Ergenlikte Aile Tutumlarý
 

Ergenlik, her bireyin hayatýnda oldukça önemli bir yer tutan bir dönemdir. Genellikle 11–20 yaþlarý arasýnda tanýmlanan bu döneme girme yaþý ve uzunluðu genetik faktörlere ve çevresel faktörlere göre kiþiden kiþiye deðiþiklik göstermektedir. Bu dönemde kiþiler, biyolojik geliþimin yaný sýra, psikolojik, zihinsel ve sosyal açýdan geliþir, olgunlaþýrlar. Bu derece önemli deðiþikliklerin olduðu, çocukluktan yetiþkinliðe adým atýldýðý, kiþinin artýk kendini ve çevresini farklý bir pencereden gördüðü bu devre en yakýný olan ailesi tarafýndan aldýðý destekle aþýlmakta saðlýklý ve mutlu bireyler yetiþmektedir. Ne var ki birbirine kenetlenilmesi gereken bu dönemde aile içinde çok büyük problemler yaþanabilmektedir. Bunun da en büyük sebebi kuþak çatýþmasýndan çok ebeveynlerin, ergenlik hakkýndaki yetersiz bilgileri ve anne-baba-çocuk iletiþiminin yanlýþ kurulmasýdýr.

Bu döneme damgasýný vuran en büyük problem, anne ve babalarýn bu konu ile ilgili fazla donanýmlý olamamalarý veya çocuklarýna nasýl davranacaklarý konusunda tereddütler yaþamalarýndan doðmaktadýr. Bunun sonucunda ergen ve anne-babalarýndan çok farklý dünyalara sahip olduklarýný düþünerek ve anlaþýlmadýklarýný hissederek en ufak konular için bile sýk sýk tartýþýp duygusal bir uzaklaþma yaþamaktadýrlar. Burada anne ve babanýn ergen ile nasýl iletiþim kurduðu ve bunun devamýný nasýl saðladýðý çok önemlidir.

Ýlk olarak anne ve babalara düþen görev, ergenlik döneminin özelliklerinin çok iyi bir þekilde öðrenilmesidir. Bu dönemde oluþan gözle görülebilen bedensel deðiþikliklerin yaný sýra düþünce sistemlerinde ve duygu dünyalarýnda yaþanýlan deðiþiklikler artýk çok iyi tanýdýklarý çocuðun her zaman sergilediði tutum ve davranýþlarýnýn aksine bambaþka türlü hareket etmesine sebep olmaktadýr. Bu dönemde, nasýl bir birey olduðunu sorgulayan ve kendi hakkýnda farkýndalýk kazanan bireyin aileden uzaklaþmasýnýn olabileceðinin, arkadaþlarýnýn zaman zaman aileden bile önce gelebileceðinin, kendini bir grubun parçasý olarak görmenin ne derece önemli olduðunun anne ve baba tarafýndan normal karþýlanmasý gerekmektedir. Arkadaþlarý arasýnda benimsenen bir tarzda giyinmenin, saç modeli yaptýrmanýn, popüler olan sözcükleri kullanmanýn altýnda yatan sebebin yaþýtlarý arasýnda sevilen, takdir gören bir birey olmak için yapýldýðýný bilmek anne ve babanýn kafasýndaki birçok soru iþaretine çözüm olacaktýr. Bunu göz ardý ederek, çok hassas olduklarý dýþ görünüþleri hakkýnda yapýlan eleþtiriler anne-baba-çocuk iliþkisini gereksiz tartýþmalara sürükleyecektir. Gene bu dönemde ergenler kendi doðrularýnýn tartýþýlmaz ve þüphe edilmez olduðunu düþündükleri için onlarý baþka bir fikir veya durum için ikna etmeye çalýþmak birçok defa sonuçsuz kalabilir.

Bu devreye özgü durumlarý bilmek, bunlarla karþýlaþtýklarýnda soðukkanlý olmalarýný saðlayacaðý gibi bazý davranýþlarýn bu dönemin getirileri olduðunu kabul etmek baþka bir pencereden bakmalarýný saðlayacaktýr. Ergenlik dönemi geçirilirken, çocuklarýn yetiþmesine en büyük katkýyý saðlayacak kiþilerin kendileri olduðunun bilincinde olmasý gereken anne ve babalara düþen diðer önemli görevler sýralanacak olursa; en baþta aradaki iliþkinin saðlam ve tutarlý olmasý için iletiþim biçiminin doðru kurallara dayalý olmasý gelebilir. Örneðin, Alýþkanlýklarýný bir yana býrakan yeni konuþma ve dinleme biçimi iliþkiyi baþka bir noktaya ulaþtýrýr. Kendini kaliteli bir iletiþim konusunda gerçekten açýk tutan, karþý tarafý anlamak için olaylara onun penceresinden de bakabilen ve bunlarý yaparken ciddi bir kararlýlýk gösteren anne ve babalar için bu dönemde karþýlaþýlan sýkýntýlarý atlatmak çok daha kolay olacaktýr.

Konuþmadan önce düþünmek, söz kesmeden dinlemeyi öðretebilmek için bu konuda hassas davranmak, yargýlayýcý bir ses tonundan kaçýnmak, sakince konuþmaya çalýþmak, ilginç bir sohbet konusu bulmak ve bunu devam ettirmeye çalýþmak, onunla konuþurken kendisiyle nasýl konuþulmasý isteniyorsa o þekilde konuþmak doðru ve etkili bir iletiþim için yapýlabilinecek basit kurallar olarak görülse de etkisi çok fazla olacaktýr.

Anne ve babanýn, yaklaþýmlarý onlarýn ileride nasýl bir birey olacaðýný da etkilemektedir. Çocuklarýný kontrol ve aþýrý koruma altýna almalarý sonucunda, onlarýn baþkalarýna baðýmlý, kendine güveni olmayan bir kiþilik oluþmasýna sebep olabilirler. Bunun tam karþýtý olan, hiçbir hareketi sýnýrlandýrýlmayan, her olumlu davranýþý abartýlan, yani aþýrý hoþgörü ortamýnda büyüyen kiþiler ise bencil yetiþebilir. Bunun sonucunda da daima baþkalarýnýn dikkatini çekmek isteyen ve karþý taraftan hizmet bekleyen bir tutum içine de girebilirler. Baskýcý bir tutumla yaklaþan anne babalarýnda çocuklarýnda da baþkalarýnýn ne düþündüðüne fazlaca önem veren, pasif, girdiði ortamlarda hep geri planda kalan bir kiþilik yapýsý görülebilir. Bütün bu istenmeyen durumlarý önlemek amacýyla çocuða baþarabileceði görevler veren, yenileri için onu cesaretlendiren ve ona yeni karþýlaþacaðý durumlarda oluþabilecek problemleri çözebilmesine yarayacak beceriler kazandýran ailelerin çocuklarý gerçek hayatla karþýlaþtýklarýnda baþarýyý yakalayabilmektedirler.

Tüm anne ve babalarýn unutmamasý gereken en önemli nokta, çocuklarýn tüm geliþim süreci boyunca kendi hayatlarýný þekillendirirken genetik özelliklerinin yaný sýra çevreden gördüklerini öðrenip uygulayacaklarýdýr. Bu sebeple, çocuklar en yakýn çevrelerinde bulunan anne – babalarýný iyi veya kötü özelliklerini model almalarýyla olaylar karþýsýnda kendi davranýþlarýný oluþtururlar. Anne- babanýn baþlattýðý güçlü iletiþim tarzý kýsa zamanda çocuk tarafýndan fark edilecek ve o da elinden geldiðince uygulamaya baþlayacaktýr. Sadece ergenlik dönemi için deðil tüm dönemlerde, iletiþimin doðru ve kaliteli olmasý anne-baba-çocuk iliþkisinin de ayný derece de güçlü ve saðlam olmasýný saðlar. Ergenliðin üzerinde durulma sebebi, bu dönemde olan çocuklarýn aileden uzaklaþmadan, ileride hayatlarýný etkileyebilecek olan kararlarý alýrken kendilerini yanlýz hissetmemeleri, doðru seçimler yapmalarý için ihtiyaçlarý olan en büyük desteði anne ve babasýndan görmeleri gerekliliðindendir.

Kardeþi Olacak, Bunu Ona Nasýl Söylemeli?
 

“Kardeþ fikrine pek sýcak bakmýyor. Fakat, biz bir kardeþi olmasýný çok istedik. Hem paylaþmayý öðrensin... Hem ilerde birbirlerine destek olular... Ama bunu ona nasýl söylemeli...”

Bir çocuk sahibi olma kararýný alacak kiþiler anne ve babalardýr. Þüphesiz, ailenin ilk çocuðu bu durumdan pek memnun olmayacaktýr. Çoðu zaman anne ve babalar ilk çocuklarýna karþý kendilerini suçlu hissetme eðilimindedirler, kendilerini ona ihanet etmiþ gibi hissedebilirler. Fakat, bu karar yetiþkinlerin alacaðý bir karardýr, yeni durum çocuðun her ne kadar hoþuna gitmese de adapte olmasý gereken bir gerçektir.

Çocuk için 9 ay oldukça uzun bir süredir. Dolayýsýyla anne ve baba hamilelik baþladýðý gibi bunu ilk çocuklarýna açýkladýklarýnda onun için uzun bir bekleyiþ olacaktýr. Bir an önce bebeði görmek isteyebilir. Ancak, bildiðimiz gibi hamileliklerin hepsi doðum ile sonuçlanmayabiliyor. Bu nedenle, çocuða bir kayýp travmasý yaþatma riskini en aza indirmek için hamilelikte herhangi bir sorun olmadýðýna emin olunduðunda yeni bir kardeþi olacaðýný açýklamak daha doðru olacaktýr. Annenin karný aþaðý yukarý 3 ayýn sonunda belli olmaya baþlar, bu dönem bebeðin geleceðini açýklamak için iyi bir zamandýr. Ama çocuk bu zamandan önce sizlerin arasýnda bebeðin geleceðine dair bir konuþmaya þahit olursa, henüz zamaný deðil diye bunu yalanlamayýn.

Bazý ebeveynler annenin karný artýk inkar edilmesi mümkün olmayacak boyuta gelene kadar bu durumu bir sýr gibi saklamayý tercih edebiliyorlar. Fakat, bu durum çocuðunuzun yaþamýnda bir deðiþikliðe neden olacak ve bu duruma ne kadar çabuk hazýrlanýrsa onun için de o kadar kolay olur. Yoksa bebeðiniz kucaðýnýzda eve geldiðinizde hiç de istenmeyen davranýþlar ile karþýlaþabilirsiniz.

Peki açýklarken hangi kelimeleri kullanmalý?

• Çocuðun yaþýna uygun ve basit þekilde bunu söyleyebilirsiniz. “Karnýmda bir bebek var, Bir kardeþin olacak, Benim ve babanýn bir çocuðu daha olacak vs.”
• Çocuðunuzu jinekolojik muaynenize götürüp ultrasonagrafi seansýna sokmamaya veya ultrason fotoðrafýný göstermemeye özen gösterin. Bu durum onun kardeþi ile ilgili hayalini kýsýtlamaya neden olabilir.
• Olumsuz bir tepki verirse kendinizi suçlamayýn. Bu normal bir durum. Sonuçta hayatýmýzdaki en büyük rakiplerimiz kardeþlerimizdir. Çünkü onlarla bizim için hayattaki en önemli kaynak olan anne ve babamýzý paylaþmak zorunda kalýrýz. Ona sakince, bebeðin sizin olduðunu, onu sevmek zorunda olmadýðýný, onu sevip sevmeyeceðine o buraya geldikten sonra karar vermesinin doðru olabileceðini söyleyin. Bu durumda kendini daha serbest hissedecektir. Onu kardeþini sevmeye zorlarsanýz daha da olumsuz davranýþlar ve tutumlar sergileyebilir.

“Annee Sokaða çýkabilir miyim?” Bu soru pek çok annenin sýklýkla karþýlaþtýðý bazen ne cevap vereceði konusunda kafasýnýn karýþtýðý bir sorudur. Acaba çocuðu sokakta ne yapýyor? Kavgalara karýþýyor mu? Eziliyor mu? Küfür öðrenir mi? Uzaklara gider mi? Taþýtlara dikkat eder mi? Eve zamanýnda döner mi? gibi sorular tüm annelerin zihnini kurcalar durur.

Çocuðun oynayabileceði belli baþlý mekanlar ev, okul ve sokak alanlarýnda bulunur. Evlerde odalarýnda veya birbirlerini ziyaret ederek oynayabilirler. Bu mekanlar yarý yapýlandýrýlmýþ ortamlardýr. Yan odadan bile olsa anne, baba veya evde bulunan yardýmcý gibi bir yetiþkinin görünmez kontrolü altýnda oyun oynanýr. Oynanabilecek oyunlar evde var olan oyuncaklar ve oynanmasýna izin verilen eþyalarla sýnýrlýdýr. Mekan küçüktür.

Okulda ise mekan oldukça geniþtir. Ancak oynanabilecek teneffüs zamaný çok kýsadýr. Üstelik yine öðretmen kontrolü ve okul kurallarý altýnda oynanýr.

Sokak ise farklý alternatiflerle doludur. Mekan çok geniþ veya dar olabilir. Site bahçeleri, yakýnda bulunan bir park, boþ arsalar, kapý önleri, sokak aralarý, apartman boþluðu gibi pek çok mekan “sokak” alternatifleri olabilir. Evde yapýlan tembihler ve bazý annelerin arada bir neler olduðuna göz atmasý dýþýnda belirgin bir yetiþkin kontrolü yoktur. Kurallar çocuklara baðlýdýr. Çok az yapýlandýrýlmýþ bu ortam çocuðun önceden tahmin edemeyeceði ve bir yetiþkinden anýnda yardým isteyemeyeceði problemlerle doludur. Lider ruhlu çocuklar, belirlenen oyun kurallarý, gruplara kabul veya red, mýzýkçýlýk, hangi arkadaþlarla yakýnlaþýlacaðý, hangilerinden uzak durulacaðý, kavgalar gibi konularýn yarattýðý sorunlar karþýsýnda da çocuðun kendi baþýna bulduðu çareler, sosyal muhakemenin geliþimine önemli katkýlarda bulunur. Çocuðun akranlarýyla, kendinden büyük çocuklarla, bitkilerle, hayvanlarla nasýl iliþki kuracaðý da sokakta belirlenmeye baþlar. Sokak gerçek hayata çok benzer. Hem iyi, hem kötü modellerle doludur. Bunlardan hangilerinin model alacaðýna dair ilk özgür kararlar sokakta verilir. Verilen yanlýþ kararlar, deneme-yanýlma yolu ile doðruyu bulmalar çok doðaldýr. Çocuk seçtiði yolun iyi yada kötü sonuçlarýný sokakta çabucak yaþayarak, bir sonraki kararlarýný daha farklý bir yönde kullanabilir. Unutmamalýdýr ki küçük yaþta yapýlan hatalar daha kolay düzeltilir. Yetiþkinlik dönemindeki hatalarýn faturasý ise aðýr olur.

Sokaða yeni, yeni çýkmaya baþlayan bir çocuða ön bilgilendirme yapmak önemlidir. Aile çocuðun sokakta karþýlaþabileceði temel sorunlarýn neler olduðunu özetleyip, örnekleyerek çocuðu kendi doðrularýna hafifçe yönlendirmelidir. Çocuk ailesinin deðer yargýlarý, doðru bulduklarý konusunda bir fikre sahip olarak sokakla tanýþmalýdýr. Sokakta kaç saat kalýnacaðý, eve ne zaman dönüleceði, hangi tarz problemlerle karþýlaþýldýðýnda aileye hemen haber verileceði, nereye kadar uzaklaþýlacaðý ailenin koymasý gereken ön kurallardýr.

Çocuk sokaða yeni yeni çýkmaya baþladýðýnda, arada bir çocuklarý rahatsýz etmeden neler yaptýðýna göz atmak, zamanýnda eve dönüþlere dikkat etmek, ailenin belirlediði sýnýrlar içinde kalýp kalmadýðýný kontrol etmek faydalýdýr. Bir süre her þey yolunda giderse, çocuk da 9 yaþýn üzerinde ise bu kontroller rahatlýkla azaltýlabilir. Çocuðun yaþý küçüldükçe kontrolleri biraz daha arttýrabiliriz. 6-7 yaþlarýndaki çocuklar yanlarýnda yetiþkin olmadan, sýkça yapýlan “göz kontrolleri” ile rahatlýkla sokakta oynayabilirler. Daha küçük çocuklar ise az ileride oturarak onlarý izleyen bir yetiþkinin olmasý koþulu ile sokak ile tanýþabilirler.

Sokaðýn çocuk geliþimine çok büyük katkýsý olduðuna inanýyorum. Çevremizdeki yetiþkinlere göz attýðýmýzda, bazý kiþilerin hayatýn getirdiði problemleri paniklemeden kolayca çözdüðünü görürüz. Bunlarýn önemli bir kýsmý sokakta büyüyen çocuklardýr. Hayatý çok erken öðrenerek baþarýlý birer problem çözücü olmuþlardýr.

Sokaðýn çocuðun sosyal muhakemesini arttýrdýðý kaçýnýlmaz bir gerçektir. Ancak yine de sýnýrlarý olmalýdýr. Çocuk geliþimine en az sokak kadar katkýsý olan etkinlikler vardýr. Aileyle birlikte zaman geçirme, kitap okuma, geliþtirici oyuncaklar, TV.deki uygun programlar, özenle seçilmiþ bilgisayar etkinlikleri hobiler, spor, akademik etkinlikler dengeli bir biçimde tüm haftaya yayýlmýþ olmalýdýr.

Söz konusu kentler olunca çocuklarýn hak ettikleri oyun alanlarýnýn çok sýnýrlý olduðunu görüyoruz. Çocuðunuzun çýkabileceði nitelikte bir sokak ortamý yok ise yapýlabilecek þeyler çok sýnýrlý. Belki uygun sokak ortamý olan bir arkadaþýný ziyarete gidebilirsiniz veya çocuklarýnýzý parklarda buluþturabilirsiniz. Ama hiçbiri çocuðun evinin hemen yanýnda olan, ailesinden baðýmsýz olarak oynayabileceði kendi sokaðýnýn yerini tutmaz.

“Çocuðum çok akýllý. Ama, okulda öðrenilenler söz konusu olduðunda, aklýný kullanamýyor. Sanki donup kalýyor!”

Her birimiz eþsiz bir yapýda doðarýz. Zaman geçtikçe hepimizin öðrenme ile ilgili becerileri de farklý bir profil olarak þekillenir. Miras aldýðýmýz genler, içinde bulunduðumuz psikolojik atmosfer, kültürel etmenler, fiziksel saðlýðýmýz, sosyal çevremiz , eðitim olanaklarýmýz, kiþilik yapýmýz bu profilin çizilmesinde önemli roller alýr.

Ýnsan beyninde “öðrenme” ile ilgili sayýsýz beceriler ve beceri kombinasyonlarý mevcuttur. Bunlar bizlerin yeni þeyleri öðrenmemizi ve ustalaþmamýzý saðlayan önemli güçlerdir. Herbiri farklý bir alana hitap eder. Örneðin : bazýlarý kalemi tutup yazý yazmamýza bazýlarý bir fýkrayý öðrenip anlatmamýza bazýlarý ise bisiklete binmemize olanak saðlar. Öðrendiðimiz her þeyin, her bir adýmýnda farklý farklý beceri kombinasyonlarý çalýþýr. Beynimizde saklý bu hazinenin parçalarýný her birimiz farklý ustalýklarla kullanýrýz. Kimimiz motor becerilerimizi çok iyi kullandýðýmýz için iyi yüzeriz. Kimimizin dikkat kontrolü ile ilgili becerileri o kadar iyi çalýþýyordur ki bir seminerde anlatýlan her þeyi kolayca dinler ve öðreniriz. Kimimizin uzun süreli hafýza kayýtlarý öylesine canlýdýr ki, aradan 4-5 yýl geçtiði halde gittiðimiz filmlerin her türlü ayrýntýsýný sanki filmden az önce çýkmýþ gibi hatýrlarýz. Bazýlarýmýz ise az önce sayýlan alanlarda (görünür de o insanlardan hiçbir eksiðimiz olmadýðý halde) þaþýrtýcý derecede baþarýsýz olabiliriz. Örneðin; bir türlü yüzme öðrenemeyiz, az önce tanýþtýðýmýz insanýn adýný hemen unutuveririz veya bir filmi bile baþýndan sonuna izleyecek sabrýmýz ve dikkatimiz yoktur.

Beceri farklýlýklarý en çarpýcý biçimde, çocuklarýmýz okula baþladýðýnda beliriverir. Kimi çocuklarýn muhteþem bir ezber gücü varken, yazý yazmayý bir türlü beceremez; kimisi basketbol da harikalar yaratýrken , okuma ile baþý derttedir; kimisi her þeyin mantýðýný kolayca kavrarken öðrendiklerini çabucak unutuverir; kimisi ise büyük bir hevesle hazýrlandýðý sýnav esnasýnda kendini baþka þeyler düþünürken buluverir, zaman kaybettiði için de baþarýsýz olur.
Sayýsýz beceri kombinasyonlarýndan bazýlarýnýn öne çýkmasý, bazýlarýnýn ise daha geri planda kalmasýndan doðal bir þey olamaz.

Ancak okul sistemleri dil becerileri; hafýza becerileri, ince motor beceriler, aritmetik beceriler, dikkati kontrol etme becerileri gibi beceriler üzerinde yoðunlaþtýðý için bu alanlarda ortaya çýkan eksiklikler okulda oldukça yoðun problemler yaratýr. Örneðin; tahtadaki yazýyý deftere geçirmekte zorluk çekmek, okumasýný bir türlü hýzlandýramamak ve hala hecelemek, b’yi ve d’yi sürekli karýþtýrmak, m yerine b yazmak, “çok” u “koç” okumak, matematikte eldeyi sürekli unutmak, bir sütunu toplarken, diðerini çýkarmak x yerine + yapmak, saati bir türlü öðrenememek, problemleri çözerken, uygun strateji geliþtirip çözememek, dikkatini yoðunlaþtýrarak dersi dinleyememek, ev ödevlerini yapmak için yerinde uzun süre oturamamak okulda sorun yaratýr. Üstelik tüm buna benzer þeyleri arkadaþlarýnýn becerebildiðini ama kendisinin baþaramadýðýný görmek oldukça zor bir durumdur.

Akademik hayat çocuklarýmýzýn zorlandýklarý beceriler üzerine odaklanan görevleri istiyorsa, çocuðumuz herhangi bir noktada takýlýp kalabilir. Okulun talepleri arttýkça da çocuðun da, ailesinin de morali bozulmaya baþlar. Kimi çocuklar içe kapanýr ve silinir. Kimileri ise “madem dersler konusunda kuvvetli deðilim, o halde kuvvetli olduðum baþka alanlarda kendimi göstereceðim” diye düþünür ve gereksiz þakalarla sýnýfý güldürmeye, arkadaþlarýna fiziksel güç gösterilerinde bulunmaya baþlar. Bir kýsmý ise “madem baþaramýyorum, o halde istemiyormuþ gibi yapmalýyým” diye düþünür ve “ben zaten yazmak istemiyorum. Okulda öðrenen her þey gereksiz, büyüyünce hiçbir iþimize yaramayacak, o yüzden ilgilenmiyorum” diyerek umursamazlýk maskesi takarlar.

Bu çocuklar o kadar yoðun bir problem yumaðý ile uðraþýrlar ki, “ben aslýnda þu anda baþarýsýzým ama bu ileride bir yetiþkin olduðumda da baþarýsýz olacaðým anlamýna gelmez” diye düþünemezler. Bazen bu çocuklara ilkokul 3.sýnýfta okumayý çözen Edison’u, baþarýsýz okul hayatlarý olan Walt Disney’i; Einstein’ý örnek göstermek iþe yarayabilir. Gerçekten de bu çocuklar için okul hayatý zordur ama geliþmiþ becerilerine yönelik alanlarla buluþtuklarýnda harikalar yaratabilirler. Onlarý biraz izlersek parlak becerilerini fark edebiliriz. Örneðin; yazýlarý bir türlü satýrlara yerleþtiremiyordur ama bir tenis ustasýdýr. Çarpým tablosunu ezberleyemiyordur ama TV de gördüðü her tipin taklidini büyük bir ustalýkla yapýyordur. 3. Sýnýfta olduðu halde halen heceleyerek okuyordur ama piyano çalma konusunda bir dehadýr.

Akademik hayatýn istediði beceriler konusunda zayýflýklarý olan bu çocuklar “Özel Öðrenme bozukluðu”, “Dikkat Eksikliði ve Hiperaktivite” gibi tanýlar alabilirler. Bu çocuklar karþýlaþtýklarý baþarýsýzlýk ve hayal kýrýklýðý ile baþ edebilecek güçte deðildirler. Onlara yardým etmek gerekir. Yardýmýn ilk adýmý çocuðun güçlü ve zayýf becerilerini araþtýrmak, gerekiyorsa bir psikolog tarafýndan belirlenmesini saðlamaktýr. Bir uzmanýn görüþleri, anne baba gözlemleri öðretmen raporlarý bir araya getirildiðinde çocuðumuzun öðrenme profili hakkýnda belirgin bir görüntü elde edebiliriz.

Bundan sonraki adým çocuða da güçlü ve zayýf yönlerini tanýtarak kolay öðrenme yollarýný öðretmek ve en önemlisi zayýf becerilerini geliþtirecek çalýþmalar yapmaktýr. Bu çalýþmalara konunun uzmaný olan psikolog, psikolojik danýþman veya özel eðitimci yön vermelidir. Bilinçli bir çalýþma ve terapi programý ile zayýf öðrenme becerileri antrene edilerek güçlükler aþýlabilir. Týpký sporcularýn düzenli antremanlarla performanslarýný giderek arttýrdýklarý gibi, beceriler de geliþir.

Bir yandan öðrenme ile ilgili aksaklýklarý keþfedip, geliþtirirken ayný zamanda çocuðun güçlü becerilerini ve özel yeteneklerini ihmal etmemeliyiz. Çocuk bir tarafta zorlansa da, bir baþka alanda parladýðýný farkedince özgüveni artacaktýr. Uzun vadede (bir yetiþkin olduðunda) hayatýna yön verecek uðraþlar zaten bu zengin becerilerine ait alanlarý kapsayacaktýr.

Bazen duygusal problemler öðrenme ile ilgili becerilerin geliþimini geciktirip zayýflatýrken; bazen de beceri eksikliði nedeni ile ortaya çýkan duygusal ve davranýþsal problemlere de rastlarýz. Örneðin; anne babanýn boþanmasýndan sonra bazý çocuklarýn okul baþarýsý düþebilir. Ancak okulda kronik bir okul baþarýsýzlýðý yaþayan bir çocuðun da depresyona girme veya saldýrganlýk problemleri çýkarma ihtimali vardýr. Okul problemlerini çözerken “yumurta mý tavuktan çýktý, tavuk mu yumurtadan çýktý” tarzýndaki bu soruyu cevaplamanýn önemi büyüktür. Altta yatan problem alaný bulunur ve çözüme yönelik müdahaleler yapýlýr ise yan problemler kendiliðinden çözülecektir.

