bu�na g�re fiil + olumsuzluk eki + kip eki + �ah�s eki d�zeni vard�r.
Olumlu Fiil Olumsuz Fiil
Okuyorum Oku-mu-yor-um
Okuyacaks�n Oku-ma-y-acak-s�n
Okumal�y�z Oku-ma-mal�-y-�z
Geni� zamanla �ekimlenmi� fiiller olum�suz yap�ld��nda kip eki "-r", "-z"ye d�n��r.
� O, erkenden kalkar .
� O, erkenden kalkmaz
� I.tekil ve �o�ul ki�ilerin �ekiminde fiil olumsuzla�t�r�l�rsa geni� zaman kip eki d��er.
� Yar�n ben de gelir im.
Yar�n ben de gelmem.
geni� zaman kip eki d��m��
F��LLERDE ANLAM (ZAMAN) KAYMASI
Fiil �ekimlerinde kip ekleri her zaman kendi anlamlar�nda kullan�lmayabilir. Bir kip ekinin, ken�di anlam�n�n d��nda ba�ka bir kip eki yerine kul�lan�lmas�na fiilde anlam (zaman) kaymas� denir.
Bu durumda y�klemin �ekimlendi�i kip veya zamanla i�in yap�ld�� kip veya zaman farkl�d�r:
� "Bal�k��lar yar�n d�n�yor." c�mlesinde "d��n�yor" eylemi �imdiki zamanla �ekimlendi�i halde i� "yar�n" yani gelecek zamanda yap��lacakt�r. ��te bu duruma zaman kaymas� denir.
�
A�a��daki c�mlelerde de anlam (zaman) kaymas� vard�r:
� Sen sabahlar� erken kalk�yorum.
(kalkar�m)
� N. Hoca, bir g�n kom�usuna gider.
(gitmi�)
� O, bizden bir g�n sonra gelir.
(gelecek)
� Mutfakta bir �i�e s�t olacak.
(olmal�)
� Sabaha �stanbul'da m� oluruz?
(olaca��z)
�RNEK - 5 (�SS - 1994):
A�a��dakilerin hangisinde eylemin kipinde bir anlam kaymas� olmu�tur?
A) Pazar g�n� gelmeye �al��aca��m.
B) Sabahlar� erken kalkmay� seviyorum.
C) Ya�mur ya�d�� i�in gelememi�.
D) S�z verdi, yar�n buraya u�rayacak.
E) �stanbul'a gitmekten vazge�mi�ler.
��Z�M:
Bir kip ekinin kendi anlam�n�n d��nda, ba�ka bir kip eki yerine kullan�lmas�na anlam kaymas� de�nir. Buna g�re se�enekleri incelersek, A se�ene��inde "�al��aca��m" eyleminde anlat�� nce i� gelecekte oldu�u i�in anlam kaymas� olmam��t�r. C se�ene�inde, "gelememi�" eylemi duyulan ge�mi� zamanla �ekimlenmi�, i� de �nceden ya-
p�ld�� i�in anlam kaymas� olmam��. D se�ene�in�de, "u�rayacak" eyleminde konu�ma �nce i� sonra yap�laca�� i�in anlam kaymas� olmam��. E se�ene�inde "vazge�mi�ler" eylemi ba�kas�ndan duyulmay� ifade etmektedir, anlam kaymas� ol�mam��t�r. Ancak B se�ene�inde "seviyorum" ey�lemi �imdiki zamanla �ekimlenmi�; fakat c�mlede "her zaman" anlam� vard�r. Yani �imdiki zaman, geni� zaman bildirecek �ekilde kullan�lm��t�r. Buna da anlam kaymas� denir.
Do�ru cevap (B) se�ene�idir.
BAS�T VE B�LE��K ZAMANLI F��LLER
Bir fiilin, tek bir zaman veya kip bildirecek �ekilde kullan�lmas�na basit zaman denir. Yani dokuz kipten herhangi biriyle �ekimlenmi� bir fiil bi�imidir:
okudum okumal�y�m
okuyorum okusam
okurum okuyay�m
okuyaca��m oku
okumu�um
Yukar�daki �ekimli eylemler basit zamanl�d�r. Bu fiillerin birden �ok kip ve zaman bildirecek bi��imde �ekimlenmesine bile�ik zamanl� fiil denir. Basit zamanl� fiillere ekfiilin gelmesiyle bile�ik za�manl� fiil olu�ur.
Bile�ik zamanl� fiilleri �� grupta inceleyebili�riz:
1. Hik�ye Bile�ik Zaman :
Basit zamanl� bir fiile ekfiilin "idi" �ekli getiri�lerek olu�turulur:
� Oku - yor - du - m (Bile�ik zamanl� fiil)
Fiil Zaman Ekfiil �ah�s eki
