Dünyanýn Yedi Harikasý
 

1. KEOPS PÝRAMÝDÝ

Gize’de antik Memfis mezar kentinde bulunan üç piramitten biridir. Bugün Mýsýr’ýn baþkenti Kahire’nin bir parçasýdýr. Dünyanýn Yedi Harikasýn'dan günümüze kadar ulaþan tek eserdir.
Binlerce yýl boyunca Keops piramidinin bir mezar olduðuna inanýlmýþtýr. Keops piramidinin 30 yýlda yapýldýðý düþünülmektedir. Önce bir kent yapýlmýþ, taþ bloklar taþýnmýþ ve yýðýlmýþtýr. Yüzeyin düzleþtirilmesi için uzun zaman çalýþýldýðý sanýlýyor. Taþ bloklarýn nasýl yerleþtirildiði henüz anlaþýlmýþ olmamakla beraber çeþitli kuramlar üretilmektedir. Bir kurama göre yapýlan spiral bir rampadan çýkarýlan taþ bloklar üst üste konuyordu. Rampa çamur kaplanýyor, sulanýyor ve taþ bloklar itilerek kaydýrýlabiliyordu. Diðer bir kurama göre taþ bloklar dev manivelalarla kaldýrýlýyordu. Tarihçi Herodot'a göre, aðýr granit bloklarý, piramidin üst bölümlerine çýkarmak için 925 metre boyunda, 19 metre geniþlikte bir rampa yapýlmýþtýr. Sadece bu rampanýn yapýlmasý bile 10 yýl sürmüþtür.
Ýlk yapýldýðýnda 145,75 metre olduðu düþünülen Keops piramidinin bu güne kadar 10 metresini kaybettiði düþünülmektedir. 43 yüzyýl boyunca dünyanýn en yüksek yapýsý olarak kalmýþ ancak 19. yüzyýlda geçilebilmiþtir. Eðimi 54 derece 54 dakikadýr. Bir kenarý 227 metre olan dörtgen tabaný 50.524 metrekarelik bir alaný kaplar. Piramidin iç ortasýnda, tepeden 100 metre kadar aþaðýda ve tabandan 40 metre kadar yukarýda firavunun odasý vardýr. Firavunun mumyasý, hazinesi ve özel eþyasý bu odaya konmuþtur. Oda 10,5 metre uzunlukta, 5 metre geniþlikte ve 6 metre yüksekliktedir. Buraya 50 metrelik bir dehlizden girilir. Biri kraliçeye ait olan iki oda daha vardýr.
Piramidin her biri birkaç ton aðýrlýðýnda olan iki milyon taþ bloktan yapýldýðý sanýlmaktadýr.
Eski Mýsýrlýlarýn neslinden gelen bir azýnlýk olan Kýptilerin inancýna göre, bu piramit Tanrýlarýn Çaðý'na ait bilgilerin bir birleþimidir.
Büyük piramidin gizli bilgiler barýndýrmasý, ilk olarak Napolyon ordularýnýn Mýsýr'ý iþgali sýrasýnda Fransýz mühendislerinin çalýþmalarýyla ciddiye alýnmýþtýr. Bu mühendisler piramiti bir triangülasyon noktasý olarak kullanmaya kalktýklarýnda, dört kenarýnýn dört ana yöne dönük olduðunu ve boylam dairesinin de tam piramitin doruðundan geçtiðini fark etmiþlerdir. Doruktan geçen diagonal çizgiler kuzeye doðru uzatýldýðýnda Nil Deltasý'ný iki eþit parçaya bölmektedir. Taban köþegenlerinin kesiþtiði noktadan kuzeye uzatýlacak bir doðru, kuzey kutbunun yalnýzca dört mil uzaðýndan geçmektedir (ki piramidin yapýmýndan bu yana geçen uzun süre içinde kutup noktasýnýn yer deðiþtirmiþ olmasý da mümkündür).
Bugünün uzunluk ölçüsü olan metrik sistemin birimi metredir. Yani kutuptan ekvatora kadarki meridyen uzunluðunun on milyonda biridir. Bu ölçü Fransýzlar tarafýndan, Mýsýr iþgalinden kýsa süre önce ortaya çýkarýlmýþtýr. Piramidin ölçüsü olarak kullanýlan kübit ise, eski Mýsýrlýlarýn kullandýðý ölçüdür ve Fransýzlarýn biriminden binlerce yýl önce bulunmuþ bir birimdir. Bir kübit'in uzunluðu bir metreye çok yakýn olmakla birlikte, metreden daha dakik bir birimdir. Çünkü bu ölçü herhangi bir meridyen çevresine deðil, kutup ekseninin uzunluðuna göre hesaplanmýþtýr. Meridyen uzunluklarý, dünya çevresine göre deðiþebilmektedir.
Büyük Piramid'in Mýsýr kübit'ine göre alýnmýþ bazý ölçüleri, yerküre hakkýnda, dünyanýn güneþ sistemindeki yeri hakkýnda, sonradan, unutulup modern çaðda yeniden keþfedilmiþ bir hayli bilginin var olduðunu göstermektedir. Bu bilgiler ancak matematik olarak ifade edilebilmektedir. Piramidin çevresi, bir yýl içindeki gün sayýsýný (365.24) göstermektedir. Bu çevrenin iki katý, Ekvator'da bir boylam derecesinin bir dakikasýna eþittir. Eðik kenar üzerinden, tabandan doruða 'kadar olan uzunluk. bir paralel derecesinin altýyüzde biridir. Çevreyi yüksekliðin iki katýna böldüðümüz zaman, Pi sayýsý olan 3.1416'yý bulmaktayýz (Bu rakam, eski Yunanlýlann bulduðu pi sayýsýndan, yani 3.1428'den çok daha gerçektir).
Piramidin aðýrlýðý 10 üzeri 15‘le çarpýldýðýnda, dünyanýn yaklaþýk aðýrlýðýný vermektedir. Dünyanýn kutup ekseni, doðrultusunu günden güne deðiþtirmekte ve böylelikle her 2,200 yýlda güneþin arkasýna yeni bir burcun gelmesine olanak vermektedir. Ýlk durumuna ancak 25.827 yýl sonra varmaktadýr. Bu sayý da 25.826.6 olarak piramidde ortaya çýkmaktadýr. Bu sayýyý veren, taban köþegenlerinin toplamýdýr. Büyük piramidin içinde Firavun odasýnýn boyutlan, iki temel Pisagorüçgeninin eþidir: 2.5:3. ve 3.4.5. Oysa piramit, Pisagor'dan binlerce yýl önce yapýlmýþtýr. Bu verilen ölçülerin, piramidin ölçü rastlantýlarýndan yalnýzca küçük bir kýsmýdýr.