Anne baba olarak en önemli görevlerimizden biri çocuklarýmýzýn güçlü ve zayýf yönlerini keþfederek, doðru yönlendirmektir. Böylece kuvvetli becerilerini sergileyecek ilgi alanlarý veya uðraþýlar edinerek, baþarýlý bireyler haline geleceklerdir.

Baþarýlý bireylerden oluþmuþ, baþarýlý bir toplum olmanýn sorumluluðu ise anne babalar kadar eðitim sistemine de düþmektedir. Belli becerileri bol miktarda kullanýrken, belli becerilerin üzerinden hafifçe geçen, belli becerilere ise hiç deðinmeyen eðitim sistemleri çocuklar için bir fýrsat eþitsizliðidir. Sadece yüzmeyi ve koþmayý öðretmeye odaklandý iseniz, balýklar, tavþanlar ve atlar en iyi öðrencileriniz olacaktýr. Kuþlar ise yüzmeyi ve koþmayý biraz öðreneceklerdir. Ama eninde sonunda uçaklar ve herkes hayranlýkla onlarý izleyecektir.

Bebekler 7-8 aylýk olmalarýndan itibaren anne ve babalarýna yakýn olmak isterler. Özellikle annelerini takip etmeye, onlarla iliþki kurabilmek adýna planlý giriþimlerde (elini uzatmak, gülümsemek, emekleyerek yanýna gitmek vs.) bulunmaya baþlarlar. Anneleri bulunduklarý odadan ayrýldýklarýnda kaygýlanýr, geri döndüklerinde ise mutlu olurlar. Yanýnda olmasalar bile annelerinin sesinin nereden geldiðini duymaya çalýþýr, oyun oynarken dahi annelerinin ne yaptýðýný takip ederler. Ýþte tüm bu duygusal iliþki, çocukluk ve daha ilerisi için de önemli bir belirleyici olacak olan anne ve bebek arasýndaki “baðlanma” sürecidir. Eðer bu süreç güvenli bir þekilde atlatýlýr, anne ve bebek arasýndaki karþýlýklý bað doðru bir þekilde kurulursa çocuðun ilerideki yaþamý için de ayrýlýk önemli bir sorun teþkil etmez.

Ayrýlýk kaygýsý genellikle 1-3 yaþlarý arasýnda gözlenen, bebeðin özellikle annesinden ayrýldýðýnda yaþadýðý yoðun strestir. Baðlanýlan kiþiden ayrý kalmaktan kaçýnmak 7 ay - 4 yaþlarý arasýnda yaþanýlmasý normal bir durum olup, 4 - 5 yaþlarýndan itibaren bu kaygýnýn yavaþ yavaþ kaybolmasý beklenir. Eðer bu kaygý, yaþa ve geliþim düzeyine uygun olmayacak þekilde, 4 haftadan daha fazla devam ediyor ise artýk bunun adý “Ayrýlýk Kaygýsý Bozukluðu” dur ve bu bir rahatsýzlýktýr. Bu çocuklar anne babalarýndan ayrýldýklarýnda, onlarýn baþlarýna bir þey geleceði ve onlarý bir daha göremeyecekleri endiþesini taþýrlar. Geceleri yalnýz yatmakta güçlük çekerler, sýk sýk kabuslar görürler.

Genellikle çocuðun yuvaya ya da okula baþlamasýndan önce aileler tarafýndan fark edilmesi güç olan bu rahatsýzlýk, anneden ilk ciddi ayrýlýþ olan okul ortamýna giriþ ile birlikte ebeveynlerin dikkatini çekmeye baþlar. Her sabah karýn aðrýsý, mide bulantýsý gibi çeþitli fizyolojik belirtiler dile getiren, “Anne ne olur bugün okula gitmeyeyim” diye yalvaran, yuvada ya da okulda “Anne ne olur yanýmda kal” diye baðýrýp aðlayarak annesine yapýþýp onlarýn gitmesine izin vermeyen çocuklar büyük olasýlýkla ayrýlýk kaygýsý sorunsalýný yaþýyorlardýr. Ve bu süreç eðer bir uzmandan yardým alýnmaz ise çok uzun süre devam edebilir. Çocuðun kendini güvende hissettiði annesinin yanýndan, evinden uzaklaþmasý, tanýmadýðý bir ortamda farklý çocuklarla bir arada bulunmasý kaygýsýný oldukça arttýrýr. Bu durum çocuðun okula uyum saðlayamamasýna, derslerde dikkatini toparlayamamasýna, akademik baþarýsýzlýðýna, arkadaþ edinememesine ve sosyal faaliyetlere katýlamamasýna sebep olur.

Kaygýyý Azaltmak Ýçin Yapýlabilecek Bazý Öneriler:

• • 7 ay – 2 yaþ dönemi içerisinde bakýcý deðiþtirmemeye çalýþýn. Eðer çalýþmaya baþlayacaksanýz, bebeðinizin siz yanýndayken yavaþ yavaþ bakýcýya alýþmasý için ona zaman tanýyýn. Onlar arasýndaki güven saðlandýktan sonra bazý görevleri bakýcýya devretmeye baþlayýn.
• • Evden ayrýlacaksanýz, kesinlikle ona gözükmeden, kaçarak evden çýkmayýn. Mutlaka vedalaþýn. Onu öpüp ona sarýlýn nereye gideceðinizi ne yapacaðýnýzý kýsa bir sohbetle ona anlatýn ve mutlaka geri döneceðinizi söyleyin. O aðlasa bile siz sakin ve huzurlu bir þekilde ondan ayrýlýn. Eðer aðlayacaksanýz bunu ondan ayrýldýktan sonra yapýn. Bu hoþça kal sohbetini her ayrýlýþtan önce rutin bir þekilde mutlaka yapýn. Ancak bu þekilde aranýzdaki güven iliþkisi saðlamlaþacaktýr.
• • Kaygýlý ve üzüntülü olduðunuzu ona belli etmemeye çalýþýn ve yüzünüzdeki ifadenin sakin ve huzur verici olmasýna özen gösterin. Unutmayýn, kaygýnýzý çocuðunuza da yansýtýp onunda endiþeli olmasýna sebep olabilirsiniz.
• • Sadece olumlu duygularýný deðil, olumsuz olanlarý da dinlemeye özen gösterin. Onu bu duygularýný da anlayýp kabullendiðinizi gösterip rahatlatmaya çalýþýn.
• • Okulun ilk gününde mutlaka yanýnda olmaya ona destek olmaya çalýþýn. Bunun kýsa bir ayrýlýk olacaðýný, yeni kiþilerle tanýþýp yeni þeyler öðreneceðini ve iyi vakit geçireceðini ona söyleyin. Eve döndüðünde ise günün nasýl geçtiðini sorup onu sýkmadan sadece dinleyin.
• • Sakýn geri adým atmayýn, kararlý ve tutarlý olun. Onu okula gitmesi için ikna etmeye çalýþýn.

Pratik amaçlar için herhalde en önemli soru, rüyalarýnýzý uyanýkkenki düþünceleriniz kadar dikkatle ele alýp almadýðýnýz ve bunlarýn içinde problemlerinize çözüm arayýp aramadýðýnýzdýr. Acaba gerekli önemi yöneltirseniz, doðru yanýtlarý bulma þansýnýz artar mý? Rüyalarýn gerçek hayattaki problemlerimizi çözümlemeye ýþýk tuttuðunu nasýl ispatlayabiliriz?..

Rüyalarýn gerçek hayattaki problemlerimizi çözümlemeye ýþýk tuttuðunu nasýl ispatlayabiliriz?..
Birçok kez kiþilerin, rüyalarýnda bir sorunu çözerek ya da sanatsal yönden yaratýcý bir fikir ile uyandýklarý rapor edilmiþtir ki, bu adeta, rüyada koparýlan çiçeði uyanýnca elde bulmaktýr.

En iyi bilinen örnek, yýllarca benzinin molekül yapýsýnýn ortaya çýkarmaya çalýþmýþ Alman kimyageri Friedrich August Kekule’nin baþýndan geçmiþtir.

1865 yýlýnda, bir gece ateþin baþýnda kestirirken çoðu birbirine yakýn, uzun diziler halinde deðiþik molekül yapýlarý gördü. Hepsi yýlan gibi kývrýla kývrýla hareket ediyordu. Ansýzýn, yýlanlardan biri kendi kuyruðunu yakaladý. Kekule “sanki yýldýrým çarpmýþ” gibi uyandýðýný ve benzinin molekül yapýsýnýn kapalý karbon halkasý olduðunu anladýðýný yazdý.

Rüyalarýn gerçek hayattaki problemlerimizi çözümlemeye ýþýk tuttuðunu nasýl ispatlayabiliriz? Bir kaç yýl önce uyku ve rüya konusuna ilk eðilenlerden Amerikalý araþtýrmacý William C. Dement, Stanford Üniversitesi’nin 500 öðrencisine bir problem verdi ve o geceki rüyalarýný not etmelerini istedi.

Problem O, T, T, F, F harfleri arasýndaki baðlantýyý bulmak ve sonra gelecek iki harfi tespit etmekle ilgiliydi. Zor görülmekle birlikte, kolay bir çözümü olan bu soruya, dokuz öðrenci doðru cevap verebildi. Bunlarýn ikisi problemi, gece yatmadan önce, yedisi ise rüyalarýnda çözmüþtü. Ýþte biri rüyasýný þöyle anlatýyor: “Bir sanat galerisinde duvardaki resimlere bakýyordum. Yürürken resimleri saymaya baþladým… bir, iki, üç, dört, beþ. Fakat altýncý ve yedinciye gelince, resimler çerçevelerinden ayrýldýlar. Boþ çerçevelere bakarken, bir esrar perdesinin aralanmakta olduðunu hissettim. Aniden altýncý ve yedinci boþluklarýn problemin cevabý olduðunu anladým.”

Problemin çözümü gerçekten altý ve yediydi. O, T, T, F, F harfleri Ýngilizce bir, iki, üç, dört ve beþ rakamlarýnýn baþ harfleridir ve sonra gelecek iki doðru harf de, altý ve yedinin baþ harfleri olan S ve S olacaktýr. Bu rüyalar aklýmýza þu soruyu getiriyor: Problem çözen rüyalarýn, tam olarak neresinde, uyuyan kiþi veya beyninin her hangi bir yeri, çözümü kavrýyor?

Esrar, rüyada altýncý ve yedinci boþluklar fark edilince mi, yoksa daha ilk baþta resimler sayýlmaya baþlanýnca mý açýða çýkýyor? Beþ resmi ve iki boþ çerçeveyi sayarak öðrenci, belki de problemi yeniden ortaya koyuyordu; çünkü problem, beþ bilinen ve iki bilinmeyenden oluþuyordu. Sayýlarý sayarken saymanýn kendisini çözümü ulaþtýrdýðýný fark etmiþ olabilir.

Diðer bir örnek, uyuyan kiþinin rüyasýnda, kendisinin veya kendisini sembolize eden karakterin çözümü keþfederken ayný rüyada baþka bir karakterin, çözümü önceden bildiðini destekler. Bir sabah genç bir doktor adayýna çözümlemesi için bir problem verdim. Ýngilizce’de hangi iki kelime “HE” harfleriyle baþlayýp, yine “HE” harfleriyle biter?

Doktor çözümü araþtýrarak, bir kaç dakika düþündü; ama bulamadý. Sonunda en iyi yolun, uyumak üzereyken probleme konsantre olmak olduðuna karar verdi. Sabaha karþý ikide yattý ve altý saat sonra uyandýðýnda, bir rüya hatýrladý. Rüyanýn kendisini çözüme nasýl ulaþtýrdýðýný da fark etti. Rüya þöyle idi:

“Bahçemde çiçek topluyordum. Aniden göðsümde kuvvetli bir aðrý hissediyor ve sýrt üstü düþüyorum. Juliet, gerçek hayattaki sevgilim, evden gülerek çýkýyor. Gülüþü her zamanki gibi deðil ve tuhaf bir þekilde hee… hee.. heee diye sesler çýkarýyor. Bana acýmasýný beklediðim için, gülmesine þaþýrýyor ve kýrýlýyorum. Bir ambulans çaðýrýyor ve hastaneye götürülüyorum. Þoföre abuk olmasýný, aðrýnýn çok tehlikeli olduðunu söylüyorum ve yolun neden bu kadar uzadýðýný soruyorum. Bana, yolun týkalý olduðunu, yola düþen bir beynin yerden alýnana dek trafiðin durdurulduðunu açýklýyor. Hastaneye vardýðýmýzda tekerlekli bir sedye ile ön kapýdan geçiriliyorum. Orada bir sürü insanýn birikmiþ olduðunu ve ayný Juliet gibi güldüklerini görüyorum. Ellerimle ile kulaklarýmý týkamak istiyorum fakat parmaklarýmý birleþtiremiyorum. Bir odaya alýndýðýmda doktorun biri, “Sana ne olduðunu biliyorum” diyor.

- “O zaman beni þu aðrýdan kurtar.”
- “Kurtarabilirim ama kurtarmayacaðým. Ne olduðunu bana anlatmalýsýn, o zaman kendini iyi hissedecek ve eve geri dönebileceksin.”
- “Koroner spazmý geçirdim.”
- “Abuk sabuk konuþma.”
- “Ben de bir doktorum ve bu yüzden kýsa ve özlü konuþtum.”
- “Ne olduðunu herkesin kullandýðý kelimelerle anlatana dek seni býrakmamam emredildi.”

Bütün bu konuþmalar olurken, eliyle aðzýný gizleyerek gülüyor, hee… hee… diye tiz sesler çýkarýyordu. Çok kýzýyorum ve “Beni çok hiddetlendiriyorsun” diyorum, “Ne diye gülüp duruyorsun, bu aðrý hep devam edebilir, sen ne dersen de, istersen halk deðimiyle kalp aðrýsý de.” Ben bunlarý söyleyince gülmesi duruyor ve “Eve gidebilirsin” diyor. Aðrýyý hala duyuyorum ama þimdi nerede olduðunu tam olarak kestiremiyorum.

- “Henüz tam olarak iyi deðilim.”
- “Baþka bir doktora görünmelisin, bir uzmana git.”
Hastaneden ayrýlýyor ve Morton Schatzman ile karþýlaþýyorum. Bana “Ýyi olmadýðýný duydum, sana iki derdin olduðunu söylemiþtim” diyor.
- “Bunlarý düþünmemek sadece uyumak istiyorum.”
- “Ne zaman istersen uyuyabilirsin, ama aðrýlarla kelimelere dikkat etmelisin”
- “Bulmacalar baþýmý aðrýtýyor” diyorum ve o anda tüm aðrýlarým geçiyor.

Rüya böyle bitiyor. Doktor uyanýnca, aradýðý kelimelerin kalp aðrýsý (heartache) ve baþ aðrýsý (headache) olduðunu buluyor.
Doktor, doðru yanýtý tam olarak ne zaman keþfediyor? Týbbi dilde bilgi istemeyen doktor O’na kýlavuzluk mu ediyordu? Ayný þeyi Morton da “Aðrýlarla kelimelere dikkat etmelisin.” derken yapmýyor muydu? Doktoru ve Morton’u uyuyan kiþi yarattýðýna, onlar rüyaya kendiliklerinden girmediklerine göre, rüya süresince beynin doðru yanýtý bilen bir bölümü, sanki kendisiyle saklambaç oynar gibiydi. Kiþi farkýna bile varmadan beyninin bir bölümü, uyumadan önce çözümlemiþ ve rüya boyunca çeþitli yollarla dikkati doðru yanýta çekmiþ olabilir.

Bu rüyayý gören doktor bir süre sonra, not almýþ olduðumuz rüyayý yeniden okudu ve kendisinin de, benim de gözünden kaçmýþ bir nokta buldu. “HE” ile baþlayýp biten bir baþka Ýngilizce kelime de “HE” idi ve rüyanýn hemen ilk baþlarýnda Juliet’in tuhaf gülüþüyle kendini belli etmeye çalýþýyordu. Ama rüyanýn yaratýcý etkeni ( tabii eðer böyle bir etken varsa ) onunla yetinmemiþ olacak ki, rüya baþka çözümlere doðru devam ediyor.

Rüyayý görenlerin, onlarý doðru yanýta götürebilecek bu rüyalarý, sonradan hatýrlamamalarý olasýdýr. Bazen de rüyayý hatýrladýklarý halde, onun vermeye çalýþtýðý mesajý veya çözümü anlayamazlar.

Bu duruma ait bir örnek Dement tarafýndan bildirilmiþtir. Dement öðrencilerine, H, I, J, K, L, M, N, O harflerinin ne ifade ettiðini sormuþtur. Genç bir öðrencisi bu problemden sonra gördüðü rüyalarý þöyle dile getirmiþtir: “Gördüðüm rüyalarýn hepsi de suyla ilgiliydi. Birinde köpek balýðý avlýyordum, ötekinde deniz dibine dalmýþken, kocaman balýklarla karþýlaþýyordum. Bir diðerinde þiddeti bir yaðmur yaðýyordu, sonuncusunda ise bir yelkenli ile dolaþýyordum.”

Bu rüyalarý gören öðrenci cevap olarak, “Alfabe” demiþ ama Dement’in istediði cevap “Su” idi. Ýngilizce’de H’den O’ya kadar anlamýna H to O derken kullanýlan “to” edatý ile “iki” anlamýna gelen “two” kelimelerinin okunuþlarý aynýdýr ve böylece Dement, öðrencilerinin, suyun kimyasal formülünü bulmalarýný beklemiþti.

Önemli olan rüyayý gören kiþinin “çiçeði” koparýp koparmamasý deðil, çiçeðin nereden geldiðidir. Nerede yaratýlmaktadýr? Þimdiye dek “Beynin bir bölümü” dedik; ama “yöntemleyen” ya da “mekanizma” daha uygun terimler olmaz mý? Rüyada problem çözme yöntemi, uyanýkken problem çözme yöntemiyle bir midir? Rüyada çözümlerin dramatik bir þekilde sunuluþu, bunun, uyanýkkenki mekanizmadan farklý olduðunu ortaya koyuyor.

Rüyalarýn çoðunun oluþtuðu hýzlý göz hareketleri dönemi (REM) uykusunun, önemli fizyolojik ve psikofizyolojik rolü vardýr. Bu rolün tam olarak ne olduðunu açýða çýkarmak için bir çok incelemeler yapýlmýþtýr ve üzerinde kuvvetle durulan bir seçenek þudur:

REM uykusu sýrasýnda beyin, yakýn geçmiþte alýnan bilgileri depoya kaldýrmadan önce analiz eder ve böylece organizmaya, yeni uyarýcýlara ulaþmak için bir fýrsat verir. REM uykusunun varsayýlan bu rolünün, doðru yanýtlarý bulunduran rüyalarla ilgisi olduðu düþünülmektedir. Bazý yazarlar, rüyalarýn REM uykusunun amaçsýz yan ürünleri olduklarýný öne sürmüþlerdir. Problem çözen rüyalarla ilgili olarak aktarýlanlarla, tüm rüyalarýn bir þeyler çözümledikleri ileri sürülmese de en azýndan bazýlarýnýn, gerçekten amaçlarýna ulaþtýklarý belirtilir. Problemlere doðru yanýt getiren rüyalarýn tümünün REM uykusu sýrasýnda olduðunu söyleyebilmek için de daha derin araþtýrmalar gerekmektedir.

Burada sunulan örneklerde, uyuyan kiþi, hep tam “çiçek” ortaya çýktýðýnda uyandý. Bu bir rastlantý mý, yoksa “beynin bir bölümü” doðru yanýtý fark eder etmez kiþinin çözümü anlayýp hatýrlamasý için uyanmasý gerektiðini bir rastlantý mý, yoksa “beynin bir bölümü” bir annenin, etrafýndaki gürültülere aldýrmadan uyuyabilmesine karþýn, kendi bebeðinin aðlama sesini duyar duymaz, uyanmasýna neden olan bölümle ayný mýdýr?

Pratik amaçlar için herhalde en önemli soru, rüyalarýnýzý uyanýkkenki düþünceleriniz kadar dikkatle ele alýp almadýðýnýz ve bunlarýn içinde problemlerinize çözüm arayýp aramadýðýnýzdýr. Acaba gerekli önemi yöneltirseniz, doðru yanýtlarý bulma þansýnýz artar mý?

Yahudi halkýnýn sosyo-ekonomik yapýsý, diðer uluslarýnkinden esaslý bir þekilde farklýdýr. Bizimki aykýrý ve gayrý tabîidir." (Ber Borochov- The Economic Development of the Jewish People,1917)

"Siz (Yahudiler) þeref, vazife duygusu, mâneviyat, vatanperverlik, idealizm yoksunusunuz..." (Max Nordau – 1'nci Siyonist Kongresi konuþmasý, 1897)

"Fakat emek, insaný topraða baðlayan tek kuvvettir...ulusal kültürün oluþturulmasý için ana enerjidir. Bizde olmayan bir þey bu fakat yokluðunu hissetmiyoruz. Ülkesiz bir halkýz, yaþayan bir ulusal dili olmayan, ulusal kültürü olmayan bir halk. Emeðimizin olmamasý bizim için mesele deðilmiþ gibi görünüyoruz. - býrak iþi Ývan, John veya Mustafa yapsýn..." (A.D. Gordon, "Our Tasks Ahead, 1920)

Ýlk siyonizm keyifli bir rüya idi, "Yahudinin" "medeni, saygýlý ve sahih bir insana" dönüþmesi için vardý. Siyonizmin kurucularý "diðer halklar gibi bir halk" ve "uluslar arasýnda bir ulus" fikrinden ilham almýþlardý. Nordau, Borochov ve Gordon gibi ilk siyonistleri okuduðumuzda, Yahudi vasfý ve kimliði hakkýnda aþaðýlayýcý göndermelerle karþýlaþýrýz öyle ki Nazi ideolojisi onun yanýnda biraz liberal kalýr.

Bununla birlikte, bir saniye durun ve siyonist rüya hakkýnda eleþtirel bir þekilde dikkatlice düþünün. Hangi tür bir halkýn "insan olma" rüyasý gördüðüne hayret edilebilir. Bir Fransýz, Ýngiliz veya Çinli erkek yahut kadýnýn sýradan bir "insan" olma rüyasý gördüðünü tahayyül edebilir misiniz? Zulme uðrayan insan varlýklarýnýn insan gibi muamele görmeyi talep edebileceklerini kolayca düþünebiliriz (Filistinliler, Sivil Haklar Hareketi, Irk ayrýmcýlýðý karþýtlarý vb). Siyonist rüya gene de baþkadýr. Tanýnma veya eþitlik arzusundan ibaret deðildir o; uygun bir þekilde muamele görme meselesi de deðildir sadece; "kendini dönüþtürme" rüyasýdýr. Aslýnda, marazî gayri tabîi bir durumdan kabul edilebilir doðru bir insan þekline doðru mûcizevi bir baþkalaþýmdýr.

Kurgusal bir masal baðlamýnda bir ineðin sütçü olma fantezisini, bir domuzun Koþer þinitzel olmak için "öldüðünü", bir yýlanýn Ýþçi partisini ele geçirmeyi istediðini ve sonra yeni bir siyonist gayrimeþru savaþ açmayý planladýðýný kolayca tahayyül edebiliriz. Ancak bir halkýn "sýradan insan" olma emeli beslediðini düþünmek hayli tuhaftýr.

Tuhaf rüyayý açýklamanýn yahut tâbir etmenin somut bir yolu herhalde siyonist rüyaya yenik düþenlerin, tâbîi halleri içerisinde, insanlýktan sahiden uzak olduklarýna inandýklarýný varsaymaktýr. Ýnsan olma rüyasý görenlerin, insanlýðýn onlarýn bir þekilde sahip olmadýklarý bir vasýf olduðuna kâni olduklarý haklý olarak farzedilebilecektir.

Dün, Librairie Résistances, Paris'de (Gazze'ye para toplamak için düzenlenmiþ bir faaliyetti) Ýsrail'in "evrilen barbarizmi" hakkýnda, Ýsraillilerin yüzde 84'ünün Ýsrail ordusunun geçen Aralýk ayýnda Gazze'deki soykýrýmvâri suçunu nasýl olup da destekleri hakkýnda bana soru soruldu. "Ýsrail'in câni eylemlerinin nasýl ortaya çýktýðýný anlamak için yapmamýz gereken tek þey, geriye doðru iz sürmek ve ilk siyonist ideologlarý yeniden okumaktýr" dedim. Siyonist düþünürlerden "rüyalarýný" ve soydaþlarýyla ilgili vizyonlarýný kolaylýkla öðrenebiliriz. Modern Yahudi ulusçuluðunun kurucularý, Yahudi kimliðinde, kültür ve vasfýnda bir þeylerin topyekûn yozlaþmýþ olduðunu bir þekilde kabul ederler. Bununla birlikte, ýslah olunabilir olduðuna samimiyetle inandýlar.

Siyonizm, yeni bir Yahudiyi, medeni üretken bir insaný ortaya çýkarmak için vardý. Aslýnda sýrýlsýklam ve menkýbevî bir rüyadýr. Genç bir Ýsrailli olarak, ben bu rüyaya boyun eðenlerdendim. Ýsrail'in "benim" tarihi topraðým olduðuna inanýrdým. Kitâb-ý Mukaddes kahramanlarýna benim doðrudan atalarým nazarýyla bakardým. Söz konusu olan "ilk Ýsrailliler" olduðunda, ideolojik nakil operasyonu büyük bir baþarýydý bana göre. Biz, genç Ýsrailli yerliler, "deðiþtirilmiþ, medenileþ/tiril/miþ, hümanist ve seküler varlýklarýn baþarý hikayesinden daha azý olmadýðýmýza inanýrdýk.

Söylemeye gerek yok, Filistin tarihi, Filistinliler ve Nakba bizden tamamen gizlenmiþti. Filistinlileri çevremizde de görmüyorduk, býrakýn nedenini, acý çektiklerinden bile habersizdik. Esasen büsbütün kördük. Ordumuzun en insancýl ordu olduðuna inanýrdýk. Her Ýsrailli'nin kütüphanesinde özel bir yeri olan efsânevi foto albümü "1967 Zafer Günlüðüyle" büyüdük. Bu cilalý propaganda kitabýnda, Ýsrailli bir asker Mýsýrlý mahkuma su veriyordu. Halkýmýzýn evrensel hümanizmi cirolamasýnýn sembolü nazarýyla bakardýk ona. Dehþetli gerçeðin, Sina çölünün gerçekte yüzlerce Mýsýrlý savaþ esirinin katledildiði saha olduðu gerçeðinin farkýnda deðildik. Niçin bilmiyorduk? Güzel bir soru bu. Bu savaþa katýlan babalarýmýz birþeyler biliyor olmalý ama sessiz kaldýlar. 1948 Filistinli mülteciler konvoyuna þahit olan ebevenylerimiz Nakba hakkýnda birþeyler biliyor olmalý fakat sessiz kaldýlar. Yeterince ilginçtir, bizde onlarýn izinden gittik. Büyüyüp IDF askeri olduðumuzda biz de aynýsýný yaptýk, gözlerimizi kapattýk (1982 Lübnan). Ve bu hiçbir zaman deðiþmedi. Ýsrail'in mânevi uyanýþý hiçbir zaman gerçekleþmedi. Bunun gerçekleþmeyeceðini þimdiye dek savundum. Siyonist rüya çok konforludur. Yüz yýldan daha fazla süren vehmi bir mânevi aldanýþtan sonra, Ýsrailliler ahlak komasýna girdiler.