Yukar�daki fiil, �imdiki zaman�n hik�yesi I. te�kil ki�iye g�re �ekimlenmi�tir.
A�a��daki fiiller de hik�ye bile�ik zamanl��d�r:
� ��z�yorduk �> ��zmek fiili
(�imdiki zaman�n�n hik�yesi I. �o�ul ki�i)
� Anlasayd�n -> Anlamak fiili
(Dilek - �art kipinin hik�yesi II. tekil ki�i)
� Sormu�tunuz -> Sormak fiili
(Duyulan ge�mi� zaman�n hik�yesi II. �o�ul
ki�i)
2. Rivayet Bile�ik Zaman�:
Basit zamanl� bir fiile ekfiilin "imi�" �ekli geti�rilerek olu�turulur:
� Oku - yor - mu� - sun (Bile�ik zamanl� fiil)
Fiil Zaman Ekfiil �ah�s eki
Yukar�daki fiil, �imdiki zaman�n rivayeti II. te�kil ki�iye g�re �ekimlenmi�tir.
A�a��daki fiiller de rivayet bile�ik zaman�l�d�r :
� ��z�yormu�uz
(�imdiki zaman�n rivayeti I, �o�ul ki�i)
� Anlasaym��s�n
(Dilek - �art kipinin rivayeti II. tekil ki�i)
3. �art Bile�ik Zaman�:
Basit zamanl� bir fiile ekfiilin "ise" �ekli getiri�lerek olu�turulur:
� Oku - y - acak - �a - _n_ (Bile�ik zamanl� fiil)
� Fiil Zaman Ekfiil �ah�s eki
Yukar�daki fiil, gelecek zaman�n ko�ulu, II. tekil ki�iye g�re �ekimlenmi�tir.
A�a��daki fiiller de ko�ul bile�ik zaman ile �ekimlenmi�tir:
� ��z�yorsan�z
(�imdiki zaman�n ko�ulu - II. �o�ul ki�i)
� Anlam��sak
(Duyulan ge�mi� zaman�n ko�ulu I. �o�ul ki�i)
�RNEK-6 (�SS-1996):
E�yalar yerle�tirilince, otob�se yolcular da bindi. �of�r beklemeksizin konta�� a�t�. O s�rada oto�b�s yaz�hanesinden biri f�rlad�. Otob�se ko�uyor�du; soluk solu�a yeti�ti. �n�m�zdeki tek bo� ye�re oturdu. �evresindekileri selamlad�. Otob�steki herkesi tan�yordu anla��lan.
Bu par�ada bile�ik zamanl� ka� fiil vard�r?
A)1 B)2 C)3 D) 4 E) 5
��Z�M:
Basit zamanl� bir fiile idi, ise, imi� ekeylemlerin-den biri getirilerek bile�ik zamanl� fiil yap�l�r. Buna g�re par�adaki �ekimli fiiller: "bindi, a�t�, f�rlad�, yeti�ti, oturdu, selamlad�, ko�uyordu ve tan�yor-du"dur. Bu fiillerden sadece "ko�uyordu ve tan��yordu" bile�ik zamanl�d�r.
Do�ru cevap (B) se�ene�idir.
F��LDE YAPI
Fiilleri yap� bak�m�ndan �� grupta inceleyebi�liriz :
1. Basit Fiiller:
Yap�m eki almam��, ba�ka s�zc�klerle birle�memi� fiillerdir:
� Birka� soru ��zd�.
� Birka� g�n �nce de gelmi�ti.
� �ocuk, durmadan g�l�yordu.
2. T�remi� Fiiller:
Basit yap�l� s�zc�klere yap�m eklerinin geti�rilmesiyle elde edilen fiillere t�remi� fiiller denir.
� �ocuk, etraf�na bak�nd�.
� Havuzun i�ini temizledim.
� Adam�n eli kan�yordu.
� �ocu�unu g�r�nce duyguland�.
3. Bile�ik Fiiller:
Birden �ok s�zc��n bir araya gelerek olu��turdu�u fiillere bile�ik fiiller denir. Bile�ik fiilleri olu�um ve anlam �zellikleri bak�m�ndan �u grup�larda inceleyebiliriz:
a) Yard�mc� Fiille Olu�an Bile�ik Fiiller:
Bir yard�mc� fiille ondan �nce gelen ad soylu bir s�zc�kten olu�an s�zc�klerdir. Yard�mc� fiil olarak "etmek, olmak, eylemek, k�lmak" gibi fiiller kullan�l�r:
� Bizim �nerimizi o da kabul etti.
� Onun kazanaca��n� hissettim.
� �ark�lar�yla herkesi mest eyledi.
� Bu olaydan da s�z etti.
� ��erde biz de hapsolduk.
UYARI :
"Etmek ve olmak" s�zc�kleri, ad soylu bir s�z�c�kle kal�pla�mam��sa ya da tek ba��na bir an�lam ta��yorsa yard�mc� fiil say�lmaz; ba��ms�z bir fiil kabul edilir:
� Bu araba yirmi bin eder.
