Felsefe, düþünen insaný kaotik bir ortama sürükleyen bir kavram olarak karþýmýza çýkmaktadýr ve düþüncelerimizde birbirleriyle çarpýþan tez ve anti-tezlerin bir yumaðý olarak yer almaktadýr. Düþünebildiðimiz her teze karþýn beynimizde ürettiðimiz anti-tezlerin anýnda þekillenmesi sonucunda kendimizi bir kaos ortamýnda bulabiliriz. Belki de doðasýnda bu yükümlülük var. Felsefi yaklaþýmlarýn teolojik incelenmesi, anlama sýnýrlarýmýzý biraz daha zorlamamýza ve farklý boþluklarda yer almamýza yol açýyor. Biz kimiz ve yaþam nedir gibi sorularýn çevrelediði bir düþünce ortamýnda genelde bilimin somut yönüne raðmen felsefenin soyut karakteri ile yüzyüze gelebiliyoruz. Bir soru karþýmýza çýkýyor, neden bilimle uðraþýyoruz? Bu sorunun yanýtýnýn belki üstü kapalý olarak verilmeye çalýþýlmasý, bir ölçüde daha anlamlý olabilir.Ýnsan baþta olmak üzere tanýk olduðumuz tüm yaþam birimlerinde sürekli olarak bir güç faktörünün egemen olduðunu görmekteyiz. Yaþayan varlýklarýn çevrelerine yansýttýklarý egemen olma güdüsünü deðiþik boyutlarda sergilemeleri ve basit gibi görünen hücresel yapýdan karmaþýk yapýlara kadar bu güç faktörüne sahip olmalarý, bir içgüdüsel var olma duygusunun belki de temelini oluþturuyor. Canlý bazýnda, anlamýnýn farkýnda olarak ya da olmayarak bu güç kavramýný sürekli bünyemizde taþýyoruz. Tüm canlýlar kendi organlarýndaki enerjilerini güçlü olabilmek için belli noktalara bilinçli ya da bilinçsiz þekilde odaklamak ihtiyacýný hissediyorlar. Güçlü olmak, yaþamanýn birincil öðesini oluþturuyor. Bilim ile teolojik yaklaþýmýn birbiriyle çeliþkili görünen farklý bakýþ açýlarý, aslen bu temel içgüdünün deðiþik yansýmalarý ile karakterize oluyor. Yüzyýllardýr birbiriyle çatýþma halinde olan din ve bilim kavramlarý belki de varoluþumuzdaki ögelerin farklý deðer açýlarý altýnda ele alýndýðý ancak, ortak paydasý benzer olan bir olgudan ileri gelmektedir. Düþünen bir canlý olan insanoðlu, düþünmeye baþladýðý andan itibaren içinde var olan bu gücün düzeyi hakkýnda öncelikle kendi kendine sonra da çevresi ile yorum yapma gereksinimini hissetmiþtir. Önceleri kas gücüne baðlý olarak ilkel davranýþsal yöntemleri denemesine karþýn, bu gücün mekanik oluþumlarla daha etkin kullanabileceðini öðrenmiþ ve çeþitli teknikler geliþtirmiþtir. Amaç, egemen olmaktýr ve bu gücü sergilemek, genlerimizdeki varoluþ nedenlerimizin baþýnda gelmekte ve yaþamanýn 3 temel faktörü olan beslenme, üreme ve uyku kavramlarý üzerinde kurulu bir düzenin vazgeçilmez yansýmasý olarak ortaya çýkmaktadýr. Ayný düþüncede olanlarýn bir araya gelmesi, karþýtlarla mücadele, hep egemen olma içgüsünün bir yansýmasý olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Canlýlýðýn temel yaklaþýmý, kendini kanýtlama yolunda, çoðalmayý ve istenilen güce ulaþmayý gerektirdiðine göre, bu temel içgüdünün nasýl ortaya çýktýðý da yanýt arayan sorularýn baþýnda gelmektedir. Belki de bunun yanýtý yoktur, ya da moleküler düzeyde atomlarýn sýralanmasý ve moleküler organizasyon, moleküler bilincin bir güç faktörü olarak düzenlenmesini saðlamýþtýr. amino asit moleküllerinin birbirleriyle birleþerek pepdid yapýlarýný ve daha sonra da proteinleri oluþtururduklarý andan itibaren somut canlýlýk kavramýnýn geliþtiðini ve canlý olabilmenin ortama uyum saðlama sürecindeki çeþitli organlarý evrim içinde geliþtirmesi, proteinlerin ve nükleik asitlerin koordinasyonunun bir gizemi olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Atomik yapýlarýn içine girildiðinde benzer þekilde bir güç gösteriminin var olduðunu ve atomlarý birleþtiren ya da parçalayan faktörlerin ayný biçimsel davranýþlarla hareket ettiklerini söyleyebiliriz. Ýnsanoðlunun bugüne deðin bilinen en yüksek canlý biçimi olduðu varsayýlýrsa, gücün ortama uyum saðlamasýndaki organize davranýþý, genlerin farklý proteinleri kodlamasýna baðlý olarak proteinlerin kazandýklarý iþlevsel davranýþlarýna baðlanabilir. Bu baðlamda içimizdeki Tanrýsal güç , bulunduðu ortamý tanýmada ve uyum saðlamada çeþitli organ ve organelleri geliþtirmiþtir. Aslýnda düþünme yeteneðinin ortaya çýkmasý, ya da anlama, öðrenme ve algýlama kavramlarýnýn beyin biyokimyasýndaki geliþimi, içimizdeki gücün evrimleþme süreci içindeki organize davranýþýnýn bir sonucudur ve düþünme yeteneði kazanan insan, kendi ortamýnda, aslýnda yine kendi içindeki güçten kaynaklanan farklý güç biçimlerine yaþam hakký tanýmayacak bir mücadele etme güdüsüne sahiptir. Gücün kendisiyle savaþýmý, çok ilginçtir. Canlýlýk karakteri kazanan ve farklý þekillerde bu karakteri yansýtan yapýlanmalar, ayný içgüdüyle birbirlerine karþý mücadele etme ve savunma gereksinimi duymaktadýrlar. Bu, belki de geliþmenin anahtarýdýr! Ancak, canlýlýðýn temelini oluþturan bu Tanrýsal güç kavramý kaynaðýnýn, insanoðlunun yeterince algýlayamayacaðý boyutlarda olabileceði varsayýmýný gözardý edemeyiz.

Canlý varlýklar yaþama içgüdüsünü oluþtuklarý andan itibaren kendilerini dýþ dünya ile iletiþime olanak saðlayan bu Tanrýsal güç ile edinilen düþünsel yeteneklerin düzeyine göre, kendilerini bulunduklarý ortama uyum saðlamada belli bir iþbirliði oluþturmuþlardýr. Bu iþbirliði hem kendi iç dünyasý, hem de dýþ dünya ile iletiþim durumundadýr. Ýnsanoðlu, açýklayamadýðý olaylara da yine düþünce yetisiyle sýnýrlý olarak son verme eðilimi içine girmiþtir. Ama bu, asla bir son deðildir. Ateþe tapan, güneþi tanrýlaþtýran ve böylelikle çevresine egemen olma yolunda bu nesneleri kendisine simge olarak seçen de yine insanoðludur. Beyninin düþünme olanaklarýyla sýnýrlanan bu faktörlerin, belli bir geliþim sürecinde oynadýklarý imgesel ögeler, zaman içinde farklýlaþma eðilimi göstermiþtir. Zaman kavramýný bile açýklamakta çeþitli teoriler üreten insanoðlu sonuçta içinde hissettiði ancak bir türlü açýklayamadýðý bu Tanrýsal gücün kaynaðýný bulma eðilimindedir.

Gökyüzüne doðru baktýðýmýzda sayamayacaðýmýz kadar gök cisminin bulunduðunu ve evrenin bu gök cisimlerinin varlýðýna uygun bir ortam oluþturduðunu düþünürüz. Aslýnda atomik yapýnlanma da bir mikro-evren þeklindedir. Ýçinde yaþadýðýmýz evreni inceleyen insanýn evrenin derinliklerine ulaþmasýndaki isteminin gizi, içinde taþýdýðý Tanrýsal güçle bilim kelimesinin kullanýlmasý; bu çalýþmalarýn soyut ortama yönelmesinde ise dinsel yaklaþýmlarý benimsemesi, açýklanamamanýn açýklanmasý kavramýnýn doðal bir çatýþmasýný, getirmiþtir. Bilim, genel olarak belli gözlemlere dayanan güç arayýþýnýn bir faktörü, dinsel yaklaþým ise gücün varlýðýnýn baþtan kesin kez kabul edilmesi ilkelerine dayanmaktadýr. Binlerce yýl önceki insanoðlunun ateþe tapma içgüdüsü, þekil deðiþtirmiþ ve farklý boyutlarda ve insanoðlunun yaþadýðý ortamla olan uyumuna baðlý olarak yeniden biçimlenmiþtir. Ama yine binlerce yýl önceki insan, çevresini araþtýrmayý ve kendini geliþtirmeyi ihmal etmemiþtir. Bilimsel düþünen insanoðlunun Tanrýsal gücün varlýðýný araþtýrmada ortaya koyduðu yöntemler ile dinsel düþünen insanýn ayný gücü aramadaki yöntemleri birbirinden farklýlýklar içermektedir, ancak, her ikisi de Tanrýsal gücün varlýðýný aramada insanoðlunun ortak düþünce evrenini simgelemektedirler. Mikroskopla bir hücreyi araþtýran bilim insaný, bu hücrenin içinde yer alan mekanizmalarý açýkladýðýnda bir ölçüde Tanrýsal gücün ortaya konulmasý kavramýna çok küçük de olsa bir açýklýk kazandýrmaktadýr. Ne yazýk ki, canlý ortamýnda hangi mekanizmalarýn ne þekilde rol aldýðýný, tam anlamýyla bilemiyoruz. Örneðin, bir karaciðer hücresinin yapýsý konusunda kesin bir bilgimiz yok, üstelik bu hücrenin iþleyiþine müdahale edemiyoruz (ancak müdehale edebilmek için uðraþýyoruz). Bilebildiklerimiz yalnýzca bugüne kadar ortaya konulan basit mekanizma yaklaþýmlarý olmakta ve zaman akýþý içinde öngörülen yeni bulgularla bu mekanizmalarýn güçlendirilmesi ya da çürütülmesi, þeklinde olmaktadýr. Ýþte, karaciðerdeki yer alan bazý enzimlerin çalýþma mekanizmasýný ortaya koyabilen bir bilim insaný içimizdeki Tanrýsal gücün iþlevi hakkýnda çok küçük de olsa bir ayrýntýyý ortaya koyma içgüdüsünü sergilemektedir. Yaþlanma süreci konusunda bilgilerimiz henüz çok yetersiz. Ölümsüzlüðün peþindeki insanoðlu kendisini yaþlandýran ve kaçýnýlmaz sonun mekanizmasýný halen anlamaya çalýþýyor; çok uzun sürecek gibi görülen bir zaman süresince de bu anlamaya çalýþmak devam edeceðe benzemektedir. Canlý organizmasýndaki Tanrýsal gücü arayan insanoðlu, evrendeki oluþumlarý da arayarak bu gücün sýnýrlarýný keþfetmeye çalýþýyor. Bir yandan hücresel derinlikleri arayan, diðer yandan da evrensel boyutlarý çözmeye çalýþan insanýn henüz iþin çok baþýnda olduðu bir gerçektir. Bir hücreye mikroskopa baktýðýmýzda karþýmýza çýkan mikro-yapýlarýn derinliklerinde ne olduðunu bulma duygusu ile daha güçlü mikroskoplar yapýlmýþ ve daha derinlerde bambaþka yapýlanmalar olduðu saptanmýþtýr. Daha güçlü aygýtlar ile yapýlan çalýþmalar farklý yeni yapýlarý iþaret etmiþtir. elektron mikroskoplarý bugünkü insanoðlunun geliþtirdiði teknolojinin son aþamasýdýr, ancak bununla da ortaya hücre içindeki sýnýrlamanýn saptanmasýna ulaþýlamamýþtýr. Hücre içi derinlik ele alýndýðýnda buradan eksi sonsuza doðru uzanan bir yapýlanma olduðunu düþünebiliriz. Diðer taraftan teleskopla yapýlan incelemelerde bazý gök cisimlerini gözleyebilme olanaðýna sahibiz. Daha güçlü teleskoplar bize yeni gök cisimlerinin varlýðýný göstermektedir ve evrenin boyutlarý sürekli olarak geniþlemektedir. Teorik olarak da buradan artý sonsuza gidileceðini varsayabiliriz. ilgilidir. Ayný þekilde mikroskopu icat ederek kendi içindeki gücü somut bir görüntüye dönüþtürmek istemiþtir. Ancak ne yazýk ki, insanoðlu ilkel insan döneminde doðanýn varlýðýnda nasýl bir gücün egemen olduðunu kavrayamamýþsa, yine bugünkü varlýðýnda da ayný belirsizliði sürdüregelmektedir. Deðiþmeyen, yalnýzca meraktýr ve bu duygunun sürekli artan bir tempoda devam etmesidir. Bu merak sonucu insanoðlu, kendi yapýsýný incelemek için mikroskobu, gökyüzünü incelemek içinse teleskobu icad etmiþtir. Matematik ise, insanoðlunun somutlaþtýrdýðý ve birincil önemi taþýyan çok önemli bir olgudur. Matematiði geliþtiren insan bunu, hem kendi varlýðý, hem de içinde bulunduðu ortamý somutlaþtýrmak için kullanabilmektedir. Düþünsel yeti sonucunda elde ettiði verileri somutlaþtýrmaya yönelik yapýlan çalýþmalarda

Matematiði yüce bir bilim dalý olarak ortaya koyan insanoðlunun sýfýr noktasýný tanýmlamasý çok ilginçtir. Sýfýr noktasý, belki de matematik biliminin en önemli kavramýdýr ve düþünce evreninde son derece küçük bir boyutta olan insanoðlunun bulduðu en önemli sayýdýr. Bu sayý insanoðlunun Tanrýsal gücü aramada belki de ilkel bellek yapýsýndaki içgüdüsel kavramýnýn oluþturduðu bir baðlantýdýr. Kendi organizmasý içinde eksi sonsuza, organizmasý dýþýnda da artý sonsuza ulaþtýðýný düþündüðümüz insanoðlunun matematik bilimi içinde öngördüðü ve eksi sonsuzla artý sonsuzun kesiþtiði bir nokta vardýr. Bu da, sýfýr noktasýdýr.