Siyonizmin hümanist baþkalaþma rüyasý gerçekliðe veya uygulamaya tahvil olmadý. Tam tersi, Ýsrailliler ve siyonistler kendilerine yanýltýcý vehmi bir prizmadan bakmayý öðrendiler. Hümanistlere dönüþmek yerine, aþýrý Yahudi merkezli rüyalarýnda, "önde gelen hümanistler" oluverdiler.

Freud, rüyanýn uykuyu uzatmak için var olduðunu öðretti bize: Dýþarýdaki bir siren sesi, bebek aðlamasý ve damlayan çeþme rüyaya dâhil edilirdi ki uyuklamaya devam edelim. Ýsrailli'nin hümanist rüyasý da benzer þekilde iþler: Siyonistin uyuklamasý için vardýr, yahudileri, devletlerinin kendi adlarýna iþlediði suçlardan uzak tutmak için vardýr. Goldstone raporu veya Ahmedinejad'ýn geçerli eleþtirileri gibi "dýþ dünyadan" gelen rahatsýzlýklar, rüyaya "patolojik Yahudi karþýtlýðýnýn" yol açtýðý "beyaz gürültü" olarak dâhil edilir. Yahudi devleti hakikatte eþsiz bir þekilde barbar olmasýna raðmen, onlarýn rüyalarýnda böyle bir þey yoktur ve "iþler her zamanki gibi akýp gitmektedir."

Filistindeki Ýsrail barbarlýðýnýn günlük gerçeði bizi siyonist dönüþüm rüyasýna geri götürmelidir. Yahudi devleti büyük vaade raðmen "diðer uluslar gibi bir ulus" olamadý. Benzer þekilde, siyonist halk "diðer halklar gibi bir halk" deðil zira hiçbir halk soykýrýmý topluca onaylamaz.

Kimlik dönüþümünün sözümona kutsanýþý olan Yahudi devleti, siyonizmin þifa vereceði marazî semptomlarýn ete kemiðe bürünmüþ halidir. Ýsrail kendisini devasa getto duvarlarýyla çevirmeyi ve yerli nüfusunun üzerine ateþ ve kitle imha silahlarý püskürtmeyi çoktan baþardý. Milyonlarca insaný temerküz kampýna kilitledi ve açlýða mahkum etti. Çok tuhaftýr, siyonist hümanist baþkalaþma rüyasý ironisinin tam anlamý ancak Ýsrail'in devasa barbarlýðý karþýsýnda yeterince anlaþýlabilir.

Siyonizm baþarýsýzlýða mahkum: Kan baðýna dayalý bir projedir, ýrk yönelimlidir ve iliðine kadar üstünlükçüdür. Siyonist rüya tahripkâr bir kabusun gerçek olmasýdýr: Golem* Yahudi devleti, Yahudiler adýna daha fazla suç iþlemek için her sabah uyanýyor. Yüzlerce nükleer bombanýn olduðu bir cephanesi var ve intikamdan baþka bir þey vaaz etmeyen vehmi bir holokost dini tarafýndan motive ediliyor. Ýnsanlýða, insancýllýða ve medeniyetimize karþý Ýsrail'den ve onun dünyadaki lobilerinden daha büyük bir tehlike yoktur.
Söylemek istediðim tüm þey þu: Gözünüzü dört açýn.

Dudaklardan dökülen ‘ben’ kelimesi, yerini ‘biz’ kelimesine býrakýyor. Dünya benim için deðil, bizim için dönüyor. Hayat, ‘Benim hayatým’ deðil, ‘bizim hayatýmýz’ oluyor. Böyle gelmiþ, böyle gider... Büyüklerin dediði gibi, bir elmanýn iki yarýsý olmak... Bu söz dünyadaki tüm iliþkilerde genel geçer bir kural. Ýliþkiler bu temel üzerinde yükseliyor. Evet, bir bütün olabilmek güzel de bunun da sýnýrlarý olmalý. Çünkü bu kez iliþkide baðýmlýlýk sorunu ortaya çýkabilir.

Peki, neden birbirimize bu kadar çok baðlanýp birey olduðumuzu unutuyoruz?
Psikolog Aslý Akkan bu durumu þöyle açýklýyor: “Zaman geçtikçe iliþki içindeki taraflar, iliþkiyi koruma adýna kendilerini unutuyor. Bu durum uzun iliþkilerin sýradanlaþmasýna yol açýyor.” Zaten yapýlan araþtýrmalar gösteriyor ki birbirine baðýmlý olma, terk edilme; sevilmeme ve yalnýz kalma korkularýmýzdan kaynaklanýyor.

Birey olduðunuzu unutmayýn!
Gerçekten de birçok iliþkide çiftler ilk günkü heyecanlarýný yitirdikleri, birbirlerinden sýkýldýklarý için ayrýlýyor. Oysa sýradanlaþan iliþkileri kurtarmanýn çok kolay bir yolu var: Kiþilerin kendi isteklerini, zevklerini açýk açýk söylemeleri. “Taraflarýn iliþki kurmayla ilgili güvenlerini mümkün olan en üst düzeyde geliþtirme çabalarý, uzun süreli iliþkilerin yýpranmasýný en aza indirecektir” diyor Akkan. Ýþte bu yüzden de yeni bir iliþkiye baþladýðýmýz an birey olduðumuzu asla unutmamak büyük önem taþýyor.

Baðlanmanýn bilimsel açýklamasý da var
Psikolog Aslý Akkan baðlanmayla ilgili sorunlarý Bolwby’nin Baðlanma Kuramý’na baðlý olarak temellendiriyor. Aslýnda iliþkimizdeki baðýmlýlýk derecemiz bebekliðimizden itibaren þekillenmeye baþlýyor. Bolwby Kuramý’na göre 3 tip baðlanma türü ortaya çýkýyor.

Güvenli Baðlanma (Secure Attachment): Güvenli baðlanma gösteren bebekler, anneleri ya da bakýcýlarý yanlarýndayken ondan uzaklaþýp çevreleriyle ilgilenir. Diðer bireylerle iletiþime girme konusunda rahat davranýrlar, bakýcýlarý uzaklaþýrsa ya kýsa bir süre aðlayýp sonra oyuna dalarlar ya da fazla tedirginlik göstermezler. Bakýcý geri döndüðünde sevinip onunla iliþkilerini sürdürürler.

Kaygýlý/Çeliþkili Baðlanma (Anxious / Ambivalant Attachment): Bu bebekler anneden ayrýlýp çevreyle ilgilenmez. Anneleri uzaklaþtýðýnda terk edildiklerine dair korkularý iyice artar, anneleri yanlarýndan ayrýlýp geri dönerse aðlarlar ve bir yandan ona sarýlýp bir yandan da iterler.

Kaçýnýk Baðlanma (Avoidant Attachment): Bebekler, anneleri yanlarýndayken çevreyle ve yabancýlarla ilgilenir, duygularýný anneleriyle paylaþmaz, bir bakýma annelerinden baðýmsýz bir biçimde çevreyi araþtýrýr. Anneleri yanlarýndan ayrýlýp geri dönerse, görmezden gelip oyunlarýna devam ederler.

Ýliþki terapisti gözüyle baðýmlýlýk
Cinius Yayýnlarý’ndan çýkan ‘Ýliþkinizi Kurtarma Rehberi’ adlý kitabýn yazarý, Yaþam Koçu ve Ýliþki Terapisti Yeþim Varol Þen’e iliþkilerde yaþanan baðýmlýlýðý sorduk.

Ýliþkilerde yaþanan en büyük problem nedir?
Son dönemlerde danýþanlarýmda izlediðim en önemli sorun iletiþim eksikliði. Yanlýþ iletiþim dili kullanmak, sorunlarýn çözümünden uzaklaþmayý ve sürekli tartýþmayý doðuruyor. Yargýlayýcý ve suçlayýcý bir dil kullanmak uzun vadede saygýyý ve sevgiyi örseliyor. Bunun yaný sýra iliþkide aþýrý beklenti içinde olmak, birey olmaktan vazgeçmek, gereksiz kýsýtlamalar, geçmiþ tartýþmalarý sürekli gündemde tutmak sýkça görülen hatalardan bazýlarý. Özellikle beni dehþete düþüren ve maalesef toplumumuzun kanayan yarasý þiddet de bu saydýklarýma ekleniyor.

Birey olduðumuzu unutup birbirimize çok fazla mý baðýmlý oluyoruz?
Her ne kadar istisnai durumlar olsa da birçok bireyde kimliðini iliþkinin kimliðiyle özdeþleþtirmek gibi bir algý yanýlmasý yaþanýyor. Birçoðumuzun aklýnda ‘iliþkide böyle davranýlmasý gerekir’ þeklinde kalýplar var. Oysa bu kalýplardan doðan kýsýtlamalar sadece iliþkinin ömrünü kýsaltýyor. En önemli þey iliþki deðil, iliþkiyi yaþayan bireylerdir. Ýliþki içerisinde ‘biz’ olabilmek önemli ancak bu ‘ben’ kimliklerimizi bir kenara býrakmamýz anlamýna gelmiyor. Kendi kimliðini koruyabilen, sýnýrlarýný çizebilen bireylerin kurduðu iliþkiler daha saðlýklýdýr. Bireyler iliþkilerini baðýmlýlýk hissederek deðil, hayatlarýný zenginleþtirecek birliktelikler olarak yaþamalý. Çünkü baðýmlýlýk, kiþilerin sýnýrlarýný korumasýný engelleyen bir durum. Bu anlamda baðlanmakla, baðýmlý olmak arasýnda ciddi fark var.

Ýliþkinin hangi evresinde birey olduðumuzu hatýrlamamýz gerekiyor?
Ýliþkinin hiçbir evresinde birey olduðumuzu unutmamamýz gerekiyor. Kendi kimliðimizi salt iliþkimizin kimliðiyle tanýmlamak bir baðýmlýlýktýr. Bu bize bireyin ciddi bir öz deðer problemi yaþadýðýný gösteriyor. Hayatýnýn merkezine kendisini koyabilen, ancak kendisi mutlu olduðunda etrafýna da mutluluk verebilen bireyler mutlu iliþkiler kurabilir. Aksi takdirde sýrf iliþkiyi korumak adýna kendinden fazlasýyla taviz verip tükenen, iliþkinin dýþýnda toplumla uyum problemleri yaþayan bireyler haline döneriz.

Güzel bir iliþki saðlýklý bir þekilde yürütebilmenin sýrrý nedir?
Arkadaþlýk çok önemli. Bu da doðru iletiþim diliyle mümkün. Bireylerin iliþkinin dýþýnda da kendilerine zaman ayýrmalarý iliþkiyi besliyor. Ayrýca eþimizin farklýlýklarýný kabul etmek ve bunlara saygý göstermek, sorunlar karþýsýnda çözüm odaklý davranabilmek de önemli. Çoðu insan tartýþmalarda haklýlýðýný kanýtlamaya çalýþýyor. Önemli olan haklý olmak deðil, mutlu olmaktýr.

Þiþirilmiþ Kendiliðe Klinik Yaklaþým
 

Þiþirilmiþ Kendiliðe Klinik Yaklaþým

Birçok yazarýn öncül çalýþmalarýnýn sonucu olarak narsisistik kiþilik bozukluðunun (NKB) yapýsal-dinamik (structural-dynamic) özellikleri iyi tanýmlanmýþ ve yaygýn kabul görmüþtür. Bununla beraber klinik açýdan bu yapýsal kavramlarýn bazýlarý açýk olarak belirtilmemiþ, daha çok kuramsal tarzda hatta bazý yönlerden de uygulanamaz biçimde kalmýþtýr.

Bu özellikle, sadece meta psikolojik olarak bir anlam taþýyan ve klinik (ya da tanýsal) özellikler barýndýrmayan þiþirilmiþ kendilik (grandiose self - narsisistik kiþiliklerin özgül, baskýn ve benzersiz iç psiþik yapýsý-) kavramý açýsýndan geçerlidir. Bu açýdan “þiþirilmiþlik (grandiosity) ve kendisiyle aþýrý ilgilenme” (Masterson, 1981) ya da “kendi önemine iliþkin þiþirilmiþ bir duygu ve benzersiz olma” (DSM—III, APA) gibi tanýmlamalarýn NKB’ unun klinik görüntüsünün oluþmasýnda tamamen þiþirilmiþ kendiliðin rolü olduðu sanýsýna kapýlýnabilir.

Bu makalenin birinci amacý var olan verileri sistematize etmek ve NKB’ unun þiþirilmiþ kendiliðe baðlý olan klinik biçimleriyle iliþkili yeni bazý bulgularý ortaya koymaktýr. Burada ayný zamanda bu makalenin odaklandýðý düþünce olan þunu vurgulamak istiyorum: Þiþirilmiþ kendiliðin klinik dýþa vurumu hakkýndaki sistematize edilmiþ bilgi, kiþiye NKB klinik görüntüsünün içindeki tipik narsisistik öðeleri ayýrt etmesini, böylece narsisistik “kiþiliklere” klinik (ve tanýsal) yaklaþýmda daha fazla farkýndalýk oluþturmasýný saðlar.

Þiþirilmiþ Kendilik ve Narsisistik Kiþilik Bozukluðu
Güncel anlayýþýmýza göre þiþirilmiþ kendilik narsisistik iç psiþik yapýnýn tipik ve benzersiz (unique) yapýsýdýr. Erken dönem hayal kýrýklýklarýna bir savunma olarak geliþen þiþirilmiþ kendilik, erken çocuklukta içsel dünyadaki tüm “iyi” mental yapýlarýn iç içe geçmesi ile (condensation) oluþmuþtur (Kernberg 1975). Bu iyi mental yapýlarýn patolojik iç içeliði imgesel bir “tüm-iyi (all good)” sýðýnak yaratýr (þiþirilmiþ kendilik) ve bunun aracýlýðýyla narsisistik kiþi kendini özel, diðerlerinden daha deðerli ve daha önemli olarak yaþantýlar; böylece dýþardan gelen hayal kýrýklýklarýnýn neden olduðu sorunlarýn üstesinden gelmeye çalýþýr.

Baskýn þiþirilmiþ kendilik yapýsýyla beraber daha derin düzeyde ürkek, kýrýk ve emosyonel olarak aç gerçek kendilik (real self) bulunmaktadýr (Kernberg 1975). Ýç dünyanýn bu yarýlmýþlýðý , yani baskýn olan þiþirilmiþ ve saklanmýþ gerçek kendiliðin bir aradalýðý (narsisistik ikilik – narcisistic duality) NKB’unun temel yapýsal özelliklerinden biridir.

Þiþirilmiþ kendiliðe klinik bir yaklaþým pratik anlamda önemli bir soruya yol açar: Þiþirilmiþ kendilik yapýsýnýn klinik dýþa vurumu nedir ?
Bu makalenin biçimi þöyle bir yol izleyecektir: Ýlk olarak NKB’nun þiþirilmiþ kendilikten doðrudan kaynaklanan klinik biçimleri tanýmlayacaðým; daha sonra narsisistik bozukluðun, içsel dünyada þiþirilmiþ kendiliðin bulunmasýnýn bir yansýmasý olarak ortaya çýkan dolaylý klinik biçimlerini ortaya koyacaðým.

Þiþirilmiþ Kendiliðin Doðrudan Klinik Dýþa vurumu
Benim klinik gözlemlerime göre (patolojik narsisizm alanýnda çalýþan diðer yazarlarýn çözümlemeleriyle -formülasyonlarýyla- uyumlu olarak) narsisistik bozukluðun doðrudan þiþirilmiþ kendilikten kaynaklanan klinik biçimleri (1) þiþirilmiþlik (grandiosity) ve (2) göstermecilik (exhibitionism) tir. Bu bölümlemenin bir parça þematik olduðunu vurgulamak gerek, çünkü þiþirilmiþlik ve göstermecilik eþ zamanlý olarak birbirinin yerine geçebilen özelliklerdir; örneðin göstermecilik dýþ dünyaya kendini sergileyerek içsel þiþirilmiþlik yaþantýsýna onay saðlar.

Narsisistik þiþirilmiþlik
NKB’un klinik görünümünde þiþirilmiþliðin doðasý, kökeni ve görünümü Kohut tarafýndan açýklanmýþtýr. Kohut “narsisistik kendilik beðenilmek ve izlenilmek ister” diye yazmýþtýr. Diðer yazarlarýn (Kernberg 1975 gibi) benzer çözümlemeleri narsisistik hastalarýn açýkça ortada olan þiþirilmiþliklerinin, þiþirilmiþ kendilik yapýsýnýn doðrudan dýþa vurumu olduðunu desteklemektedir.

Klinik açýdan (bir fenomen olarak) þiþirilmiþlik, narsisistik kiþinin düþünce, duygu ve hareketlerini de içine alan baskýn bir benzersizlik ve þiþirilmiþ bir kendilik önemi duyusu olarak tanýmlanabilir.

Narsisistik hastalar þiþirilmiþliklerini birincil olarak, gerçek dünyadaki etkinliklerin yerine geçen düþünce düzeyindeki düþlemler olarak yaþarlar. DSM-III NKB taný ölçütlerinden birinde de bu “sýnýrsýz baþarý, güç, ýþýltý, güzellik veya ideal aþk düþlemleri ile uðraþ halinde olma” olarak belirmektedir.

Bununla beraber þiþirilmiþlik kendini yüzeyde gösterir ve özgül narsisistik dýþavurumlar içinde klinik olarak gözlenebilir durumdadýr. Burada kendi gözlemimi, narsisistik þiþirilmiþliðin iki klinik biçimde göründüðünü vurgulamak istiyorum: (1) serbest yüzen (free floating) ve (2) yapýlaþmýþ (stuctured) þiþirilmiþlik.

Serbest yüzen þiþirilmiþlik, narsisistik hastalarla çalýþýrken serbest yüzen anksiyete ve þiþirilmiþliðin dinamiklerindeki benzerliðe odaklanýldýðý zaman fark edilir. Yani narsisistik þiþirilmiþliðin bir kýsmý yapýlaþmamýþ (unstructured), daðýnýk (diffuse) ve hastanýn herhangi bir hareketine/etkinliðine baðlanmaya hazýr biçimdedir. “Serbest yüzen” yüklemi bu nedenle þiþirilmiþliðin bir kýsmýnýn içsel dünyada serbest olduðunu ve geçici olarak hastanýn herhangi bir düþünce, duygu ya da hareketine yansýtýldýðýný anlatmaktadýr.

Serbest yüzen þiþirilmiþliðin klinik görüntüleri olarak þunlara vurgu yapmak istiyorum:

• Gerçeðin narsisistik saptýrýlmasý: Narsisistik hastalar þimdiki çevrelerini daðýnýk içsel þiþirilmiþlik yaþantýsý ile algýladýklarýnda kendilerine her durumda bir üst pozisyon ve gerçekçi olmayan yüksek bir önem yüklerler. Bu tipik olarak Kohut’un “gerçeðin narsisistik saptýrýlmasý” olarak adlandýrdýðý (1975) sorgulanamaz þiþirilmiþlik ve önemlilik yaþantýsýdýr.
• Doymak bilmez alkýþlanma açlýðý ve patolojik hýrs: Þiþirilmiþ kendiliðin taleplerinin zorlamasýyla narsisistik kiþiler yorulmak bilmez bir yeni baþarýlar elde etme çabasý içindedirler. Her zaman diðer insanlarýn kendilerinden daha çok ve daha iyi biçimde baþa çýktýklarýyla ve kendilerini bir baþýna, yoksun býraktýklarýyla ile ilgili kaygýlý bir düþünme tarzý gösterirler. Bununla beraber narsisistik amaçlarýnýn peþine düþtükleri zaman da bu sýklýkla “zorlamalý (driven)”, keyif vermeyen bir kalitede olmaktadýr.
• Tümgüçlülük ve tümbilirlik (omnipotens and omniscience): Bu iki klinik biçim bazý yönlerden gerçeðin narsisistik saptýrýlmasý ile iliþkilidir: Narsisistik kiþiler büyük güçleri olduðuna ve becerikliliklerine kapýlmýþ durumdadýrlar ve bilgilerini, baþarýlarýný abartýrlar.
• Sansasyonalizm: Serbest yüzen þiþirilmiþlik herhangi biçimde bir sansasyon arama yoluyla ve dramatik olaylara katýlma eðilimiyle de kendini gösterir. Bu gibi (þiþirilmiþ) ortamlara katýlarak kendilerine bir parça pýrýltý kapan narsisistik kiþiler kendi þiþirilmiþliklerini doðrulamak isteðindedirler. Buna dikkat edildiðinde bir çok ticari gösterinin (sýklýkla da muðlak kalitede olanlar) seyircilerini bu narsisistik karakterler arasýndan saðladýðý tahmin edilebilir.

Yukarýda belirtilen örnekler karakteristik örneklerdir, ancak serbest yüzen þiþirilmiþlik narsisistik hastalarda güncel karþýlaþýlan olaylarda da bulunacaðýndan, bu birkaç örneðin bu tip þiþirilmiþliðin tüm klinik görünümlerini ayrýntýlý betimlediði anlamýna gelmemektedir. Genel olarak söylenecek olursa serbest-yüzen þiþirilmiþlik bu hastalarýn tipik “narsisistik profillerini” biçimlendirmektedir (kendini beðenmiþlik, kendini büyükseme –superiority-, aþýrý yeterlilik, baðýmsýzlýk, hak arayýcýlýðý gibi). Serbest-yüzen þiþirilmiþliðin NKB’unun “en narsisistik” tarafý olduðunu söylersek yanlýþ düþünmüþ olmayýz.

Yapýlaþmýþ þiþirilmiþlik ise serbest-yüzen þiþirilmiþliðin tersine, narsisistik þiþirilmiþliðin kiþinin bir iþlevi ya da özel bir tarzýna kalýcý olarak baðlanmýþ olduðu anlamýna gelmektedir. Daha açýk söylenecek olursa yapýlaþmýþ þiþirilmiþlik, narsisistik kiþiliklerin içsel þiþirilmiþlik yaþantý enerjilerini narsisistik ödül saðlayacak “hedeflenmiþ” dýþsal bir “imge” ye dönüþtürebilme becerisine sahip olduklarýný iþaret eder.

Yapýlaþmýþ þiþirilmiþlik klinik olarak narsisistik hastalarýn baþarýlý çalýþma kapasiteleri ve önemlilik gösterileri (significant self-representation- kendini önemli gösterme -çv. notu bu patoloji için önemlilik gösterisi tanýmý bana daha cazip geldi-) ile kendini gösterir.Benim klinik gözlemlerime göre her narsisistik hasta (kendi yargýsýna göre) çevreden en olumlu takdiri alacak özellik ya da yeteneðine önem verir. Bazý narsisistik hastalar için önemlilik gösterisi fiziksel çekiciliðe dayandýrýlabilir; bazýlarý için de zeka, hitabet ya da baþka bir özellik ön plana geçebilir. Önemlilik gösterileri gerçekte hayranlýk kazanmak için uygulanan en favori aldatýcý görünümdür.

Narsisistik kiþi (önemlilik gösterisi ile) “günlük yaþamda özel olma” yaþantýsý temelinde, kendisinin diðer insanlardan çok ayrý tutulmasý gereken (þiþirilmiþ) önemi ve deðeri konusunda ek düþlemler inþa eder. Benim klinik verilerim önemlilik gösterisine baðlanan þiþirilmiþliðin, narsisistik hastanýn daha deðerli bulacaðý daha sonraki tarz ve iþlevlerin geliþtirilmesine enerji saðladýðýna iþaret etmektedir.

Çoðu narsisistik kiþilik nesnel olarak yüksek profesyonel statü elde eder ve toplum üstüne etkileri geniþtir. Kernberg’in iþaret ettiði gibi narsisistik hastalarýn büyük olma hýrslarýný karþýlamaya ve diðer insanlarýn hayranlýðýný saðlayamaya izin veren alanlarda etkin ve yoðun çalýþma becerileri yüksektir (pseudosublimatory potential-sahte-yüceltmecilik gücü). “Sahte (pseudo)” ön eki narsisistik profesyonel baþarýnýn gerçek bir yüceltmenin deðil sadece ödüllenme peþinde olmanýn bir sonucu olduðunu iþaret etmektedir. Þiþirilmiþlik yaþantýsý bu yüzden, narsisistik hastanýn etkinliði için enerji saðlar ve bu etkinlik eriþilen ödül yoluyla kendi þiþirilmiþ kendiliðini besler.

Yukarýdaki bu biçimler temel alýndýðýnda þiþirilmiþ kendiliðin enerji oluþturduðu ve narsisistik hastalarýn hareketlerini idare ettiði sonucuna varýyoruz. Önemlilik gösterisi ve sahte-yüceltme yoluyla bu hastalar sadece ün, baþarý ve güç kazanmaya doðru yönelmiþlerdir. Çoðunun bu amaçlarýný gerçekleþtirdiði gerçeði yapýlaþmýþ þiþirilmiþliðin (narsisistik þiþirilmiþliðin bir parçasý olarak), narsisistik kiþiliklerin baþarýlý sosyal uyumunu saðlayan kaynaþmýþ güç (cohesive force) olduðunu iþaret etmektedir.

Burada her narsisistik hastada klinik olarak hem serbest-yüzen hem de yapýlaþmýþ þiþirilmiþliðin görülebileceðini vurgulamak istiyorum. Serbest-yüzen þiþirilmiþlik ciddi narsisistik patolojide, yani sýnýr-narsisistik hastalarda (borderline narcisistic patient) daha etkindir, bu hastalarda þiþirilmiþlik düþlemler aracýlýyla yaþantýlanýr ya da rastlantýsal olarak anlýk geliþmelere baðlanýr. Basit olarak söylenecek olursa bu hastalar dýþ yaþamda “narsisistik olarak verimsiz (narcissistically inefficient)” dirler.

Daha iyi bütünleþmiþ (integrated) narsisistik hastalarda yapýlaþmýþ þiþirilmiþlik daha etkindir. Bu hastalar nesnel olarak çevreden daha fazla ödül kazanýrlar (sahte-yüceltme ile profesyonel baþarý, etkileyici sosyal “imaj” gibi), basit olarak bu hastalar dýþ dünyada narsisistik olarak daha verimlidirler.

Yapýlaþmýþ þiþirilmiþliðe göre serbest-yüzen þiþirilmiþliðin daha fazla varlýðýna göre ciddi, orta ya da hafif narsisistik patolojiler arasýndaki ayrýmýn kabaca yapýlabileceði söylenebilir; yani daha fazla serbest-yüzen þiþirilmiþlik (daha az yapýlaþmýþ) daha ciddi narsisistik patoloji ya da daha fazla yapýlaþmýþ þiþirilmiþlik daha hafif narsisistik patoloji.

Narsisistik Göstermecilik (Narcissistic Exhibitionism)
Kohut’a göre (1971) narsisistik hastalarýn göstermeciliði “þiþirilmiþ kendiliðin o ortamda gözlerin kendisinde olmasýný isteyen çocuksu gereksinimin” doðrudan klinik dýþa vurumudur. Narsisistik göstermecilik, sanki hastanýn bulunduðu ortamdaki deðerini “sergilemeyi” saðladýðý için þiþirilmiþliðin hizmetinde gibidir.