Keops piramiti

Dünyanýn Yedi Harikasý
 

Dünyanýn Yedi Harikasý
 

Dünyanýn Yedi Harikasý
 

4. ARTEMÝS TAPINAÐI

Artemis Tapýnaðý, (Yunanca: Artemision; Latince: Artemisium) ayný zamanda Diana Tapýnaðý olarak da bilinir. Tanrýça Artemis'e ithaf edilmiþ tapýnak Efes'te M.Ö. 550 yýllarýnda tamamlanmýþtýr. Tapýnak tamamen mermerden inþa edilmiþtir. Dünyanýn yedi harikasýndan biri sayýlan tapýnaktan geriye bugün sadece bir iki mermer parçasý kalmýþtýr.
Tapýnak Lydia Kralý Kroisos tarafýndan baþlatýlmýþ 120 senelik bir projenin eseridir. Dünyanýn yedi harikasýný derleyen Sidon'lu Antipader tapýnaðý þöyle tarif etmiþtir:

Maðrur Babil'in üstünde savaþ arabalarý için yol olan duvarýný ve Alpheus'daki Zeus heykelini ve asma bahçeleri gördüm ve Güneþin kolosusunu ve yüksek piramitlerin devasa iþçiliðini ve Mausolos'un engin mezarýný; ama Artemis'in bulutlar üzerine kurulmuþ evnini gördüðümde diðer tüm harikalar parlaklýklarýný kaybetti ve dedim ki "Ýþte!, Olimpus'un dýþýnda, Güneþ hiç bu kadar büyük birþeye bakmadý.

(Antipater, Yunan Antolojisi [IX.58])

Bizanslý Philon ise tapýnak için þunlarý yazmýþtýr:

Kadim Babil'in duvarlarýný ve asma bahçelerini, Olimposlu Zeus'un heykelini, Rodos'un Kolossusu'nu, yüksek piramitlerin kudretli iþçiliðini ve Mausoleus'in mezarýný gördüm. Ama bulutlara doðru yükselen Efes'teki tapýnaðý gördüðümde, diðerlerinin tümünü gölgede kalmýþtý.

Dünyanýn Yedi Harikasý
 

5. MAUSOLEUM

Dünyanýn Yedi Harikasý
 

Dünyanýn Yedi Harikasý
 

7. ÝSKENDERÝYE FENERÝ
Mýsýr'da Ýskenderiye Limaný'nýn karþýsýndaki Pharos Adasý üzerine yapýlmýþtý. Romalýlar Mýsýr'ý ele geçirdikten sonra burada Ptolemaios (Batlamyus) olarak anýlan bir devlet kurmuþlardý. Ýnþaasý M.Ö. 285-246 yýllarý arasýnda süren Fener, bu devletin ilk iki kralý Ptolemy-Batlamyus-Soter ve Ptolemy tarafýndan yaptýrýlmýþtý.
Kaidesi ile birlikte 135 metre yüksekliðinde olan fener, beyaz mermerden yapýlmýþtý. Tepesinde bulunan, tunçtan yapýlmýþ büyük bir ayna 70 kilometre uzaklýktan görülüyor ve limana giren gemilere rehberlik ediyordu. Üç bölümden oluþan fenerin mimarý Knidos'lu Sostratus'tur. Alt bölümü dikdörtgen þeklinde ve yaklaþýk 55 metre yüksekliðindeydi. Orta bölüm, yukarýya doðru giden rampasý olan bir silindir þeklindeydi. Yaklaþýk 27 metre yüksekliðindeydi. Üst bölüm ise silindir þeklindeydi ve üzerinde alevin bulunduðu bir odasý vardý.
Ýskenderiye Feneri, antik çaðýn yedi harikasý içinde günlük yaþam için kullanýlan tek eserdir. Ayrýca yedi harikanýn ve gelmiþ geçmiþ deniz fenerlerinin en yüksek olaný da bu fenerdir. Üst kýsmý M.S. 955 yýlýnda bir deprem ve fýrtýnada kopan fenerin gövde kýsmý da 1302'de baþka bir depremde yýkýldý. 1500 yýlýnda ise bu yapýya ait kalýntýlar tamamen yokoldu.
Üzerinde inþaa edildiði adadan dolayý Pharos olarak anýlmýþ ve bu kelime bir çok dile yerleþmiþtir. Ýspanyolca, Fransýzca ve Ýtalyancada Pharos, deniz feneri anlamýna gelmektedir. Yýkýlmadan önce yapýlan resimleri, dünyadaki deniz fenerlerine yüzlerce yýldan beri örnek olmuþtur.

Keops Piramidi



Giza Piramitleri'nin üçü birden dünyanýn yedi harikasý listesine dahil deðildir. Piramitlerden sadece Keops Piramidi bu listeye girmiþtir. Keops Piramidi, 4. Hanedanlýk zamanýnda M.Ö. 2560 yýlýnda Firavun Khufu (Keops) tarafýndan yaptýrýldý. Yapýmýnýn 20 yýlý aþtýðý sanýlmaktadýr. Piramit yapýldýðýnda 145,75 m yüksekliðindeydi. Yapýldýðýndan itibaren 43 yüzyýl boyunca dünyadaki en yüksek yapý olarak kayýtlara geçmiþtir. Keops Piramidi ilk inþa edilen olmasýna raðmen dünyanýn yedi harikasý arasýnda günümüzde ayakta duran tek yapýdýr.