"Etmek" s�zc��, yard�mc� fiil de�il; ��nk� tek ba��na "de�er" anlam� ta��maktad�r.
� Yar�n erkenden orada olurum.
"Olmak" s�zc��, bu c�mlede yard�mc� fiil de��il; ��nk� tek ba��na "bulunurum" anlam� ta��maktad�r.
�RNEK - 7 (�SS - 1982):
A�a��daki c�mlelerin hangisinde "etmek" s�z�c�� yard�mc� eylem olarak kullan�lmam��t�r?
A) Bu konuda ona ancak sen yard�m edebilir�sin.
B) Evde yoktuk; misafirlerimizi yolcu etmeye gitmi�tik.
C) Bu �d�l� �oktan hak etti�ini o da biliyordu.
D) Bu tablo sence on milyon lira eder mi?
E) Bunu, bir�ok kez kendisinden rica ettim.
��Z�M:
"Etmek" s�zc��, c�mlede kendinden �nce ge�len ad soylu bir s�zc�kle birle�erek bir anlam ta��rsa bile�ik eylem yapar. Ad soylu s�zc�kle ilgi kurmadan bir eylem bildirirse tek ba��na esas fiil olur. A'da "yard�m etmek", B'de "yolcu etmek", C'de "hak etmek", E'de "rica etmek" eylemlerin�de "etmek" bile�ik eylem olu�turmu� ve yard�mc� eylem olarak kullan�lm��t�r. Ancak D'de "de�er, tutar" anlam�nda kullan�ld�� i�in yard�mc� eylem olarak kullan�lmam��t�r.
Do�ru cevap (D) se�ene�idir.
b) Kurall� (�zel) Bile�ik Fiiller:
Herhangi bir fiile getirilen "a, e, �, i, u, �" ses�leriyle birlikte "bilmek, vermek, durmak, kalmak, yazmak" gibi fiillerin birle�tirilerek yaz�lmas�yla olu�turulan bile�ik fiillerdir.
Kurall� bile�ik fiiller anlam �zellikleri bak��m�ndan d�rt gruba ayr�l�r:
1. Yeterlilik Fiili:
Bir fiilin sonuna "(e) bilmek" s�zc�� getiri�lerek elde edilir. Eyleme "g�c� yetme, ba�arma, ihtimal" anlamlar�ndan birini katar:
� Bu masay� kald�rabilirim. (G�c� yetme)
� Bu sorunu ��zebilirim. (Ba�arma)
� Bug�n kar ya�abilir. (�htimal)
NOT:
Yeterlilik fiilinin olumsuz bi�imi de bile�ik fiil kabul edilir:
Gelebilirim > gelemem
Okuyabilir okuyamaz
2. Tezlik Fiili:
Eylemin, �abucak, hemen, kolayca yap�ld��n� anlat�r. Bir fiilin sonuna "(i) vermek" s�zc�� getirilerek olu�turulur:
� Kitab� okuyuverdim.
� Olanlar� orac�kta anlat�verdi.
� Suyu getiriverdi.
3. S�rerlik Fiili:
Eylemin bir s�re devam etti�ini anlat�r. Fiille�rin sonuna "(e) durmak, (e) kalmak, (e) gelmek" s�zc�klerinin getirilmesiyle olu�ur:
� Sen s�redur, biz sonra geliriz.
(S�rmeye devam et.)
� Bu olaylar ge�mi�ten s�regelmi�.
(Devam ederek gelmi�.)
� Araban�n ard�ndan bakakald�.
(Bir s�re bakt�.)
4. Yakla�ma Fiili:
Fiilde anlat�lan i�in, olu�un yap�lmas�na �ok az kal�nd��n�, neredeyse ger�ekle�ece�ini anlat�r. Bir fiilin sonuna "(e) yazmak" s�zc�� getirilerek olu�turulur:
� Merdivenlerden d��eyazd�m.
(Az kals�n d��ecektim.)
� �ocuk, a�l�ktan �leyazd�.
(Neredeyse �lecekti.)
c) Anlamca Kayna�m�� Bile�ik Fiiller:
Ad soylu s�zc�klerle fiillerin kimi zaman biri�nin kimi zaman da t�m�n�n ger�ek anlamlar�n�dan uzakla��p anlamca kayna�mas�yla olu�turu�lan bile�ik fiillerdir. Bu t�r fiiller, deyimsel �zellik ta��yan s�zlerdir:
� S�nav g�n� kimseye g�z a�t�rmad�.
� Kimse ona di� ge�iremez.
� Bir daha yanl�� yaparsan k�lahlar� de�i�iriz.
� Bu i�in y�r�meyece�ine sana senet veririm.
UYARI:
A�a��daki s�zc�kler de kayna�m�� bile�ik fiil kabul edilir:
vazge�ti, ba�vurdu, �ng�rd�, varsayd�, elve�rir... gibi.