Klinik açýdan göstermecilik “gözlerin üstünde olduðunu hissetmenin doðurduðu haz tarafýndan güdülenen (motivated) davranýþ” olarak tanýmlanabilir. Ayný þiþirilmiþlik gibi narsisistik göstermeciliðin de çoðu parçasý düþlemlerde var olur. Örneðin, hasta kendini uzak bir coðrafyada “ilkellerin” üstündeki donaným nedeniyle büyülendiði bir “kaþif” olarak imgeler. Bu düþlemde hem þiþirilmiþliðin hem de göstermeciliðin, derindeki (implicitly) yakýn oluþumsal baðlantýsýný doðrulayan doðal bir aradalýklarýný görebilirsiniz.

Narsisistik göstermeciliðin diðer klinik görünümleri hakkýnda þunlara deðineceðim:

• Dikkatin sürekliliðine talep: Kendi üstüne dikkatin sürekliliðini isteyen imgesel ya da düþlemsel taleplerin arkasýnda, genellikle bunu dýþa vuran çok açýk bir narsisistik göstermecilik görünümü bulunmaktadýr.
• Özel olmaya eðilim: Narsisistik kiþilikler, ne pahasýna olursa olsun, modaya uygun giyinerek ya da “özel” yerlerin müdavimi olarak “özel” görünmeye çalýþýrlar. DSM_III’de belirtildiði gibi bu hastalar maddelerden çok görünümle daha çok ilgilidirler; örneðin yakýn arkadaþ edinmektense bir þirkette “doðru” kiþilerle görünmeye daha fazla önem verirler.
• Uðraþlara göstermeci yaklaþým: Eðer seçim yapma þansý verilirse narsisistik kiþiler tercihen toplumsal olan ama hýzlý ödül saðlayan meslekleri seçerler.
• Normal insan iliþkisinde özgül sapmalar: Göstermeci güdülenmelerinden dolayý narsisistik kiþiler (normal olarak emosyonel vericilik ve alýcýlýða dayanan) insan iliþkisinin bu iþleyiþini bozarlar. Diðer insanlarla iletiþime geçtiklerinde bu kiþiler ya kendilerini ya da kimi (gerçek ya da imgelenmiþ) yeteneklerini, böyle bir dýþa vurumu yakýnlýk olarak tanýmlayarak “sergilerler”. Gerçek emosyonel paylaþým narsisistik kiþilikler için oldukça yabancý gibi görünmektedir.
• Yaygýn utanma tepkisi: Göstermeci yaþantýlarýnda yaþadýklarý yetersizlik nedeniyle narsisistik hastalarda utanma tepkileri klinik olarak oldukça sýk görülür. Beklenen hayranlýk gelmezse ya da tam tersine olumsuz bir geri bildirim gelirse, yani küçümsenirlerse narsisistik hastalar tipik olarak güçlü utanma duygusu gösterirler. Kohut benzer olarak narsisistik kiþiliklerin utanma tepkisine yatkýn olduklarýný tanýmlamýþtýr ve utanmayý, þiþirilmiþ kendiliðin ortaya konmasýndaki yetersizliðin bir sonucu olarak deðerlendirmiþtir.

Þiþirilmiþ Kendiliðin Dolaylý Klinik Dýþavurumlarý
“Dolaylý klinik dýþavurum” ifadesi ile özgül olarak þiþirilmiþ kendiliðin etkisi ile biçim bulan ve bu nedenle klinik olarak “narsisistik kiþilik biçimleri” olarak tanýmlanan bazý kiþilik görünümlerini parmak basmak istiyorum.

Ýlk olarak þiþirilmiþ kendilik yapýsý tarafýndan farklý “ben-iþlevleri” ( duygular, düþünceler ve hareketler) biçimlendirilmiþtir. Bu nedenle dolaylý klinik dýþavurum çatýsý altýnda narsisistik davranma tarzý ile beraber giden emosyonel ve biliþsel biçimleri tartýþacaðým. Bu biçimler narsisistik ben-iþlevleri olarak geçecektir. Sonra þiþirilmiþ kendiliðin biçimlediði (ve kendisini bu yolla dolaylý olarak gösterdiði) narsisistik kiþiliklerin bazý etik tarzlarýný. Bunlar da narsisistik etikler olarak geçecektir. Son olarak, þiþirilmiþ kendilik kiþiler arasý iliþkilerinde bazý sapmalara neden olmaktadýr. Bu sapmalar þiþirilmiþ kendiliðin kiþiler arasý dýþavurumlarý olarak geçecektir. Þimdi bu yukarýdaki biçimleri þiþirilmiþ kendiliðin dolaylý klinik dýþavurumlarý olarak kýsaca analiz etmek istiyorum.

Narsisistik ben-iþlevleri, Geliþimsel olarak þiþirilmiþ kendiliðe baðlý narsisistik emosyonlar: ikincil narsisistik emosyonlar
Baþka bir makalemde belirttiðim gibi NKB’unun genel olarak emosyonel düzenlenimi þematik olarak iki düzeyde gösterilebilir. Ýlk emosyonel düzey gerçek-kendiliðe (real-self) aittir (birincil narsisistik emosyonlar), ikinci düzey ise þiþirilmiþ kendilik yapýsýna aittir (ikincil narsisistik emosyonlar). Ýkincil narsisistik emosyonlar eðer þiþirilmiþ kendiliðin “beslenmesi” baþarýlýysa olumlu, bu “beslenme” süreci engellenmiþse ya da tamamen kesilmiþse olumsuzdur.

Olumlu ikincil narsisistik emosyonlar (düþlemde ya da gerçek olarak) hayran olunma gereksinimi karþýlanmýþsa ya da anlamlý bir yaþam duygusu kazanýlmýþsa oluþmaktadýr. Klinik olarak bu dönemler hipomanik kabarmalar (exaltation) olarak gözlenir.

Olumsuz ikincil narsisistik emosyonlar þiþirilmiþ kendiliðin beslenme sürecindeki yetersizlikle oluþur. Bunlar:

• ikincil (kýþkýrtýlmýþ –provoked-) narsisistik öfke, narsisistik amaç ve gereksinimlerin engellenmesi durumunda oluþur;
• belirgin boþluk ve can sýkýntýsý, “boþ dönem” sýrasýnda (narsisistik kiþinin tüm gereksinimlerini saðladýðý nesneyi tüketip terk ettikten sonra yeni nesne bulana kadar geçen dönem) geliþir ve
• karamsar duygudurum, þiþirilmiþ kendiliðin beslenmesinin tamamen kesildiði (narsisistik dekompansasyon) dönemde geliþir ve iþe yaramazlýk, disforik duygulanýmlarýn (keskin öfke, hakaret ve memnuniyetsizliðin) üstesinden gelme ve paradoks olarak narsisistik büyüksemenin (superiority) kýrýntýlarýnýn varlýðý ile karakterizedir.

Klinik açýdan bu emosyonel tepkilerin yeniden biçimlendirilmesi (reconstruction) -yani ikincil (olumlu ve olumsuz) narsisistik emosyonlarýn özgül dinamikleri- içsel dünyada þiþirilmiþ kendiliðin iþlevsel etkinliðinin varlýðýný vurgulamaktadýr.

Narsisistik biliþ
NKB’unun biliþsel görünümleri çeþitli çalýþmalarda incelenmiþtir. Örneðin Waelder, düþünce içeriðinin cinselleþtirildiðini (libidinization), gerçekler yerine genel kavramlarýn tercih edildiðini ve kiþinin kendi zihinsel etkinliðini abarttýðýný belirtmiþtir. Bach sözcükler ile algýlar arasýndaki köprünün olmadýðýný ya da bloke olduðunu, kendilik, uzam (space), nedensellik (causality) ve zaman algýsýnda sapma olduðunu tanýmlamýþtýr. Bu çalýþmada ise narsisistik bozukluðun sadece þiþirilmiþ kendiliðin dolaylý dýþavurumunu temsil eden biliþsel biçimlere odaklanacaðým. Bu biçimler þunlardýr:

Narsisistik biliþin tipik bir biçimi gerçekliðin (reality) benmerkezci (egocentric) algýlanmasýdýr. Yani narsisistik hastalar sadece kendi (þiþirilmiþ) yaþantýlarýnda var olan gerçekliði kabul ederler. Sonuç olarak bu hastalar, gerçekliðin kendi önemliliklerini, mükemmelliklerini tehdit eden tüm yönlerini inkar ederler.

Narsisistik konuþma, dilin ve söylemin narsisistik bozulmasýna (deformation) uygun biçimde klinik olarak þu tarzlarýyla tanýnýr:

• dilin “ben ben” (autocentric) kullanýlmasý;
• “narsisistik” sözcüklerin sýk kullanýlmasý
• monologa eðilim.

Dilin “ben ben” (autocentric) kullanýlmasý, sözel iletiþimde asýl amacýn, iletiþim kurmaktan çok kendi deðerini artýrmaya ve vurgulamaya doðru saptýðýna iþaret etmektedir.Narsisistik kiþiler konuþmalarýnda sýklýkla fantastik, mutlak ve fazla güzel (abartýlý -superlative- ve itiraz edilemez –apodictic-kategorilerindeki) “narsisistik” sözcükler kullanýrlar.

Monoloða eðilim narsisistik kiþinin diyaloða katýlmalarýndaki becerisizliði vurgulamaktadýr. Narsisistik kiþiler kendi þiþirilmiþlik (ve diðer insanlarýn sadece alkýþlayan seyirci olduklarý) yaþantýlarý nedeniyle sadece diðerlerini dinliyormuþ gibi görünürler, gerçekte yeni bir monolog baþlatmanýn fýrsatý peþindedirler. Bu baðlamda Akthar ve Thomson narsisistik hastalarý “kendileriyle konuþan kiþiler” olarak tanýmlamýþlardýr.

Çoðu yazar narsisistik hastalarýn çevrelerindeki her þeyi (ve herkesi) eleþtirdiðine iþaret eder. Bu eleþtiri eðiliminin içsel þiþirilmiþlik yaþantýsýndan köken aldýðýný ekleyebilirim; diðer insanlarý eleþtirerek narsisistik hasta kendini yükseltir.

Bach narsisistik hastanýn, þiþirilmiþ kendilik önemi hissi nedeniyle bilmediði herhangi bir þeyin olabileceðini kabullenemediðini ve tüm öðrenme eyleminin belleði bozan bir “narsisistik yaralanma” ya dönüþtüðünü göstermiþtir (ince bellek kayýplarý). Bununla beraber þiþirilmiþliði çalýþma nesnesine bir bað göstermemiþse narsisistik hasta bu nesneye bir ilgi hissetmediði için de öðrenme zorluklarý gösterecektir. Bu yüzden narsisistik yaralanma yaþantýsý öðrenmede ince bellek kayýplarýna yol açarken, güncel öðrenme zorluklarý narsisistik kiþiliðin gerçek-kendiliði ile geliþimsel olarak baðlý olan güdülenme ve ilgi eksikliði nedeniyle oluþacaktýr.

Narsisistik etkinlik
Narsisistik kiþi sadece kendi gereksinimi olan alkýþ ve takdir (sahte-yüceltme) ödülünü alabileceði etkinliklerin sorumluluðunu üstlenir. Bu nedenle iþe karþý güdüleniþi göstermecidir ve seçim þansý tanýnýrsa tipik olarak kendisine kýsa sürede ödül saðlayacak etkinlikleri seçer.
Narsisistik etkinliðin yalancý-güdülenmesi (pseudomotivation of narcissistic activity) çoðu “dahi çocuðun (wunderkinds)” ortalama sonuçlar elde etmesi gerçeðini açýklayabilir. Nesnel olarak yüksek sonuçlar elde eden narsisistik kiþilerle ilgili olarak da, bu kiþilerin çalýþma yaþamýnda eninde sonunda “pýrýltýnýn ardýndaki boþluðu (emptiness behind glitter)” ortaya koyan yüzeysellik her zaman fark edilir.

Þiþirilmiþ kendilik tarafýndan biçimlendirilmiþ etikler
Þiþirilmiþ kendiliðin sürekli varlýðýnýn en fazla engel yaratan sonuçlarýndan biri narsisistik kiþiliklerin üstbenlerinin yetersiz geliþimidir. Klinik olarak üstbenin bütün olarak normal geliþimin gerisinde kalmasý, narsisistik kiþinin içsel deðerler sisteminin olmamasýný (pekiþmiþ etik ve standartlarýn yokluðu) ve yaþamýnda olgun idealler, sofistike amaçlardan mahrum olmasýný açýklar niteliktedir.

Baþka bir makalemde tartýþtýðým gibi içsel dünyada þiþirilmiþ kendiliðin baskýnlýðýnýn süregitmesinin bir sonucu olarak çeþitli narsisistik etik davranýþ biçimleri oluþur. Þiþirilmiþ kendilik tarafýndan biçimlendirilmiþ narsisistik etikler (ayný zamanda bu patolojik yapýnýn dolaylý klinik dýþavurumunu temsil etmektedirler) þunlardýr:

Deðerin birincil ölçütü olarak þiþirilmiþlik
Tüm narsisistik kiþiler için, kendi mükemmeliyetçiliklerinin içsel yaþantýsýna baðlý olarak hangi biçimde olursa olsun büyüklük elde etmek anlamlý bir yaþamýn birincil ölçütü haline gelmiþtir.

Alay etikleri
Bir narsisistik hastanýn “edepsiz içselliði (immoral internality)” –yani yoðun haset (intensive envy), öfkelilik (aggressivity) ve ayartýlabilirlik (corruptibility) (narsistik kiþinin yalancý baþtan çýkartýcý (seductive facade) görünümüne doðrudan karþýtlýk oluþturan biçimler)- önde gelen ne kadar ahlaklý olduðunu gösterme çabalarý ve yüksek düzeyde ahlaki bir varlýk görüntüsünün yansýtýlmasýyla maskelenir.

Patolojik yalancýlýk
“Gerçekliðin narsisistik saptýrýlmasýyla (narcissistic faking of reality)” yakýndan baðlantýlý olarak narsisistik hastalarýn patolojik yalancýlýðý oluþmaktadýr. DSM-III’de vurgulandýðý gibi kiþisel yetersizlikler, baþarýsýzlýklar ya da sorumsuz davranýþlar rasyonalizasyon ya da sonu gelmeyen yalanlarla açýklanmaya çalýþýlabilir.

Vicdansýzlýk
Þiþirilmiþ kendiliðin taleplerinin zorlamasýyla narsisistik hastalar dýþ dünyayý kendi tümgüçlülük gereksinimlerine en uygun biçimde biçimlerler.

Bir bilen olma (yetkinlik) ve benmerkezcilik (entitlement and egocentricity)
Kendilik önemi algýlarý yoluyla narsisistik hastalar klinik olarak “bir bilen” tarzý gösterirler. DSM-III’e göre “bir bilen olma (narsisistik yetkinlik) gereken sorumluluklarý üstlenmeden özel davranýþ görme beklentisi” anlamýndadýr. Ek olarak narsisistik kiþilikler makul olandan daha fazlasýný talep ederler ve insanlar kendi isteklerine uygun davranmadýklarýnda öfke ve þaþkýnlýkla tepki verirler (benmerkezcilik).

Þiþirilmiþ Kendiliðin Kiþiler Arasý Dýþavurumu
DSM-III’de vurgulandýðý gibi narsisistik kiþilerin kiþiler arasý iliþkileri deðiþmez olarak bozuktur ve empati yokluðu, haset (envy), sömürücülük (exploitiveness) ve aþýrý idealleþtirme ve deðersizleþtirme arasýnda (hatta en yakýn iliþkilerde bile) gidip gelmelerle karakterizedir.
Þiþirilmiþ kendiliðin içsel psikolojik yapýsý kiþiler arasý iliþkileri önce doðrudan bozar sonra da aþaðýlar. Þiþirilmiþ kendilik özgül olarak narsisistik kiþiler arasý iliþkilerde klinik açýdan þu sapmalarla kendini gösterir:

Narsisistik nesne seçimi
Narsisistik hastalarýn kiþiler arasý iliþkileri iletiþim kurulan nesnenin özel olarak seçilmesiyle karakterizedir. Bu baðlamda narsisistik iliþki “narsisistik nesne seçimiyle” oluþur; böylece deðerli nesne aracýlýðýyla (özdeþim- identification) hasta kendi deðerini onaylar ve kendisiyle ilgili dilediði imgeye yakýnlaþýr.

Dýþ nesnelerin aynalaþtýrýlmasý
Birçok yazar tarafýndan belirtildiði gibi narsisistik kiþilerin kendilerine güvenleri deðiþmez olarak kolay zedelenebilir (fragile) durumdadýr ve sadece çevreden elde edilecek ödüllenmelere baðýmlýdýr. Bu nedenle narsisistik hastalarýn kiþiler arasý iliþkileri kendine özgü bir biçimde geliþir: Hasta kendi þiþirilmiþ kendiliðini dýþ nesneye yansýtýr, böylece bu nesne þiþirilmiþ kendiliðin “taþýyýcýsý” haline gelir ve hastanýn kendi þiþirilmiþliðinin bir uzantýsý olarak yaþantýlanýr (yansýtmalý özdeþim-projective identification). Basit olarak söylenecek olursa, þiþirilmiþ kendiliðin yansýtýldýðý bu nesnelerle olan iletiþimde narsisistik kiþi kendine yönelik bir hayranlýk “görür” ve böylece kendi içsel þiþirilmiþlik yaþantýsýný besler (“nesnelerin narsisistik aynalaþtýrýlmasý”-narcissistic mirroring in objects).
Nesnelerin narsisistik olarak aynalaþtýrýlmasý klinik olarak çevrenin gerçekçi olarak anlaþýlmasýndan ziyade, asýl amacý kendi güvenini koruma ya da artýrma ve hayranlýk kazanma olan özgül bir kiþiler arsý iletiþim bozukluðu olarak tanýnýr.
Bir bilen olma (yetkinlik- entitlement), vicdansýzlýk (unscrupulousness) ve benmerkezcilik (egocentrity)

NKB’unun bu etik görünümlerini kiþiler arasý alaný da ilgilendirdikleri için buraya da aldým. Tipik olarak narsisistik kiþinin bu olumsuz nitelikleri cazibe, alýmlýlýk ve yalancý baþtan çýkarmacýlýk tarafýndan maskelenmiþtir.

Sömürücülük ( exploitiveness)
Kendilerini herkesten yukarda görme yaþantýsý içinde hissettikleri için narsisistik hastalar çevrelerini kullanan bir parazite dönüþürler. DSM-III’te de vurgulandýðý gibi bu hastalar “kendi arzularýnýn yerine getirilmesi ya da kendi gözlerinde itibarlarýný yükseltmek için kiþisel dürüstlüðe ve baþkalarýnýn haklarýna aldýrmaksýzýn diðer insanlardan çýkar saðlarlar”. Bu taným tam olarak narsisistik kiþiliklerin kiþiler arasý sömürücülüklerinin özünü anýmsatmaktadýr.

Empati yokluðu (lack of empathy)
Yukarýdaki görünümler, özellikle de nesnelerin narsisistik aynalaþtýrýlmasý narsisistik kiþilerin sürekli onay veren bir tarzda olmadýðý sürece bir iletiþimden zevk alamadýklarýna iþaret etmektedir. Kendilerini herkesten büyük görme yaþantýlarý ve ödüllenmeye her zaman aç olmalarý nedeniyle bu kiþiler diðer insanlarý alkýþ için orada bulunan, kimlikleri önemli olmayan nesneler olarak algýlarlar ve insanlarýn ne hissettiklerini algýlayamazlar.

Pohpohlanmaya patolojik baðýmlýlýk (pathological addiction of flattering)
Narsisistik kiþiler nesnel olarak yüksek statü elde etmek için uðraþýrlarken genellikle çevrelerinde kendilerine sürekli bir saygý ve hayranlýk (pohpohlama) gösteren kiþiler bulundururlar. Pohpohlanma þiþirilmiþ kendilik için oldukça çekicidir ve narsisistik kiþiler niteliklerinin tüm abartýlý yansýmalarýna (hatta en fazla büyüttüklerine, yok bu kadar da olmaz dediklerine bile) inanýrlar.

Eleþtiriye patolojik tahammülsüzlük (pathological intolerance of criticism)
Eleþtiri narsisistik kiþilik üzerine tabiri caizse ikiye katlanmýþ bir olumsuz etki yapar. Bir taraftan þiþirilmiþlik yaþantýsýna karþý bir tehdit oluþtururken diðer yandan kendini küçük görme (inferioty) yaþantýsýný yoðunlaþtýrýr.

Þiþirilmiþliðin engellenmesine bir tepki olarak eleþtiriye narsisistik yanýt geliþimsel olarak þiþirilmiþ kendilik ile iliþkilidir (ikincil, kýþkýrtýlmýþ –provoked- narsisistik öfle –agresyon-). Bununla beraber eleþtiriye aþýrý tepkide ise daha çok geliþimsel olarak gerçek kendilikle iliþkili olan kendini küçük görme ve güvensizlikten köken alan birincil, kýþkýrtýlmamýþ narsisistik agresyon vardýr.

Klinik olarak pohpohlanmaya patolojik baðýmlýlýðýn tamamen tersine narsisistik kiþiler en ufak eleþtiriyi bile kabullenmeyi ret ederler. DSM-III’te iþaret edildiði gibi bu gibi hastalar eleþtiriye ya da diðer insanlarýnýn sakin ilgisizliklerine agresyon veya aþaðýlýk, utanma, küçük düþme ya da boþluk duygularý ile tepki verirler.

Tartýþma
Þiþirilmiþ kendiliðin klinik dýþavurumlarýnýn doðrudan ve dolaylý biçimlerinin yukarýdaki sýnýflamasý benim tipik bir narsisistik iç psiþik yapýnýn önceden ortaya konmuþ yapýsal-dinamik açýklamalarýný düzenleme çabamý yansýtmaktadýr.

Kendi klinik gözlemlerime göre þiþirilmiþ kendiliðin en önemli klinik görünümleri þiþirilmiþlik ve göstermeciliktir. Bununla beraber diðer bazý kiþilik bozukluklarýnda da (özellikle sýnýr ve histriyonik) þiþirilmiþlik ve göstermecilik öðeleri bulunmasý nedeniyle þiþirilmiþ kendiliðe tam bir klinik yaklaþým görünen tablodaki hem doðrudan hem de dolaylý biçimlerinin ayýrt edilmesini gerektirmektedir. Diðer bir deyiþle sadece uygun emosyonel, biliþsel, etik ve kiþiler arasý iliþkiler eþlik ettiði zaman þiþirilmiþlik ve göstermecilik iç psiþik dünyada þiþirilmiþ kendilik yapýsýnýn varlýðýný iþaret etmektedir.

Þiþirilmiþ kendiliðin yukarýdaki dýþavurum biçimleri NKB’nun klinik biçimlerinin sadece bir (ama en büyük) parçasýný temsil etmektedir. Bu bozukluðun tam klinik görüntüsü bu makalede tartýþýlmayan ve emosyonel, biliþsel, etik ve kiþiler arasý biçimlerin geliþimsel olarak þiþirilmiþ kendiliðe baðlý olmayan görünümleri ile beraber olgunlaþmamýþ üstben ve “narsisistik ikiliðin (narcissistic duality)” (þiþirilmiþ kendilik ile gerçek kendilik arasýndaki gidip gelmeler) özel görünümlerini de içermektedir


Kaynak: Psychology(Clinical Approach To The Grandiose Self. Svrakic M. D. American Journal of Psychoanalysis/Svrakic'e Ait Makaleden Çeviri)

Zihindeki Sosyal Hiyerarþi
 

Science dergisinin 2008 Nisan sayýsýnda yayýnlanan bir makale “sýnýfsýz bir toplum” hayali kuranlarýn hevesini kýrabilir

Sosyal düzen ile ilgili düþüncelerin beyinde farklý devreleri aktive ettiði ve sýnýf farkýndalýðýnýn beyinde derin bir yerleþime sahip olduðu düþünülmektedir.

Bethesda Ulusal Ruh Saðlýðý Enstitüsü’nden nörobilimci Caroline Zink ve ekibinin yaptýklarý bir çalýþmada öncelikle sabit bir hiyerarþi oluþturulmuþtur. 24 eriþkin denekten ekrandaki mavi halkanýn rengi yeþile döndüðünde hýzlý bir þekilde bir düðmeye basmalarý istenmiþtir. Deneklere performanslarýna göre (gerçekte var olmayan) diðer iki kiþiyle karþýlaþtýrýlacaklarý ve onlarla birlikte sýralandýrýlacaklarý söylenmiþtir. Çalýþmanýn bu aþamasýnda deneðin performansýndan baðýmsýz olarak sýralama sabit bir hiyerarþi oluþturacak þekilde deðiþmeden kalmýþtýr. Denekler diðer iki kiþiyle yarýþma halinde olmamalarýna raðmen ekranda sürekli hepsinin sýralamasý isimlerinin yanlarýna yýldýz konularak gösterilmiþtir.

Beyin-Konum Ýliþkisi
Ardýndan deneklerden yine benzer bir uygulamada bulunmalarý istenmiþ ancak bu kez performanslarýný yansýtacak þekilde gerçek bir puanlama yapýlmýþtýr. Bu þekilde deðiþken bir hiyerarþi oluþturulmuþtur. Her iki deneyde de doðru düðmeye bastýklarýnda deneklere para ödülü verilmiþ, bu þekilde araþtýrmacýlar beyin aktivitesi üzerine para ödülünün etkilerini sosyal statü deðiþikliði ya da tehdidinin etkilerinden ayýrmayý amaçlamýþlardýr.

Hiyerarþinin türünden baðýmsýz olarak deneklerin beyinleri bu hiyerarþide bulunduklarý konumdan etkilenmektedir. Daha üst düzeyde yer alan bir oyuncunun fotoðrafýný görmekle deneklerin beyinlerinde diðer insanlara dair yargýlarýmýzla ilgili olan frontal bölgede aktivasyon artýþý ortaya çýkmýþtýr. Deðiþken hiyerarþide bu etki daha belirgindir.

Londra Üniversitesi’nden epidemiyolog Michael Marmot “bu çalýþma beynimizin hiyerarþik düzen içindeki yerimizle çok ilgili olduðunu göstermektedir” demektedir. “Hiyerarþi sabitse altýmýzda yer alan kiþileri göz ardý edebiliyor fakat bizden üstteki insanlara odaklanýyoruz. Eðer hiyerarþi deðiþkense ve biz statümüzü kaybetme riski ile karþý karþýya isek emosyonlarla iliþkili beyin alanlarý aktive olmakta” yorumunu yapmaktadýr.

Zink ve meslektaþlarý, þizofreni gibi sosyal iþlevselliðin bozulduðu hastalýklarda beyin sistemlerinin nasýl çalýþtýðýný araþtýrmak üzere benzer çalýþmalar yapmayý planlýyor.