Babil'in Asma Bahçeleri


Milattan önce 7. yüzyýlda Babil kralý Nebukadnezar tarafýndan yaptýrýlmýþtýr. Babil'in çorak Mezopotamya çölünün ortasýnda, aðaçlar, akan sular ve egzotik bitkilerin bulunduðu çok katlý bir bahçedir. Coðrafyacý Strabo'nun 1. yüzyýldaki tanýmýna göre:
"Bahçeler birbiri üzerinde yükselen kübik direklerden oluþuyordu. Bunlarýn içleri çukurdu ve büyük bitkilerin ve aðaçlarýn yetiþebilmesi için toprakla doldurulmuþtu. Kubbeler, sütunlar ve taraçalar piþmiþ tuðla ve asfalttan yapýlmýþtý. Yüksekteki bahçeleri sulamak için Fýrat Nehri'nden zincir pompalarla su yukarýlara çýkarýlýyordu. Bu þekilde üst seviyelere taþýnan su, bahçeleri sulayarak teraslardan aþaðýya doðru akýyordu"
Söylentiye göre Nebukadnezar bu yapýyý sýla hasreti çeken karýsý Semiramis için yaptýrmýþtýr. Semiramis Medes kralýnýn kýzýdýr. Söylentiye göre Mezopotamyanýn düz ve sýcak ortamý onu bunalýma itmiþ, kral da karýsýnýn hasretini sona erdirmek için yapay daðlarýn olduðu, sularýn aktýðý yemyeþil bir bahçe yaptýrmýþtýr.
Babil'in asma bahçelerinin günümüze gelen kesin izleri yoktur. Fakat, bölgede araþtýrma yapan arkeologlar, Babil'deki sarayýn kuzeydoðusunda görünüþü garip olan temel ve tonozlar buldular. Bunlarýn Babil'in Asma Bahçelerine ait olduðu düþünülmektedir. Babil'in Asma Bahçeleri, klasik yazarlar tarafýndan ayrýntýlý bir þekilde tanýmlanmýþtýr. Günümüzde bu tanýmlara göre çizilen resimler bulunmaktadýr. Küçükken sandýðýmýz gibi bu efsanevi bahçeler bir yerlere asýlý fidan deðildir, sadece sütunlarla desteklenen taraçalar üzerinde kurulmuþtur.

Zeus heykeli


Zeus Heykeli M.Ö. 450 yýllarýnda, adýna olimpiyat oyunlarý düzenlenen Tanrýlarýn kralý Zeus için, Olimpiyatlar'a ismini veren Olimpia'da yapýlmýþtýr. Zeus Heykeli, bir tahta iskelet üzerine altýn, fildiþi ve metal parçalar yerleþtirilerek Partenon'un içinde yapýlmýþtýr. Heykelin oturduðu taban 6,5 m geniþliðinde ve 1 m yüksekliðinde, heykelin kendisi ise 13 m yüksekliðindeydi. Olimpiyat oyunlarý 391 yýlýnda Theodosius I tarafýndan putperestlik olarak deðerlendirilip sona erdirilince, Zeus Tapýnaðý da kapatýldý. Heykel, zengin Yunanlýlar tarafýndan Ýstanbul'a taþýnmýþtý ve 462 yýlýndaki büyük yangýnda yok olana dek orada kaldý. Bugün temelleri , birkaç yýkýlmýþ kolon ve enkaz tüm kalýntýlarýdýr.

Artemis Tapýnaðý


Artemis Tapýnaðý'nýn temelleri milattan önce 7. yüzyýla kadar gitmektedir. Tanrýça Artemis'e ithafen yapýlmýþtýr. Tamamiyle mermerden oluþuyordu. Lidya kralý Croesus tarafýndan yaptýrýlan yapý, Yunan mimar Chersiphron tarafýndan tasarlanmýþtý ve dönemin en büyük heykeltýraþlarý Pheidias, Polycleitus, Kresilas ve Phradmon tarafýndan yapýlmýþ olan bronz heykellerle süslenmiþti. Tapýnak hem bir pazaryeri, hem de bir dini müessese olarak kullanýlýyordu. Artemis Tapýnaðý M.Ö. 21 Temmuz 356'da adýný ölümsüzleþtirmek isteyen Herostratus adlý bir Yunanlý tarafýndan yakýldý. Ayný gece Büyük Ýskender doðmuþtur. Büyük Ýskender Anadolu’yu fethettiðinde Artemis Tapýnaðý’nýn yeniden yapýlmasý için yardým teklif etmiþ fakat reddedilmiþtir.

Rodos Heykeli


32 metre yüksekliðinde, demir ve taþla desteklenmiþ bronzdan yapýlmýþ bir heykeldir. Rodoslular tarafýndan Güneþ Tanrýsý Helios'a ithafen yapýlmýþtýr. Yapýlýþýndan yok oluþuna kadar yalnýzca 56 yýl geçmesine raðmen, Rodos Heykeli dünyanýn yedi harikasýndan biri olmayý baþarmýþtýr. Bunun en büyük sebebi, devasa bir heykel olmasýnýn yanýsýra Rodos adasýndaki insanlar için beraberliðin simgesi olmasý idi. Rodos Heykeli’nin yapýlmasý tam 12 yýl sürmüþ ve heykel M.Ö. 282 yýlýnda bitirilmiþtir. Liman giriþinde bulunan heykel M.Ö. 226 yýlýnda bir deprem sonucunda en zayýf noktasý olan dizinden kýrýldý. Rodoslular, Firavun Ptolemy III Eurgetes’den restorasyon için yardým teklifi aldýlarsa da, bir kâhine baþvuruldu ve yardým reddedildi. Neredeyse 900 yýl boyunca heykel harabe halinde kaldý. 654 yýlýnda Araplar Rodos’u feth ettiler. Heykelden kalanlarý Suriyeli bir Yahudi’ye sattýlar.