Dilimizde fiiller �ekimli h�lde kullan�l�r. �kinci tekil �ah�s emir �ekimi hari� b�t�n fiiller �ekim eki alarak kullan�l�r.
Fiil �ekim ekleri, fiil k�k veya g�vdelerine eklenerek, fiillerin zaman�n�, yap�l�� eklini ve �ahs�n� belirtirler.
Dilimizdeki fiil �ekim eklerini �u �ekilde s�n�fland�rabiliriz:
1-Zaman ve �ekil ekleri (haber ve dilek kipleri)
2-�ah�s ekleri
3-Soru eki
4-Ek-fiil
�imdi bunlar� tek tek inceleyelim.
1. ZAMAN ve �EK�L EKLER�

a. HABER K�P EKLER�

Dilimizde �� temel zaman vard�r: Ge�mi� zaman �imdiki zaman Gelecek zaman.
Ama b�t�n zamanlar� i�eren tasnif �udur:
1-Ge�mi� zaman (Bilinen ge�mi� zaman ve ��renilen ge�mi� zaman)
2-�imdiki zaman
3-Gelecek zaman
ve bunlar�n hepsini kapsayan
4-Geni� zaman
Fiilde anlat�lan i�in, k�l��n, olu�un, hareketin, durumun ba�l� bulundu�u zamana fiilin zaman� denir. Haber kiplerinde de fiilin zaman� bildirilir. Yaln�z a�a��da ele al�nacak olan zaman ekleri bazen kendi zamanlar�n� belirtmeyebilirler; �ekim eki olmaktan ��kabilirler veya anlam kaymas� sonucu ba�ka bir zaman� belirtebilirler:
h�nk�rbe�endi, ge�mi� (zaman), gelecek (zaman), okur yazar... (yap�m eki g�revinde)
Bir g�n Hoca pazara ��kar. (��km��)... (anlam kaymas�)
Bu alt� zaman� ifade eden ekler �unlard�r:
1. Bilinen Ge�mi� Zaman Eki: "-d�/-di/-du/-d�" "-t�/-ti/-tu/-t�"