Korkular
 

Korkmamayý Öðrenmek

Nelerden korkarsýnýz? Yýlan ya da örümcekler kalbinizin daha hýzlý çarpmasýna neden olur mu? Ya da topluluk önünde bir konuþma yapmanýz gerekse, avuç içleriniz nemlenmeye baþlar mý? Tüm bu durumlar, pek çok insan için adrenalinin neden olduðu stres tepkisini tetikler. Ýlginç olan þu ki bu korku davranýmlarý, panik ataklarda da görülebileceði gibi görünürde bir tehlike ya da herhangi bir neden olmasa bile tetiklenebiliyor.

Psikolog ve nörologlar, bu korku davranýmýyla nasýl baþa çýkýlabileceði konusunda araþtýrmalarýna devam ediyorlar. Korkulardan kurtulmak, korku veren anýlarý bellekten silmek gibi basit bir iþlem deðil. Bunun yerine fobik kiþi, bu korkuyu tetikleyen aný ya da uyarýcýya sürekli olarak maruz kalarak korku tepkisini bastýrmayý öðrenmeli. Boston Üniversitesi'nin Kaygý Bozukluklarý Merkezi Yöneticisi David Barlow, bazý fobiler için böylesi bir maruz býrakma tedavisinin %90 oranýnda baþarýlý olduðunu söylüyor.

Araþtýrmacýlar, çoðu fobi ve diðer korku hastalýklarýnýn bir þekilde koþullanýlmýþ davranýmlar olduðunu ileri sürüyorlar
Yaklaþýk bir yüzyýl önce Rus fizyolog Ivan Pavlov'un klasik koþullanma deneyi, hayvanlarýn belli uyarýcýlara belli fizyolojik yanýtlar vermeye koþullanabileceðini, bu sayede bu fizyolojik yanýtlarýn öðretilebileceðini kanýtlamýþtý. Bu çalýþmadan yola çýkan Amerikalý psikolog Watson ise, "Küçük Albert ve Beyaz Fare" adýyla anýlan ünlü deneyini tasarlamýþtý. Deneyde, 11 aylýk uysal bebek Albert'e ne zaman beyaz bir fare gösterilse, onu oldukça korkutup aðlamasýna yol açan bir metal sesi de beraberinde eþlik etmiþti. Bir süre sonra beyaz deney faresine de aðlama tepkisi veren Albert, bu tepkisini pek çok beyaz ve tüylü nesneye genelleyerek tavþandan, köpekten, hatta ve hatta sakallarý dolayýsýyla Noel Baba'dan bile korkmaya baþlamýþtý. Albert'in bu davranýmý pek çok psikologca "koþullanýlmýþ korku davranýmý" olarak adlandýrýldý.

Tahmin edersiniz bugün, psikologlar etik nedenlerden ötürü küçük Albert gibi bebekleri kullanmayý tercih etmiyorlar. Konu üzerinde yapýlan deneyler kemirgenlerle yürütülüyor. Bulgular þöyle olmuþ: Organizma, korku verici uyarýcýyla (metal sesi) özdeþleþtirilen nesne ya da özellik (beyaz ve tüylü olma durumu)' e bu korku verici uyaran olmadan düzenli olarak maruz býrakýldýðýnda fobik tepki sönmeye uðruyor, ancak yeni bir çevrede, ya da stresli þartlarda tekrar geri geliyor. California Üniversitesi'nden Mark Barad bu durumu þöyle açýklýyor: "Sönme, baskýlayýcý bir öðrenme paradigmasýdýr; deneyimlenen ilk korkunun silinmesi deðil."

Barad'ýn üzerinde durduðu bir diðer önemli noktaysa, öðrenmenin zaman aralýklarýna daðýtýlarak gerçekleþtirilmesi gerektiði. Bu gerçeklik, öðrencilerin sýnav öncesi gece yaptýðý yoðun bilgi yüklemesinin niçin iþe yaramadýðýný destekliyor. Ancak Barad ve ekibi, yaptýklarý bir çalýþmada sürpriz sonuçlar almýþlar. Deney, korku verici uyaranla (Küçük Albert örneðindeki metal sesi), baþta nötr olan uyaran (örnekteki beyaz ve tüylü nesneler) arasýndaki iliþkiyi sönmeye uðratarak tedaviyi mümkün kýlma konusunda yapýlmýþ. Fobik hastalar, korktuklarý uyaran verilmeden, baþta nötr durduklarý ve bu uyaranla beraber korkmaya koþullandýklarý nesneye düzenli olarak kýsa ama yoðun seanslarla maruz býrakýlmýþlar. Bu yolla tedavinin daha etkili olduðu görülmüþ. Oysa ekip çalýþmanýn baþýnda, öðrenmenin zamana yayýlmasý gerektiðini düþünmüþ. Aradaki iliþkinin sönmeye uðratýlmasý aþamasýnda, maruz býrakma seanslarýnýn zamana yayýlýp uzun süreç içinde tamamlanmasýnýn daha etkili olacaðý sonucuna varmýþ. Ekip, klinik uygulamanýn fobik hastalar üzerinde yapýlan maruz býrakma tedavisi seanslarýnýn birkaç saat içinde, yoðun biçimde kýsa seanslarla tekrarlanmasý olduðunu açýklamýþ.

Barad ve ekibinin bulgusunun niçin þaþýrtýcý olduðu konusunda bir beyin fýrtýnasý yaparsak, þöyle bir açýklama mümkün olabilir: Ekip, koþullanma yoluyla öðrenmeden bahsetmekte. Haliyle, ilkel bir öðrenme mekanizmasý söz konusu. Oysa sýnava çalýþýrken, biliþsel düzenlemeler, yorumlar gerektiren üst seviye bir öðrenmeden bahsediyoruz. Ýþte ikisi arasýndaki etkili yöntem farklýlýðý da, bu kritik ayrýmdan kaynaklanýyor olabilir.

Ölümü Düþünmenin Faydalarý    
 

Ölümü Düþünmek Yaþam Enerjisi Veriyor

Ölümü düþünmek çoðu zaman insanlarda olumsuz duygulara neden olurken yapýlan yeni araþtýrmalar ölüm düþüncesinin insanlara yaþam enerjisi verdiðini ortaya çýkardý.

Ölüm düþüncesi çoðu zaman insanlarda depresyona neden olurken psikologlar son dönemde yaptýklarý çalýþmalarda ölümlü olduðunu düþünen insanýn hayata daha çok baðlandýðýný ortaya çýkardý.ABD’nin Missouri Üniversitesi’nden Kenneth Vail konuyla ilgili yaptýðý açýklamada zihnin bilinçli olarak ölümle ilgili düþünceleri yok saydýðýný savunan “Terror Management Theory” (Terör Yönetme Teorisi) adlý araþtýrmanýn psikologlar tarafýndan desteklendiðini söyledi. Uzmanlarýn bu teoriyi destekleme amacý ise ölüm düþüncesinin insanlarý depresyona sürüklediðine inanmalarý.

Ölüm Düþüncesi Motive Ediyor
Vail son yýllarda yapýlan çalýþmalarda bu teoriye zýt olan bir baþka teorinin ortaya çýktýðýný belirtti. Ölüm düþüncesinin insanlarda olumlu davranýþ biçimleri oluþturduðunu savunan teoriye göre bir gün ölümü tadacaðýný düþünen insanlarýn motivasyonlarý çok yüksek oluyor ve hayata daha çok tutunuyorlar.

Teorilerini örneklerle açýklayan Vail þöyle konuþtu: “Mezarlýkta yürüyen insanlarý gözlemledik ve onlarýn aralarýnda konuþtuklarý þeylere kulak misafiri olduk. Bir çok insan yürüyüþ sýrasýnda insanlara yardým etmenin önemli bir þey olduðundan bahsetti.” Vail ölüm düþüncesinin insanlarý daha saðlýklý yaþamaya motive ettiðini ve empati özelliklerini geliþtirdiðini de sözlerine ekledi.

Fobik Bozukluklar / Özgül Fobiler
 

Fobik Bozukluk Olasýlýðý

Dünyada en sýk görülen psikiyatrik hastalýk fobi. Öyle ki dünyadaki nesne ve durum sayýsý kadar fobi çeþidi olabiliyor. Basit fobiyle birlikte baþta depresyon olmak üzere diðer ruhsal hastalýklarýn da sýk görüldüðünü belirten Bakýrköy Prof. Dr. Mazhar Osman Ruh ve Sinir Hastalýklarý Hastanesi Baþhekimi Doç. Dr. Erhan Kurt, dünyadaki nesne ve durum sayýsý kadar fobi çeþidi olabileceðini söyledi. Kurt, “Sosyal fobi ve agorafobi gibi spesifik fobileri konunun dýþýnda tuttuðumuzda geriye kalan fobileri modern psikiyatri, özgül (basit) fobi olarak nitelendirmektedir” dedi.

Özgül fobinin durumlar veya nesnelerden duyulan mantýksýz, aþýrý korku þeklinde tanýmlanabileceðini ifade eden Kurt, özgül fobisi nedeniyle doktora baþvuran hasta sayýsýný çok az olduðunu belirtti ve þunlarý söyledi:

“Bunun en önemli nedeni fobilerin hastalýk deðil huy veya kiþilik özelliði olduðunun düþünülmesi, tedavisinin olmadýðýnýn sanýlmasýdýr. Özgül fobilerde korkulan belirli ve bilinen bir durum veya nesne olduðu için hastalar kaçýnma taktikleriyle sorunsuz bir yaþam þekli oluþturmuþ olabilirler. Örneðin, kedi fobisi olan bir kiþi evinde kedi besleyen arkadaþlarýna gitmeyerek, kedilerin dolaþma ihtimali olan sokaklarda dolaþmayarak, nispeten rahat bir hayat sürebilir.

Bazen hastalar belli bir yaþa gelinceye kadar özgül fobilerinin farkýna varmamýþ olabilirler. Bunun nedeni, o fobik ortamla hiç karþýlaþmamýþ olmalarýdýr. Basit gibi görünen hayvan fobileri aðýr olduklarýnda hayatý büyük oranda kýsýtlayabilir, hatta evden çýkmamaya neden olabilir. Yükseklik korkusu olan kiþi yükseðe çýkmayý gerektiren iþlerde çalýþamayabilir. Uçak fobisi kiþinin seyahat etmesini engelleyebilir. Yutma fobisi olan kiþi yemesi-içmesi bozulduðu için ciddi kilo kaybý yaþayabilir.”

Fobiyi Pekiþtiren Etkenler
Kiþinin özgül fobisinin olmasýnýn ek bir psikiyatrik hastalýðýnýn olmasý ihtimalini artýrdýðýný belirten Kurt, “Fobi oluþtuktan sonra geliþen kaçýnma, fobinin kendiliðinden düzelmesini engelleyen, fobiyi pekiþtiren en önemli etmendir. Bu yüzden kiþinin kafasýndaki muhtemel felaket senaryosu sýnanamamakta ve felaket olup olmadýðý anlaþýlamamaktadýr” diye konuþtu.

Deðiþiklikler olmakla birlikte fobik nesne veya durumla karþýlaþan kiþide gerçek korkularda ortaya çýkan belirtilerin aynýsýnýn görüldüðünü hatýrlatan Kurt, “Yani kiþinin kalbi çarpar, sýkýþýr, nefesi daralýr, titreme-terleme, uyuþma, karýncalanma, baþ dönmesi, bayýlma hissi olur, sýk idrara gitme isteði görülür. Özgül fobilerin en önemli özelliði kiþinin korku duyduðu durumun oldukça belirli ve sýnýrlý olmasýdýr. Ancak, kiþi fobik nesne ve durumla karþýlaþmadan da anksiyete yaþayabilir. Bu durumu düþünmek-hayal etmekle veya karþýlaþma öncesinde de kiþi korku duyabilir” ifadesini kullandý.

Korkuyu Fobiden Ayýrýn
Doç. Dr. Erhan Kurt, özgül fobi tanýsý alanlarda görülen en sýk korku türlerini ise þöyle sýraladý: “Hayvan fobileri, yükseklik korkusu, kan ve yaralanma fobisi, uçak korkusu, kapalý yer korkusu ve yalnýz kalma korkusu.” Normal korkularý fobiden ayýrt etmek gerektiðini de aktaran Kurt, kiþinin ve çevresinin saçma ve aþýrý bulmadýðý, iþini ve sosyal hayatýný etkilemeyen korkularýn fobi sayýlmadýðýný da sözlerine ekledi.

Zaman ile Yalan Söyleme Arasýndaki Baðlantý    
 

Zaman Baskýsý Yalan Söyletiyor

Yapýlan en son araþtýrma, insanlarýn zaman kýsýtlý olduðunda ya da söylediklerini meþrulaþtýracak bir gerekçe bulduklarýnda yalan söylediðini ortaya çýkardý.Ýnsanlarý hangi etkenlerin yalan söylemeye ittiðini bulmayý amaçlayan araþtýrma, Amsterdam Üniversitesi’nden Shaul Shalvi ve Ben-Gurion Üniversitesi’nden Yoella Bereby-Meyer ile Ori Eldar tarafýndan yapýldý.

Daha önce yapýlan araþtýrmalar, insanlarýn kendi çýkarlarýna hizmet eden durumlarda ve kendi kendilerine söyledikleri yalanlarý gerçek kýlabildikleri zaman yalan söylediðini ortaya koymuþtu. Bu sonuçlarý deðerlendiren araþtýrma ekibi, insanlarýn zaman baskýsý altýndayken, maddi bir çýkara dayanan konularda yalan söylemeye eðilimli olduðu varsayýmýný deðerlendirdi. Bu varsayýma ek olarak, zaman baskýsýnýn olmadýðý ve düþüncelerini gerçek kýlamadýklarý takdirde, yalan söyleme eðiliminin azalacaðý düþünüldü.

Zaman Baskýsý Belirleyici
Psychological Science dergisinde yayýnlanan araþtýrmayý yürüten isimlerden Shalvi, “Ortaya attýðýmýz teoriye göre, insanlar öncelikle kendi çýkarlarýna hizmet edecek þekilde davranýp, ancak kendilerine zaman tanýndýðýnda davranýþlarýnýn sosyal olarak kabul edilebilir olup olmadýðýný düþünüyorlar” ifadesini kullandý ve “Ýnsanlar hýzlý davrandýklarýnda, ahlak kurallarýný esnetmeye ve yalan söylemeye baþvurarak kendi çýkarlarýný garantiye almaya çalýþabilir. Daha fazla zamanlarýnýn olmasý, onlarý tedbirli davranýp, yalan söylememeye ve hile yapmamaya itiyor” dedi.

Araþtýrmanýn ilk aþamasýnda, katýlan kiþilere yalaný gerekçelendirme fýrsatý verildiðinde yalan söyleyip söylemeyecekleri test edildi. Araþtýrmada yer alan 70 gönüllüden, üçer kez zar atmalarý ve çýkan sayýlarý deneyi yürüten kiþiden gizlemeleri istendi. Söyledikleri daha yüksek sayý için daha çok para alacak olan gönüllülere, sadece çýkan ilk sayý soruldu.Böylelikle gönüllülere, ikinci ve üçüncü seferde attýklarý zarlardaki sayýlarý gizli tutma fýrsatý verilmiþ oldu. Ancak araþtýrmacýlarýn hiçbir sayýyý bilmemesinin, gönüllüleri çýkan sayýlar arasýndaki en yüksek sayýyý söylemeye iteceði göz önünde bulunduruldu. Gönüllülerden bazýlarý, 20 saniyede cevap vermek zorunda býrakýlýrken, diðerlerinin zamaný sýnýrlandýrýlmadý.

Yalaný Azaltmak Ýçin Zaman Lazým
Shalvi ve diðer araþtýrmacýlar, ikinci ve üçüncü zarlardaki sayýlarý bilmedikleri için, gönüllülerden aldýklarý cevaplarý, olasýlýklarla kýyasladý. Bunun sonucunda, hem zaman baskýsý altýnda olanlarýn, hem olmayanlarýn yalan söylediði sonucuna varýldý. Ancak baský altýnda olanlarýn diðerlerine göre yalan söylemeye daha eðilimli olduðu görüldü.Yapýlan ikinci deneyde ise gönüllülere sadece bir kez zar atma hakký verildi. Ancak bu kez yalanlarýný gerçek kýlmalarýný saðlayacak bilgi verilmeyen gönüllüler, zarý attýktan sonra sonucu söyledi. Sonuçlar kontrol edildiðinde zaman baskýsý altýnda olanlarýn yalan söylediði, ancak diðerlerinin yalan söylemediði tesbit edildi.

Her iki deney sonucunda, insanlarýn zaman kýsýtlý olduðunda yalan söyleme ihtimallerinin daha fazla olduðu ortaya çýktý. Zaman sorunu olmadýðýnda ise insanlarýn daha çok kendilerini haklý gösterebildiklerinde yalan söylemeye eðilimli olduklarý gözlemlendi. Shalvi, “Bu çalýþma, günlük yaþamda ve iþ yaþamýnda insanlardan dürüst cevaplar almak için, onlarý köþeye sýkýþtýrmamak ve biraz zaman tanýmak gerektiðini gösterdi” dedi. Shalvi, “Ýnsanlar yalan söylemenin yanlýþ olduðunun farkýndalar, ancak doðru þeyi yapmak için biraz zamana ihtiyaç duyuyorlar” diye ekledi.

Depreyona Karþý Hafýza Tedavisi / Hafýza Belirleme Testi    
 

Hafýza Tedavisi Depresyon Belirtilerini Azaltýyor

Parti’ kelimesini duyan çoðu insanýn aklýna eski bir doðum günü veya bir önceki yýlbaþý partisi gelse de, yapýlan en son araþtýrmaya göre, depresyondaki kiþiler bu tür spesifik olaylarý hatýrlamakta güçlük çekiyor.
Ýranlý ve Ýngiliz araþtýrmacýlar tarafýndan ortak yürütülen bir çalýþmanýn sonuçlarý, depresyon tanýsý konmuþ ya da depresyona eðilimli olan kiþilerin belirli bir yer ve zamanla baðlantýlý anýlarý ayrýntýlarýyla hatýrlamakta güçlük çektiðini ortaya koydu. Bu anýlarý detaylý olarak hatýrlayamayan kiþilerin sorunlarýný çözerken zorlandýklarý ve bu yüzden sýkýntý hissine kapýldýklarý sonucuna varýldý.

Çalýþmada Afgan Çocuklar Yer Aldý
Ýran’da yapýlan araþtýrmada, geçmiþe ait anýlarý canlandýrmada ve depresyon belirtilerini azaltmakta etkili olup olmayacaðýný görmek üzere, ‘Hafýza Belirginliði Testi’ adý verilen bir eðitim programý uygulandý. Afganistan’daki savaþta babalarýný kaybetmiþ ve ergenlik çaðýnda olan 23 Afgan mülteci çocuk çalýþmada yer aldý. Her birine depresyon tanýsý konmuþ olan çocuklardan on ikisi rastgele seçilerek hafýza eðitim programýna alýndý. Diðer on bir çocuk ise eðitim programýna alýnmayýp kontrol grubunu oluþturdu.

Deneyin baþýnda yapýlan hafýza testinde, tüm çocuklardan, kendilerine gösterilen 18 pozitif, nötr veya negatif Farsça kelimenin onlara hatýrlattýðý spesifik anýyý anlatmalarý istendi. Verdikleri cevaplar, spesifik bir tür aný olup olmamasýna göre sýnýflandýrýldý. Çocuklarýn depresyon ve anksiyete belirtilerini ölçmek amacýyla ayrýca bir test yapýldý.Beþ hafta boyunca, eðitim grubundaki çocuklar 80 dakika süren grup toplantýlarýna katýldý. Bu toplantýlarda çocuklara farklý bellek türleri, hatýrlamanýn nasýl gerçekleþtiði öðretilirken, spesifik anýlarý hatýrlatmak amacýyla pozitif, nötr ve negatif anahtar kelimeler gösterilmeye devam edildi.

Eðitim Alanlarýn Depresyon Belirtileri Azaldý
Beþ haftanýn sonunda, hem eðitim grubuna ve hem de kontrol grubundaki çocuklara çalýþmanýn baþýnda yapýlan tekrarlandý. Ýki ay sonra, bu test bir kez daha uygulandý. Testlerin sonucunda, eðitim grubunda olan çocuklarýn, kontrol grubunda olanlara göre daha spesifik anýlar hatýrladýðý gözlemlendi. Buna ek olarak, çocuklar iki ay sonra kontrol için geldiklerinde, eðitim grubunda olanlarýn depresyon belirtilerinde azalma olduðu tesbit edildi. Araþtýrmacýlar, bu bulgulardan yola çýkarak, her iki gruptaki çocuklar ve gösterdikleri belirtiler arasýndaki iliþkinin zaman içinde hatýrlayabildikleri spesifik anýlardaki deðiþiklik olduðunu öne sürdü.

Alýnan sonuçlarýn, spesifik anýlarý hatýrlamaya dayalý programlarla depresyon belirtilerini azaltmak açýsýndan faydalý olduðý ifade edildi. Sonuçlarý deðerlendiren araþtýrmacýlar, depresyon tanýsý konmuþ kiþilerle ilgili olarak, “Geçmiþle ilgili anýlarý daha iyi hatýrlamayý saðlayan kýsa bir eðitim programý, biliþsel davranýþçý terapilere ek olarak ya da bu terapilerden önce uygulanýrsa hafýza ve ruh hali için faydalý etkileri olabilir” açýklamasýný yaptý.

Clinical Psychology Science dergisinde yayýmlanan çalýþma, Ýsfahan Üniversitesi’nden Hamid Neshat-Doost, Doðu Anglia Üniversitesi’nden Laura Jobson ve Cambridge Üniversitesi Týbbi Araþtýrma Konseyi’nin Biliþ ve Beyin Bilimleri Birimi’nden Tim Dalgleish tarafýndan yürütüldü.

Duygularýn Hafýza Üzerindeki Etkisi
 

Sosyal Medya Hafýza Yeteneðini Deðiþtiriyor

Ýnternet çaðý, beynimizin çalýþma þeklini de deðiþtiriyor olabilir. Bilim insanlarý, bir saat içinde 30 milyon mesaj girilen Facebook gibi sosyal aðlarýn, insan hafýzasýný yeni düþünme þekilleri geliþtirmeye zorluyor olabileceðini belirtti. Araþtýrmalar, insanlarýn Facebook iletilerini insan yüzlerinden daha kolay hatýrladýðýný gösterdi.Milyarlarca insanýn hayatýnda giderek daha fazla yer edinmeye baþlayan sosyal aðlar, sunduklarý son derece yoðun ve karmaþýk sistem sebebiyle insan beyninin farklýlaþmasýna yol açýyor olabilir.

ABD’nin California Üniversitesi’nde yapýlan araþtýrma, bilim insanlarýný þaþýrtan sonuçlar ortaya koydu. Araþtýrma ekibinin baþýný çeken Dr. Laura Mickes, ‘duygularýn hafýza üzerine etkisini’ inceleyen çalýþmalarýnda, duygularý tetiklemek için Facebook iletilerini kullandýlar. Biliþsel psikolog Mickes ve ekibi, araþtýrmada hiç beklemedikleri sonuçlar elde etti. Sonuçlar, insanlarýn Facebook iletilerini, insan yüzlerinden daha iyi hatýrladýðýný gösterdi. Mikes, “Asýl araþtýrma sorumuz bu deðildi; sonuçlar bizim için de biraz þaþýrtýcý oldu” ifadesini kullandý.

Akla Ýlk Gelen Facebook
California Üniversitesi’ndeki araþtýrmada, 32 kiþi üzerinde deney yapýldý. Deneklere gösterilmek üzere gruptaki asistanlarýn Facebook hesaplarýndan 200 ileti ve amazon.com adresindeki son zamanlarda basýlmýþ kitap tanýtýmlarýndan 200 cümle derlendi.Deneyde, Facebook cümleleri olarak, “Bugün 7 bin 689 günlüðüm”, “Kütüphane telefonla konuþulacak yer deðil; ders çalýþýlacak yerdir”; kitap cümlesi olarak da “Þerefin bile limiti vardýr”, “Çok baðýrmaktan boðazým aðrýmýþtý” gibi örnek ifadeler toplandý.Uzmanlar, sosyal baðlama göre iletileri ve kitap alýntýlarýný düzenledi ve Facebook iletisi ile kitap alýntýlarýndan 100 tanesini üniversiteli katýlýmcýlara çalýþýp hatýrlamalarý için daðýttý. Katýlýmcýlar kelimeleri çalýþtýktan sonra bilgisayar önünde teste tutuldular. Bu testte çalýþtýklarý ve çalýþmadýklarý kelimeler gösterilip deneklere “Bunlarý daha once gördünüz mü ve gördüðünüzden ne kadar eminsiniz?” diye sorular soruldu.

Sonuçlar Þaþýrtýcý
Deney sonunda, denekler Facebook ile ilgili cümleleri kitap cümlelerinden veya insan yüzlerinden iki kat daha kolay hatýrlayabiliyor olduklarýný gösterdi.Ýlk deneyin ardýndan ikinci deneylerini yapan grup, bu kez de katýlýmcýlara haber sitelerindeki haber baþlýklarýný ve yorumlarýný gösterdi. Sonuçlar, deneklerin haberlere yazýlan yorumlarý daha kolay hatýrlayabildiklerini gösterdi. Haberler arasýndaki eðlence haberlerini hatýrlamanýn da, önemli haberlerden daha kolay olduðu anlaþýldý.Memory&Cognition dergisinde yayýmlanan araþtýrmayý yürüten Dr. Mickes, “Bu çalýþma, öðretme tekniklerinin yaný sýra, nasýl reklamcýlýk yapmamýz ve nasýl iletiþim kurmamýz konusunda da bilgi veriyor. Buradan yola çýkarak sosyal medyayý derslerine dahil eden profesörler bile var ” dedi.

Yalnýzlýðýn Baðýþýklýk Sistemi Üzerindeki Etkisi
 

Yalnýzlýk Baðýþýklýk Sistemini Etkiliyor

Yalnýzlýk duygusu çeþitli baðýþýklýk sistemi bozukluklarýný tetikleyerek kiþinin saðlýðý için tehdit oluþturuyor.Araþtýrmacýlar, yalnýz olarak nitelendirilebilecek insanlarýn immün tepkilerinin nispeten zayýf olduðunu gözlemledi. Yalnýz kiþilerde yüksek seviyede gizli olarak seyreden herpes virüsü etkinliði görüldü; ayrýca bu kiþilerin kanýnda, sosyal baðlarý güçlü olan insanlara oranla, daha fazla sayýda enflamasyonla iliþkilendirilen protein olduðu tesbit edildi. Bu öznel proteinlerin yol açtýðý enflamasyon; koroner kalp hastalýðý, tip 2 diyabet, artrit, alzheimer ve fiziksel güçsüzlük gibi fonksiyonel bozukluklara neden olabiliyor.Gizli seyreden herpes virüsünün etkinliði önceleri stresle iliþkilendiriliyordu. Yalnýzlýk durumunun da kronik strese sebep olarak immün tepkinin kontrolünü azaltmýþ olabileceði düþünülüyor.