Ýskenderiye Feneri

Tehlikeli kýyý þeridi boyunca gemicileri yönlendirmek amacý ile Mýsýr'ýn Ýskenderiye kenti kýyýsýndaki Faros (Pharos) adasýnda yapýlmýþtýr. Proje Büyük Ýskender'in komutanlarý Ptolemy Soter zamanýnda M.Ö. 290 yýllarý sonunda baþlamýþ, ölümünden sonra oðlunun hükümdarlýðý zamanýnda bitirilmiþtir. Þehrin batý limanýnda bulunan fener yaklaþýk 166 m yüksekliðindedir. Sadece harikalarýn deðil bugüne kadar yapýlmýþ fenerlerin de en yükseðidir. Gemicilik için güvenli bir ortam saðlamak isteyen Yunanlý tüccar Sostratus tarafýndan finanse edilmiþtir. Fener'in en gizemli yaný, gündüzleri bile güneþ ýþýðýný denize yansýtmak amacý ile tasarlanmýþ cilalý bronz aynalarýydý. Geceleri ise aynalarýn önünde ateþler yakýlýyor, böylece aynanýn yansýttýðý ýþýk gece yaklaþýk 50 km mesafeden görülebiliyordu. Yapý bir dizi depreme kadar bozulmadan kaldý. Fakat depremler ve doðal þartlar sonunda çöktü. Üst kýsmý 955 yýlýnda bir deprem ve fýrtýnada kopan fenerin gövde kýsmý da 1302'de baþka bir depremde çöktü. En sonunda 1480 yýlýnda Memlük Sultaný Kait-bay tarafýndan fenerin olduðu yere yapýlan bir kalede malzemeleri kullanýlmak üzere tamamen yýkýldý.

Halikarnas Mozelesi


Halikarnas Mozolesi, Kral Mausollos için karýsý ve kýz kardeþi tarafýndan yaptýrýlmýþ bir mezar. Bodrum civarýnda yapýlmýþ ve yapýmý M.Ö. 350 yýlýnda tamamlanmýþ. Tabanýn üstünde kenarlarý heykellerle süslenmiþ basamaklý bir podyum bulunuyordu. Süslü su mermerinden yapýlmýþ lahit ve mezar odasý, podyumun üstünde bulunuyordu ve Ýyonya tarzý kolonlarla çevrilmiþti. Sýra sütunlar, yine heykellerle süslenmiþ bir piramit çatýyý destekliyordu. Dört tane savaþ atýyla çekilen bir savaþ arabasý heykeli ise piramidin tavanýný donatýyordu. Halikarnas Mozolesi'nin toplam yüksekliði 45 m. idi ve 4 tarafýndaki 4 heykelin her birini ayrý bir heykeltýraþ yapmýþtý. Bu heykeller, tanrýlarýn deðil de insanlar ve hayvanlarýn heykelleri olmasýndan dolayý tarihte özel birer yer tutarlar. 16. yüzyýl boyunca Halikarnas Mozolesi iyi bir durumda korundu. 15. yüzyýlda Haçlý Seferleri sýrasýnda St. John þövalyeleri bölgeye geldiler ve bugün Bodrum Kalesi olarak geçen büyük bir kale yaptýlar. Bu kalenin yapýmýnda Halikarnas Mozolesi'nin nerdeyse bütün taþlarý kullanýldý.Bu yapýlýnca Dünya'nýn 7. harikasý da Halikarnas Mozolesi oldu.

Dünyanýn Yedi Harikasý
 

Dünyanýn 7 Harikasý

• 1)Babil' in Asma Bahçeleri
• 2)Giza piramitleri
• 3)Ýskenderiye Feneri
• 4)Zeus Heykeli
• 5)Artemis Tapýnaðý
• 6)Rodos Heykeli
• 7)Bodrum mausoleum

1) Efes Artemis Tapýnaðý:
ArtemisTapýnaðý'nýn temelleri milattan önce 7. yüzyýla kadar gitmektedir. Tanrýça Artemis'e ithafen yapýlmýþtýr. Tamamiyle mermerden oluþuyordu. Lidya kralý Croesus tarafýndan yaptýrýlan yapý, Yunan mimar Chersiphron tarafýndan tasarlanmýþtý ve dönemin en büyük heykeltýraþlarý Pheidias, Polycleitus, Kresilas ve Phradmon tarafýndan yapýlmýþ olan bronz heykellerle süslenmiþti. Tapýnak hem bir pazaryeri, hem de bir dini müessese olarak kullanýlýyordu. Artemis Tapýnaðý M.Ö. 21 Temmuz 356'da adýný ölümsüzleþtirmek isteyen Herostratus adlý bir Yunanlý tarafýndan yakýldý. Ayný gece Büyük Ýskender doðmuþtur. Büyük Ýskender Anadolu yu fethettiðinde Artemis Tapýnaðý nýn yeniden yapýlmasý için yardým teklif etmiþ fakat, bu reddedilmiþtir.

2) Babil'in Asma Bahçeleri:
"Bahçenin yamacýna yaklaþtýðýnýzda, yapýnýn kat kat yükseldiðini görüyorsunuz... Dev bitki yýðýnlarý, büyük ve kalýn aðaçlar öylesine cazibeli ki, bakanlarý büyülüyor. Nehirden gelen bol suyu aletler yükseltiyor; ve dýþarýdan bunlarý göremiyorsunuz." (Tarihçi Diodorus Siculus)
*Meyveler ve çiçekler, þelaleler, yapýnýn katlarýndan taþan bahçeler, egzotik hayvanlar... Ýþte Babil'in Asma Bahçeleri'ni görenlerin aklýnda kalanlar bunlardý. Eðer Eski Yunan'ýn tarihçileri ve ozanlarý olmasaydý, kimse böyle bir mucizeden haberdar olmayacaktý.

Yeri;
Fýrat'ýn doðu kýyýsýnda, Baðdat'ýn 50 kilometre güneyinde.