Teknolojik geliþimini sürdürecek olan insanoðlu kendi hücreleri içinde gelecekte daha da derinlere ulaþacaktýr. Yeni aygýtlar geliþtirecek, mekanizmalar üretecek ve içindeki Tanrýsal gücü aramaya devam edecektir. Ancak, yine de bunlar içimizdeki derinliklerin sýnýrýna bizi ulaþtýrabilecek midir? Beynimizin kapasitesini sürekli artýrmaya çalýþan insanoðlunun uzayda yolculuðu baþlatabilmesi için yeni kuramlarý ve boyut farklýlýk teorilerini üretmesi de devam edecektir. Belki de ýþýk hýzýna ulaþýldýðýnda kütlesini sýfýra indiren sýnýrlamalar aþýlacaktýr. O an geldiðinde evrenin sýnýrýna ulaþmak mümkün olabilecek midir? Hayýr, çünkü eðer gerçekten bir sýnýr varsa onun ötesinde baþka boyutlarýn sýnýrlarý olacaðý olgusunu matematik ve fizik bilimleri bize öðretmiþtir. Dolayýsýyla, bu da bize insanoðlunun en büyük keþfi olan sýfýr noktasýnýn anlamýný yeniden düþünmemiz fýrsatýný vermektedir.

Bu durumda, benzer atomlarýn bir araya gelerek, örneðin bir kaya parçasýný oluþturmasý da ya da karaciðer organý þeklinde organize olmasýnýn anlamýný, bilinmeyen gücün Tanrýsal gücü aramada bilim ve teolojik yaklaþýmlarýn aslýnda ortak amaca yöneldiði fakat farklý yöntemleri seçtiðini görüyoruz. Ýnsanoðlunun bu anlamda bilinçlenmeye baþladýðý süreçten itibaren birbirleriyle sürekli kavga halinde olan bu iki yaklaþým, belki de aralarýndaki yöntem farklýlýðýný anlamsýzlýðýný bir türlü anlayamadan, gelecekteki süreçlerine devam edeceklerdir. Bu çatýþmanýn da yarar/zarar oranýnda nasýl bir dengeye ulaþacaðýný da kestirmeye gerek görmeyeceklerdir. Bu durumda, belki de sýfýr noktasýnýn önemi, gelecekte çok daha iyi anlaþýlacaktýr. bilincine ulaþmada evrensel düþünce sýnýrlarýnýn zorlanmasýný saðlamak yerine, teolojik kestirmeciliðin basite indirgediði algýlanmayý kabullenmek gibi birbirine zýt görülen olgularý tartýþmanýn ne gibi yararlarý olacaðýný, henüz bilemiyoruz.

Akýl vücud kadar saðlam deðildir. Zihin hastalýklarýnýn, tek baþlarýna, bütün diðer hastalýklarýn topundan fazla olduðu dikkate alýnmaða lâyýktýr. Ve dolup taþan týmarhaneler ise, buralara yerleþtirilmeðe muhtaç olanlarý alamýyacak kadar kalabalýktýr. Newyork devleti içinde yirmi ikide bir kiþi, C.W. Beerse göre, hayatýnýn herhangi bir devrinde, bir týmarhanede tedavi olunmak lâzýmdýr. Birleþik devletlerin hepsinde, akýl zâfýndan veya delilikten dolayý tedavi altýna alýnmýþ olanlarýn yekûnu, hastahanelerde tedavi edilen veremliler yekûnunden sekiz kere fazladýr.

Delilerin tedavi edildikleri müesseselere her yýl 68.000 kiþi kabul edilmektedir. Þayet müracaat ve kabuller bu hýzla devam edecek olursa bugün mekteblerde okumakta olan çocuklarla gençlerden takriben bir milyonu, günün birinde, zihin hastalýðýndan dolayý týmarhanelere alýnmak icab edecektir. 1932 senesinde, Amerikada devlete baðlý hastahanelerde 340.000 deli vardý. bundan baþka, 81.289 abtal ve saralý tedavi altýna alýnmýþ ve 10.951 tanesi de serbest gezmekte bulunmuþtu. Hususî hastahanelerde bakýlmakta olanlar bu istatistiðe dahil deðillerdir. memleketin heyeti umumiyesinde 500.000 zayýf akýllý mevcuddur.

Diðer taraftan, milli ijyen komitesi vasýtasiyle yapýlan teftiþler, umumî mekteblerde terbiye gören çocuklardan 400.000 tanesinin sýnýf derslerini takib edemiyecek derecede zekâsýz olduklarýný göstermiþtir. Hakikatte, zihin bozukluðuna tutulmuþ kimselerin sayýsý bundan çok fazladýr. Hastahanelere yatýrýlmamýþ yurttaþlardan yüz binlercesinin psikonöroza mübtelâ olduklarý tahmin edilmektedir.

Bu rakamlar, medenî insanlarýn þuurundaki zâfýn ne derece büyük ve gittikçe fazlalaþmakta olan bu zâf meselesinin de modern cemiyet için ne kadar ehemmiyetli olduðunu gösterir. Akýl hastalýklarý tehdid edici bir hal almaktadýr. Bunlar veremden, kanserden, kalb ve yürek hastalýklarýndan ve hattâ tifüsten, veba veya koleradan daha tehlikelidir. Bunlarýn tehlikesi yalnýz caniler sayýsýný çoðaltmasýnda . deðil, beyaz ýrklarý gittikçe daha fazla bozmasýndandýr. Caniler arasýnda milletin geri kýsmýndakinden fazla zayý akýllý veya deli yoktur. Vakýa hapishanelerde normal olmayan pek çok adamlar görüldüðü doðrudur. Fakat daha yukarýda iþaret ettiðimiz gibi canilerden bir kýsmý hapsedilmiþtir. Polisçe tutulup mahkemelerce ceza çarpýlmaða ses çýkarmayanlar da zaten kusurlulardýr. Zihin hastalýklarýna sýk rastlanýlmasý modern medeniyetin pek büyük bir hatasýdýr. Þüphe edilmemelidir ki yaþayýþ tarzýmýz zihin bozukluklarý tevlid etmektedir.

Demek ki modern tababet hakikaten insana has olan faaliyetlere herkesin sahib olmasýný temin edememiþtir. Zekâyý, bilinmeyen düþmanlarýna karþý müdafaa edece mevkide bulunmaktan uzaktýr. Bugünkü hekimlik zihin hastalýklarýnýn alâmetlerini ve akýl zâfýnýn çeþidlerini bilmekte ise de bu bozukluklarýn mahiyetinin tamamiyle cahildir; bu hastalýklarýn beynindeki bünyevî âfetlerden mi, yahud iç muhitin deðiþikliklerinden mi, yoksa iki sebebin her ikisinden mi gediðini bilmemektedir. Ýhtimal ki asabî ve pskiolojik faaliyetler, hem beynin hal ve vaziyetine ve hem de ankodrin guddelerince deveran cümlesinin içinde serbest býrakýlýp kanca dimað hücrelerine götürülen maddelere tâbi bulunmaktadýr. Bu guddelerdeki fonksiyonel ihtilâllerin, beynin anatomik âfetleri gibi, bir takým nevroz ve psikozlarý meydana getirdikleri þüphesizdir. Bu hâdiseleri tamamiyle bilsek bile pek ziyade ilerlemiþ olmayýz. Uzuvlarý fizyoloji izah ettiði gibi akýl patolojisinin anahtarý da psikolojidedir. Ancak, fizyoloji ilim, psikoloji ise ilim deðildir. Psikoloji henüz Claude Bernardýný veya Pasteurünü beklemektedir. Psikoloji henüz, cerrahlýðýn berberler ve þiminin de lavoisierden evvel simyacýlar elinde bulunduðu zamanki haldedir. Bilgilerinin kifayetsizliðinden dolayý modern psikolojileri ve bunlarýn usullerini itham etmemelidir. Cehlimizin asýl sebebi mevzuun sonsuz mürekkebliðidir. Âsab hücrelerinin, bunlarýn irtisam ve iþtirak liflerinin ve beyin ve dimaðdaki oluþlarýn bilinmez âlemine nüfuz etmemize imkân verecek tekniklere henüz malik deðiliz.

Schizophirénique alâmetlerele, meselâ, beyin kýþrýnýn bünyevî bozukluklarý arasýndaki sahih münasebetleri keþfetmek imkânsýzdýr. Kroepelinin ümidleri tahakkuk etmemiþtir. Belki de akýl teþevvüþlerinin mesafevî temerküzü mevcud bile deðildir. Bazý alâmetleri, hâdiselerdeki muvakkat teakubun intizamsýzlýklarýna ve fonksiyonel bir cümlenin asabî unsurlarý bakýmýndan zaman kýymetinin tahavvüllerine atfetmek kabildir. Bundan baþka, biliyoruz ki gerek Firengi Spirocheti ve gerek uyku hastalýðýnýn bilinmeyen unsuru tarafýndan bazý mýntakalarda ika olunan hücre tahribleri þahsiyette gayet mütebariz deðiþikliklere sebeb olmaktadýr. Bu bilgi müphem, gayri katî teþekkül halindedir. Bir akýl ijiyeninin geliþmesi için onun tamamlanmasýný ve zihin hastalýklarýnýn mahiyetinin belli olmasýný beklememek zarurîdir.

Zihin hastalýklarýnýn sebeblerini bilmek onlarýn mahiyetlerini bilmekten daha mühim olabilir ve bunlardan korunmamaýzý temin edebilirdi. Görünüþe göre akýl zâfý ve delilik endüstriyel medeniyet ve onun yaþama tarzýmýzda yapmýþ olduðu deðiþiklikler için vereceðimiz necat fidyesidir. Bundan baþka, akýl zâfý ve delilik, ekseriya, irsen intikal, ve eksriya asabî cümlenin esasen muvazeneli olmadýðý insan gruplarýnda tezahür etmektedir. Sinirli, acayip ve çok hassas çocuklar meydana getirmiþ olan ailelerde bir takým delilerin ve zayýf akýllýlarýn zuhur ettikleri görülmektedir. Bununla beraber zihin hastalýklarý, bunlardan þimdiye kadar masum bulunmuþ ailelerde de müþahede olunmaktadýr. Þu halde, akýl patolojisi üzerinde modern hayatýn nasýl müessir olduðunu araþtýrmak lâzýmdýr.

Halis kan köpek nesillerinde sinirliliðin arttýðý müþahede olunmaktadýr. Bunlar arasýnda, bazan, zayýf akýllý ve deli insanlara kýyas olunabilecek tipler görülmektedir. Bu hâdise, çok sunî þartlar içinde ve kurdlarla döðüþen çoban köpekleri olan cedlerininkinden büsbütün baþka gýdalarla büyütülmüþ hayvanlarda vukua gelmektedir.

Denilebilir ki hayatýn yeni þartlarý içinde, insanda olduðu gibi hayvanda da, bazý âmiller, asabî cümleyi zararlý bir þekilde tadile mütemayil görünmektedir. Fakat bu hâdisenin mekanizmasý hakkýnda sarih bir fikir edinmek için uzun ve derin tecrübeye ihtiyaç vardýr.