Geçmiþ araþtýrmalar iyi olmayan iliþkilere sahip olmanýn pek çok saðlýk sorununa yol açtýðýný, hatta beklenenden erken gerçekleþen ölümleri ve her tip ciddi saðlýk sorununu tetiklediðini kanýtlamýþtý. Araþtýrmacýlar, yalnýzlýk durumunun da kalitesiz iliþkilere sahip olmaktan ileri gelebileceðini düþünüyor ve bu tür sosyal koþullarýn saðlýk üzerindeki etkisine dair olan araþtýrmalarýn psikolojik ve fizyolojik bazlý tedaviler için büyük önem taþýdýðýný vurguluyor.

Deneyin yürütülebilmesi ve sonuçlandýrýlabilmesi için UCLA Yalnýzlýk Skalasý (UCLA Loneliness Scale) yardýmýyla, sosyal izolasyon ve yalnýzlýk algýlarý deðerlendirilerek iki gruba ayrýlan denekler kullanýldý. Araþtýrmacýlar önce deneklerin kanýndaki herpes virüsüne, Epstein-Barr virüsüne ve sitomegalovirüse karþý oluþan antikor miktarlarýný ölçtüler. Ayný strese karþý baðýþýklýk sisteminin verdiði tepki gibi daha yalnýz olan deneklerin kanlarýnda da yüksek antikor miktarlarý, baðýþýklýk tepkisini destekleyen lipopolisakkaritler ve sitokinler saptandý. Bu durum yalnýz deneklerin vücudunda daha fazla viral aktivite olduðunu ve bu kiþilerin daha çok acý çektiðini gösteriyor.Araþtýrmacýlar ayrýca uyku kalitesini, yaþlanmayý ve genel saðlýk durumunu etkileyen pek çok faktörü de kontrol ederek daha yalnýz kiþilerin daha fazla etkilendiði kanýsýna vardýlar.Bu durumun aksinin de doðru olduðunu unutmamak gerekiyor; sosyal baðlarý iyi olan kiþilerin dirençleri de daha yüksek oluyor.

Matematik Korkusu Genetik Sebeplerden Kaynaklanýyor

Yaygýn matematik korkusunun araþtýrýlmasý adýna yürütülen yeni çalýþmalar bu korkunun; sadece durumla ilgili hoþnut olunmayan deneyimlere sahip olunduðu için deðil, ayný zamanda da kiþilerin genetik olarak matematik yeteneðine sahip olmadýklarý ve bu durumdan dolayý korku duymaya yatkýn olduklarý için ortaya çýkabileceðini gösterdi.

Tek ve çift yumurta ikizlerinin deðerlendirilmesiyle yapýlan araþtýrmada matematik korkusuna katkýda bulunabilecek ve genetik farklýlýklarla açýklanabilecek iki faktör açýða çýkarýldý: kiþilerin matematiksel kognitif performansý ve anksiyete yatkýnlýðý.Matematik korkusuna olan yaklaþým tam anlamýyla genetik faktörlerle açýklanabilmiþ olmasa da bu korku %40 oranýnda genetik temelli olabiliyor. Duruma katkýda bulunan ve çevresel sebeplerden ileri gelen diðer faktörler genetik eðilimlerle de desteklendiðinde matematik korkusunun yaþanma ihtimali oldukça yükseliyor.

Araþtýrmaya 216 tek yumurta ikizi ve 298 ayný cinsiyete sahip çift yumurta ikizi dahil edildi. Deney gruplarý, genetik bilgilerinin ve etkisi altýnda bulunduklarý çevresel faktörlerin benzerlik ve farklýlýklarý açýsýndan en doðru þekilde deðerlendirilebilmesi için tek ve çift yumurta ikizlerinden oluþturuldu.Çocuk katýlýmcýlar ana okulu veya birinci sýnýftan itibaren takip edilmeye baþlandý ve takip süreci 9 ila 15 yaþlarýna kadar sürdürüldü. Araþtýrmaya, kiþinin öðrenme kapasitesi ve problem çözme yeteneði üzerinde büyük etkisi olabildiði için anksiyeteye yönelik bulgular da dahil edildi. Araþtýrmaya dahil olan tüm çocuklar matematik anksiyetesi, genel anksiyete, matematiksel problem çözme ve idrak yeteneklerini test edecek deðerlendirmelere tabi tutuldu ve ilgili sonuçlar istatistiksel olarak deðerlendirildi.

Çocuklarýn biliþsel nitelikleri ve matematiksel problemlerle karþýlaþtýklarý ve karþýlaþmadýklarý zamanlarda yapýlan ilgili beyin aktivitesi ölçümlerinin istatistiksel olarak deðerlendirilmesi sonucu, matematik korkusunun kiþinin genetik faktörlerinden ileri gelen matematik yeteneði yoksunluðu ve anksiyete eðilimiyle ilgili olabileceði sonucuna varýldý.

Uzun Ömrün Sýrlarýndan Biri Bulundu: Bir Amaca Baðlanmak

Psikolojik Bilimler Derneði’ne ait olan ‘Psychological Science’ adlý dergide yayýnlanan araþtýrmaya göre hayatta bir amacýn olduðu hissine sahip olmak daha uzun yaþamaya yardýmcý olabilir. Carleton Üniversitesi’nden öncü araþtýrmacý Patrick Hill bu araþtýrmada yetiþkin geliþimine ve saðlýklý bir psikolojiyle yaþlanmayý desteklemeye yönelik açýk tavsiyeler bulunduðunu söylüyor. Hill, ‘Bizim bulgularýmýza göre hayat yönetiminin ve hayatý kapsayýcý amaçlarýn düzenlenmesinin gerçekten daha uzun süreli bir yaþam için yardýmcý olabileceðidir. Bu yüzden hayata yön vermek koruyucu etkiler meydana getirebilir.’

Önceki araþtýrmalar hayattaki amacýn ölüm riskleri oranýný düþüreceðini öneriyordu ve diðer faktörlerin ötesinde yaþam süresini uzatacaðýný öngörüyordu. Fakat Hill hayatta bir amaca sahip olmanýn yararlarýný araþtýrýrken bu durumun zamanla çeþitlilik gösterip göstermediðiyle ilgili bazý noktalara da dikkat çekti. Mesela farklý geliþimsel periyotlar boyunca ya da önemli hayat geçiþlerinden sonra da amaç sahibi kiþileri inceleyerek çalýþmasýna dahil etti.

Hill ve Rochester Medikal Merkez Üniversitesi'nden meslektaþý Nicholas Turiano bu soruyu araþtýrmakta kararlýydý. Araþtýrmacýlar 6.000 katýlýmcý üzerinden verileri inceledi. Katýlýmcýlarýn kendileri tarafýndan beyan edilmiþ hayatlarýnýn amaçlarý üzerine odaklandý (Örneðin katýlýmcýlardan birinin "Bazý insanlar hayatlarý boyunca amaçsýzca gezip dolaþýrlar fakat ben onlardan biri deðilim" demesi gibi.) Ayrýca onlarýn diðerleriyle olan olumlu iliþkileri ve onlarýn olumlu ya da olumsuz duygu tecrübeleri gibi diðer psiko-sosyal deðiþkenlikleri de incelediler.

14 yýlý aþkýn sürede takip edilen bilgiler doðrultusunda katýlýmcýlarýn yaklaþýk %9’u olan 569 kiþi bu zaman zarfýnda yaþamýný yitirdi. Yaþamýný yitirenlerin ölenlere göre hayatta daha az amaca sahip olduðu ve iliþkilerinde daha az olumlu olduklarý tespit edildi. Hayattaki daha büyük hedeflerin devamlý olarak yaþam süresi bazýnda ölüm risklerini daha alt seviyelere taþýdýðý ve genç, orta yaþlý ve yaþlý katýlýmcýlara takip edilen periyotta eþit þekilde yarar saðladýðý tahmin ediliyor. Bu tutarlýlýk araþtýrmacýlara sürpriz gibi geldi.

Hill konuyla ilgili olarak ‘’Burada bir çok sebebin olduðuna inanýyorum. Bir amaca yönelmiþ olmak yaþlýlarýn gençlerden daha çok korunmasýna yardýmcý olabilir. Örnek olarak yaþlýlar, günlük iþlerinin organizasyonuna kaynak olan iþyerlerinden ayrýldýktan sonra yönlenme hissine daha çok ihtiyaç duyabilir. Buna ek olarak yaþlýlar gençlere göre ölüm riskiyle daha fazla karþý karþýyadýrlar. Bu yüzden yaþlýlar ve gençler için birbirine benzeyen uzun yaþam etkileri oldukça ilginçtir.’’

Amaca sahip olma hissinin, genç ya da yaþlý gözetmeksizin ölüm riski faktörüne eþit yarar saðladýðý ortaya çýkarýldý. Ayrýca bu durum olumlu iliþkiler ve olumlu duygular gibi diðer iyi pskolojik belirtilerden sonra bile kendini gösterebiliyor.Buradaki bulgularýn önerdiði sonuçlara göre; bir amacýn bulunmasý daha uzun ömürlü olmaya kýlavuzluk ediyor gibi görünüyor.Þu anda araþtýrmacýlar bir amaca sahip insanlarýn daha saðlýklý hayat stilleri edinip edinmediðini ve bu doðrultuda yaþam süresinin artýrýlýp artýrýlamadýðýný araþtýrýyorlar.

Kendimize Karþý Samimiyet
 

Kendimize Karþý Samimiyet

Kendimize Karþý Samimiyet Ergün Arýkdal Egomuzu güçlendirmek adýna kendimize yalan söyler, kendi gözümüzü kendimiz perdeleriz. Ancak, yalancýnýn mumu yatsýya kadar yanar. Bilgi güneþi karþýsýnda, tüm sahte benliklerimiz ýstýrapla erimeye mahkûmdur. Ýnsan, öncelikle kendine hilekârdýr. Kendi özümüze, yani bireyselliðimize karþý içten davranmýyoruz. Daima kendimizi aldatmak istiyoruz. En azýndan egomuzu ya da dünyasal kiþiliðimizi güçlendirmek için kendimizi aldatýrýz. Egomuzu tatmin ettiðimizde, yani kendimizi kabadayý, yüksek, üstün, becerikli gördüðümüz zaman, kendimizi mükemmel bir insan zannederiz. Ýþte incelik buradadýr, çünki insan kendi kendini mükemmel bir biçimde aldatýr, önce kendine yalan söyler. O hâlde, bu hilekârlýðýmýzý bilerek, çok acýmasýzca vicdanî bir düelloya girmek' zorundayýz. Kendi kendimizle mücadele etmekten baþka çýkar yol yoktur. Vicdanî savaþ kazanamadýkça, dünya savaþý kazanýlamaz. Ýsa'nýn, "Ben dünyayý yendim." demesinin en büyük anlamlarýndan biri budur. Çünki yaptýðý her iþ vicdanýna uygundur. Daha doðrusu, dünyasal hiçbir etki ya da yanýlsama, onu, benimsemiþ olduðu gerçekleri uygulamaktan alýkoyamamýþtýr. Onlarýn yanýlsama olduðunun, insanlarýn yanýlsamalarla meþgul olduðunun farkýndaydý. Güç sahibi, iktidar sahibi, para ve makam sahibi olmak gibi þeylerin her birinin geçici þeyler olduðunu çok iyi biliyordu. Nitekim, eski paralarýn sergilendiði bir müzeye giderseniz, nice büyük imparatorlarýn mühürlerinin sadece paralarýn üstünde kaldýðýný görürsünüz. Bu, büyük bir ör*nektir. Para basacak kadar güçlü, altýn bastýracak kadar zengin bir insanýn bütün hatýrasý bir baskýdan ibaret kalmýþtýr. O hâlde, hilekâr insana karþý uyanýk olmak zorundayýz. Yani kendimize, kendi ayak oyunlarýmýza, egoizmamýzýn saptýrmalarýna, kitabýna uydurmalarýna karþý uyanýk olmamýz gerekmektedir. Dýþsal olmasa bile içsel olarak kendi davranýþlarýmýzý kontrol etmek, bir mekanizma tahtýnda onlarý elekten geçirerek süzmek ve mümkün olduðu kadar iþin doðrusunu ortaya çýkarmak zorundayýz. Böyle bir bilgiyi bilen ve anlayan insanýn bunu uygulamasý gerekir. Bunun, yaþla baþla hiç ilgisi yoktur. Küçük çocuðun da kendine göre bir eleþtirisi vardýr, yaþlý bir insanýn da. Önemli olan, bu çabanýn hiçbir zaman eksik edilmemesidir. Hiçbirimiz gerçeðin merkezinde yaþamýyoruz. Hiç kimse, "Evrenin yegâne gerçeði benim elimde." diye bir iddiada bulunamaz. Çünki insanlarýn elinde gerçek diye bir þey yoktur. Bu dünya, kutsal kitaplarýn çoðunun bahsettiði "aldanma dünyasý" ve "geçici bir yer"dir. Hint mitolojisinde, Ýncil'de, Kur'an'da, Popol-Vuh'da, yani çok deðiþik tarihlerde, çok deðiþik kavim ve kültürlerde de dünyanýn bir yanýlsama, geçici bir emanet yeri olduðu anlatýlmýþtýr. Nitekim, dünyasal kiþiliklerimiz de yanýlsamadýr; aslolan özümüz, yani ruhsal bireyselliðimizdir. Bütün bunlar, bir tür yýlgýnlýk psikolojisinden mi ileri geliyor? Hayýr, hiç ilgisi yok. Ýnsanlarý, kendi þuur hayatlarýnýn çalkantýlarý içerisine, gerçek oluþum içine çekmek istiyorlar. Kendimizi incelememiz ve deðerlendirmemiz gerekir. Çünki amaç budur. Yeryüzüne iniþimiz, insan olarak ortaya çýkýþýmýz doðanýn bir uru, bir ürünü, bir acayip tomurcuðu deðil de, insan özellikleriyle yaratýlmýþ bir varlýk olduðumuz içindir. Dünya, bir bitki, hayvanat ve insanat bahçesi, imal edilmiþ bir yerdir. Burada bütün olup bitenler bizatihi kendisi için deðildir. Ve bize, evrenin gerçek sýrlarý hiçbir þekilde açýklanmýþ deðildir. Bizler þimdilik, önümüze konanla meþgul olmak zorundayýz. Belki çok ileri aþamalarda, neden ve niçinlerin bir cevabý vardýr. Böylesine, her þeyiyle inceden inceye hazýrlanmýþ bir ortamda insan, asla doðanýn bir uru olamaz. Çünki evren baþýboþ ve amaçsýz deðildir. Vicdanlý olmak isteyen ya da eksik olan bir yönünü deðiþtirmek isteyen birisi bunu nasýl baþarmalýdýr? Zorla da olsa ben, olmak istediðim gibi, þeklen mi gözükmeye çalýþmalýyým? Bu, vücuduna bol elbise giymeye benzer. Zorla güzellik olmaz. Bir yerde sýrýtýr. Galiba en iyisi, olduðu gibi görünmektir. Sunîlikten, samimiyetsizlikten uzak olarak olduðu gibi görünmektir. Poz takýnmadan, gösteriþli davranmadan, baþkasýný kandýrmaya kalkmadan, ki önce kendini kandýrmaya kalkmadan ve baþkasý tarafýndan da horlanmak, kýnanmak, ayýplanmak, acaba ne derler vs. demeden, gerçekten samimî olarak, olduðu gibi kendini ortaya koyabilmek büyük bir meziyettir. Hatta bir istidattýr. Bunun da ötesinde, büyük bir ruhî kabiliyettir. Samimî hareket edebilmek, olduðu gibi görünmek demek, samimî olmak demektir. Bu, gerçek samimiyettir. Kiþilik maskelerinin giderek azalmýþ olmasý demektir. Maske çoðaldýkça, hiçbir zaman olduðun gibi gözükmüyorsun ki, sen kimsin? Burada böylesin, evde söylesin, iþ yerinde böylesin, sinemada söylesin. Kimsin, neredesin sen? Hangisisin? Benimle konuþurken böyle konuþuyorsun, annen ve babanla konuþurken þöyle konuþuyorsun. Karýnla, kocanla konuþurken daha baþka, seneler sonra bir okul arkadaþýný görüyorsun, onunla birtakým konuþmalar yapýyorsun. Ýþ yerindeki arkadaþýnla baþka türlü, buradaki arkadaþýnla daha baþka türlü konuþuyorsun. Sen kimsin? Sen neredesin, hangisisin? Bu personalar, bu maskeler azaldýkça samimiyet ortaya çýkar. Olduðundan baþka görünmemeye baþlamak çok büyük bir meseledir ve insaný uyanýþa götüren, aydýnlýða çýkaran bir meseledir. Ýþte, insanýn insanla mücadelesi bu noktada baþlýyor. Ýnsanýn mücadelesi, olduðu gibi görünebilme azmiyle baþlar. Demek ki, en büyük çalýþma hayat çalýþmasý (amel), olduðu gibi görünebilme hâline girmektir: Çeþitli personalardan, çeþitli kimliklerden arýnmak, sahte kiþiliklerden arýnmak, poz takýnmalardan arýnmak... En büyük vazifelerimizden biri budur ve bunu da ancak, önce kendimize samimî olmakla baþarabiliriz. Bu durumda bilmeliyiz ki, kiþilikle bireysellik birbirinden farklý olan iki kavramdýr. Herkes, "kiþiliði çok geliþmiþ" insanlara saygý duyar. Ancak bu yanlýþ bir deyimdir. Kiþilikle bireysellik birbirine karýþtýrýlmaktadýr. Kavramlar üzerinde çok iyi durmak gerekir. Kiþilik her zaman deðiþebilen, kaypak ve bizi en çok aldatan bir yönümüzdür. Her an kendimize ayrý bir poz verebilir, ayrý pozlar takýnabiliriz. Kiþilikler çok çeþitli görünüþler altýnda oluþmakta. Örneðin, bir yaþýndan seksen yaþýna kadar, en azýndan seksen türlü kiþilik sahibi olabilirsiniz. Bunlardan hangisi,bizim özümüzü temsil eder? Tabi ki hiçbiri. Farklý karakterlerimiz kiþilikle ilgili ve yok olup gidecek nesnelerdir. Kaybolurlar, ama bireysellik içimize, özümüze ait bir benliktir. Asýl geliþmekte olan budur. O geliþtiði zaman, artýk bizim kiþiliðimiz giderek kaybolur, yani taklitçiliðimizi kaybederiz. Birtakým yanlýþ imajlara baðlanma, kendimizi onlarla bir görme, ayný kimlikte görme, özdeþleþme kabiliyetimizi kaybederiz. Böylece daha sade, daha öz ve daha parlak yanlarýmýz ortaya çýkmaya baþlar. Bugün böyle, yarýn öyle deðil. Bir yerde her insan, kiþilik sahibi olduðundan politi*kacýdýr; ancak bu, hayat politikasýdýr. Herkese ayrý yüz gösterme konusu. Böyle bir politika, kiþilik geliþtikçe daha çok artar. Bireysellik geliþtikçe, insanlar politikacý olmaktan kurtulurlar. Çok düzgün, çok az deðiþen, bildiði, düþündüðü ve yaptýðý belirli, güvenilir insan olur. Çok kiþilik sahibi insanlar, güvenilir insanlar deðildir. Kiþilikler yapaydýr, ama bireysellik bizim özümüze aittir. Varlýðýmýz yapay deðildir. O bir emek ürünü, büyük bir çabayla, ýstýrapla yoðrula yoðrula oluþmuþtur. Dýþ zorlamalarla, dýþ etkilerle deðiþmez. Kiþi korkar, kiþi yalan söyler, kiþi ikiyüzlülük eder; kiþi, her türlü duygusallýðý kendi çýkarlarý için kullanan bir varlýktýr. Bunlarýn doðuþ sebebi, doðrudan doðruya ruh varlýðýnýn fizik bedenle iliþkisinden meydana gelmiþ bir garip durumdur. Her ruh varlýðý, fizik evrende var olabilmesi için bir araca muhtaçtýr. Biz de bu araca beden diyoruz. Beden fizik yasalara, biyolojik yasalara baðlýdýr. Bütün madde yasalarý eksiktir, esnek deðildir, kesik kesiktir ve kendilerine göre bir çekimi vardýr. Ruhsal varlýk, bu nedenle, biraraya geldiði zaman bedeninin etkisi altýnda kalýr. Bu durumda yeniden kendisine ait bir bünye yaratmak zorunda kalýr. Biz buna kiþilik diyoruz. Ýþte, insanýn bireysellik geliþimindeki bir görevi de, farklý farklý karakterler arasýnda kendi özünü devamlý gözlemleyebilme yollarýný araþtýrmasýdýr. Yani kendini tanýyabilme gayretini göstermesidir.

Ölümlü Olunduðunu Bilmek, Saðlýðý Olumsuz Yönde Etkiliyor Olabilir mi?

Yeni bir araþtýrmaya göre düþük özsaygý sahibi insanlar kendi ölümlülükleri hakkýnda düþünmekten kaçýnmak adýna çeþitli kaçýþ mekanizmalarý geliþtiriyor.Kent Üniversitesi Psikoloji Okulu’ndan Dr. Arnaud Wisman önderliðinde bir grup araþtýrmacý; yaptýklarý beþ çalýþmaya göre düþük özsaygýsý olan insanlarýn kendilerine ölümlülükleri çaðrýþtýracak durumlardan kaçýnmak için, odaklarýný benlik algýsýndan uzaklaþtýrdýklarýný belirledi. Araþtýrma, düþük özsaygý ile ölümlülük hakkýnda bilinçsizce kaygýlarý olan insanlar arasýnda nedensel ve ampirik bir baðlantý buldu, bu bulgular hem laboratuvar ortamýnda, hem de laboratuvardan baðýmsýz doðal ortamlarda kanýtlandý.

Özfarkýndalýktan kaçýþ olarak belirlenen bu durum, kiþinin’ kendisi’ ile ilgili yazýlar yazmaktan kaçýnma, alkol tüketimini artýrma ve benlik algýsý ile iliþkili düþüncelerden baðýmsýz hareket etmede artýþ olarak gözlemlendi.Aþýrý alkol tüketimi, sigara ve uyuþturucu kullanýmý, aþýrý yemek yeme gibi saðlýk açýsýndan risk teþkil eden tutumlara daha eðilimli olduklarý belirlenen özsaygýsý düþük bireylerin bu noktadaki gerekçesinin, benlik algýsýndan uzaklaþmak olduðu tespit edildi. Bu durum, en azýndan kýsa vadede kendi olumsuz bilinç algýlarýndan uzaklaþmalarýný saðlýyor.Çalýþmanýn, gelecek dönemlerde toplum saðlýðý hakkýnda verilecek kararlarda önemli etkileri olacaðý ise þüphesiz.

Zeka Oyunlarý Yaþlýlarýn Hayatýný Kolaylaþtýrýyor

Ýngiliz bilim insanlarýnýn yaptýðý araþtýrma, internet üzerinden oynanan zeka geliþtirici oyunlarýn yaþlýlar üzerinde olumlu etkilerini ortaya çýkardý. BBC'nin verdiði bilgiye göre, King's College Üniversitesi'nde 6 ay süreyle 50 yaþ üstü 7 bin kiþinin 2 ayrý grupta incelendiði araþtýrma, internette hafýza becerisi ve akýl yürütme gerektiren oyunlarýn yaþlýlarýn günlük yaþamlarýna katký saðladýðýný gösterdi.Katýlýmcýlarýn bazýlarýndan diledikleri sýklýkta 10 dakika süreyle, tahterevalli üzerindeki aðýrlýklarý dengeleme gibi akýl yürütme oyunlar oynamasý istenilirken, kontrol grubuna da basit internet araþtýrmalarý yapmalarý söylendi.

Araþtýrmacýlar, katýlýmcýlara çalýþma baþladýðýnda ve daha sonra da üçer aylýk dilimlerde dilbilgisel düþünce ve hafýza deðerlendirmeyi kapsayan týbben onaylanmýþ biliþsel testleri uyguladý. Katýlýmcýlardan zeka geliþtirici oyunlarý oynayanlarýn biliþsel becerilerinde ilerleme kaydedildi. Katýlýmcýlardan 60 yaþ üstü olanlarýn günlük iþlerinde de kayda deðer geliþmeler olduðu belirtildi.Telefon kullanma, alýþveriþ yapma gibi günlük becerileri de gözlemlenen 60 yaþ üstü insanlarýn oyunlarý haftada en az 5 kere oynadýðýnda olumlu etkinin arttýðý ifade edildi.

Alzheimer Derneði'nden Dr. Doug Brown, internet üzerinde hýzla büyüyen zeka geliþtirici oyunlarýn etkilerinin görülmesi açýsýndan bu araþtýrmanýn önemli olduðunu belirtti. Psikiyatri, Psikoloji ve Nöroloji Enstitüsü'nden araþtýrmacýlarýn, bu yaklaþýmýn bunamayý önlemedeki etkisiyle ilgili yeni bir araþtýrmaya baþladýklarý bildirildi. Karmaþýk uðraþýlarý olan veya beyinlerini bulmaca gibi etkinliklerle uyaran ve yeni yetenekler öðrenme eðilimleri olan insanlarýn bunama risklerinin az olduðunu açýklayan bilim insanlarý, çalýþmanýn yaþlýlarýn zihinsel iþlevlerini korumasý ve ilerleyen yaþlarda biliþsel iþlevlerin bozulma riskini azaltmasý açýsýndan önem taþýdýðýna inanýyor.Daha önce yapýlan bir araþtýrmada internet üzerinden oynanan zeka geliþtirici oyunlarýn 50 yaþýn altýndaki kiþiler için etkisinin olmadýðý ifade edilmiþti.

Saatleri Geri Almak 'Depresyona' Yol Açýyor!

Danimarka ve ABD'li araþtýrmacýlar, yaz saatinden kýþ saatine geçiþin depresyon vakalarýný artýrdýðýný belirtiyor. Danimarka'daki Aarhus ile Kopenhag ve ABD'deki Stanford üniversitelerinden oluþan bir araþtýrma ekibi, saat deðiþimleri ile depresyon arasýndaki iliþkiyi araþtýrdý. Washington Post'tun verdiði bilgiye göre, uzmanlar Ekim ayýnda yaz saati uygulamasýndan çýkýþýn, sonbahar aylarýnda teþhisi konan depresyon vakalarýyla yakýndan iliþkili olduðunu buldu. Araþtýrmada Danimarka'da 1995 - 2012 yýllarý arasýnda depresyon teþhisi konan 185 bin 419 vaka incelendi. Uzmanlar saat deðiþimi öncesi ve sonrasýnda, depresyon teþhislerinin oranlarýný karþýlaþtýrdý. Ýncelemeler sonucunda, yaz saati uygulamasýndan çýkýþýn depresyon vakalarýnda yüzde 11'lik artýþa sebep olduðu tespit edildi.

Buna karþýlýk, yaz saati uygulamasýna geçildiði ilkbahar aylarýnda depresyon teþhislerinde bir deðiþiklik gözlenmedi. Araþtýrmanýn yöneticilerinden Soren D. Ostergaard, "Elbette veriler tam olarak kýþ saati uygulamasýnýn insanlarý depresyona ittiðini söylemiyor. Fakat araþtýrmacýlarýn buna yönelik bazý tespitleri var" dedi.

"Gün Iþýðýndan 1 Saatlik Kayýp!"