Tarihi:
Babil Krallýðý'nýn en parlak dönemi ünlü Kral Hammurabi dönemidir (MÖ 1792-1750). Krallýk, Naboplashar (MÖ 625-605) dönemine kadar görkemini sürdürmüþtü ve Naboplashar'ýn oðlu 2. Nebuchadnezzar, efsanevi bahçelerin yapýmcýsýdýr. Anlatýlanlara göre, Kral bu muhteþem bahçeyi karýsý için veya karýsýný kýskandýðý için yaptýrmýþtý. Bahçeler'le ilgili en geniþ bilgiyi Diodorus Siculus ve Berossus gibi tarihçilerden alýyoruz, Babil kaynaklarýnda ise hiçbir kayda rastlanmýyor. Nebuchadnezzar döneminden kalan tabletlerde dahi Bahçeler'den sözedilmiyor. Buna karþýn kralýn sarayýndan, Babil'den ve kentin surlarýndan söz ediliyor. Bu arada belirtmek gerekir ki, Asma Bahçeleri'nden sözeden tarihçilerin hiçbirisi o kadar detay vermelerine raðmen bahçeleri gözleriyle görmüþ deðildir. Modern tarihçilere göre Büyük Ýskender'in askerleri Babil'in verimli, yemyeþil topraklarýndan çok etkilenmiþler ve geri döndüklerinde Mezopotamya'nýn büyüleyici bahçelerini, palmiyelerini, Nebuchadnezzar'ýn sarayýný, Babil'in ünlü kulesini ve zigguratlarý anlatmakla bitirememiþlerdi. Ötesi, ozanlarýn ve antik tarihçilerin hayal gücüdür. Babil'in Asma Bahçeleri, Dünya'nýn 7 Harikasý'nýn arasýnda böylece yerini aldý ve 20. yüzyýla kadar da bu gizem böyle sürdü. Derken birkaç arkeolog bazý kanýtlara ulaþtýklarýný açýkladý. Bulunan kanýt, bahçelerin sulama sistimeydi. Bu gerçek bir kanýttý.

Tanýmlama;
Ayrýntýlý bir taným için özellikle Strabo'dan ve Bizanslý Philo'dan yararlanacaðýz; "Bahçe dörtgen biçimindeydi, iki uzun kenarý 400 metre uzunluðundaydý. Kemerler ve küp biçiminde çeþmelerle süslüydü. Alttan baþlayan merdivenler dönerek yükseliyor ve en üst terasa kadar ulaþýyordu. Asma Bahçeleri, en alttan itibaren bitkilerle doluydu. Dev aðaçlar topraktan en üst kata kadar ulaþýyordu. Tüm yapý, taþ sütunlarla destekliydi, su akýmý eðimli kanallar aracýlýðýyla saðlanýyordu ve bir sistemle sular yukarý çýkýp yine aþaðýya akarken, tüm bitkileri suluyordu. Yapýlanlar tam olarak bir krallýk lüksünü yansýtýyordu..."

3) Bodrum Mozolesi (Mausoleum)
Yüksekliðinin 45 metre olduðu hesaplanmýþtýr. Güzelliði kendisinden çok heykellerin olaðanüstü olmasýndan kaynaklanýyordu. Ayrýca birçok insan, aslan, at ve hayvan heykeli de vardý. Heykeller dört ünlü Yunan heykeltraþý olan Bryaxis,Leochares, Scopas ve Timotheus tarafýndan yapýlmýþtý. Her biri Mozole'nin bir yanýný süslemiþti. 19. yüzyýldan sonra arkeolojik kazýlar yapýldý ve elde edilen bilgilerle yapýnýn boyutlarý daha iyi anlaþýldý.
"Ben burada, Halikarnas'ta yatýyorum. Hiçbir ölü için bu kadar büyük bir anýt yapýlmadý. At heykelleriyle süslendi ve bunun için en iyi mermerler kullanýldý..." (Kral Maussollos- Lucia'nin 'Ölü Diyologlarý'ndan")
Büyük Piramit'te olduðu gibi, line antik bir kralýn mezarýyla karþý karþýyayýz. Mezarýn yeri önemlidir. Coðrafi olarak Artemis Tapýnaðý'na yakýndý ve estetik bir yapý ve sanat þaheseriydi.

Yeri;
Güneybatý Türkiye'de Ege kýyýsýnda Bodrum'da.

Tarihi;
Ýmparatorluðun çok büyük olmasý nedeniyle, PersKrallarý yönetimde zorlanýyorlar ve yerel yöneticilerin desteðinden yararlanýyorlardý. Bunlara Satrap deniyordu. Bodrum'un içinde bulunduðu Karia Bölgesi ve Krallýðý da bunlardan birisiydi. MÖ 377-353 yýllarý arasýnda yaþayan Karia Kralý Mausollos'un baþkenti Bodrum yani Halikarnas'tý. Aslýnda kralýn mezar-anýt yapmak gibi bir düþüncesi yoktu, anýtý yaptýran karýsý ve kýzkardeþi olan Artemisia'dýr.
Anýt veya Mozoleum, kralýn ölümünden 3 yýl, karýsýnýn ölümünden ise 1 yýl sonra tamamlandý. Bodrum Mozolesi, 16. yüzyýl boyunca yapýldýðý günkü gibi kaldý, sonraki depremlerde çatýsý ve kolonlarý yýkýldý, 15. yüzyýlda Malta Þövalyeleri bölgeye hakim olunca mozoleyi yýkýp yerine bir kale yaptýlar. Bugün Bodrum'da görülen kalenin parlak taþlarý ve mermer bloklarý Mozole'yi anýmsatmaktadýr. Bazý heykel kalýntýlarý ve Yunanlýlarla Amazonlar arasýndaki bir savaþý gösteren frizler bugün Londra'daki British Museum'da görülebilirler.

Tanýmlama;
Mozole 40x30 boyutunda bir dikdörtgendi ve basamaklý bir podyumun üzerindeydi. Çevresi heykellerle süslenmiþti. Mezar salonu ve lahit beyaz mermerdendi ve altýnla süslenmiþti. Podyumun çevresinde iyonik sütunlar, piramit þeklindeki çatýnýn çevresinde de yine heykeller bulunuyordu. Dört atýn çektiði dev bir savaþ arabasý heykeli tepedeydi. Yüksekliðinin 45 metre olduðu hesaplanmýþtýr. Güzelliði kendisinden çok heykellerin olaðanüstü olmasýndan kaynaklanýyordu. Ayrýca birçok insan, aslan, at ve hayvan heykeli de vardý. Heykeller dört ünlü Yunan heykeltraþý olan Bryaxis,Leochares, Scopas ve Timotheus tarafýndan yapýlmýþtý. Her biri Mozole'nin bir yanýný süslemiþti. 19. yüzyýldan sonra arkeolojik kazýlar yapýldý ve elde edilen bilgilerle yapýnýn boyutlarý daha iyi anlaþýldý. Mozoleum, Asma Bahçeleri gibi bir aþkýn ölüme karþý direniþiydi. Bugün ikisi de, yapýmcýlarý gibi ebediyen yokoldular. Ama biz onlarý biliyoruz.