Fiil k�k veya g�vdesine gelerek g�r�len/�ahit olunan ve bilinen ge�mi�e ait bir i�in vb. anlat�lmas�n�/hik�ye edilmesini/haber verilmesini sa�lar:
Geldim, okumad�n, y�r�d�, ko�tuk, s�ylediniz, a�lad�lar...
Di�er g�revleri:
�kilemeler kurar:Oldu bittiye getirdiler.
Zaman bildirme i�levini yitirip yap�m eki olarak kullan�labilir; s�fat ve isim olarak kullan�lan kelimeler t�retir:
Mirasyedi (adam), ��psevdi, k�lbast�, imambay�ld�, gecekondu, kapt�ka�t�...

2. ��renilen Ge�mi� Zaman Eki: "-m��/-mi�/-mu�/-m��"

Fiil k�k veya g�vdesine gelerek g�r�lmeyen/�ahit olunmayan ve bilinmeyen ge�mi�e ait, ba�kas�ndan duyulan bir i�in vb. anlat�lmas�n�/nakledilmesini sa�lar:
Uyumu�um, konu�mu�sun, sevmemi�, durmu�uz, bilememi�siniz, alm��lar...
Di�er g�revleri:
Farz etme anlam� katar:
"�ay i�en var m�?", diyorlar. Ben de "evet, ben bir �ay tiryakisiyim." diyormu�um.
Sonradan fark etme anlam� katar; ba�kas�ndan duyma s�z konusu olmaz:
D�n �ok yorulmu�um.
Te�ekk�r ederim, yemek g�zel olmu�.
Anlam kaymas� sonucu -yor eki yerine de kullan�lmakta:
Nas�l bir �ey aram��t�n�z?
Zaman anlam�n� yitirip yap�m eki (s�fat-fiil eki) olarak kullan�labilir; s�fat-fiiller t�retir; bu s�fat-filler s�fat olarak kullan�ld�klar� gibi isimle�ebilirler de:
Ba�lam�� i�, verilmi� sadaka
ge�mi� (zaman), ermi� (adam)...
3. �imdiki Zaman Eki: -yor

Fiil k�k veya g�vdesine gelerek h�len yap�lmakta olan bir i�in vb. anlat�lmas�n�/bildirilmesini sa�lar:
Zil �al�yor.
��renciler teneff�se ��k�yor.
D�nya d�n�yor, zaman ge�iyor, insanl�k geli�iyor, ama T�rkiye...
4. Gelecek Zaman Eki: "-acak/ecek"

Fiil k�k veya g�vdesine gelerek daha sonra yap�lacak olan bir i�in vb. bildirilmesini sa�lar:
Oraya gidece�im ve onu g�rece�im.
Bilmez ki giden sevgililer d�nmeyecekler.
�mr�m b�yle esrarl� ge�ecek ses vermeden.
Zaman anlam�n� kaybedip yap�m eki olarak da kullan�l�r; s�fat-filler yapar; bu s�fat-fiiller isimle�ebilir:
Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazs�n?
Buralar ya�an�lacak yerler de�il.
Gelece�ini garantiye almal�s�n.
Alacakl� gibi duruyorsun.
So�uk i�ecekler sat�l�r m� burada?
Yakacaklar� yazdan haz�rlamal�.
5. Geni� Zaman Eki: "-r" ; "-ar/-er"; "-�r/-ir/-ur/-�r"