Gün ýþýðýndan daha fazla faydalanmak için kullanýlan bu uygulama ile saatler ilkbahar baþlangýcýnda bir saat ileri, sonbaharda ise bir saat geri alýnýyor. Standart zaman uygulamasýna geçiþ, bir saatlik gün ýþýðýnýn öðlenden alýnarak sabahýn erken saatlerine eklenmesi demek. Böylelikle gün ýþýðýndan bir saat kaybediliyor.

Araþtýrmaya göre, baharda depresyon teþhislerinde azalmanýn olmamasý depresyonun sadece saat uygulamasýndan kaynaklanmadýðý izlenimini veriyor. Depresyon vakalarýndaki artýþ, sonbaharda saatin geriye alýnmasý ile ilgili bir durum. Güneþin bir anda bir saat daha erken batmaya baþlamasýnýn, depresyona eðilimli bireylerde negatif psikolojik etkiye sebep olabileceði ifade ediliyor. Uzun günlerin depresyona karþý koruyucu etkisi ise biliniyor. Ostergaard, eðer bu geçiþ ile birlikte olumsuz bir psikolojik etki hissediliyorsa, 'yapýlabilecek en iyi þeylerden birisi, kýþ aylarýnda bile dýþarýda geçirilen zamaný artýrmaya çalýþmak' tavsiyesinde bulunuyor.

Düþük Özsaygý, Sýk “Selfie Görüntüleme” ile Baðdaþtýrýldý!

Kitle iletiþimi üzerine yapýlan bir çalýþmada, Facebook gibi sosyal medya hesaplarýnda çok fazla “selfie” görmenin yaþam doyumu ve özsaygýda düþüklük ile baðýntýlý olduðu belirlendi. Araþtýrmacýlardan Ruoxu Wang, bugüne kadar yapýlan çoðu çalýþmanýn fotoðraf paylaþýmý / içerik beðenisi gibi noktalarý baz aldýðýný; ancak bu çalýþmanýn gözlemleme davranýþý üzerindeki etkisini incelemede bir baþlangýç olduðunu belirtti. Görme /gözlemleme davranýþý, ayný zamanda, bireyin fotoðraf paylaþýmý ya da içerik beðenisinde katýlýmcý olmadýðý, yalnýzca gözlemci olduðu “gizlice dinleme” durumu olarak da adlandýrýlýyor.

Wang ve Yang yaptýklarý bu çalýþma ile, sosyal medya kullanýmýnda bilinçlilik düzeyini artýrmayý umuyor. Bireylerin çoðunlukla herhangi bir paylaþým yaparken etraflarýndaki insanlarýn bundan nasýl etkileneceðini düþünmediðini belirten Yang, bu çalýþma ile beraber paylaþýmlarýn oluþturabileceði potansiyel sonuçlarý anlamak konusunda bir adým daha ileri geçilebileceðini belirtiyor.
Kitle iletiþimi bölümü yüksek lisans öðrencileri Wang and Fan Yang, selfie ve grup çekimlerinin psikolojik etkileri üzerine online bir anket oluþturarak verileri topladýlar.

Fotoðraf paylaþma davranýþýnýn katýlýmcýlar üzerinde herhangi belirgin bir psikolojik etkisi olmadýðýný; ancak tam aksine gözlemleme davranýþýnýn olduðunu belirlediler. Buna göre keþfettikleri þuydu; kendilerinin ve diðer bireylerin selfilerini en çok görünteleyen insanlar, en az özsaygý ve yaþam doyumuna sahip olanlardý. Çalýþmada kategorize edilen katýlýmcýlardan popüler görünmek için güçlü bir istek duyanlarýn ise ayný zamanda selfie ve grup fotoðraflarýna karþý çok daha duyarlý olduklarý belirlendi.

Dahiler ve Deliler Diðerlerinin Gözardý Ettiði Þeyleri Önemser!

Nobel ödüllü matematikçi, þizofren ve paranoid delüzyonlu John Forbes Nash, uzaylýlarýn kendisini dünyayý kurtarmak için görevlendirdiðine nasýl inandýðý sorulduðunda, basit bir yanýt verir. “Çünkü doðaüstü varlýklarýn gelmesine dair olan düþüncelerim matematiksel fikirlerimle ayný þekilde doðuyor. Bu sebeple onlarý ciddiye alýyorum.” Nash, tarihte deli dahi olarak adlandýrýlabilecek tek kiþi deðil. Ressam Vincent Van Gogh ve Mark Rothko, roman yazarý Virginia Woolf ve Ernest Hemingway, þair Anne Sexton ve Sylvia Plath gibi intihar kurbanlarýnýn hepsi buna baþlýca örneklerdir. Derin bir depresyon anýnda kendi canýna kýymamýþ büyük sanatçý ve düþünürleri gözardý ettiðimizde bile, besteci Robert Schumann, þair Emily Dickinson ve Nash dahil olmak üzere belgelenmiþ psikolojik rahatsýzlýk çeken kimseleri listelemek kolay olacaktýr. Alkole ya da diðer baðýmlýlýklara yenik düþen yaratýcý dâhiler grubu da oldukça kalabalýktýr.

Bu türden örnekler, çoðu kimseyi, yaratýcýlýk ve psikopatolojinin derinlemesine iliþkili olduðunu zannetmeye sevk edebilir. Aslýnda, yaratýcý dâhilerin delilikten el almýþ olabileceði düþüncesi Platon ve Arsitoteles’e kadar gider. Fakat bazý günümüz psikologlarý bu fikrin tümüyle masum bir latife olduðunu düþünürler. Netice itibariyle, zihinsel hastalýða dair hiçbir belirti ya da semptom sergilemiyor olarak gözüken yaratýcý dâhilerin isimlerini ortaya atmak kesinlikle hiçbir sorun teþkil etmez.

Yaratýcý dahiyane bir fikrin altýný çizen en önemli süreç, normalde önemsenmeyecek ya da dikkatten kaçabilecek þeylere dikkatini verme eðilimidir. Deli-dahi fikrinin karþýtlarý iki saðlam olguya iþaret ederler. Ýlki, tüm insan uygarlýðý tarihinde yaratýcý dâhilerin sayýsý çok fazladýr. Bu sebeple, bu kimseler vasat bir insana kýyasla psikopatolojiye gerçekten daha az yatkýn olsalardý bile, zihinsel hastalýklý sayýsý hala daha fazla olurdu. Ýkincisi, akýl hastanelerinin kalýcý sakinleri genellikle yaratýcý baþyapýtlar üretmezler. Tahmin edersiniz ki en bilinen istisna, kötü nam salmýþ olan Marquis de Sade’dir. Onun vakasýnda bile, en büyük (ya da aslýnda en sadistçe) çalýþmalarý, akýl hastasý olarak hastaneye yatýrýldýðý zamandan ziyade bir suçlu olarak hapse konulduðunda yazýlmýþtý.

Öyleyse, yaratýcý dahiliðin delilikle iliþkili olup olmadýðýna inanmalý mýyýz? Modern deneysel araþtýrmalar öyle olduðuna inanmamýz gerektiðini öne sürüyor. Çünkü delilik ve yaratýcýlýk arasýndaki baðlantýya açýkça nokta atýþý yapýyorlar. Yaratýcý dahiyane bir fikrin altýný çizen en önemli süreç biliþsel disinhibisyondur. Yani, ilgisiz gözüktüðü için normalde önemsenmeyecek ya da dikkatten kaçacak þeylere dikkatini verme eðilimidir.

Alexander Fleming, petri kabý (bakteri üreme tabaðý)’nda bir mavi küfün bakteri kültürünü öldürmekte olduðunu farkedince, herhangi bir meslektaþý gibi bunu otoklava (basýnçlý kap) atabilirdi. Bunun yerine, Penicillium notatum küfünden elde edilen antibakteriyel madde olan penisilini bularak Nobel Ödülü’nü kazandý.

Biliþsel disinhibisyon, sanat alanýnda da bilimde olduðundan daha az tespit edilmemiþtir. Sanatçý dâhiler, bir baþyapýt projesinin tohumunun, gündelik bir konuþmanýn minicik bir parçasýný iþitmekle ya da bir günlük yürüyüþ esnasýnda biricik fakat ehemmiyeti olmayan bir olayý görmekle atýldýðýný aktarýrlar. Örneðin, Henry James The Spoils of Poynton’ýn önsözünde, hikayenin filizinin Noel Arefesi yemeðinde yanýna oturan bir kadýnýn yaptýðý kinayeden geldiðini söyler.

Ýstisnai zeka tek baþýna, faydalý fakat orijinal olmayan ve þaþýrtmayan fikirler saðlar!

Biliþsel disinhibisyonun karanlýk bir yaný vardýr: psikopatolojiyle pozitif yönde iliþkilidir. Örneðin, þizofrenler kendilerini halüsinasyon ve hayallerin bombardýmanýna uðramýþ bulurlar ki yalnýzca bunlarý ortadan kaldýrarak daha iyi durumda olacaklardýr. Öyleyse, iki grup da neden ayný grup olmasýn? Harvard Ünivesitesi’nden psikolog Shelly Carson’a göre, yaratýcý dahilik üstün genel zekanýn varlýðýndan feyz alýr. Bu zeka, kiþinin buðdayý samandan ayýrmasýný mümkün kýlan gerekli biliþsel kontrolü sunar. Tuhaf hayaller gerçekçi ihtimallerden ayrýlýr.

Bu düþünceye göre, yüksek zeka yaratýcý dahilik için ehemmiyetli; fakat sadece biliþsel disinhibisyon ile iþbirliði yaptýðý müddetçe. Ýstisnai zeka tek baþýna olduðu zaman faydalý fakat orijinal olmayan ve þaþýrtmayan fikirler saðlar. Marilyn vos Savant dünyanýn kaydedilen en yüksek IQ’suna sahip insan olarak Guinness Rekorlar Kitabý’na girdi; fakat kanserin tedavisini bulabilmiþ deðil.

Yaratýcýlýðýn bazý kýsýmlarý, orijinallik ve þaþýrtýcýlýktan çok faydalýlýk üzerinde duruyor. Bu gibi vakalarda, dahi ve deli arasýnda paylaþtýrýlan hassaslýk daha az önemli hale geliyor. Örneðin, pozitif bilimlerde, psikopatoloji yaratýcý dahilikle negatif biçimde iliþkilidir. Ýlginç olan istisna ise hüküm süren paradigmalara karþý çýkan bilimsel devrimcilerdir. Onlar için, bu iliþki hemen hemen sanatçý ve yazarlarda olduðu kadar pozitiftir.

Çocukluk, ergenlik ve yetiþkinliðin ilk yýllarýndaki dönemlerde belli olaylar ve durumlarýn, zihinsel bir hastalýða iliþkin belirtilere baþvurmaksýzýn, kiþinin yaratýcýlýk potansiyelini artýrmasý mümkündür. Bu çeþitleri artýrýlabilir belli olay ve durumlar çok-kültürlülüðe maruz kalmak, çift dil ve bunlara ek olarak ebeveyn kaybý, ekonomik sorunlar, azýnlýk olma durumu gibi geliþim esnasýnda yaþanan çeþitli sýkýntý biçimlerini kapsar. Esasýnda, bu gibi bir çevrede yetiþmiþ yaratýcý dâhiler psikopatolojinin özellik ve belirtilerini sergilemeye daha az meyilli olacaklardýr.

Fakat pek çok dahi normal ve anormallik arasýndaki çizgide yürür. Onlar için, algýladýklarý dürtü ve fikirlerin barajý yaratýcýlýðýn kaynaðýdýr. Nash’in dediði gibi, geniþ bir kurgusal düþünme sonrasýnda daha rasyonel bir aþamaya geçmek “hiç de eðlenceli bir þey deðil”dir. Nedenini açýklamak için Nash, baþka bir basit cevap verir: “Düþüncenin rasyonelliði, kiþinin evrenle iliþkisine dair anlayýþýna bir sýnýr dayatýr”.

Kaynak: Nautýlus

Çalýþanlarýn Ýzne Çýkmaktan Kaçýþ Nedenleri!

Baþta ABD olmak üzere birçok ülkede çalýþanlar izin almaktan kaçýnýyor. 2015'te yapýlan bir araþtýrma, özellikle yönetici kademede çalýþan kiþilerin yüzde 67'sinin iþ nedeniyle tatil planlarýný ertelediðini ya da iptal ettiðini gösteriyordu. Yüzde 57'si ise tatillerinin tamamýný kullanmayý düþünmediklerini söylüyordu. Oysa Avusturya, Almanya ve Fransa'da çalýþanlar her yýl en az 30 gün tatil hakkýný kullanýr.

Ýzin kullanmanýn insanýn kendisini yenilemesi ve saðlýðý açýsýndan önemli olduðunu herkes bilir. Ama iþini kaybetme korkusu ya da kimsenin iznini kullanmadýðý bir yerde tatile çýkmanýn uygun görülmemesi gibi nedenlerle hayata geçirilmez bu. Fakat iþin önemli bir yaný da biz olmazsak iþyerindeki çalýþmanýn aksayacaðý kaygýsýdýr.

Kontrol Yanýlsamasý!

Ýþyerinde biz yokken iþlerin normal þekilde devam edeceðini düþünmek istemeyiz. Ýþlerimizi kime ve nasýl devredeceðimizi bilemeyince tatile çýkmak da istemeyiz. Yapýlan araþtýrmalar bu iþi iyi yapan yöneticilerin oranýný üçte bir olarak gösteriyor. Stanford Ýþletme Okulu'nda Organizasyonel Davranýþ Profesörü Jeffrey Pfeffer buna "kontrol yanýlsamasý" diyor. Bu yanýlsama nedeniyle "Yaptýðýmýz her þeyin bizim sayemizde daha iyi olacaðýna inanýrýz". Bu özellikle ABD'de böyledir. Amerikalýlar ve Amerikan þirketleri bireysel çabaya daha fazla önem verir. Sosyal demokrat olarak görülen Avrupa ve Kanada'da ise baþarýda bireyden daha çok kolektife vurgu yapýlýr.

Avrupalýlarda daha farklý bir deðerler sistemi vardýr. Kimileri bunu "yaþamak için çalýþmak" þeklinde ifade eder. Oysa Amerikalýlar "çalýþmak için yaþýyor" gibidir. ABD'de küçük yaþtan itibaren bireysel baþarýlara vurgu yapýlýr ve yaþam boyunca bunlardan söz edilir. Fakat iþler baþkasýna devredilmediðinde izne çýkmak da mümkün olmayabilir.

Görev Devri!

New York merkezli bir danýþmanlýk firmasýnýn yöneticisi Erika Anderson daha önce kendisinin de yaþadýðý bu tür sorunlarý çözmek için bir sistem geliþtirmiþ. Ýþleri devredeceði kiþilere kendi baþýna iþin hangi kýsýmlarýný halledebileceði ve hangi konularda desteðe ihtiyaç duyacaklarý soruluyor. Sonra o konularda ona yardýmcý olacak baþka biri belirlenerek iki kiþilik bir ekip kuruluyor. Ýþin hangi aþamada olduðuna dair bilgi veriliyor.

Bunlarý yapabilmek için kendi iþinin dýþýndaki iþlerle ilgilenecek bir personel donanýmý ve ekstra iþ yapma isteði de olmasý gerekir. Bu görevi üstlenenlerin izne çýkacaðý ve kendi iþlerini devredeceði bir dönem de gelecektir ne de olsa. Fakat iþleri devretmek için son günü beklemek doðru olmaz. Önceden bir liste çýkarýp yapýlacak iþleri sýralamak ve her birinin ne kadar zaman alacaðýný, ne kadar sýklýkta kontrol etmek gerektiðini yazmak iþi kolaylaþtýracaktýr.

Ekonomik gidiþat ve iþini kaybetme konusunda kaygýlarýn ve bireyciliðin arttýðý bir dönemde izne ayrýlma eðiliminin daha da azalmasý bekleniyor. Pfeffer izin kullanma ve iþlerini baþkalarýna devretme konusunda çalýþanlarýn kendisinin adým atmasý gerektiðini söylüyor. Bu konudaki sorunlarýný çözen Anderson ise artýk daha kolay izin yaptýðýna inanýyor. "Ýzin sonrasýnda dinlenmiþ bir beyin ve bedenle, taptaze fikirlerle iþe dönüyorum" diyor.

Kaynak: BBC Capital (5 Ocak 2017)

Mükemmeliyetçilik Uykusuzluða Yol Açýyor!

Northumbria ve Oxford üniversiteleri tarafýndan yapýlan araþtýrmaya göre, mükemmeliyetçilik yüksek kaygýya yol açarak uyku bozukluðuna neden oluyor. Bilim insanlarý, kaygý seviyesi yüksek olanlar ve mükemmeliyetçi insanlarýn daha çok uykusuzluk çektiðini ortaya koydu. Araþtýrmacýlar, uyku kalitesi, mükemmeliyetçilik, kaygý bozukluðu ve depresyon arasýndaki iliþkiyi ortaya koymak amacýyla 18-27 yaþlarýnda 78 katýlýmcýnýn yer aldýðý bir çalýþma yaptý.

Çalýþmada, katýlýmcýlarýn 39'u uyku problemi olmayan, diðer 39'u ise 3 ay ila 10 yýldýr geceleri uyuyamayan kiþiler olmak üzere iki gruba ayrýldý. Gruplara uyku bozukluðu, mükemmeliyetçilik seviyesi ile kaygý bozukluðu ve depresyon oranlarýný gösteren bir takým testler uygulandý. Test sonuçlarýna göre, kiþilerin, özellikle kiþisel davranýþlardan þüphe duyma, hata yapma korkusu gibi mükemmeliyetçilik durumunda uyku bozukluðu çektiði görüldü.

Ayrýca uykusuzluktan muzdarip olan mükemmeliyetçi kiþilerin bir takým kaygý bozukluklarý sergilediði ve böylece de bir kýsýr döngünün oluþtuðu gözlemlendi. Uzmanlar kaygý bozukluðu ile uykusuzluk arasýndaki iliþkinin çözülmesinin, uykusuzlukla mücadele için yeni tedaviler geliþtirilmesine yardýmcý olabileceðini belirtti. Öte yandan araþtýrmaya göre, depresyonun uyku bozukluðu üzerinde ciddi bir etkisinin olmadýðý da saptandý.

Kaynak: AA / Personality and Individual Differences (20 Ocak 2017)

Ýngiltere'de Yalan Haberlere Karþý 'Aþý' Çalýþmasý!

Cambridge Üniversitesi'nde yapýlan bir araþtýrmada, psikolojik yöntemlerle internet ve sosyal medyadaki yalan haberlere karþý baðýþýklýk geliþtirilmesi ele alýndý. ABD'deki baþkanlýk seçimleri ve Suriye'deki savaþ hakkýnda çýkan ve giderek artan yalan haberlerin oluþturduðu etki kaygýya yol açmýþtý.

Araþtýrma ekibinin Baþkaný Dr. Sander van der Linden, "Dezenformasyon oldukça bulaþýcýdýr, bir virüs gibi yayýlýp çoðabilir" diyor. Ancak araþtýrmacýlar, öncelikle ufak bir doz dezenformasyona maruz kalmanýn, sahte haberlere karþý baðýþýklýk kazandýrabileceðine inanýyor. Bu teoriye göre, 'biliþsel repertuvar' oluþturularak, kiþilerin gerçek olmayan bilgilere karþý dirençli hale gelmesi hedefleniyor.

Gizli Deney!

Yapýlan araþtýrma, gizli bir deneyle gerçekleþtirildi. Deneyde 2 binden fazla ABD vatandaþýna küresel ýsýnma hakkýnda iki iddia sunuldu. Araþtýrmacýlar küresel ýsýnma hakkýnda iyi bilinen gerçeklerin, denekler art arda gerçek olmayan bilgilerle karþýlaþtýkça silindiðini söyledi. Ancak, gerçek bilgiler, sahte bilgilerle birlikte uyarý þeklinde sunulduðunda, yalan haberlerin etkisi daha az oldu. Dr. Sander van der Linden, "Ýnsanlar bu sayede gerçek olmayan bilgilerle karþýlaþtýklarýnda daha az etkileniyorlar" diyerek, bu yöntemin sorgulamayý tetiklediðine dikkat çekiyor.

Kaynak: Global Challenges / BBC (23 Ocak 2017)

Beyin Þekli Kiþilik Farklarýný Belirliyor!

Bilim adamlarý, insan beyninin fiziksel özelliklerinin bireylerin kiþilik özelliklerini etkilediðini ileri sürdü. ABD'nin Florida State Üniversitesi Týp Fakültesi'nden Doçent Doktor Antonio Terracciano öncülüðünde ABD, Ýngiltere ve Ýtalya'dan bilim adamlarý tarafýndan yürütülen yeni bir araþtýrma, insan beyninin þekliyle kiþilik özellikleri ve ruhsal bozukluklara yatkýnlýk arasýnda belirgin baðlantýlar olduðunu tespit etti.

Beynin dýþ zarýnýn anatomik özelliklerini kalýnlýk, kapladýðý alan ve alýn-þakak bölgelerindeki kývrýlma miktarý bakýmýndan ele alan araþtýrmacýlar, bunlarýn beþ ayrý kategoride tasnif edilen kiþilik özellikleriyle iliþkisini inceledi. Çalýþmada, ABD Ulusal Saðlýk Enstitüleri Kurumu tarafýndan yürütülen Ýnsan Konektom Projesi kapsamýnda verileri toplanan 22-36 yaþlarýndaki 500 bireye ait beyin diyagramlarý incelendi.

Ýnceleme sonucunda araþtýrmacýlar, insanlarý nöro-psikiyatrik rahatsýzlýklara daha açýk hale getiren nevrotiklik özelliði yüksek bireylerde beyin zarýnýn kalýnlýðý artarken, kapladýðý alanýn ve alýn-þakak bölgelerindeki kývrýlma miktarýnýn azaldýðýný belirledi. Öte yandan keþifçilik, merak duygusu, yeniliðe ve farklýlýða açýklýk gibi kiþilik özellikleri belirgin olan bireylerde ise tersine bir durum gözlendi. Bu bireylerin beyinlerinde dýþ zarýn daha ince, yayýlma ve kývrýlma bölgelerinin ise daha geniþ olduðu görüldü.

Kaynak: AA / Social Cognitive and Affective Neuroscience (27 Ocak 2017)

Yaþanýlan Coðrafya ile Düþünce Tarzý Arasýndaki Baðlantý!

Psikologlar coðrafyanýn mantýk, davranýþ ve benlik duygusu üzerindeki þaþýrtýcý etkilerini ortaya koydular. Bilim insanlarý bir süre öncesine kadar düþünme tarzlarýnýn coðrafi konuma göre ne kadar farklý olabileceði üzerinde durmamýþtý. Fakat 2010'da yayýmlanan bir makaleye göre, psikolojik araþtýrmalarda kullanýlan deneklerin çoðu baþta Amerikalý olmak üzere Batýlý gençler, biraz para kazanmak için bu iþlere giren üniversite öðrencileriydi.

Bu deneklerden varýlan sonuçlarýn insanýn doðasýna dair evrensel gerçekleri temsil ettiði, bütün insanlarýn ayný olduðu sanýlýyordu. Bu yüzden deneklerin çoðunun Batýlý olmasýnda bir sakýnca görülmüyor, sonuçlarýn farklý çýkacaðý tahmin edilmiyordu. Oysa diðer kültürler içinde yapýlan az sayýdaki araþtýrmalar, farklý davranýþ özelliklerine ve düþünce biçimlerine iþaret ediyordu.

Bireyci mi Kolektivist mi?

Bunlarýn baþýnda "bireycilik" ve "kolektivizm" ayrýmý geliyor. Genel olarak Batýlýlar daha bireyci, Hindistan, Japonya, Çin gibi Asya ülkelerinde yaþayan insanlar ise daha kolektivist oluyor. Bireyciliðin geliþkin olduðu Batý toplumlarýnda bireysel baþarýya, bireysel mutluluða grup baþarýsýndan daha fazla önem atfedilir. Fakat bu durum kiþinin kendisine aþýrý güven duymasý sonucunu da getirir. Örneðin, bir araþtýrmada Amerikalý profesörlerin yüzde 94'ü "ortalamadan daha iyi" olduklarýný iddia ediyordu. Oysa Doðu Asya'da böyle bir eðilime rastlanmadýðý gibi, insanlar yeteneklerini olduðundan az gösterebiliyor.

Bireyci toplumlarda yaþayanlar ayrýca kiþisel tercih ve özgürlüðe daha fazla önem veriyor. Bu fark baþka alanlarda mantýk yürütme konularýnda da karþýmýza çýkýyor. Kolektivist toplumlarda yaþayan insanlar sorunlara daha "bütünsel" bir açýdan bakýyor, olaylar arasýndaki iliþkiler üzerinde daha fazla yoðunlaþýyor. Oysa bireyci toplumlarda insanlar tek tek unsurlar üzerinde daha fazla duruyor, olgularý daha sabit ve deðiþmez bir tarzda deðerlendirmeye çalýþýyor.

Bütünsel Yaklaþým!

Uzun boylu birinin daha kýsa boylu bir baþka insaný korkuttuðunu gösteren bir fotoðrafa baþka hiçbir ek bilgi olmadan bakan iki farklý kültürden insaný ele alalým. Batýlýlar muhtemelen daha uzun adamýn kötü bir kiþiliðe sahip olduðunu düþünecektir. "Oysa bütünsel düþünen bir insan, iki kiþi arasýndaki iliþki üzerinde odaklanacak, uzun boylu adamýn belki diðerinin patronu ya da babasý olduðu sonucunu çýkaracaktýr" diyor, dergideki makaleyi kaleme alan British Columbia Üniversitesi'nden Joseph Henrich.

Bu farklý düþünme tarzlarý, cansýz nesneleri sýnýflandýrma konusunda da devreye girer. Örneðin "tren, otobüs, ray" kelimelerinin olduðu bir listeden birbiriyle ilintili iki nesneyi seçmeniz isteniyor. Batýlýlar genellikle ikisinin de birer taþýt olduðunu düþünerek "otobüs" ve "tren"i seçecektir. Oysa olaylara bütünsel yaklaþan insanlar "tren" ile "ray" arasýnda iþlevsel bir bað olduðunu düþünüp bu iki nesneyi seçecektir.

Bu farklý yaklaþým ve düþünme tarzý görmemizi bile etkiler. Michigan Üniversitesi'nden Richard Nisbett'in yaptýðý bir göz takibi araþtýrmasýnda, Doðu Asyalýlarýn bir imgede arka planda yer alan þeyleri incelemek için daha fazla zaman harcadýðýný, Amerikalýlarýn ise fotoðrafýn odaklandýðý nesneyi incelediði görüldü. Bu bakýþ açýsý daha ileri bir tarihte hatýrlanacak þeyleri de belirliyor. Japonya ve Kanadalý çocuklarýn yaptýklarý resimler karþýlaþtýrýldýðýnda bu ayrýmlarýn küçük yaþta ortaya çýktýðý görülüyor.

Felsefi Farklýlýklar!

Sosyal eðilimleri genetik unsurun belirlediðini iddia edenler olsa da veriler bunun baþkalarýndan öðrenildiðini gösteriyor.Düþünme ve yaklaþým tarzlarýndaki bu farklýlýk doðuda ve batýda farklý felsefelerin hakim olmasýndan kaynaklanýyor. Batýlý filozoflar özgürlük ve baðýmsýzlýk üzerinde dururken, doðuda Taoizm gibi gelenekler birliðe, Konfüçyüs ise "imparator ile tebasý, ebeveyn ile çocuk, koca ile karý, aðabey ile kardeþ, arkadaþ ile arkadaþ arasýndaki yükümlülükleri" vurgular.