4) Giza Piramidi
Bilimsel geleneðe göre, Büyük Piramit 20 yýlda yapýlmýþtýr; Önce bir kent yapýlmýþ, taþ bloklarý taþýnmýþ ve yýðýlmýþtýr. Yüzeyin düzleþtirilmesi için uzun zaman çalýþýldýðý sanýlýyor. Ama taþ bloklarýn nasýl yerleþtirildiði henüz anlaþýlmýþ deðil, çeþitli kuramlar üretiliyor; Bir kurama göre yapýlan spiral bir rampaya çýkarýlan taþ bloklar üst üste konuluyordu. Rampa çamur kaplanýyor, sulanýyor ve taþ bloklar itilerek kaydýrýlabiliyordu.
"Ýnsan zamandan korkar, zaman ise piramitlerden..."
7 Harika'nýn hala yaþayan tek kanýtý; öylesine ki, tarihçilerin veya ozanlarýn onu harika olarak tanýmlamasýna hiç ihtiyacý yok. Görüntüsü, ölçüleri ve þekliyle inanýlmaz güzellikte görkemli dev bir yapýt. Büyük Piramit ya da Khufu-Keops Pramidi hala zamana karþý dimdik duruyor ve yok olmamakta direniyor.

Yeri;
Giza'da antik Memphis kentinde, bugünkü Mýsýr'ýn baþkenti Kahire'nin bir parçasý.

Tarihi;
Genel kaný, Giza piramitlerinin üçünün de 7 Harika kapsamýna alýndýðýdýr ama belirtilen piramit, 4. Hanedan'dan Mýsýr Firavunu Khufu'nun, bilimsel saptamalara göre anýt-mezar olarak MÖ 2560'ta yaptýrdýðý Büyük Piramit'tir. Geleneksel olarak piramit yapýmý Eski Mýsýr'da bir "platform-mastaba" kültürünün ürünüdür ve kraliyet için yapýlýr. Daha sonralarý, sayýsýz yýðma mastaba yapýlmýþtýr. Ýlk piramitlerin en iyi örneði ünlü mimar Imhotep tarafýndan Kral Djoser adýna yapýlan Sakkara piramididir. Bilimsel geleneðe göre, Büyük Piramit 20 yýlda yapýlmýþtýr; Önce bir kent yapýlmýþ, taþ bloklarý taþýnmýþ ve yýðýlmýþtýr. Yüzeyin düzleþtirilmesi için uzun zaman çalýþýldýðý sanýlýyor. Ama taþ bloklarýn nasýl yerleþtirildiði henüz anlaþýlmýþ deðil, çeþitli kuramlar üretiliyor; Bir kurama göre yapýlan spiral bir rampaya çýkarýlan taþ bloklar üst üste konuluyordu. Rampa çamur kaplanýyor, sulanýyor ve taþ bloklar itilerek kaydýrýlabiliyordu. Bir diðer kurama göre, taþ bloklar dev manivelalarla kaldýrýlýyordu. Napolyon, 1798'de Mýsýr'a girdiðinde piramitlerin önünde askerlerine; "Askerler, piramitlerin tepesinden 40 yüzyýl bize bakýyor" demiþti.

Tanýmlama;
Büyük Piramit, 145.75 metreydi ama þimdi 10 metresini kaybettiði kabul ediliyor. 43 yüzyýl boyunca dünyanýn en yüksek yapýsýydý, ancak 19. yüzyýlda geçilebildi. Yüzeyi yumuþak ve düzleþtirilmiþ taþlarla kaplýydý, kalýntýsý hala görülebilmektedir. Eðimi 54 derece 54 dakikadýr. Tabanýnýn dört kenarý tam ölçüldüðünde ve yönleri belirlendiðinde kusursuzdur. Taban köþelerinin birleþtirilmesiyle tam bir kare elde edilir, her kenarý 229 metredir ve kenar uzunluklarý arasýnda maksimum hata oraný þaþýrtýcý bir þekilde % 0.1 bile deðildir. Piramidin, her biri birkaç ton aðýrlýðýnda olan iki milyon taþ bloktan yapýldýðý sanýlýyor. Eðer üç piramidin taþlarý yan yana dizilirse, tüm Fransa'yý çevreleyecek 3 metre yüksekliðinde ve 30.48 santimetre kalýnlýðýnda bir duvar yapýlabilir. Büyük piramit, Roma'daki St.Peter, Floransa Milanove, Londra'daki Westminster ile St.Paul katedrallerinin tümünü yan yana koyarsanýz kapladýklarý yeri tamamen dolduracaktýr. Geçmiþe göre artýk piramitler için yeni kuramlar geliþtiriliyor; Astronomik bir gözlemevi, özel bir inanç için tapýnak, bilinmeyen çok eski bir uygarlýðýn yaptýðý geometrik yapý, dünya dýþý canlýlar tarafýndan yapýlan özel amaçlý bir yer...Hangisi olursa olsun, bugün dev piramit ve yanýndaki iki benzeri, ilk bakýldýðýnda ölümden sonraki yaþama doðru yapýlacak mistik yolculuðun simgesi ve anýsý olarak Nil'in batý yakasýnda gizem bulutlarý arasýnda duruyorlar.