Akýl zâfýnýn ve deliliðin inkiþafýný kolaylaþtýran þartlar, daha çok hayatýn endiþeli, intizamsýz ve telâþlý, gýdanýn fazla kuvvetli veya çok zayýf, firenginin sýk, asabî cümlenin zaten sarsýlmýþ, ahlâk disiplininin yýkýlmýþ, benliðin, mesuliyetsizliðin, daðýnýklýðýn mutad olduðu ve tabiî ýstýfanýn da vuku bulmadýðý içtimaî topluklar da tezahür etmektedir. Bu âmillerle psikozun zuhuru arasýnda, muhakkak ki, bazý münasebetler vardýr. Bugünkü yaþayýþýmýzda henüz bizim için gizli olan esaslý bir kötülük mevcuddur. Yarattýðýmýz yeni hayat þartlarý içinde tamamiyle kendimize hâs faaliyetlerimiz fena ve eksik bir þekilde inkiþaf etmektedir. Denilebilir ik modern medeniyetin harikalarý arasýnda insanýn þahsiyete eriyip kaybolmaða mütemayildir.

Ýnsaný bütün maddî varlýðýndan koparacak olan ölüm hâdisesi, insanýn düþünmek dahi istemediði bir kâbus, onu görünüþte bütün sevdiklerinden ayýran bir yok oluþtur. Halbuki insanýn yaratýlýþýnda sonsuz bir yaþama arzusu bulunmakta ve bunun gereði olarak ölümsüzlüðü istemektedir. Günümüzde ölüm olayý bilimsel araþtýrma alanýna girmiþ bulunuyor. Konu, çok sayýda bilim adamý tarafýndan inceleniyor. Deðiþik metotlarla ölümün sýrrýna eriþilmeye, ardýndaki gerçeklere ulaþýlmaya ve ölümden sonraki bir hayatýn ihtimalleri ortaya konmaya çalýþýlýyor. Bu çalýþmalar ölüm sonrasý hayatýn varlýðý üzerine sondaj anlamýna gelmektedir.

Ýnsanýn fizikî bedeni gerçekte trilyonlarca hücrenin düzenli ve uyumlu bir organizasyonudur. Ýnsan bedeninde her an milyonlarca eski hücre ölür ve yenileri ortaya çýkar. Gençlikte beden, kaybettiði nisbette yeni hücre üretebilir. Ancak, ileri yaþlarda bedenin hücre sayýsýnda azalma baþlar. Beyin hücreleri belirli bir yaþtan sonra yenilenemez. Daha ileri yaþlarda kaybedilen hücre miktarý gitgide artar ve saðlam hücre sayýsý azalýr. Böylece hayat yavaþ yavaþ dengesini kaybeder. Gelir-gider dengesinin bozulmasýyla bedenin ahengi ve nizâmý bozulmaya yüz tutar, ister istemez ölüm ufukta görünür.

Ölümün Belirtileri ve Gerçekleþmesi
Bir organizma için ve özellikle en karmaþýk organizmalardan biri olan insan bedeni için ölüm anýnýn tam olarak tespiti tartýþmalý bir durumdur. Ölüm anýnýn tam ve kesin tespiti için deðiþik metotlar uygulanýyor. Ölen bir kiþide klâsik olarak bir takým belirtilerin olduðu kabul ediliyor. Ölümle ilgili araþtýrmalarýn ifade ettiði ölüm öncesinde bir can çekiþme devresi vardýr. Ani ölümlerde bu safha kýsa, kronik hastalýklarla ölümlerde ise saatlerce ve hattâ günlerce sürebilmektedir. Ölüm belirtilerinin baþlýcalarý þöyledir: Deri solgunlaþýr ve esnekliðini kaybeder. Gözde, retinanýn damarlarýnda kan dolaþýmýnýn durduðu görülür. Kaslar gerilimlerini kaybeder ve þiþkin kýsýmlar gittikçe yassýlaþýr. Solunum durur. Nabýz kaybolur. Ceset git gide soðuyarak çevre ýsýsý derecesine düþmeye baþlar. Ölümden 2-3 saat sonra kas liflerinin katýlaþmasý sebebiyle de ölüm sertliði baþlar.

Bütün bu belirtilere raðmen ölüm anýnýn kesin olarak tespiti imkânsýz görünüyor. "Yalancý ölüm" olaylarýnýn dýþýnda öldüðü kabul edilen bir çok kiþinin, bir süre sonra dirildiði biliniyor. Lyall Watson'ýn Ölüm Yanýlgýsý adlý kitabýnda aktardýðý bilgiye göre, Deneysel Reanimasyon Fizyolojisi Lâboratuarý'nýn ölüm tarifi þöyledir: "Þuur, refleksler, solunum ve kalb atýþlarý gibi bütün hayat belirtilerinin son bulduðu, ama bir bütün olarak organizmanýn henüz ölmediði, dokulardaki metobolik süreçlerin devam ettiði ve belirli þartlar altýnda bütün fonksiyonlarýn yeniden baþlatýlacaðý bir durum.."

Sözünü ettiðimiz bu belirtiler aslýnda ölümün sadece dýþ görünüþü ve fizikî seviyedeki anlatýmýdýr. Ancak gerçekte, ölüm anýnda bu dýþ görünüþün dýþýnda, fizik bedenden ayrý olarak birtakým ilginç, karmaþýk ve henüz bir çok noktasý açýklanmayý bekleyen hâdise ve deðiþimler de yer almaktadýr.

Ýkinci Beden Kavramý
Ýngiltere'deki Southampton Hastanesi bilim adamlarý, ölümün hemen öncesinde yaþanan hâdiseler üzerine yaptýklarý araþtýrmada, klinik olarak ölü kabul edilen kiþilerin pek çok duyguyu yaþadýklarýný tespit ettiler. Beynin fonksiyonlarýný yitirmesinin ardýndan, yani hastanýn klinik olarak ölü kabul edildiði dönemde, yaygýn anlayýþýn aksine, hastalarýn çeþitli hisleri bulunduðuna dikkat çeken bilim adamlarý, bunlarýn baþýnda mutluluk gibi duygularýn geldiðini belirtiyorlar. Bilim adamlarýna göre, bu çeþit hastalar ayrýca zamanýn aktýðýný anlayabiliyor ve ýþýðý algýlayabiliyorlar. Southampton Hastanesi'nden Dr. Sam Qarniea ve Dr. Peter Fenwick'in yaptýðý araþtýrmada, ölümün eþiðinden dönmüþ 63 kalp hastasýyla yapýlan röportajlardan faydalanýldý. Dördü klinik olarak ölü kabul edilen hayata dönmüþ 63 hastayla konuþtuklarýný belirten araþtýrmacýlardan Dr. Fenwick, "Akýl ve beyni birbirinden baðýmsýz deðerlendirmek mümkünse, bu ölüm sonrasýnda þuurun uyanýk kaldýðý sorusunu gündeme getiriyor." diye konuþtu. Bu araþtýrmanýn neticeleri bütün dünyada yeni tartýþmalarý da beraberinde getirmektedir.

Modern týbbýn öldü gözüyle baktýðý altý kiþi, beyin fonksiyonlarýnýn çalýþmaz olarak tarif edildiði sýrada; önce çok parlak bir ýþýk hüzmesi gördüklerini, daha sonra ise tarifi çok güç, mutlu ve huzurlu bir dünyaya girdiklerini söylediler. Uzmanlar, birbirlerinden habersiz olarak yapýlan araþtýrma sýrasýnda altý kiþinin de ayný ifadeyi kullanmasýnýn gözardý edilemeyeceðini belirttiler.

Ölümü þuurlu bir þekilde deðerlendirmenin dýþýnda, ani ölümcül kazalara uðrayan kiþiler ise, kaza anýnda kendilerini çok rahat ve huzurlu hissettiklerini söylüyorlar. Lyall Watson, 'Ölüm Yanýlgýsý' adlý kitabýnda böyle anlarda, geçmiþteki anýlarýn canlandýðýný ve insanýn bütün hayatýnýn bir film þeridi gibi gözünün önünden geçtiðinden söz eder. Watson tespitlerini þöyle sürdürüyor: "Anýlar, yerlerini son derece mistik bir ruh hâline býrakarak yok olmaktadýr. Komaya giren hastabakýcý, vecd içinde Tac Mahal'in bir resmini seyretmekte olduðunu hatýrlamakta; uçuruma yuvarlanan bir daðcý ise, anýlarýný þöyle anlatmaktadýr: 'Bedenim kayalara çarparak ezilip parçalanýyordu, ancak þuurum bu fizikî yara ve acýlardan bütünüyle baðýmsýzdý, onlarý hissetmiyordu bile."

Ýnsanlar görünen fizik bedeni dýþýnda görünmeyen ve öldükten sonra da varlýðýný sürdüren baþka bir bedeninin varlýðýný hep hissetmiþlerdir. Þimdi ise bir çok araþtýrmacý ve uzman kiþi de, ikinci bedenin varlýðýndan söz etmeye baþlamýþlardýr. Bu bedene "astral" "eterik", "duble" gibi adlar takýldýðýný görüyoruz.

Bir kýsým bilim adamlarý tarafýndan önceleri üzerinde pek durulmayan ikinci beden kavramý; günümüzde bilimsel olarak belirlenmiþ ve fotograflarý bile çekilebilmiþtir. Uzun yýllardýr araþtýrmacýlar, yüksek frekanslý elektrik akýmýna yerleþtirilen insan bedeninden yayýlan parlak ýþýðý araþtýrýyorlardý. Canlýlarda bir tür "kalýp enerji"nin, baþka bir deyiþle bir tür "enerji beden"in varlýðýna iliþkin bazý deliller elde edilmiþti. Neydi bu enerji beden? Nereden kaynaklanýyordu?

Madde ve Enerji Ýliþkisi
Ýzafiyet Teoremi, madde hakkýndaki görüþlerimizi çok derinden sarsarak deðiþtirmiþtir. Kütlenin yalnýzca enerjinin bir beliriþ biçimi olduðunu ortaya koymuþtur. Öte yandan enerji ise, aktivite, süreç ve hareketlilik ile ilgili olan bir çokluktur. Bir parçacýk kütlesinin belirli bir enerjiye eþdeðer olmasý, söz konusu parçacýðýn statik bir nesne olarak algýlanamýyacaðý sonucunu doðurmaktadýr. Buna göre bir parçacýðýn kütlesi dinamik bir varlýk, yani enerji sürecinin kendisini dýþa vurmasý ise, "kütle" biçiminde olacaktýr.

Son yýllarda yapýlmýþ olan yüksek enerji daðýlma deneyleri bize, parçacýk dünyasýnýn dinamik ve sürekli olarak deðiþen yapýsýný çok çarpýcý bir biçimde göstermiþtir. Bu deneyler sonucu, maddenin tamamen deðiþken bir varlýk olduðu ortaya çýkmýþtýr. Buna göre bütün parçacýklar, baþka parçacýklara dönüþtürülebilmektedirler. Parçacýklar enerjiden oluþturulabilirler, ya da tamamen enerjiye dönüþtürülebilirler. Ýçinde bulunduðumuz dünyada, "temel parçacýk", "maddî öz" ya da "yalýtýlmýþ nesne" gibi klâsik kavramlar artýk mânâlalarýný kaybetmiþlerdir. Böylece evrenin bütünü, birbirinden sýyrýlamayan ve baðýmsýz olarak varolamayan enerji olaylarýnýn olaðanüstü bir dokusu olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Kütlenin bir enerji þeklinden ibaret olduðunun anlaþýlmasýyla, modern fizik; kütlenin sabit bir vücuda sahip maddî cisimcik anlayýþýndan sýyrýlýyor, ve atomlar maddenin özü ve temeli deðil, "enerji hüzmeleri" olarak görülmeye baþlanýyordu. Enerji ise, hareket ve faaliyetle ilgili bir kavramdý.

Kuvvet ve madde ise, parçacýk olarak adlandýrdýðýmýz dinamik olay ve yapýlarýn çeþitli varsayýmlarý ile ortaya çýkmaktadýr. Ve bunlar birbirlerinden ayrý deðildir. Onlarý daha çok ayný hakikatýn farklý tezahür biçimleri olarak düþünmek daha doðru olur.

Kütlenin esasen enerjinin bir biçiminden baþka bir þey olmadýðýnýn keþfedilmesi yanýnda enerjiye seyrek bir madde nazarýyla bakýldý. Artýk modern fizikte kütle, maddî bir öz ile baðlý tutulmamakta ve bundan dolayý da parçacýklarýn temel bir "maddeden" oluþmadýklarý kabul edilmektedir. Artýk parçacýklarýn bir enerji demeti olarak algýlanmasýna baþlanmýþtýr. Fakat enerji, faaliyetle ya da süreçle iliþkili olduðundan, neticede atomaltý parçacýklarýn mahiyet olarak dinamik olduðu düþünülmeye baþlanmýþtýr.