Fiil k�k veya g�vdesine gelerek s�z konusu olan i�in vb. ge�mi�, �imdiki ve gelecek zamanlar�n t�m�ne ait oldu�unun, yani her zaman tekrarland��n�n bildirilmesini sa�lar:
Seni ancak ebediyyetler eder istiab.
A�lar�m, a�latamam; hissederim, s�yleyemem
Ya� otuz be�! yolun yar�s� eder.
Hi� yolcusu yokmu� gibi sessizce al�r yol;
Sallanmaz o kalk��ta ne mendil ne de bir kol.
Her duvar, her kovukta �imdi niye
Bir b�y�k g�z niyaz eder, a�lar
"Bitsin art�k bu gizli ��phe!" diye?
Bu ek zaman anlam�n� yitirip yap�m eki olarak da kullan�larak s�fat-fiiller yapar; bu s�fat-fiiller de isimle�ebilir:
Benzer sorular� daha �nce cevaplam��t�m.
Seninki �ekilir dert de�il.
Okur yazar oran� s�rekli art�yor.
Uyurgezer, u�aksavar, yanard�ner, benzerleri...
Geni� zaman�n olumsuz �ekiminde bu ekin kullan�m� biraz izah gerektirir. Baz� �ah�slarda olumsuzluk ekinden sonra geni� zaman eki gelmezken baz�lar�nda da "z" olarak kullan�l�r:
Gel-i-r-im>gel-me-m ek yok
Gel-i-r-sin>gel-me-z-sin z
Gel-i-r>gel-me-z z
Gel-i-r-iz>gel-me-y-iz ek yok
Gel-i-r-siniz>gel-me-z-siniz z
Gel-i-r-ler>gel-me-z-ler z
Hi� yolcusu yokmu� gibi sessizce al�r yol;
Sallanmaz o kalk��ta ne mendil ne de bir kol.
b. D�LEK K�P EKLER�

Dilek kipleri, i�, olu�u, k�l��, durumu ve hareketi zamana ba�l� olmadan, tasar� ve dilekle ilgili olarak bildiren kiplerdir.
Dilek kipleri d�rde ayr�l�r:1-Dilek-�art kipi 2-�stek kipi 3-Gereklilik kipi 4-Emir kipi
Bu kiplere ait ekler �unlard�r:
1. Dilek-�art kipi eki: "-sa/-se"

Fiil k�k veya g�vdesine gelerek s�z konusu olan i�in dile�e ve �arta ba�l� oldu�unun bildirilmesini sa�lar:
A�larsa anam a�lar
�sterse, veririz.
Olursa bir �ik�yet �l�mden olsun.
D�nersem kahpeyim millet yolunda bir az�metten
Ruhumun vahyini duysam da ge�irsem ta��na
Uzan�rken gece mehtab� getirsem yan�na
Bu son fas�ld�r ey �mr�m, nas�l ge�ersen ge�!
2. �stek kip eki: "-a/-e"

Fiil k�k veya g�vdesine gelerek istek anlam� katar.
Bana sor sevgili kaari, sana ben s�yleyeyim
Sonra bir yer bulup oturdum. Hadi bir sigara i�eyim dedim
Bunu b�yle bilesiniz.
Nereye dikilmek istersen
S�yle seni oraya dikeyim!
3. Gereklilik eki: "-mal�-meli"

Fiil k�k veya g�vdesine gelerek i�in olmas� gerekti�i anlam�n� katar:
G�l tenli, kor dudakl�, k�m�r g�zl�, s�rmeli...
�eytan diyor ki sarmal�, y�z kere �pmeli..
Ya �evk i�inde harap ol, ya a�k i�inde g�n�l!
Ya l�le a�mal�d�r g��s�m�zde yahut g�l.
Hepsinin �st�ne sevda s�zleri s�ylemeliyim
4. Emir kipi eki: -s�n, -�n(�z), -s�nlEr

Fiil k�k veya g�vdesine gelerek ikinci ve onlar�n arac�l��yla da ��nc� �ah�slara emir verilmesini sa�lar.
Birinci �ah�slar�n emir �ekimi olmad�� gibi ikinci tekil �ahs�n da �ekimi oldu�u h�lde eki yoktur:
A�la a�la Sakarya!
Ey vuslat! O a��klar� efsununa ram et!
Ey tatl� ve ulvi gece! Y�llarca devam et!
Bu yaz�y� acele yazs�nlar!
Al�n, bunlar� da okuyun!
2. �AHIS EKLER�

�ah�s ekleri, fiili �ahsa ba�layan; fiildeki i�i, k�l��, hareketi yapan�; olu�a ve duruma sahip olan� bildiren eklerdir.
�ah�s eklerinin tekil ve �o�ul �ekilleri vard�r.
Kiplere g�re �ah�s ekleri de�i�iklik g�sterir; fiil k�k veya g�vdesinin �nl�yle veya �ns�zle biti�ine g�re iki �e�it �ah�s eki vard�r:
1. �imdiki, gelecek, geni� ve -mi�'li ge�mi� zamanlarla gereklilik ve dilek kiplerinde kullan�lan ki�i ekleri:
-�m, -s�n, ---, -�z, -s�n�z, -lEr
bilir-im, bilir-sin, bilir, bilir-iz, bilir-siniz, bilir-ler
geliyor-um, alacak-s�n�z, olmu�-lar, bilmeliy-iz, gide-sin
2. -di'li ge�mi� zamanla dilek-�art kipinde kullan�lan ki�i ekleri:
-m, -n, ---, -k, -n�z, -lEr
ald�-m, ald�-n, ald�, ald�-k, ald�-n�z, ald�-lar
alsa-m, alsa-n, alsa, alsa-k, alsa-n�z, alsa-lar
Emir �ekimi de ayr� eklerle yap�l�r:git-sin, gid-in(iz), git-sinler

3. OLUMSUZLUK EK�: "-ma/-me"

Fiil k�k veya g�vdelerine gelerek olumsuz �ekimlerini yapar. Fiilin yap�lmad��n�, i�in olmad��n� bildirir. B�t�n fillere gelebilir:
Gel-me-di, al-ma-d�, ver-mi-yor, ol-mu-yor, bil-me-meli, s�yle-me!, dinle-me!
Baz� durumlarda ekin �nl�s� daral�r:Gel-mi-yor, oku-mu-yor, sev-mi-yor...
4. SORU EK�: "m�/mi/mu/m�"

Soru eki isimlerden ve fiillerden sonra kullan�labilir. Eklendi�i kelimeden ayr� yaz�l�r. �nl� uyumlar�na girer.
Ald�k m�?
Geldi mi?
Okudun mu?
G�rd�n m�?
Soru anlam�n�n d��nda ba�ka g�revlerde de kullan�l�r:
Se�enek sunar:
Al�r m� almaz m� bilemem.
�art, ko�ul bildirir:
Buraya geldi mi tepesi at�yor.
Derslerine �al��t� m� kazan�r.
Yollar kapand� m� gelemez.
Zaman anlam� katar:
Hava bulutland� m� yola ��k�n, dedi.
Buraya geldi mi size de u�rar.
�a��rma, hayret, beklenmezlik bildirir; �nlem ifade eder:
Bir de onu kar��mda g�rmeyeyim mi!
Aniden babas�na rastlamas�n m�!
Tehdit, korkutma bildirir:
Sopay� elime ald�m m� g�r�rs�n.
Fiile kesinlik anlam� katar:
Bakars�n buraya u�rar m� u�rar.
Sizin i�inizi yapt� m� yapt�.
5. EK-F��L

Fiillerin birle�ik zamanl� �ekimlerini yapmay� sa�lar:
"imek" fiilinin ek olarak kullan�m�d�r. Genellikle biti�ik yaz�l�r.
�al��m�� i-di-k>�al��m��t�k
okuyor i-se>okuyorsa
okuyor i-mi�-ler/okuyorlar imi�>okuyorlarm��
-di'li ge�mi� zaman�n hik�yesi, �art�; -mi�'li ge�mi� zaman�n hik�yesi, rivayeti, �art�; �imdiki zaman�n hik�yesi, rivayeti, �art�; gelecek zaman�n hik�yesi, rivayeti, �art�; geni� zaman�n hik�yesi, rivayeti, �art�; dilek-�art kipinin hik�yesi, rivayeti; istek kipinin hik�yesi, rivayeti; gereklilik kipinin hik�yesi, rivayeti ve �art� ek-fiil alabilir. Bunlar filler konusunda ayr�nt�s�yla i�lenecektir.