5) Ýskenderiye Feneri
Fenerin toplam yüksekliði 117 metreydi ve bu yükseklik günümüzdeki 40 katlý binalara eþittir. Ortadan geçen þafta yakýlan ateþin yakýtý konuluyordu. En tepede gizemli ayna duruyordu. Ýlk yapýmýnda fenerin damýnda veya tepesinde Tanrý Poseidon'un bir heykeli vardý.
"Denizin tanrýlarý adýna..." (Cnidianlý Sostratus)
Þimdi mimari bir harikadan söz edeceðiz; Ýskenderiye Feneri, her fener gibi denizcilerin limana güvenle dönmeleri için yapýlmýþtý. Çaðýnda dünyanýn en uzun yapýsý olarak biliniyordu. Ama Fener'in gizemli yönü olan ünlü "Ayna" bilimcileri daha çok ilgilendirmektedir. Fenerin ýþýðýný yansýtan aynanýn 50 kilometre (35 deniz mili) uzaklýktan görüldüðünü kaynaklar yazmaktadýr.

Yeri;
Þimdiki Ýskenderiye kentinin önünde bulunan Pharos Adasý'nda.

Tarihi;
Büyük Ýskender'in ölümünden sonra kumandanlarýndan Ptolemy Soter, Mýsýr'ý bir dönem yönetti ve Ýskenderiye'nin kuruluþuna tanýk oldu. Kentin kýyýsýný Pharos Adasý yani Firavun Adasý kapatýyordu. Kýyýda ve liman giriþinde su altý çok tehlikeli olduðundan bir fenerin yapýlmasý gerekliydi. Tasarým ve ilk çalýþmalar Ptolemy Soter'e aittir ama fener, oðlu Ptolemy Philadelphus tarafýndan bitirilmiþtir. Euclid'in çaðdaþý olan mimar Sostratus, fenerin ayrýntýlý hesaplarýný vermektedir. Fener, koruyucu tanrýlara, Ptolemy Soter'e ve karýsý Berenice'e adanmýþtý. Limanýn giriþini belirtiyordu. Ýçinde geceleri ateþ yakýlýyor, gündüzleri ise güneþ ýþýðý bir ayna yardýmýyla yansýtýlýyordu. Fener, Eski Yunan ve Roma paralarýnda gösterilmektedir. Araplar Mýsýr'ý ele geçirince Ýskenderiye'yi ve iklimini çok beðendiler ve fener yanmaya devam etti. Ama baþkent Kahire'ye taþýnýnca fenerin bakýmý ihmal edildi ve kazayla dev ayna kýrýlýnca da bir daha yenisi yapýlamadý. MÖ 956'daki depremde fener zarar gördü ama yýkýlmadý. Fakat 1303 ve 1223'te Memlük Sultaný Kayýtbay Ýskenderiye'nin savunulmasý için bir kale yaptýrmaya karar vererek, yýkýk fenerin tüm taþlarýnýn ve mermerlerinin kalenin yapýmýnda kullanýlmasý emrini verdi.

Tanýmlama;
Yok olan altý harikadan en sonuncusu Ýskenderiye Feneri'dir. Bugün yeri tam olarak bilinmiyor. Strabo'ya ve Romalý tarihçi Küçük Pliny'e göre, kulenin dýþý tamamýyla beyaz mermerle kaplýydý. Gizemli aynalarýn yansýttýðý ýþýðýn onlarca kilometre uzaktan görüldüðünü yine bu tarihçiler yazýyor. Bazý efsanelerde aynanýn yansýttýðý güneþ ýþýnýyla düþman gemilerinin yakýldýðý da yazmaktadýr. 1166'da Arap gezgini Ebu Haccac el-Endülüsi feneri gezdi ve uzun uzun tanýmladý. Modern uzmanlar, bu kaynaklardan yola çýkarak, fenerin üç katlý olduðunu söylüyor. En alt kat 55.9 metre yükseklikte ve kare þeklindeydi. Ortasýnda silindirik bir bölüm veya þaft vardý. Karenin üstünde 18.30 metre eninde 27.45 metre yüksekliðinde sekizgen bir kule, onun üstünde de 7.30 metre yüksekliðindeki üçüncü kat bulunuyordu. Fenerin toplam yüksekliði 117 metreydi ve bu yükseklik günümüzdeki 40 katlý binalara eþittir. Ortadan geçen þafta yakýlan ateþin yakýtý konuluyordu. En tepede gizemli ayna duruyordu. Ýlk yapýmýnda fenerin damýnda veya tepesinde Tanrý Poseidon'un bir heykeli vardý. Ýskenderiye Feneri, sonraki yüzyýllarda yapýlan birçok fenere mimari örnek teþkil etmiþtir. Bulunduðu adanýn Pharos sözcüðü, Fransýzca, Ýtalyanca ve Ýspanyolca'da "Fener" yerine kullanýlmaktadýr. Fenerin en büyük gizemi olan ayna hakkýnda hiçbir bilgi bulunmuyor. Bu kadar büyük bir aynayý kimin, nasýl yapabildiðini ve hangi tekniðin kullanýldýðýný hala bilmiyoruz.

6) Zeus Tapýnaðý
Tanýklar Zeus'tan çok tahtýndan söz ediyorlar. Tahtýn ayaklarý sfenksler ve zaferi simgeleyen kanatlý yaratýklarla süslenmiþti. Arada diðer tanrýlarýn tasvirleri bulunuyordu. Daha sonra benzerleri yapýldý ama hiçbirisi aslý gibi olmadý. Ve bizler bugün diðerleri gibi bu büyük sanat eserini de sadece merak ediyor ve yine Strabo'yu anýmsýyoruz; "Her þey yok olabilir ama düþüncenin gözü asla yok edilmez..."
"Sað elinde altýn ve fildiþinden yapýlmýþ bir zafer simgesi var. Sol elinde ise tüm metallerden yapýlmýþ, üzerinde bir kartalýn bulunduðu bir asa. Büyük Tanrý'nýn sandallarý ve giysisi tamamiyle altýndan yapýlmýþ..." (Yunanlý Pausanias-MS2.yy)
Heykel antik olimpiyat oyunlarý için yapýlmýþtý. Zaten bulunduðu yerin adý oyunlara verilerek Olimpiyatlar denildi. Savaþlar durunca atletler Anadolu'dan, Suriye'den, Mýsýr'dan, Sicilya'dan gelirler, tanrýlarýn kralý olan Zeus'un onurunu yüceltmek için yarýþýrlardý.