Bu dinamik kalýplar, veya "enerji demetleri" maddeyi meydana getiren ve ona makroskopik açýdan sert bir görünüm saðlayan saðlam nükleer, atomik ve moleküler yapýlarý oluþturmaktadýrlar. Böylece biz de, maddenin bir takým maddî özlerden meydana geldiði gibi hatalý bir sonuca varmaktayýz.

Ýnsanoðlunun nesiller boyu, deneme-yanýlma yoluyla doðruyu bulma gayretleri, herþeyin mahiyetini öðrenme arzusu, bilimin sýnýrýný ýþýnlardan da öteye vardýrmýþ ve metafiziði bilimin gündemine sokmuþtur. Âlemin bilimini yapmak, iþleyiþ prensiplerini ortaya koymak, Allah'ýn insanlara bahþettiði merak etme, yorumlama ve araþtýrma kabiliyeti sayesinde bugün bilim, bilinmeyenlerin sýnýrlarýný zorlamaktadýr. Bilimin giderek inceleþmesi ve ilerlemesi, araþtýrmacýlarý maddeden öte varlýklarý keþfetme ve yapýsýný sorgulama aþamasýna vardýrmýþtýr.

Tabiatýn derinliklerine inildikçe, enerji denen, mekânda yeri olmayan ve zaman boyutunun dýþýnda kalan ýþýn türü yapýlarý incelemeye aldýðýmýzda, alýþageldiðimiz bilimsellik çerçevesindeki kavram ve tasarýmlarý iptal etmek gerekir. Çevremizin sahip olduðu boyutlarýn ötesine doðru gidildiðinde, mekanistik kavramlarýn geçerliliklerini yitirdiði ve yerlerini "organik" kavramlara terkettiði görüldü. Bu yeni kavramlar ise, manevî temelli özellikler ile dikkatleri çekmektedir.

Kirlian Fotograf Tekniði
Varlýklarýn sadece görünen maddî yanlarýndan ibaret olmadýðýný, madde ve enerji perdesinin arkasýnda daha nice esrar saklandýðýný bu yöndeki geliþmeler bize söylemektedir. Bu geliþmelerden birisi canlýlarda bir de enerji bedenin varlýðýný ortaya çýkaran ilginç bir olay, 1940'lý yýllarda yaþandý. Eski Sovyetler Birliði araþtýrmacýlarýndan Semyon ve eþi Valentila Kirlian'lar, yüksek frekans alaný içindeki canlý organizmalar üzerinde bir fotograf tekniði geliþtirdi. Kirlian ekibi yýllar süren çalýþmalarýn sonucunda, insan, hayvan, bitki ve bütün canlýlarý kuþatan bu enerji alanýnýn fotograflarýný çekmeyi baþardýlar. Bu icatlarý, hastahanede yaptýklarý bir gözlem sayesinde olmuþtu. Bir hasta üzerinde uygulanan þok tedavisi sýrasýnda cam elektrotlar aracýlýðýyla hastanýn cildi üzerinde þerare atlýyordu. Bundan ilham alarak, Semyon Kirlian, cihazý evinde kurarak ilk denemeyi kendi üzerinde yaptý. Deneme sýrasýnda hafif bir elektrik þoku ile birlikte mavi bir þerare görmüþ, fotograf filmini banyo ettiði zaman da, parmaðýnýn silüetini elde etmiþti. Parmaðýndan çýkan alev alev ýþýmalar bu ilk fotografta açýkça görülüyordu.

Bu tekniðe, mucitlerinin isimlerine atfen "Kirlian Fotografçýlýðý Tekniði" deniyor. Kirlian Kamerasý, Rusya'daki bir çok üniversitede hayli ilgi gördü. 1968'de V. Inyushin, W. Grisshchenko, N. Vorobev, N. Shoinki, N. Federova ve F. Gibadulin adlý doktorlar, ortak bir bildiride þöyle demiþlerdi: "Bütün canlýlarýn, sadece atom ve moleküllerden yapýlmýþ bir fizik bedenleri deðil, ayný zamanda bir de bunun kopyasý olan enerji bedenleri vardýr." Bu ikinci bedene; "Biyoplazmik Beden" adýný vermiþlerdi.

Biyoplazmik Beden ve Canlýlýk
Bitkiler üzerinde yapýlan çalýþmalarda; solgun, kurumak üzere bulunan bir yaprak ile dalýndan yeni koparýlan bir yapraðýn çevreye yaydýklarý ýþýma arasýnda büyük fark olduðu gözlenmiþtir. Dalýndan yeni koparýlan bir yapraðýn arka arkaya çekilen fotograflarýnda, ýþýmalarýn sürekli olduðu ve deðiþtiði görülmektedir. Ölü yaprakta ise hiçbir ýþýma bulunmamaktadýr. Yani canlýlýðýn yok olmasýyla bu ýþýma da, ona baðýmlý olarak yavaþ yavaþ yok olmaktadýr. Bir kýsmý koparýlan yapraðýn çekilen fotograflarýnda ise kopan kýsým tam olarak görülmekte, ancak bir süre sonra bu kýsma ait enerjik alan kaybolmaktadýr. Canlýlar yavaþ yavaþ ölürken, biyoplazmik bedenin kývýlcým ve alevleri dýþa doðru fýrlamakta ve sonra kaybolmaktadýr.

Her þey çift yaratýldýðýndan, fizik bedenimizin ikizinin, Ýslâmî literatürde "misâlî beden" olduðu belirtilir. Kirlian fotograf tekniði ile tespit edilebildiði anlaþýlan misalî bedenin, daha baþka birçok isimle de anýldýðýný görüyoruz. "Gýlâf-ý nurani", "lâtife-i seyyâle", "esirî beden", "enerji beden", "ikinci beden", "perisperi", "duble", "astral vücut." Ýkinci bedenin ayný zamanda ruha kýlýf ve elbise vazifesi gördüðü bildirilmektedir. Vefattan sonra da ruh, Ýlâhî hikmet gereði maddî kýlýfý olan cesedi atar ama, misâlî bedeni çýkarýp atmasýna izin verilmez.

"Rusya'da Tanrýya Dönüþ" adlý kitapta bu meselelerle alâkalý uzun açýklamalar vardýr. Meselâ bir grup doktor þöyle demektedir: "Bütün canlýlarýn atom ve moleküllerden yapýlmýþ fizikî bedenlerinin yanýsýra, bir de bunun kopyasý enerji bedenleri vardýr..."

Amerikalý doktor Watters, yaptýðý bir deneyde elli kadar çekirgeyi eterli pamuklara sarýp, öleceklerini tahmin ettiði andan itibaren odaya su buharý salarak fotograflarýný çekti. Neticede öldükleri anlaþýlan 13 çekirgenin hayallerinin tespit edildiði görüldü.

Sovyetler Biriliði'nde beden dýþý seyahat yapabilen yogiler üzerinde çalýþýlmaktadýr. Ýnsanlar kriz, koma veya trans halinde ve anestezik tesir altýnda enerji bedenlerini kendiliklerinden dýþarý atabilmekte, ruhlarý enerji bedenleri ile temessül etmektedir.

Temessül, herhangi bir keyfiyette görünme demektir. Melekler de, cinler de temessül edebilir. Ýnsan düþüncesi de temessül ettiðinden Ted Serios (1960'lý yýllar) isimli bir Amerikalý, fotograf makinesi objektifine konsantre olarak baktýðýnda, beynindeki düþüncenin kameradaki filme nakþedildiðini görmüþtür.

Evet, mücerret eþya fizik evrene tesir ediyor. Ve gün geçtikçe bunun delilleri artýyor. Rüyalarda hakikatler, kabirde ameller temessül eder. Ruh ise, ona kýlýf olan misâlî bedeniyle temessül edince, kendisine (yani o þahsýn maddî bedenine) benzediðini görürüz. Rüyada maddî bedenimizin istirahata çekilmesiyle ilginç bir mekanizma, misâlî bedenin cesetle baðýntýsýný koparmadan "misâl âlemi"ne götürür. Misâlî vücud zamansýz ve mekânsýz âlemde nice faaliyetlerde bulunur ve nice þahýslarla (fakat onlarýn duble bedenleri ile) buluþur. Ölüm olayýnda ise misâlî vücut hiçbir baðýntý kalmamak üzere cesetten ayrýlýr. Yeni "bedensiz ruh"; "Berzah" âlemine uçarak yeni hayatýna baþlar.

Durugörü Medyumluðu ve Ýnsan Aurasý
Nice sýrlarýn düðümlendiði ve kâinatýn hizmetine verildiði insanoðlunun herbir ferdi de farklý bir âlemdir esasen. Ýnsanlar ortak özelliklere mâlik olsa da bazýlarýnda deðiþik bir ruh hassasiyetinin olaðanüstü geliþmiþ olduðunu görürüz. Bu hassasiyet bazýlarýnda kendini "durugörü" kabiliyeti þeklinde ortaya koymaktadýr. Bu þahýslar bizim göremediðimiz bazý þeyleri gündüz, gözü uyanýk halde veya trans hâline geçerek görebilirler. Enerji âlemini misâlî bedenleri müþahade için yaratýlmýþ olan ve rüyada kullandýðýmýz "ikinci gözler", normal hayatta da kullanabilmektedir. Bu þahýslar, insanlarýn çevrelerinde renkli bir aura müþahede ettiklerini söylerler ve auranýn hastalýk ve sýkýntýlý durumlarda renk deðiþtirdiðini, farklýlaþtýðýný belirtirler. Hattâ bu auradan insanýn kiþilik yapýsýný ve karekterini dahi anlayabilmektedirler.

Bu tür hassas kiþilerin ölmek üzere olan insanlar üzerinde yaptýklarý gözlemlerden ise son derece ilginç ve açýklayýcý sonuçlar çýkmaktadýr. Bunlarýn gördüklerinin incelenmesi ve deðerlendirilmesi gerekmektedir. Gözlemlerden çýkan sonuçlara göre, normalde canlýlarda var olan ve kendisini aura þeklinde gösteren enerjik beden, ölüm anýnda fizik bedenden ayrýlmakta ve beden dýþýnda þuurlu bir þekilde hareket edebilmektedir. Âdeta fizik bedenin ölmesiyle ikinci beden, hayatiyet kazanmaktadýr.

Davis'in Gözlemleri
Ünlü Amerikalý durugörü uzmaný Andrew J. Davis'in bir kadýnýn ölümü ile ilgili gözlemi þöyledir: "Kadýnda, canýn çýkýþ sýrasýnda bedeninin beyin kýsmýnda meydana gelen ve her an artmakta olan güçlü bir yoðunlaþma beliriyordu. Yoðunlaþan bu þey, çýrpýnmalar azaldýkça ve bedendeki sarýlýk arttýkça, parlak ve ýþýk saçan bir hâl alýyordu. Can çekiþme sýrasýnda görülen bu çýrpýnýþlarýn çekilen acý ile herhangi bir ilgisi olmayýp, ruh tarafýndan hissedilmezler. Bunlar tamamýyla organik olan birtakým hareketlerdir. Ölüm aný yaklaþtýkça bedenin organlarý, boþalan torbalar gibi birer birer yataða seriliyor, buna karþýlýk hastadan ayrý olarak, esirî (ruhî) bir bedenin oluþumu tamamlanýyordu. Can çekiþen hastadan ilk kurtulan, esirî bedenin baþ kýsmý oldu ve yavaþ yavaþ diðer kýsýmlarý da ayrýlarak tam ruhî bir beden olarak kadýnýn baþucunda ayakta durdu. Bu iki bedeni birbirine göbeklerinden, 'hayat baðý' dediðimiz parlak bir kordon baðlýyordu. Bu kordon kopunca bir parçasý cesette kaldý. Herhalde cesedin derhal bozulmasýný engelleyen budur. Kadýnýn ruhî bedenî serbestliðe yavaþ yavaþ alýþtý ve birdenbire ne yapacaðýný kestirmiþ gibi harekete geçerek evden çýktý.'

Yalnýzca bir örneðini almakla yetindiðimiz böylesi gözlemlerin müþterek özellikleri, ölen kiþinin bedeninden çýkan bulutumsu görüntüde ve bedene benzer bir nesnenin, bedene mânevî ýþýn türü bir kordonla baðlý olmasý ve kordonun kopmasýyla bu bedenin nereye gideceðini biliyormuþcasýna yolunda gitmesi þeklinde sýralanmaktadýr.

Bu geliþmelerin ortak noktasý, bedenimizin bütün organlarýna tesir eden; onu canlý, þuurlu ve fonksiyonlu hâle getiren ruh ve misalî bedenin varlýðýnýn, bilim aynasýnda daha iyi görülmesidir. Ölüm denen olayýn ikinci bedenin cesetten sýyrýlmasýndan baþka bir þey olmadýðý, yokluða ve hiçliðe yürümek deðil, herkesin bir bir toplandýðý yeni bir dünyaya geçiþ köprüsü olduðu daha iyi anlaþýlmaya baþlanmýþtýr.