Bu yaklaþýmlar o toplumlarýn kültüründe, edebiyatýnda, eðitiminde ve siyasi kurumlarýnda vücut bularak bireyler tarafýndan içselleþtirilir ve temel psikolojik süreçleri etkiler. Fakat tek tek ülkeler arasýndaki farklýlýklar baþka etkenlerin de devrede olduðunu gösteriyor. Örneðin Batýlý ülkeler içinde en bireyci olarak bilinen ABD'de bu özelliðin sürekli batýya doðru göç ederek yerleþecek toprak arayan insanlarýn karþýlaþtýðý zorluklar ve hayatta kalma mücadelesinde etkili olduðu söyleniyor. Bazýlarý ise bu farklý yaklaþýmlarýn mikroplara tepki sonucu ortaya çýktýðýný ileri sürüyor. 2008'de Corey Fincher'in yaptýðý bir araþtýrmada, hastalýk ve enfeksiyon riskinin yüksek olduðu yerlerde kolektivist ruhun geliþtiði ifade ediliyordu.

Tarýmsal Þekillenme!

Chicago Üniversitesi'nden Thomas Talhelm ise Çin'de 28 farklý bölgeyi incelemiþ ve düþünce tarzýnýn yerel tarýmý yansýttýðý sonucuna varmýþtý. Ülkenin güneyinde daha çok pirinç yetiþtiriliyor ve pirinç üretimi daha kolektif bir çalýþmayý gerektirdiðinden bu bölgelerdeki insanlar kolektife önem veren, bütünü dikkate alan bir davranýþ tarzý sergiliyordu. Kuzeyde buðday yetiþtirilen bölgelerde ise herkes kendi ürününü yetiþtirdiðinden daha bireyci davranýþlar sergileniyordu.

Talhelm bu hipotezini Hindistan'da da uygulamýþ ve buðday ile pirinç yetiþtirilen bölgelerde Çin'deki gibi sonuçlar almýþtý. Denekleri doðrudan tarýmla ilgili olmasa bile bölgelerin tarihsel gelenekleri onlarýn düþünme þeklini biçimlendirmeye devam ediyordu.

Kaleydoskop!

Bunlarýn farklý halklar arasýndaki geniþ sýnýflandýrmalar olduðunu vurgulamak gerekir. Her halkýn kendi içinde farklýlýklarý olduðu gibi, Doðulu ve Batýlý ülkeler arasýndaki tarihsel baðlar bazý insanlarýn her iki düþünce tarzýndan da etkilendiðini, yaþ ve sýnýf gibi faktörlerin de belirleyici olduðu görülüyor. Henrich'in makalesi yayýmlandýðýndan bu yana 7 yýl geçti. Talhelm gibi araþtýrmacýlarýn bu konuyu yeni araþtýrmalarla daha derinlemesine ele almasýndan memnun. Farklý toplumlarýn neden farklý psikolojiye sahip olduðunu açýklayacak bir teoriye ihtiyaç var.

Kaynak: BBC Bilim (29 Ocak 2017)

Uyku Hakkýnda Bilinenler Yanlýþ mý?

Teknolojik cihazlarýn uykumuzdan çaldýðýna dair endiþelere raðmen eskisinden çok daha uzun uyuyor ve uykunun amacýný yanlýþ anlýyor olabiliriz. Fillerin hiçbir þeyi unutmadýðýný herkes bilir. Öte yandan hafýza oluþumunda uykunun önemli bir iþlev gördüðü söylenir. Oysa kara memelileri içinde en büyük beyne sahip olan filler geceleri sadece iki saat uyur. Her gece uyumamýza raðmen uyku en fazla yanlýþ anlaþýlan davranýþlarýmýzdan biridir. Uyku hakkýnda oluþmuþ genel kanýlarýn birçoðu yanlýþtýr.

Örneðin akýllý telefonlarýmýzýn ekranýndan yayýlan ýþýk nedeniyle bizim atalarýmýzdan birkaç saat daha az uyuduðumuz söylenir. California Üniversitesi Los Angeles Uyku Araþtýrmalarý Merkezi yöneticisi Jerry Siegel'e göre, medyada birçok kez bunu duymuþ olan insanlarýn çoðu inanýyor buna. Oysa tamamen yanlýþ bir kaygý olabilir bu. Çünkü elimizde herhangi bir veri bulunmuyor.

Atalarýmýz Bizden Fazla mý Uyurdu?

Atalarýmýzýn ne kadar uyuduðunu bilmemiz olanaksýz olduðu için Siegel buna en yakýn veri olarak Tanzanya, Namibya ve Bolivya'da avcýlýk ve toplayýcýlýkla yaþamýný sürdüren modern göçebe topluluklarýný ziyaret etti. Onlar atalarýmýzýn yaþadýklarý koþullara en benzer ortamlarda yaþýyorlardý. Bu topluluklar bizim yaþantýmýzý ve uykumuzu bölen modern cihazlardan uzak oldu hep. Aralarýnda binlerce kilometre olmasýna raðmen her üç topluluðun her gece uykuda geçirdiði süre hemen hemen aynýydý: Ortalama 6 ½ saat. Siegel atalarýmýzýn da eskiden o kadar uyuduðunu düþünüyor.

Teknoloji ve elektriðe eriþimi olan modern toplumlarda ise insanlar ortalama 6-8 saat arasý uyuyor. Yani atalarýmýz bizden daha fazla uyumuyordu. Üstelik modern yaþamýn sunduðu olanaklardan yararlanamýyor, taþ ya da toprak üzerinde, hatta belki de aðaçta uyuyor, günün ilk ýþýðýyla kalkmasý gerekiyordu. Bu sýrada bir de yýrtýcý hayvan, düþman kabile ya da zehirli böcek kaygýsý çekiyordu. Gece sadece 6 ½ saat uyumalarý boþuna deðildi yani.

Deliksiz Uyku mu Parçalý mý?

Siegel, atalarýmýzla ilgili baþka bir yanlýþ bilginin de kesintisiz bir uykudan ziyade gece boyunca parça parça uyuduklarýna iliþkin olduðunu söylüyor ve bunu evcil hayvanlara baðlýyor. "Bu fikrin kaynaðý sanýrým kedi ve köpeklerdir; onlar bu þekilde uyur, ama primatlar öyle uyumaz." Ýnsanlar da gece boyunca uzun ve kesintisiz uyurlar. Arada bir uyananlar da olur elbette, ama norm bu deðildir.

Siegel'in araþtýrmalarý, avcýlýk ve toplayýcýlýkla geçinen bugünkü topluluklarýn kýþýn hiç gündüz uykusuna yatmadýðýný, yazýn ise öðlen sýcaðýndan kurtulmak için daha fazla gündüz uykusuna yattýklarýný gösteriyor. Fakat gündüz uykusuna ortalama olarak beþ günde bir yatýlýyor. Siegel'in araþtýrdýðý bu topluluklar ekvatora yakýn bölgelerde yaþýyordu. Kuzeye doðru geceler uzadýðý ve kýþýn 16 saate ulaþtýðý için Kuzey Avrupa'da atalarýmýz kýþýn gece uykusunu birkaç parçaya bölmüþ olabilir. Fakat insanýn uykusu zamanla mevsimlere baðlý olmaktan çýktýðý için Kuzey Avrupa'da bile modern insan belki kýsa bir tuvalet ihtiyacý dýþýnda gece boyu uyumaya yönelmiþtir.

Uykunun Ýþlevi Ne?

Uyku konusundaki bu iki yanlýþ düþünceyi açýða çýkardýktan sonra Siegel daha temel bir soruna yöneldi: Neden uyuruz? Eðer uykunun hafýza oluþumuyla ilgili bir rolü varsa neden yarasalar günün 20 saatini uyuyarak geçirirken güçlü hafýzalarý ile bilinen Afrika filleri sadece iki saat uyuyordu? Siegel'e göre uyku belki de biyolojik bir ihtiyaç olmaktan ziyade evrimin verimliliði artýrmak için geliþtirdiði bir yöntemdi. 2009'da Nature Reviews Neuroscience dergisine yazdýðý bir makalede belirttiði gibi, belki de uyku "aktif olmanýn faydalý olmadýðý zamanda enerji kullanýmýný azaltarak verimliliði artýran bir davranýþtýr".

Bu hayvanlar aleminde olduðu gibi bitkiler aleminde de yaygýn kullanýlan bir taktik. Bazý aðaçlar sonbaharda yaprak dökerek fotosenteze son verir. Ayýlar yiyeceðin kýt olduðu kýþ aylarýnda boþa enerji harcamamak için kýþ uykusuna yatar. Uyku belki de aktif gündüz saatlerinin ardýndan geceleri kendimizi boþ yere zorlayýp enerji kaybetmeden bir sonraki güne daha verimli baþlamamýzý saðlayan bir araçtýr. Buna seçici tembellik de denebilir.

Kaynak: BBC Future (21 Þubat 2017)

Aðlamak Saðlýða Yararlý mý?

Aðlamanýn strese iyi geldiði söylenir. Bilimsel veriler bu inancý destekliyor mu peki? Yakýn zamana kadar aðlamanýn nedeni konusunda bilim insanlarý ile yazarlar arasýnda anlaþmazlýk vardý. Kral VI. Henry oyununda Shakespeare, "Aðlamak üzüntünün derinleþmesini önler" diye yazmýþ, Amerikalý yazar Lemony Snicket ise bu konuda þöyle demiþti: "Bilin ki uzun bir aðlamanýn ardýndan durumunuzda hiçbir deðiþiklik olmasa da kendinizi daha iyi hissedersiniz."

Öte yandan Charles Darwin gözyaþýný göz etrafýndaki kaslarýn iþleyiþ biçiminin gereksiz bir yan ürünü olarak görüyordu. Ona göre, bu kaslarýn fazla kan akýþýný önlemek için arada bir kasýlmasý gerekiyor, gözyaþý bunun sonucunda ortaya çýkýyordu. Fakat ayný zamanda Darwin, aðlamanýn bebeklerin ebeveynlerin dikkatini çekmesine yaradýðýný da kabul ediyordu. Þimdi biliyoruz ki, en azýndan yetiþkinlerin aðlamasý, bazý duygusal uyarýcýlara karþý karmaþýk bir fizyolojik tepkidir. Aðlamanýn en belirgin özelliði gözyaþý dökülmesidir, ama yüz ifadesi ve nefes alma þekli de deðiþir. Örneðin sesli aðlarken nefes alýp verme de hýzlanýr.

Bilimsel açýdan aðlamak, kimyasal bir uyarýcýya tepki olarak gözyaþý üretmekten farklýdýr. Hatta gözyaþlarý birbirinden farklýdýr. 1981'de Minnesotalý Psikiyatrist II. William H Frey üzücü filmler sonucu çýkan gözyaþlarýnýn soðan doðrarken çýkan gözyaþlarýndan daha fazla protein içerdiðini keþfetti. Duygusal gözyaþlarý ise sadece melankoli kaynaklý deðildir; komedi izlerken gözlerin yaþarmasý veya sevinçten gözyaþý dökme durumlarýný da içerir. Fakat herkes ister sevinç ister üzüntüden olsun aðlamakla ilgili duygulara aþina olsa da, yetiþkin insanlar olarak neden aðladýðýmýz konusunda fazla bilgi bulunmuyor; ama bu konuda çeþitli fikirler var.

Bazýlarý yetiþkin aðlamasýnýn, en azýndan sosyal nedeni bakýmýndan bebeklerinkinden çok da farklý olmadýðýna inanýyor. Yani belki de ilgi görmek için, en çok ihtiyaç duyduðumuz anda arkadaþlarýmýzdan yardým ve destek almak için aðlýyoruz. Aðlamak, duygularýmýzý tam ifade edemediðimiz zamanlar duygusal iç dünyamýzý yansýtmaya yarar. Fakat araþtýrmacýlar yetiþkinlerin yalnýz olduklarýnda da aðladýðýný söylüyor. Belki de aðlamak ne kadar üzgün olduðumuzu anlamamýza yardýmcý oluyor, kendi duygularýmýzý daha iyi anlamamýzý saðlýyor. Bir de arýnma kavramý söz konusu. Yani aðlamak duygusal olarak stresli durumlarda rahatlamamýzý, içimizi boþaltmamýzý saðlýyor. Bu düþünce sadece Shakespeare'in sözlerini deðil, "Aðlamak rahatlatýr, üzüntü gözyaþýyla akýp gider" diyen Romalý þair Ovid'i de haklý çýkarýyor.

1986'da popüler Amerikan gazete ve dergilerini inceleyen bir Psikolog, aðlamakla ilgili makalelerin yüzde 94'ünde aðlamanýn psikolojik gerginliði gidermeye yardýmcý olduðunun ileri sürüldüðünü gördü. 2008'de 30 ülkeden 4300 genç yetiþkinle yapýlan bir araþtýrmada ise çoðu kiþi aðladýktan sonra ruhsal ve fiziksel olarak kendilerini daha iyi hissettiklerini söylüyordu. Bazýlarý ise bir deðiþiklik hissetmediðini, kimi de kendisini daha kötü hissettiðini ifade ediyordu.

Bu farklýlýklarýn sosyal durumla ilgili olduðu sanýlýyor. Örneðin kiþi baþkalarýnýn yanýnda aðlamaktan utanýyorsa, kendi baþýna ya da yakýn bir arkadaþýnýn yanýnda aðladýðý þekilde aðlamayacaktýr öyle bir durumda. Ayrýca kiþi aðlamasýný bastýrmaya veya saklamaya çalýþýyorsa sonrasýnda rahatlama hissi daha az olur. Kýsacasý "iyice aðlamak" olgusu temelsiz deðil; ancak etkili olmasý için doðru sosyal destek gerekiyor. Yani, yetiþkin insanlar da bebeklerle ayný nedenlerden dolayý aðlayabiliyor. Aileden ve arkadaþlardan yardým istemek bu duruma örnek verilebilir.

Kaynak: BBC Future (14 Mart 2017)

Kitleye Konuþma Korkusu Nasýl Yenilir?

Kitle karþýsýnda konuþma korkusu iþinizde ilerlemenizi engelleyebilir. Bunu aþmak için neler yapabilirsiniz? Çoðu insan kitlelere konuþmaktan çekinir. 2014'te Chapman Üniversitesi'nde yapýlan bir ankete katýlanlarýn yüzde 25,3'ü kitlelere konuþmayý en büyük korkularý olarak ifade etmiþti. Fakat bu korku kariyerimizde ilerlememizi engelleyebilir. 2014'te 600 iþverenle yapýlan bir anket, iþe alýrken en çok aranan özelliðin "sözlü iletiþim" becerisi olduðunu gösteriyor. 'Sunum becerisi' dördüncü sýrada yer alýrken, "idari iþleri yönetme" özelliðine çok daha az önem veriliyor.

Ayný yýl 2031 Amerikalý çalýþanla yapýlan baþka bir araþtýrmada, katýlanlarýn yüzde 12'si, iþyerinde itibar kaybýna yol açsa bile sunum yapma iþini baþkasýna býrakacaðýný ifade etmiþti. Sunum yapanlarýn yüzde 70'i ise bu iþi yapmýþ olmalarýnýn baþarýlarýnda önemli yeri olduðunu söylüyordu. Kitle karþýsýnda konuþma korkusunun hayatý etkilediði biliniyor. Araþtýrmalar iþle ilgili bu tür kaygýlarýn iþ performansýný da düþürdüðünü gösteriyor.

Kendinizi Görünür Kýlýn!

Artýk iþlerin önemli bir kýsmý bilgisayar ekraný arkasýnda yapýlýrken kariyerde ilerlemek için hala görülmeniz ve sesinizin duyulmasý gerekiyor. IBM'in hazýrladýðý bir raporda, daha yüksek düzeyde yönetici kademelere gelebilmeleri için kadýn yöneticilere kitlelere konuþma ve panellere gönüllü katýlma, blog yazma ve tweet atma, iþlerini þirketin her kesiminin duymasýný saðlama gibi tavsiyelerde bulunuluyordu. Bu konuda kitap yazmýþ olan iþletme danýþmaný Harvey Coleman, kariyerde baþarý için en önemli üç faktörün sýrasýyla görünürlük (%60), imaj (%30) ve performans (%10) olduðunu belirtiyor.

'Sunum Yapma ve Kitleye Konuþma Rehberi' adlý kitabýn yazarý Steve Bustin, kitleye konuþmanýn gerekli bir beceri olduðunu ve özellikle üst düzey iþ mülakatlarýnda artýk adaylardan sunum yapmalarýnýn da beklendiðini belirtiyor. Ýþyerlerinde telefon konuþmalarýnýn yerini artýk video konferanslarý alýyor. Böylece ofisten ayný anda birçok kiþiye sunum yapma olanaðý doðuyor.

1984'te Kanada'nýn Vancouver bölgesinde yýllýk teknoloji ve tasarým konferansý olarak baþlayan TED konuþmalarý o kadar yaygýn takip ediliyor ki bunlar sunumlardan beklenti seviyesini de yükseltiyor. 2006'dan bu yana "yayýlmaya deðer fikirler" adýyla internette paylaþýlan ve 100'ü aþkýn dile çevrilen 20'þer dakikalýk bu konuþmalarýn videolarý bir milyardan fazla izleyiciye ulaþmýþ bulunuyor.

Hazýrlýk Önemli!

Yýlda sadece birkaç kez kendi iþ arkadaþlarýna konuþma yapanlarýn bu konuda geliþme olanaðýnýn fazla olmadýðý belirtiliyor. Kitleye konuþma korkusu olanlar için iyi bir haber deðil bu. Peki, neden bu korkuyu duyuyoruz? Bu tümüyle doðal ve kökleri derinlerde olan bir duygu. Ýngiltere'de meslek psikoloðu olan ve iþletme danýþmanlýðý yapan Gary Luffman'a göre, beynimizin ödülden ziyade tehditleri algýlamasý üç-dört kat daha olasý. "Yani tanýmadýðýmýz bir insan topluluðu gördüðümüzde… tehdit moduna geçiyoruz hemen." Bu beyin açýsýndan "savaþ veya kaçýþ" modu demek. Böyle bir anda vücudumuz adrenalin salgýlýyor ve kalp atýþýmýz hýzlanýyor. Kaçmak için iyi bir hazýrlýk bu, ama durup beklerken bu aþýrý enerji boðazýn sýkýþmasýna, kýzarma ve terlemeye neden olabiliyor.

Bustin de Luffman da kitleye konuþmanýn baþarýlý olmasý için hazýrlýðýn önemli olduðunu söylüyor. Konuþmanýzý satýr satýr ezberlemek yerine, iyi bir baþlangýç yapmak için sadece giriþ bölümünde birkaç cümlenin ezberlenmesi öneriliyor. Sunumun daha sonraki kýsýmlarý içinse hatýrlatýcý kartlar veya slaytlar kullanýlmasý yararlý olacaktýr.

Konuþma Yerini Kafanýzda Canlandýrýn!

Luffman ayrýca sunum yapýlacak yerin önceden kafada canlandýrýlmasý, durulacak yerin belirlenmesi gibi etkenlerin iþi kolaylaþtýracaðýný söylüyor. "Kafanýzda önceden canlandýracaðýnýz ayrýntýlý resim endiþelerinizi azaltacaktýr." Fakat baþka hiçbir þey kitleler önünde bol bol pratik yapmanýn yerini tutmaz.

Kitleye Konuþurken Odak Noktasýnýn Dinleyici ve Ýletmek Ýstediðiniz Mesaj Olduðunu Hatýrlayýn!

Kitle önünde konuþma yapma pratiði saðlayan ve birçok ülkede þubeleri olan Toastmasters adlý kuruluþ kiþilerin bu konudaki korkularýyla yüzleþmelerine yardýmcý oluyor. Bu konuda ayrýca Nörolinguist Programlama desteði de alýnabilir. Burada dil yapýsý ve kiþinin davranýþ biçimi üzerinde duruluyor.

Kitleye konuþma korkusu olan insanlarýn çoðunda kendisi üzerine yoðunlaþma aðýr basar."Ya kötü olursa?", "Ya baþaramazsam?"… gibi kuþkular yerine odak noktasýnýn siz deðil, dinleyici ve iletmek istediðiniz mesaj olduðunu hatýrlamak gerekir. Siz bu mesajý iletirken izleyici sizi severse bu da artý puan sayýlýr. Daha önce kitleye konuþma korkusu olup da bunu yenmek için adým atan insanlar bu kararý almadýklarý takdirde kariyerlerinin belli bir noktada durmuþ olacaðýnýn, hiçbir ilerleme kaydetmeyeceklerinin farkýnda.

Kaynak: BBC Capital (22 Mart 2017)

Fazla Uyku ile Kabus Görme Arasýndaki Baðlantý!

Yapýlan araþtýrmalar 9 saatten fazla uyuyan bireylerin daha çok kabus görme eðiliminde olduðunu ortaya koydu. Araþtýrmada yer alan bireylere son 2 haftada kaç defa kabus gördükleri ve kabuslarýnýn ne kadar kötü olduðu sorusu soruldu. Travma sonrasý stres bozukluðu, boþanma, hukuki sorunlar, endiþe, uyku süresi ve kullandýklarý alkol miktarý da sorulan gönüllülerin, kabus görmelerini en fazla etkileyen faktörlerden birinin de gelecek veya bir þeyleri yanlýþ yapma kaygýsý olduðu belirlendi. Araþtýrmada, alkol kullanma ve egzersiz yapmanýn kabus görmeyle doðrudan bir baðlantýsý tespit edilemedi.

Alkol kullanýmýnýn gecenin ikinci yarýsýnda REM evresini artýrarak kabus görme ihtimalini güçlendirdiðini düþünen araþtýrmacýlar yapýlamayan ilgili tespitin þaþýrtýcý olduðunu ifade etti.Uyumadan önce endiþeli bir ruh halinin kötü rüya görmeye neden olduðunu saptayan araþtýrmacýlar, 9 saatten fazla uykuya paralel olarak kabus görme sýklýðýnýn arttýðýný keþfetti. Bu baðlamda yapýlan araþtýrmalar ýþýðýnda daha fazla uyumanýn, uykunun REM (hýzlý göz hareketi) evresini artýrdýðý ve insanlarýn bu uyku evresinde daha fazla kabus gördüðü sonucuna varýldý.

Kaynak: AA Bilim Teknoloji / New Scientist (28 Temmuz 2017)

Beyin Etkinliðinde Zekanýn Ýþlevi!

Araþtýrmacýlar, zeki insanlarda beynin belirli bölgeleri arasýnda daha etkin baðlantýlarýn kurulduðunu belirledi. Goethe Üniversitesi'nden araþtýrmacýlar, zekanýn beynin belirli iþlev bölgeleri arasýndaki enformasyon etkinliðiyle baðlantýsý olduðunu tespit etti. Araþtýrma baðlamýnda yüzlerce kiþinin MRI beyin taramalarýný modern teorik að analizi yapan bilim adamlarý, beynin enformasyon aktarýmýyla ilgili biliþsel iþlemleri yerine getiren iki bölgesi olan ön insula ve ön singulat korteksinin beynin geri kalanýyla daha etkin baðlantýlara sahip olduðunu gözlemledi.

Bunun yanýnda "temporal korteks" denilen dýþ beyinin þakak bölgesi ile "paryetal korteks" adý verilen dýþ beynin kafatasý yan kemiði bölgesi arasýndaki, gereksiz enformasyonu filtrelemeye yarayan bitiþim bölgesinin ise beynin geri kalanýyla daha gevþek þekilde baðlantýlý olduðu gözlendi. Araþtýrmacýlar bu baðlamda zeki bireylerde beynin baðlantýlý bölgesindeki etkinliðin daha yoðun, baðlantýsýz bölgesindeki kopukluðun ise daha belirgin olduðunu tespit etti.

Söz konusu araþtýrmayý yöneten Ulrike Basten, "Beynin söz konusu bölgelerinin beynin geri kalanýyla farklý topolojik baðlaþýmlar kurmasý insanlarýn önemli ve önemsiz bilgileri doðru þekilde ayýrmasýna yardýmcý oluyor. Bu durum bu kiþilerin biliþsel zorluklarla daha kolay baþa çýkabilmesini saðlýyor." deðerlendirmesini yaptý.

Yapýlan araþtýrmanýn zeki insanlarda görülen beynin að özelliklerinin doðuþtan mý geldiði yoksa biliþsel etkinlikler aracýlýðýyla mý geliþtiði sorusuna kesin bir yanýt veremediðinin altýný çizen Basten, "Bazý bireyler biyolojik yaratýlýþlarý gereði akla dayalý davranýþa ve daha zorlu biliþsel uðraþlara meyilli olabilirler. Benzer þeklide zorlu biliþsel görevlerle sürekli meþgul olmak da beyinin að geliþimine olumlu katký saðlayabilir." þeklinde yorumda bulundu.

Kaynak: AA Bilim Teknoloji / Science (23 Kasým 2017)

Araþtýrmalara Göre Hafýzadaki Ýlk Aný Kurgusal!

Bireylerin yaklaþýk yüzde 40'ýnýn hafýzasýndaki ilk anýnýn kurgusal olabileceði tespit edildi. Ýngiltere'deki Bradford ve Nottingham Trent üniversitelerinden araþtýrmacýlar, çalýþmaya katýlan 6 bin 641 kiþinin yüzde 38,6'sýnýn 2 yaþ ve öncesini hatýrladýðýný iddia ettiðini belirledi.

Çalýþmaya katýlanlardan 893'ü 1 yaþ ya da öncesini hatýrladýðýný ileri sürdü. Ýlgili durumun, özellikle orta yaþlý ve yaþlýlar arasýnda yaygýn olduðuna iþaret edildi. Katýlýmcýlarýn ilk anýsý hakkýnda da araþtýrma yapan bilim insanlarý, belleklerindeki ilk hatýrayý ve o zamanki yaþlarýný inceledi.

Deneklere bu baðlamda özellikle hatýrladýklarýndan emin olmalarý ve ilk anýnýn sözlü ya da görsel herhangi bir kaynaða dayanmamasý gerektiði ifade edildi.

Araþtýrma sonucunda bireylerin erken bellek tanýmlarýnýn içeriðini, dilini, doðasýný ve tanýmlayýcý detaylarýný inceleyen araþtýrmacýlar, kiþilerin 2 yaþ öncesine ait hatýrladýklarýný ileri sürdükleri anýlarýnýn olasý sebeplerini deðerlendirdi.

Araþtýrmacýlar, 2 yaþ öncesine ait kurgusal anýlarýn bir çoðunun, erken yaþlarda tecrübe edilmiþ aile iliþkileri ve üzüntü gibi duygular, fotoðraflardan veya aile sohbetlerinden çýkarýlan bebeklik veya çocukluk dönemine ait bazý gerçeklere veya bilgilere dayandýðýný kaydetti. Daha eski bir çalýþmaya göre ise insanlarýn büyük bir kýsmý en erken 3 yaþýndaki anýlarýný hatýrlayabiliyor.

Kaynak: Science Daily / Psychological Science (19 Temmuz 2018)