Depresyona etki eden olaylar arasýnda aldatmanýn zannedilenden daha büyük yeri vardýr. Hatta depresyona sebep olan en önemli olaylarýn baþýnda cinsel sadakatsizliðin geldiðini söyleyebiliriz. Ondan sonra ise eþin ölümü gelmektedir. Yani eþin aldatmasý, onun ölümünden daha çok psikolojik yaralanmaya neden olmaktadýr. Aldatýlýp da depresyona girmeyen az sayýda insan vardýr. Eþinin baþka birine ilgi duyduðunu ya da kendisini aldattýðýný öðrenen kiþi, çok öfkelenir, kendini deðersiz ve sevgiye layýk olmayan biri gibi hisseder. Bu ruh hali, onun misilleme yapmasýna neden olabilmektedir. Cinsel aldatma yaþayan kiþilerin en çok yaptýklarý hata budur. Aldatýlan kiþinin “Madem sen beni aldattýn, ben de seni aldatýrým” düþüncesiyle hareket etmesi, yanlýþý düzeltmek deðil, bilakis baþka bir yanlýþ daha yapmaktýr. Geleneksel aile yapýmýzda aldatýlan kiþinin, ki bu genellikle kadýndýr, bu þekilde intikam aldýðý pek görülmez.

Genelde kadýnlarýmýz aldatmaya karþý duygularýný bastýrýr ve olayý sineye çeker ya da evliliði bitirirler. Erkeðin piþman olduðu ve evliliðin sürdüðü durumlarda bile, kadýn, kendisini beðenilmez hisseder ve eþinin diðer kadýnda ne bulduðunu sorgular.

Aldatma için sevgi azalmasý, yani kiþinin eþine eskisi gibi ilgi duymamasý bir bahane olarak dile getirilebilir. Eþini aldatan birçok erkek, “Ben artýk sana karþý bir þey hissetmiyorum, onu seviyorum” gerekçesiyle hareket eder. Halbuki sevgi deðiþkendir, bir dönem hayat arkadaþýna karþý bir þey hissetmemek, ömür boyu bu þekilde hissedilecek anlamýna gelmez. Ayrýca insanýn hoþlandýðý kiþiye yönelmesi, yani “Çýkarýma olan þey iyidir, doðrudur” düþüncesiyle hareket etmesi, bir anlamda çocukluktur.

Zevklerinin peþinde koþan insan olgunlaþmamýþtýr ve mutlu olamaz. Ýnsan gerçek mutluluða eriþtirecek olan soyut ideallerinin gerçekleþmesidir. Somut ve gündelik zevklerin yaný sýra, soyut idealleri de dikkate alarak yaþayan insan, hata yapsa da bundan piþman olur. Bu nedenle evlenecek kiþilerin hayat felsefelerinin, kültürlerinin ve hayat piramitlerindeki ideallerin birbiriyle örtüþmesi çok önemlidir.

Yaþam felsefesi sadece dünyevi zevklere odaklý insanlarýn evliliklerinde aldatmalara daha çok rastlanýlýr. Bu tür evliliklerde iþ hayatý ve bireysel zevkler ailenin önündedir. Kýrklý yaþlara doðru biraz da maddi birikime ve çevreye sahip olununca “Dünyaya bir daha mý geleceðim, bir çiçekle bahar olmaz” düþüncesiyle cinsel zevkin peþine düþülür. Daha çok erkeklerde görülen bu tip davranýþlarýn sonucunda, kadýnýn tepkisine göre, evlilik ya devam ediyor ya da biter. Halbuki insan, evliliðin sadece cinsel beraberlik anlamýna gelmediðini, kutsal bir yönünün olduðunu da düþünüyorsa zaten aldatmaya yönelmez. Zaaflarýna yenilip buna yönelse bile, hata yaptýðýný anlayýp evliliðini kurtarmak için kendini yeniden toparlar.

Özgüven önemli bir kiþisel özelliktir; yaþamla baþ etmemizi ve sorunlarla gerçekçi bir þekilde mücadele etmemizi saðlar ve zorluklara dayanmamýzý kolaylaþtýrýr. Özgüven kazanma süreci, yaþamýn önemli zorluklarý ile baþa çýkma gücüne sahip ve mutlu olmaya layýk bir kiþi olma deneyimidir.

Özgüven önemli bir kiþisel özelliktir; yaþamla baþ etmemizi ve sorunlarla gerçekçi bir þekilde mücadele etmemizi saðlar ve zorluklara dayanmamýzý kolaylaþtýrýr. Özgüven kazanma süreci, yaþamýn önemli zorluklarý ile baþa çýkma gücüne sahip ve mutlu olmaya layýk bir kiþi olma deneyimidir.

Özgüven insana güç verir, enerjisini artýrýr ve daha fazla çaba göstermeye özendirir. Baþarý için ilham kaynaðýdýr. Baþarýlarýmýzla gurur duymamýzý ve onlardan keyif almamýzý saðlar.

Bizim yaklaþýmýmýza baðlý olarak baþka insanlar ve dýþýmýzdaki olaylar özgüvenimizi yükseltebilir ya da bitirebilirler. Yaþama özgüvenli bir þekilde yaklaþmak ve bunu sürdürmek önemlidir. Ancak, aþýrý bir güven duygusu ile hareket ederek kendimizi ve diðer insanlarý tedirgin etme riskini de almamak gerekir.

Özgüvenimiz olmadýðýnda iþleri yapabilme yeteneðimizden emin olamayýz. Gerekli beceriye ve deneyime sahip olduðumuzu bildiðimiz halde daha önce hiç yapmadýðýmýz bir iþle karþýlaþtýðýmýzda endiþeleniriz. Birçok durumda, özellikle karar vermemiz, inisiyatif kullanmamýz veya yeni insanlarý iþin içine katmamýz gereken durumlarda rahatsýz ve huzursuz oluruz.

Buna karþýn, aþýrý bir güven duygusu içinde davrandýðýmýzda; sýnýrlarýmýz olduðunu kabul etmek istemeyiz, yeteneklerimiz hakkýnda gerçekçi olmayan düþüncelere kapýlýrýz. Üzerimize aþýrý iþ yükü alýrýz, böylece her zaman iyi iþ yapamayýz. En iyiyi bizim bildiðimizi düþünürüz, önerileri göz ardý ederiz, bize yardým etmek isteyenleri de genellikle reddederiz.

Olmasý gereken düzeyde bir özgüvene sahip bulunduðumuzda ise; en iyi için çaba göstereceðimizi ve kabul edilebilir bir sonuç ortaya koyacaðýmýzý bilerek iþleri ele alýrýz. Bir iþi yapamadýðýmýzda mazeret üretmek yerine yeniden denemeye baþlarýz. Ýlk seferinde tümüyle doðru olarak anlamadýðýmýz ya da yapamadýðýmýz bir iþin dünyanýn sonu anlamýna gelmediðini biliriz. Hatalarýmýzý dert etmek yerine onlardan ders almasýný becerebiliriz. Bir çok durumla ve sorunla daha iyi baþ edebiliriz.

Özgüven hedeflerimizin peþinden giderken bize güç verir. Baþarýlarýmýzla doyum ve rahatlýk hissetmemize izin verir. Özgüvenimizin güçlü olmasý durumunda baþarý bize doðal ve doðru gelir.

Birçoðumuz, belirli zamanlarda, belirli insanlarla ve belirli durumlarda kendimizi güvenli hissederken bazý durumlarda, zamanlarda ve bazý insanlarýn karþýsýnda özgüvenimizi yitiririz. Kendimize olan güven duygumuzu nelerin etkilediðini doðru anlamamýz gerekir.

Bunun için þu sorularý kendimize sormalýyýz ve dürüst cevaplar vermeliyiz.

• Kendimize en çok güvendiðimiz zamanlar hangileridir? Yeteneklerimizden emin olduðumuz ve kendimizi en rahat hissettiðimiz durumlar nelerdir?
• Karþýsýnda özgüvenimizin en yüksek olduðunu düþündüðümüz insanlar kimlerdir? Niçin?
• Onlar, bize özgüvenimizi artýracak ne söylüyorlar veya ne yapýyorlar?
• Ne zaman kendimize olan güvenimizin en düþük olduðunu hissediyoruz?
• Özgüvenimizi azaltanlar nelerdir? Hangi insanlar ve hangi durumlar bizim kendimizi güvensiz hissetmemize neden oluyor? Söylenen ya da yapýlanlar nelerdir?

Bu sorulara cevap verirken hazýr olmadýðýnýz yeni durumlardan ya da kýyafetinizin ve dýþ görünümünüzün iyi olduðu zamanlardan söz edebilirsiniz. Özgüven, çoðunlukla, kendimizi nasýl hazýrladýðýmýz ve kendimizi nasýl gördüðümüz ile ilgilidir. Özgüven gelip giden, azalýp artan bir duygudur. Bazý günler kendimizi diðer günlere göre daha güvenli ve güçlü hissederiz. Bazý günlerde de kendimizi arkadaþlarýmýzýn yanýnda yetersiz hissederiz veya kendi yeteneklerimizi sürekli olarak onlarýnki ile kýyasladýðýmýz durumlar yaþarýz.

Özgüvenimizin zayýfladýðý durumlarda yapabileceðimiz ilk iþ, hiç kimsenin mükemmel olmadýðýný kabul etmektir. Belki, baþka insanlarýn sizin sahip olmadýðýnýz becerileri vardýr. Ancak, siz de büyük olasýlýkla onlarýn yapamadýðý bazý þeyleri yapabiliyorsunuz.

Özellikle, onlarla rekabet edebileceðiniz alanlarda kendi yeteneklerinizi geliþtirmeye odaklanýn. Tüm yapabileceklerinizi aklýnýza getirin, yapamayacaklarýnýz için fazlaca endiþelenmeyin, onlara takýlýp kalmayýn.

Özgüveni artýrmanýn iyi bir yolu, yaþamdaki baþarýlarýmýzý hatýrlamaktýr. Sahip olduðumuz tüm yeteneklerimizi, iyi kullandýðýmýz becerilerimizi aklýmýza getirelim ve güvenli davranarak kazançlý çýktýðýmýz zamanlarý hatýrlayalým.

Eðer, siz de özgüveninizi kazanmak ve geliþtirmek istiyorsanýz, yeteneklerinizi önemseyin ve kabuðunuzdan çýkýn. Daha rahat ve giriþken davranmayý öðrenin. Fikirlerinizi daha sesli ifade edin. Sorumluluklar alýn. Ýþ yaþamýnýzda karar alma süreçlerinde ve uygulamalarda daha aktif olarak kendinizi gösterin. Enerjik olmak için bu tür insanlarý kendinize örnek alýn. Cesaretli olun, hata yapmaktan korkmayýn. Baþarýsýzlýklarýn birer ders olduðunu ya da baþarý yolunda küçük molalar olduðunu düþünün. Elde ettiðiniz her baþarýyla özgüveninizin arttýðýný göreceksiniz.

Günlük yaþam deneyimlerimizin ve kontrolümüzün dýþýnda geliþen, çoðu zaman ani gelen ve þiddetli bir etkiye sahip olan, baþ etme kapasitemizi aþan ve belirli bir gerilim, zorlanma, kaygý ya da çatýþma yaratan olay ve durumlar genel anlamda “KRÝZ” adý altýnda toplanýr.

Tanýmsal olarak kriz kavramý, hem tehlikeyi, tehditi, riski ve kaybý; ama hem de firsatý, yeniliði, geliþimi ve tekamülü barýndýrýr içinde. Kriz, yaþandýðý noktada önce bir dezorganizasyona, kaosa ve dengelerin bozulmasýna neden olur; günlük yaþamý sekteye uðratýr ve genel iþlevsellik düzeyini düþürür. Ancak bireyin nasýl baþ ettiðine baðlý olarak krizin sonuçlarýnýn ne yönde olacaðý þekillenir. Etkin bir krize müdahale ve etkili baþ etme yönetemleri ile birey, öncekinden daha yüksek bir iþlevsellik düzeyine bile kavuþabilir; yeniden yapýlanarak, güçlenerek ve olgunlaþarak çýkabilir kriz durumundan...

Krizin türleri ;

1. Varoluþsal Krizler ; yaþamsal sorgulamalar, hayatýn anlamýna, evrenin düzenine dair sorgulamalar, kendini gerçekleþtirme arzusu etrafýndaki hayalkýrýklýklarý ile gelen krizler...
2. Geliþimsel Krizler ; ergenlik, menapoz, emeklilik, mezuniyet, evlilik, anne-baba olma gibi yaþamsal deðiþikliklerle gelebilen krizler...
3. Durumsal Krizler ; Ayrýlýk, boþanma, iflas, iþ deðiþimi, taþýnma, kaza gibi durumlar...
4. Komplike Krizler ; fiziksel ya da ruhsal hastalýk, bir yakýnýn ölümü gibi kayýp içeren aðýr ve sarsýcý durumlar, taciz, tecavüz, gasp ya da terör gibi insan eliyle olan felaketler, deprem, sel, fýrtýna ve benzeri doðal afetler gibi katman katman kayýp ve zorluk taþýyan olay ve durumlar...
5. Sosyal, ekonomik ve politik krizler ; sadece bireyleri ya da belirli bir grubu deðil, toplumu ve nesilleri etkileme potansiyelindeki krizler...

Kriz, göreceli bir olgudur ;
Çünkü krizi kriz yapan; olayýn kendisi deðil, o olayýn kiþinin hayatýnda ne anlama geldiði ve kiþinin olay karþýsýnda verdiði tepkidir.
Krize verilen tepkiler, krizi meydana getiren olayýn þiddeti, büyüklüðü ve maddi-manevi maliyeti kadar, kiþinin yaþýna, sosyo-ekonomik özelliklerine, geliþimsel öyküsüne, baþ etme ve problem çözme becerilerine ve destek sistemlerine göre de farklýlýk gösterir...

Kriz sonrasý oluþan tepkiler ;

Duygusal tepkiler : Korku, kaygý, panik, kýzgýnlýk, öfke, üzüntü, suçluluk ve çaresizlik...
Düþünsel tepkiler : Þok, inkar ve umutsuzlukla “bu gerçek olamaz”, “yapabileceðim hiçbir þey yok”, “ne yapsam iþe yaramayacak”, “yetersizim”, “çaresizim”, “hiçbir þey deðiþmeyecek” þeklindeki düþünceler... Ýsyan ve sorgulama ile “bu neden bizim baþýmaz geldi” tarzý düþünceler...
Davranýþsal tepkiler : Sessizleþme, geri çekilme ve içe kapanma ya da tam tersine aþýrý hareketlenme, yerinde duramama ve saldýrganlaþma, sigara, alkol ya da madde kullanýmýna yönelme...
Fizyolojik tepkiler : Ýþtahsýzlýk, uykusuzluk, gerginlik, nefes darlýðý, çarpýntý, mide aðrýsý ve bulantýsý, baþ aðrýsý, halsizlik ve isteksizlik...

Krize etkin müdahalenin temel unsurlarý ;
Krize müdahale iki ana yönde faaliyet gösterir; biri koruma ve önleme, diðeri ise destek ve iyileþtirmedir. Amaçlarý; kiþinin günlük hayatýna ve iþlevselliðine geri dönebilmesini saðlamak, baþ etme ve problem çözme becerilerini geliþtirerek kaygýyý ve paniði hafifletmek, semptomlarý azaltmak ve kriz deneyiminden öðrenerek, geliþerek ve güçlenerek çýkabilmelerine destek olabilmektir.

Bunu yaparken, en önemli noktalardan biri krize maruz kalan kiþiyi, grubu ya da toplumu öncelikle doðru bilgilendirmek ve belirsizlikleri en aza indirgemek yoluyla kaygýyý ve güvensizliði azaltmaktýr. Baþ etme ve problem çözme becerilerini geliþtirme, yaratýcýlýk ve esneklik kazandýrma, destek sistemlerini harekete geçirme ve koordine etme, ve de hayatý ve yaþanan krizi yeniden anlamlandýrma ve yapýlandýrma krize müdahalenin temel iþlevleri arasýndadýr...

Koruyucu ve önleyici nitelikte çalýþmalar, yatýrýmlar, gerekli teknik, sosyal ve psikolojik eðitimler ile yaþanacak olasý krizlere hazýrlýklý olmak ve gerek bireysel gerekse toplumsal boyutta kriz ve afet bilincine sahip olmak hayati derecede önemlidir.

Türkiye’de 1980’den itibaren kadýnlarýn çalýþma hayatýna giriþi yoðunlaþtý. Son 20 yýl içinde iþ hayatýnda kadýnlarýn yalnýzca sayýlarýnýn ve oranlarýnýn artmasýyla kalmayýp, organizasyonlardaki mevki ve pozisyonlarýnýn da yükselmeye baþladýðýný görüyoruz. Bir zamanlar, “erkekler dünyasý” olarak bilinen iþ hayýnda kadýnlarýn varolabilmeleri için “erkek gibi” olmalarý beklenirken; artýk kadýnlýðýnýn bilincinde olan ve o bilinç, donaným ve farklýlýklarýn gücüyle yükselen kadýnlar dikkat çekiyor...

Çalýþan bir kadýn ile çalýþan bir erkek arasýnda fark vardýr...
Çalýþan erkek, sadece iþiyle meþguldür. Çalýþan kadýn ise, iþiyle, iliþkiyle, aile ve çocuklarla, evin düzeni ve iþleyiþiyle ve bir de kiþisel bakýmýyla meþguldür. Toplum tarafýndan tanýmlanan rolleri, sorumluluklarý ve yükleri daha fazladýr.

Ýkinci ve hatta üçüncü vardiya !
Dolayýsýyla, çalýþan kadýnlarýn birinci vardiyalarý olan iþlerine ek olarak ikinci ve hatta üçüncü vardiyalarý vardýr ki bunlar da evdeki iþ ve sorumluluklarý ile birlikte annelik rollerinin getirdikleridir. Bunun doðal bir sonucu olarak da, “tükenmiþlik sendromu” adý verilen durumun kadýnlar arasýnda çok daha yaygýn olduðunu görürüz. Çalýþan kadýnlar, kronik yorgunluk, çaresizlik, tükenmiþlik ve yetememezlik hislerini daha yoðun þekilde yaþarlar. Bu da, günlük yaþam kalitelerini düþürdüðü gibi, bazen iþyerindeki duruþ ve performanslarýna da yansýr...

Kadýnlarýn ve Erkeklerin Sosyalleþme süreçleri farklýdýr...
Doðar doðmaz ayaðýmýza geçirilen pembe ya da mavi patiklerden bile bellidir bu ! Kadýnlar ve erkekler doðduklarý andan itibaren farklý davranýþlara, farklý konuþmalara ve farklý yaklaþýmlara maruz kalýrlar... Farklý þekillerde yetiþtirilirler; farklý roller biçilir, farklý beklentiler yüklenir. Ayný evin içinde ayný anne babadan olsa da bu çoðunlukla böyledir...

Cam tavan :
Bu görünmez tavan iki yönlü sabitlenmiþtir; kadýnlarýn kendilerilerini durdurduklarý noktalar ve kadýnlarýn sistem ve erkekler tarafýndan durdurulduklarý noktalar...

Rekabet :
Rekabetin en bilinen þekli, erkekler arasýnda daha belirgin olarak dikkat çeken kazan-kaybet sistemidir. Erkekler küçük yaþtan itibaren, büyüme, yetiþme ve sosyalleþme süreçleri içinde gerek aile ortamý gerekse okul ve arkadaþ çevrelerinde oynadýklarý oyunlar, yer aldýklarý sportif karþýlaþmalar ya da aldýklarý rollerle, rekabet ve güç alanlarýnda teþvik ve destek görürken; kadýnlar için durum çok farklýdýr.

Kadýnlar ve erkekler rekabeti farklý yaþarlar... Erkekler için rekabet bir oyundur, bir güç mücadelesidir ve bir varoluþ biçimidir ve çocukluklarýndan beri alýþýk ve antremanlý olduklarý bir þeydir... Kadýnlar içinse rekabet “kötü”, “yanlýþ”, “iliþkiyi zedeleyen”, “tehdit eden” bir þeydir... Bunedenle de kadýnlar iliþkiyi korumak ve iliþkide kalmak adýna rekabetten kaçýnýrlar; ya tamamen kendilerini geri çeker, edilgen konuma geçer ve teslim olurlar; ya da öteki uçta bir dýþavurum ile çok saldýrgan olurlar... Dengelemeleri zordur, çünkü çocukluklarýndan bu yana alýþýk olduklarý, sosyalleþme sürecinde rahatça deneyimledikleri bir olgu deðildir güç ve rekabet...

Kadýnlarýn geliþim sürecinde, baþkalarýnýn ihtiyaçlarýna ve duygularýna duyarlýlýk ve empati en önemli boyutlardýr. Erkek varoluþunun temelini oluþturan “kazan-kaybet” olgusunun aksine, kadýn varoluþu “kazan-kazan” prensibi üzerine kuruludur. Rekabet ve güç savaþýmý gerektiren oyun ya da durumlarda, kaybeden tarafa duyulan ya da duyulacak olan empati ve duyarlýlýk, birçok kadýnýn oyuna girmemesine ya da girememesine neden olur. Zira kadýnlar rekabette kazanmanýn çoþkusundan çok, kaybedenle kurduklarý empati sonucu rahatsýzlýk, üzüntü, suçluluk, gerginlik ve sýkýntý duygularýný yaþarlar. Ve kadýnlarýn dünyasýnda, “baþkasýnýn üzerine güç kurarak kendini güçlü hissetmek” yerine; “birlikte güçlenmek” ve “baþkalarýný güçlü ve mutlu kýlarak dolaylý olarak, hep birlikte güçlü hissetmek” vardýr ! Bu da kadýnlarýn sosyal ve ailesel rollerini açýklamakla kalmaz, iþ hayatýndaki “cam tavan” kavramýnýn temellerinden birini de oluþturur.

Kadýnlarda baþarý ve güç korkusu :
Kadýnlar, erkeklerinden daha fazla para kazandýðýnda veya daha fazla terfi ettiðinde ; toplumsal rol ve beklentilerle, kiþisel rol ve beklentilerin çakýþýr ! Bunu telafi etmek için, kadýnlar farkýnda olarak ya da olmayarak kendilerini edilgen ve zayýf bir konuma sokarlar !

Kadýnlarýn karþýlaþtýðý zorluklar ve engeller ;

1. Erkeklere öncelik verilmesi
2. Aile, eþ ve çevre baskýsý
3. Ýþ yerinde sosyalleþmede zorluk; kadýnlar hakkýndaki olumsuz ve önyargýlý düþünceler
4. Erkek egemen politik ve stratejik yapý
5. Taciz
6. Simgesellik ve genelleme; bir kadýnýn tüm kadýnlarý temsil ediyormuþ gibi algýlanmasý ve deðerlendirilmesi, sürekli bir takibe, gözleme ve deðerlendirmeye tabi tutulmalarý sonucu performan baskýsý
7. Yalnýzlýk ve dýþlanma
8. Seyahatlerde ve iþ yemeklerindeki toplumsal baský ve engellenme
9. Evi ve iþi dengeleme zorunluluðunun sadece kadýna yüklenmesi

Dil sayesinde çocuk, insan kültürünün zenginliðine açýlýr. Diðer hayvanlarda genetik kalýtým faktörü baskýnken, insan toplumunda kültürel faktör belirleyicidir. Ýnsan yavrusu, yetiþkinlere, özellikle de onu yaþamýn, toplumun ve dünyanýn gizlerine büyük ölçüde dil aracýlýðýyla ayak bastýran ebeveynlerine bütünüyle boyun eðdiði çok uzun bir “çýraklýk” döneminden geçmek zorundadýr. Çocuk kendisini, kopyalanacak ve taklit edilecek hazýr bir modelle karþý karþýya bulur.

Daha sonralarý bu, özellikle oyun aracýlýðýyla, diðer yetiþkinleri ve çocuklarý da içerecek þekilde geniþler. Bu toplumsallaþma süreci kolay ya da otomatik deðildir, ama tüm entelektüel ve ahlâki geliþimin temelidir. Tüm ebeveynler küçük çocuklarýn kendi kendilerine oynarlarken nasýl da kendi kendilerine oldukça neþeli olarak uzun “konuþmalar” yaptýklarýný zevkle gözlemiþtir. Çocuðun geliþimi, ilkel benmerkezcilik durumundan kopma ve baþkalarýna ve genel olarak dýþ gerçekliðe baðlanma süreciyle sýký sýkýya baðlýdýr.

Piaget’nin orijinal þemasýnda, iki yýldan yedi yýla kadar olan dönem, basit “pratik” (“duyu-motor”) zekâ evresinden düþünceye geçiþi göstermektedir. Bu süreç ikisi arasýndaki her türlü geçiþsel biçimle karakterize olur. Bu durum kendisini meselâ oyunda açýða vurur. Yedi yaþýndan on iki yaþýna deðin oyunlar, diyelim hayli bireysel olan oyuncak bebeklerle oynamanýn aksine, ortak amaçlarý içeren kurallarla belirir. Ýlk bebekliðin mantýðý, yetiþkinlerde de hâlâ varolan ve Hegel’in “dolaysýz” düþünce dediði sezgi olarak tanýmlanabilir. Ebeveynlerin iyi bildiði daha geç bir aþamada çocuk neden diye sormaya baþlar. Bu çocuksu merak, akýlcý düþüncenin baþlangýcýdýr. Çocuk artýk yalnýzca þeyleri olduklarý gibi almayý istememekte, onlar için akýlcý bir temel aramaktadýr. Her þeyin bir nedeni olduðunu kavramakta ve bunun ne olduðunu da anlamaya çalýþmaktadýr. “B”nin “A”dan sonra olduðu basit gerçeðiyle tatmin olmamaktadýr. Onun neden olduðunu bilmek istemektedir. Böylelikle üç ilâ yedi yaþ arasýndaki çocuk, bazý modern filozoflardan daha akýllý olduðunu göstermektedir.

Geleneksel olarak belli bir büyü ve þiir havasý verilen sezgi, gerçekte düþüncenin en geri biçimidir, ki çok küçük çocuklar için ve düþük bir kültürel geliþim düzeyine sahip insanlar için karakteristik biçim budur. duyularýn saðladýðý izlenimlerden oluþan sezgi, bizi belirli bir olaya karþý “kendiliðinden”, yani düþünmeden tepki vermeye kýþkýrtýr. Mantýðýn ve tutarlý düþüncenin sýkýntýlarý onun semtine uðramaz. Bu sezgiler bazen gözalýcý biçimde baþarýlý olabilmektedir. Bu durumlarda, “esin parlamasýnýn” apaçýk kendiliðinden doðasý, “içten” gelen ve ilâhi olarak esinlenmiþ gizemli bir seziþ yanýlsamasýný doðurur. Gerçekte sezgi, ruhun karanlýk derinlerinden deðil, bilimsel tarzda olmasa da imgeler vb. biçiminde edinilmiþ deneyimin içselleþtirilmesinden kaynaklanýr.

Kayda deðer bir yaþam deneyimi olan insan, karmaþýk bir duruma dair son derece kýt bilgilere dayanarak sýk sýk doðru bir deðerlendirmeye varabilir. Benzer biçimde bir avcý izini sürdüðü hayvanlar hakkýnda neredeyse bir “altýncý his” sergileyebilir. Gerçekten büyük beyinler söz konusu olduðunda esin parlamalarýnýn bir deha niteliðini temsil ettiði düþünülür. Tüm bu durumlarda kendiliðinden düþünce olarak görünen þey aslýnda yýllarýn deneyim ve düþüncelerinin damýtýlmýþ özüdür. Ne var ki salt sezgi, çoðunlukla tatmin edicilikten son derece uzak, yüzeysel ve bozuk biçimli bir bilgiye yol açar. Çocuklarda “sezgi” muhakeme, tanýmlama ve hüküm vermeyi becermeden önceki düþüncenin ilkel, ham evresine iþaret eder. O kadar yetersizdir ki, bu evreyi çok önce geride býrakmýþ yetiþkinlerin gözünde genellikle komik görülür. Tüm bu durumlarda gizemli hiçbir þeyin olmadýðýný söylemeye bile gerek yoktur.

Yaþamýnýn ilk aþamalarýnda çocuk kendisiyle fiziksel çevresini birbirinden ayýrt etmez. Gördüðümüz gibi, özne (“ben”) ile nesneyi (fiziksel dünya) birbirinden ayýrt etmeye ancak yavaþ yavaþ baþlar. Kendisi ile kendi çevresi arasýndaki gerçek iliþkiyi, nesneleri elleriyle hareket ettirmek ve diðer fiziksel iþlemler sayesinde pratik içerisinde anlamaya baþlar. Ýlkel birlik darmadaðýn olur ve kafa karýþtýrýcý bir görüntüler, sesler ve nesneler bolluðu ortaya çýkar. Çocuk ancak bu andan sonra þeyler arasýndaki baðlantýlarý kavramaya baþlar. Deneyler, çocuklarýn eylemde her zaman sözcüklerde olduðundan daha geliþmiþ olduklarýný göstermiþtir.

“Saf entelektüel eylem” diye bir þey yoktur. Küçük çocuklarda bu çok açýktýr. Kalp ile kafayý karþý karþýya koymak çok alelâdedir. Bu da yanlýþ bir karþýtlýktýr. Duygular entelektüel sorunlarýn çözümünde bir rol oynar. Bilimciler kavranýlmasý en güç eþitliklerin çözümünde heyecana kapýlýrlar. Farklý düþünce ekolleri, felsefi, sanatsal vb. sorunlar hakkýnda ateþli tartýþmalar içerisine girerler. Örneðin aþk, iki insan arasýnda üst düzey bir anlayýþý gerektirir. Hem akýl hem de duygular rol oynar. Biri diðerini önvarsayar ve þu ya da bu ölçüde birbirlerine müdahale edip þartlandýrýrlar.

Toplumsallaþma derecesi ilerleyip geliþtikçe çocuk, Piaget’nin “kiþiler arasý duygular” –insanlar arasýndaki duygusal iliþkiler– dediði ihtiyacýn giderek daha çok farkýna varýr. Burada, bizzat toplumsal baðýn, cezbetme ve iticilik gibi çeliþkili unsurlar taþýdýðýný görürüz. Çocuk bunu önce ebeveynleri ve ailesine iliþkin olarak öðrenir, ardýndan da daha geniþ toplumsal gruplarla sýký baðlar kurar. Sempati ve antipati duygularý geliþir, bu duygular eylemlerin toplumsallaþmasýyla ilintilenir ve ahlâki duygular ortaya çýkar; iyi ve kötü, doðru ve yanlýþ, ki bunlar “hoþlandýklarým” ya da “hoþlanmadýklarýmdan” çok daha öte bir þey anlamýna gelir. Bunlar öznel deðil, toplumdan türetilmiþ nesnel kriterlerdir.

Bu güçlü baðlar, daha en baþýndan itibaren iþbirliðine dayanan toplumsal üretime ve karþýlýklý baðýmlýlýða dayanan insan toplumunun evriminin önemli bir parçasýdýr. Bu olmaksýzýn insanlýk asla hayvanlar âleminden çýkamazdý. Ahlâki deðerler ve gelenekler dil aracýlýðýyla öðrenilir ve kuþaktan kuþaða aktarýlýr. Bununla karþýlaþtýrýldýðýnda, biyolojik kalýtým faktörü, insanoðlunun yapýldýðý hammadde olarak kalmaya devam etse bile, tümüyle ikincil bir faktör olarak görünür.

Yedi yaþýndan itibaren gerçek bir okul eðitiminin baþlamasýyla birlikte çocuk güçlü bir toplumsallaþma ve iþbirliði duygusu geliþtirmeye baþlar. Kurallý oyunlarda bu kendisini gösterir; en basit bir misket oyunu bile karmaþýk bir kurallar dizisini bilme ve kabullenmeyi gerektirir. Etik kurallarý ve toplum yasalarý gibi, bu oyun kurallarý da kendi ayaklarý üzerinde durabilmek için herkes tarafýndan kabul edilmelidir. Kurallarý ve bu kurallarýn nasýl uygulanacaðýný bilmek, dilin gramer ve sözdizimi kurallarý kadar karmaþýk bir þeyi kavramakla at baþý gider.

Piaget þu önemli gözlemde bulunur, “tüm insan davranýþlarý ayný anda hem toplumsal hem de bireyseldir.” Bu noktada karþýtlarýn birliðinin en önemli örneðiyle karþý karþýyayýz. Düþünceyi varlýðýn ya da bireyi toplumun karþýsýna koymak tamamen yanlýþtýr. Bunlar birbirlerinden ayrýlamazlar. Özne ve nesne arasýndaki iliþkide ve birey ile çevre (toplum) arasýndaki iliþkide aracý olan etken insanýn pratik faaliyetidir (emek). Düþüncelerin iletiþimi dildir (dýþsallaþtýrýlmýþ yansýtma). Diðer taraftan düþüncenin kendisi, içselleþtirilmiþ toplumsal iliþkidir. Yedi yaþýndayken çocuk, bakýþ açýlarýnýn eþgüdümünü mümkün kýlan bir iliþkiler sisteminden ibaret olan mantýðý anlamaya baþlar.

Çok parlak bir pasajda Piaget bu aþamayý Yunan felsefesinin ilk dönemleriyle karþýlaþtýrýr, bu ilk dönemde Ýyon materyalistleri dünyanýn ussal bir kavrayýþýna ulaþmak için mitolojiden kopmuþlardý:

Ýlk açýða çýkanlar (birleþtiricilerin yeni açýklama biçimleri) arasýnda, tam da mitolojik açýklamalarýn gerilediði çaðda Yunanlýlarýn sergilediðine kaydadeðer bir benzerlik gösterenler olduðunu görmek þaþýrtýcýdýr.

Burada çok çarpýcý bir biçimde, daha geliþiminin en baþlarýnda tek tek her çocuðun düþünüþ biçiminin nasýl genel olarak insan düþüncesinin geliþimiyle kaba bir paralellik taþýdýðýný görürüz. Ýlk aþamalarda ilkel animizmle paralellikler vardýr, çocuk güneþin doðduðu için parladýðýný düþünür. Daha sonra, bulutlarýn dumandan ya da havadan geldiðini; taþlarýn topraktan yapýldýðýný vb. tasavvur eder. Bu, maddenin doðasýný, su, hava vb. þeyler aracýlýðýyla açýklama giriþimlerini hatýrlatmaktadýr. Bunun büyük önemi þurada yatar ki, bunlar, evreni, din ya da büyü aracýlýðýyla deðil de, materyalist, bilimsel araçlarla açýklamaya dönük çocuksu çabalardýr. Yedi yaþýndaki çocuk zaman, mekân, hýz vb. kavramlarý kavramaya baþlar. Ne var ki bu zaman alýr. Kant’ýn, zaman ve mekân kavramlarýnýn doðuþtan geldiðini ileri süren teorisinin aksine, çocuk böylesi soyut düþünceleri, bu düþünceler kendisine deneysel olarak gösterilmediði sürece kavrayamaz. Demek ki idealizmin yanlýþlýðý, bizzat insan düþüncesinin geliþim sürecinin inceleniþiyle gösterilebilir.

Bilinmezlikler, boþluklar ve soru iþaretleri daima korku ve kaygý yaratýr. Bu korkular zaman içinde kulaktan kulaða dolaþýr, dolaþtýkça daha da abartýlýr ve gerçeklikten uzaklaþýr ve bu süreçte de cinsel mitler oluþmaya baþlar. Cinsel mitler; cinsellikle ilgili bilimsel temeli olmayan, yanlýþ, çarpýk ve eksik bilgi, düþünce ve inançlardýr.

Cinsel mitlerin ardýnda, cinsellikle ilgili korkularýmýz, kaygýlarýmýz ve önyargýlarýmýz kadar toplumsal ve dinsel tabularýmýz da saklýdýr. Cinsel mitlere zemin hazýrlayan en önemli etkenler; cinsel eðitim ve bilgi eksikliði, cinsellikle ilgili konularýn aile içinde, okullarda ya da toplumda açýkça konuþulamamasý, tartýþýlamamasý ve de yeterli bilimsel araþtýrma ve yayýndan yararlanýlamamasýdýr. Zilbergeld’a göre, cinsel mitlerin toplumun genelinde pekiþmesi ve yaygýnlaþmasýnda; yetersiz ya da hatalý bilgi aktaran ailelerin ve sosyal çevrenin etkisi kadar, basýn yayýn organlarýnda yer alan, bilimsel temelden uzak, medya sorumluluðu ve duyarlýlýðý taþýmayan bazý haberlerin, reklamlarýn, videokliplerin, filmlerin ve özellikle de pornografik yayýnlarýn da belirgin bir etkisi söz konusudur.

Cinsel mitler, cinsel problemlere zemin hazýrlar !
Cinsel mitler; bilimsel temeli olmayan ve gerçek dýþý cinsel beklentilere neden olduðu ve yanlýþ ve çarpýk düþünce ve inançlara dayandýðý için kaygýlarý, endiþeleri ve korkularý daha da arttýrýr; suçluluk ve yetersizlik hislerine, performanssýzlýk ve baþarýsýzlýk korkularýna zemin hazýrlayarak cinsel iþlev bozukluklarýnýn en önemli nedenleri arasýnda yer alýr. Ve oluþan cinsel sorunlarýn bir kýsýrdöngü þeklinde artarak devam etmesine de neden olur.
Araþtýrmalara göre ;
Erkeklerin daima sekse hazýr olduðu ve olmasý gerektiði inanýþý; seviþmenin salt cinsel birleþme ile özdeþleþtirilmesi; erkek cinsel organýnýn büyüklüðünün cinsel güç ve kimlikle eþdeðer görülmesi; seviþmeyi baþlatan ve istekli olduðunu ifade eden kadýnýn “kötü“ ve “ahlaksýz“ olarak nitelendirilmesi; gebelik döneminde ve yaþlýlýk yýllarýnda cinselliðin bittiðinin sanýlmasý gibi birçok yanlýþ düþünce, inanç ve tutum çiftlerin cinsel hayatýný belirgin derecede sekteye uðratýyor.

Araþtýrmalara göre; cinsel mitler adýný verdiðimiz bu yaygýn ama yanlýþ düþünce ve inanýþlar kadýnlar ve erkekler arasýnda eþit oranda görülüyor. Ülkeler ve kültürler arasý araþtýrmalar iþaret ediyor ki bu cinsel mitler daha çok geri kalmýþ, geliþmekte olan ve kapalý toplumlarda yaygýn. Ve cinsel mitlerin neden olduðu en yaygýn cinsel iþlev problemleri ise vajinismus ve erken boþalma.

Cinsel eðitimin önemi ;
Cinsellikle ilgili kulaktan dolma, kaynaðý belirsiz, bilimsel olmaktan uzak, eksik, çarpýk ve yanlýþ bilgiler yerine; ailede anne babalar ile baþlayan, okullarda öðretmenlerin desteði ile devam eden, profesyoneller rehberliðinde, bilimsel kaynaklý, net ve anlaþýlýr cinsel eðitim programlarý erken yaþlardan itibaren anahtar rol almalýdýr.

Cinsel eðitimin amaçlarý þöyle olmalýdýr ;

• - Ýnsan bedeninin genel anatomisi
• - Kadýn-Erkek vücudunun ve cinsel organlarýnýn anatomisi
• - Erkek ve kadýn üreme fizyolojisi
• - Cinsel iliþki ve fazlarý
• - Doðum kontrolü, hamilelik ve doðum süreci
• - Cinsel yolla bulaþan hastalýklar ve korunma yollarý
• - Evlilik ve ebeveynlik konularýnda hazýrlýk ve rehberlik
• - Kiþinin bedeni, cinselliði ve iliþkisine dair bilinç ve içgörü kazanmasý

En yaygýn cinsel mitler ;
YANLIÞ 1 : “Cinsellik doðal ve içgüdüseldir; öðrenilecek ve konuþulabilecek bir þey deðildir”
YANLIÞ 2 : “Erkek ve kadýn ayný anda ve ayný sayýda orgazm olmalýdýr”
YANLIÞ 3 : “Evlilik öncesi cinsellik olmamalýdýr”
YANLIÞ 4 : “Ereksiyon problemleri ve erken boþalma, erkeðin, eþini çekici bulup bulmadýðý ile iliþkilidir”
YANLIÞ 5 : “Penis boyu cinsel güç, performans ve haz ile doðru orantýlýdýr”
YANLIÞ 6 : “Cinselliði baþlatmanýn ve sürecin kontrolü erkeðe aittir”
YANLIÞ 7 : “Cinsel haz, salt cinsel birleþmeden ibarettir”
YANLIÞ 8 : “Mastürbasyon zararlý ve yanlýþtýr”
YANLIÞ 9 : “Erkekler cinsel iliþkiye her an istekli ve hazýrdýr”
YANLIÞ 10 : “Fantezi ve cinsel oyunlar yanlýþtýr”
YANLIÞ 11 : “Ýstekli kadýn kötüdür”
YANLIÞ 12 : “Ýleri yaþlarda cinsellik biter”
YANLIÞ 13 : “Hamilelikte yaþanan cinsellik bebeðe zarar verir”

Yaþantýmýzýn her alanýnda ve her anýnda tüketim olgusu vardýr. Hatta denebilir ki alýþveriþ belki de hayatta ilk öðrendiðimiz þeylerden biridir; yaþam, almak ve vermek, öncelikle nefes almak ve nefes vermek; içine almak ve dýþarý çýkarmak üzerine kuruludur. Bunun daha ötesinde de alýþveriþi ve tüketimi kiþisel ve sosyal etkileþim boyutlarýyla yaþar, ihtiyaçlarýmýzý karþýlamaya, tatmin ve memnun olmaya ve yaþam kalitemizi arttýrmaya çalýþýrýz.

Pazarlama anlayýþý tarihsel geliþimi içinde bir evrim geçirmiþtir. Önceleri “ürün odaklý” bir yaklaþým hakimken, sanayi devrimi ve endüstrileþme süreci içinde “üretim odaklý” bir yaklaþým ön plana çýktý. Serbest piyasa ekonomisi sonucu, medya ve iletiþim teknolojilerindeki geliþmeleri takiben de “satýþ odaklý” yaklaþým aðýrlýk kazandý. Toplumun deðerlerini korumak ve kültürün ve insanlýðýn devamlýlýðýný saðlamak anlayýþý çerçevesinde “toplumsal pazarlama anlayýþý” geliþti.

Çaðdaþ pazarlama anlayýþýnda ise “tüketim ve tüketici odaklý” bir yaklaþým söz konusudur. Uzun vadeli hedefleri olan ve bütüncül bir yaklaþýmdýr; iþletme, pazarlama, ekonomi, antropoloji, ergonomi, sosyoloji ve psikoloji gibi birçok disiplinin entegrasyonuna dayalýdýr. Tüketici tutum ve davranýþlarýnýn, karar verme, seçim yapma ve satýn alma süreçlerinin tüm boyutlarý ve dinamikleri ile anlaþýlmasýný ve bu temelde tüketici istek ve ihtiyaçlarýnýn tatminini hedef alýr. Tam bu noktada da psikoloji ile geniþ bir ortak alaný paylaþýr.
“Tüketici Davranýþlarý” alanýnýn temel sorularý ;

• Tüketiciler kimlerdir ?
• Ýhtiyaçlarý, arzularý, tercihleri, deðerleri, yaþam tarzlarý nasýldýr ?
• Nasýl düþünürler, nasýl algýlarlar, nasýl karar verirler ?
• Karar verme ve satýn alma süreçlerini neler etkiler ?
• Kiþiliðin, ailenin, kültürün ve medyanýn nasýl etkileri vardýr ?
• Tüketiciler ne satýn alýrlar ?
• Ne zaman ve nereden satýn alýrlar ?
• Neden satýn alýrlar ?
• Kimler için ve ne için satýn alýrlar ?
• Ne kadar satýn alýrlar ?
• Ne sýklýkta satýn alýrlar ?
• Aldýklarýný ne kadar süre ve nasýl kullanýrlar ?
• Aldýklarýný nasýl elden çýkarýrlar ?
• Yeniden satýn almda neye neden yönelirler ?

Tüketici davranýþlarýnýn temel özellikleri ve psikolojik bileþenleri ;

• Tüketici davranýþý, güdülenmiþ bir davranýþtýr; ihtiyaç ve isteklerin karþýlanmasýna yönelik bir dizi süreç ve eylemden olýþur.
• Öðrenilmiþ bir davranýþtýr; aile hikayesine, kiþiliðe, kültüre, çevreye, zamana, yaþa, sosyoekonomik koþullara ve pazar alanýnýn özelliklerine göre þekillenir.
• Dinamik bir süreçtir; satýn alma öncesinde, satýn alma sýrasýnda ve satýn alma sonrasýnda yaþanan süreçler ile bir bütündür; ve tüm bu aþamalar karþýlýklý olarak etkileþim halindedir.
• Çeþitli faaliyetleri ve farklý süreçleri içerir. Duyumlama, algýlama, düþünme, yorumlama, seçme, karar verme, analiz etme, sentezleme gibi...
• Karmaþýk ve çok faktörlü bir süreçtir; zamanlama ve koþullar fark yaratýr. Karar vermek için kullanýlabilecek süre, kararýn zorluðu ve faktörlerin karmaþýklýðý ve kiþinin psikolojik dinamikleri süreci etkiler.

Tüketicinin Karar Verme ve Satýn Alma Sürecinin Lineer Modeli ;
1. Problemi tanýmlama ve ihtiyacý belirleme
2. Bilgi ve alternatif arayýþý
3. Alternatiflerin deðerlendirilmesi ve elenmesi
4. Karar, seçim
5. Satýn alma
6. Satýn alma sonrasý kullaným ve tatmin
7. Yeni satýn almalarda, karar ve seçimlerde yön

Problemi tanýmlamada ve ihtiyacý belirlemede ana etken ; fiziksel, sosyal ya da psikolojik bir ihtiyacýn ortaya çýkmasý ve bünyenin alarm vermesidir. Ýhtiyaç, herhangi bir þeyin eksikliðinin, yokluðunun yarattýðý boþluk ve gerilim hissidir. Söz konusu bu gerilim, ancak ihtiyaç karþýlanýnca ortadan kalkar ve bünye rahatlar. Bu ihtiyaçlar, açlýk, susuzluk, barýnma ve güvenlik gibi yaþamsal ihtiyaçlar olabildiði gibi, ait olma, kendini gerçekleþtirme, öz saygý, öz güven, toplumsal prestij gibi sosyal ve psikolojik ihtiyaçlar da olabilmektedir. Bazense ihtiyaç, bilim ve teknolojideki geliþmeler, yeni bilgilerin, yeni ürünlerin ve daha geliþmiþ iþlevli ürün ve hizmetlerin varlýðý ile ortaya çýkar. Ýhtiyaçlar ve o ihtiyaçlarý karþýlamak için seçilen yol, yöntem, ürün ve hizmetler; yaþa, zamana, yaþamsal ve çevresel koþullara, kiþiliðe, aile yapýsýna ve kültüre göre deðiþir.

Tüketici, alternatifleri belirlerken bilinçli ve bilinç dýþý olarak bazý kaynaklardan etkilenir. Ýçsel, kiþisel kaynaklar; geçmiþ deneyimler, deðerler, tutumlar, alýþkanlýklar, düþünme ve karar verme tarzý, risk alma potansiyeli, dikkat, bellek ve kiþilik gibi. Sosyal kaynaklar; aile, arkadaþlar, iþ, okul, sosyal ve kültürelel çevre gibi. Toplumsal kaynaklar; medya, devlet, sivil toplum örgütleri gibi. Ticari ve pazar alaný kaynaklarý; reklamlar, satýþ elemanlarý gibi. Profesyonel kaynaklar; teknisyen, uzman, avukat, doktor, muhasebeci, öðretmen, psikolog, danýþman, yönetici önerileri ve raporlarý gibi. Ve, kulaktan kulaða yayýlan ve duyulanlar da bir diðer kaynaktýr...

Alternatifler deðerlendirilken ve elenirken; tüketici, minimum zaman, efor ve maddi kaynak ile, maksimum fayda, iþlev ve memnuniyet elde etmek ister. Ürünün fiyatý, iþlevi, kullaným kolaylýðý, güvenliði, geri dönüþümü, ortalama ömrü önemli unsurlardýr. Alternatifleri deðerlendirirken en temel rasyonel kriterleri bunlar oluþturur. Ancak, tüketiciler her zaman bu rasyonel ve ekonomik prensiple seçim yapmazlar. Ürünün temel fonksiyonu dýþýnda, tüketici için ifade ettiði sembolik anlam ve duygusal deðer önemli bir bileþendir. Satýn alýnan ürünün sembolik olarak saðlayacaðý güç, prestij, onay ve kabul önemli etkenlerdendir.

Temel Prensiplerden Bazýlarý ;

• Tüketici, karar verme sürecini; zaman, efor ve maliyet açýlarýndan sadeleþtirmeyi ve basite indirgemeyi tercih eder. Minimum zaman, enerji ve maliyetle; optimum güvenilir ve isabetli bilgi, ürün ve hizmet arayýþýndadýr.

• Karar verirken, bilgi önemli bir unsurdur. Ancak, bilginin miktarý ile karar verme sürecinin komplikasyonu arasýnda ters U bir iliþki vardýr. Yani, bilgi gereklidir; ancak fazla bilgi ve veri; karar ve seçim sürecini karmaþýk hale getirir, zorlaþtýrýr ve bu da tüketiciyi bloke eder !

• Tekrarlamalar ile tüketicinin öðrenme süreci arasýnda da ters U bir iliþki vardýr. Bir noktaya kadar, tekrarlamalar, tüketicinin öðrenmesini güçlendirir; ancak fazla tekrar, dikkati azaltýr ve duyarsýzlaþma yaratýr. Bu nedenle raklamlarýn süresi ve tekrar sayýsý titizlikle planlanýr.

• Görsel malzemeler sözel malzemeden daha kalýcý ve etkilidir. Özellikle de renkli, parlak, zýtlýklar içeren, içerisinde mizah barýndýran, olumlu duygulara ve ortak deðerlere hitap eden, heyecanlandýran ve dikkat çeken reklamlar ve pazarlama stratejileri daha etkili olur.

• Memnun olmayan tüketici, memnun olana göre daha çok fazla konuþur ve memnuniyetsizliðini yayar.