Yeri;
Yunanistan'ýn batý kýyýsýnda, Atina'ya 150 kilometre uzaklýkta, antik kent Olmypia'da.

Tarihi;
Antik Yunan takvimi MÖ 776'da baþlar ve olimpiyat oyunlarýnýn baþlangýcý olarak kabul edilir. Zeus Tapýnaðý, mimar Libon tarafýndan projelendirildi ve MÖ 450'de bitirildi. Önceleri basit bir dorik tapýnak olarak görünüyordu ve güzelleþtirilmesi için görkemli bir heykelin yapýmýna karar verildi. Tarihin en ünlü heykelcilerinden olan büyük Pheidias bu iþ için görevlendirildi. Benzer bir görev yüzyýllar sonra Michelangelo'ya Sistine Kilisesi'nin resimlemesi için verilecekti. Yýllar boyunca tapýnak ziyaret edildi ve adaklar adandý. 1.yüzyýlda Roma Ýmparatoru Caligula, heykelini Roma'ya taþýmaya kalkýþtý ama kurulan yapý iskelelerinin çökmesiyle vazgeçildi. 2. yüzyýlda yenilendi ve dev heykel restore edildi. MS 391'de Ýmparator 1. Theodosius, pagan inançlarýný yasakladý ve tapýnaðý kapattý. Depremler, seller ve heyelanlar tapýnaðý zamanla yoketti. Heykel, zengin Yunanlýlar tarafýndan Bizans'a yani Ýstanbul'a taþýndý ama 462'deki yangýnda yokoldu. Bugün sadece tapýnaðýn temel taþlarý ve yýkýk sütunlarý durmaktadýr.

Tanýmlama;
Pheidias, heykeli MÖ 440'ta yapmaya baþlamýþtý. Özel bir teknikle altýn ve fildiþi karýþýmý heykel yapýmýnda tek uzmandý. Aðaç çerçeveler yapýyor, içlerine metal ve fildiþi plakalar yerleþtiriyor ve sonra bunlarla heykelleri kaplýyordu. Pheidias'ýn atölyesi bugün hala Olympia'da duruyor. Burada çeþitli heykel parçalarý bulundu. Strabo þöyle yazýyor ve tarihin ilk eleþtirmeni olarak bugünkülerin yaptýðýný aynen yapýyor; "Tapýnak büyük ama heykeltraþ eleþtirilebilir. Zira orantýsýz bir iþ yapmýþ. Zeus otururken tasarlanmýþ ama baþý tavana deðiyor. Bu nedenle de her an büyük tanrýnýn ayaða kalkýp tavaný delip yýkacaðý izlenimine kapýlýyoruz"
Strabo doðruyu yazmýþtý ama eleþtirisi yanlýþtý. Çünkü heykel bu etkiyi vermek için özellikle böyle yapýlmýþtý. Tanrýlarýn kralýnýn baþý tavaný delip göklere yükseliyor izlenimini vermeliydi. Heykelin kaidesi 1 metre, kendisi 13 metreydi. Yani 4 katlý bir bina kadar... Tanýklar Zeus'tan çok tahtýndan sözediyorlar. Tahtýn ayaklarý sfenksler ve zaferi simgeleyen kanatlý yaratýklarla süslenmiþti. Arada diðer tanrýlarýn tasvirleri bulunuyordu. Daha sonra benzerleri yapýldý ama hiçbirisi aslý gibi olmadý. Ve bizler bugün diðerleri gibi bu büyük sanat eserini de sadece merak ediyor ve yine Strabo'yu anýmsýyoruz; "Herþey yok olabilir ama düþüncenin gözü asla yok edilmez..."

7) Tac Mahal
Ýstanbul'dan getirilen Türk mimarlarýn yaptýklarý bu eser, dünyanýn en güzel, en muhteþem en meþhur türbesidir. Hindistan'da Babürlüler devrinin mimarlýk harikalarý çoktur ve bunlardan bu gün sapasaðlam, pýrýl pýrýl durmakta, seyredenleri hayran býrakmaktadýr. Bu gün Pakistan'ýn en çok turist çeken yerlerinden biri olan Lahor Sarayý, ayný þehirde dünyanýn en geniþ ve revaklý avlusuna sahip Padiþahi Mescid, Agra, Delhi, Haydarabad ve diðer þehirlerdeki saray ve camilerin her biri baþlý baþýna birer mimarlýk þaheseridirler. Fakat, yeryüzünde hiçbir türbe, hiçbir mimarlýk eseri, Tac Mahal kadar güzel, muhteþem ve meþhur deðildir. Þah Cihan'ýn eþi Ercümend Banu, güzelliði, zekasý, iyilik severliði ile bütün imparatorluðun gönlünü fethetmiþ, en seçkin sultan idi. Bu vasfýndan dolayý Mümtaz Mahal diye anýlýyordu. Þah Cihan, ona henüz 16 yaþýndayken aþýk olmuþ, evlenmek için 5 yýl beklemiþti. Þah Cihan çok sevdiði eþini gittiði her yere götürür, onun fikirlerine, zevkine önem verirdi.
Bu duygulu, zeki ve güzel kadýn 1631 yýlýnda 14. çocuðunu doðururken vefat etti. Þah Cihan eþinin ölümünü takip eden sekiz gün boyunca yemekten, içmekten kesilmiþ, hiç odasýndan çýkmamýþtý. Dokuzuncu gün dairesinin kapýsýný açýp dýþarý çýktýðý zaman saçlarýnýn bembeyaz olduðu, iyice çöktüðü görüldü. Duygulu, gerçek aþýk, vefalý hükümdar, ölünceye kadar kalbinde yaþatacaðý sevgili eþi için bir türbe yaptýrmaya karar verdi. Bu türbe saf aþký sembolize edecek þekilde güzel, iç açýcý, ayný zamanda muhteþem olmalýydý. Bunun için dünyanýn en büyük ustalarýný bulacak, hazinesini, bu esere harcanmak üzere onlarýn emrine verecekti. Bu amaçla Ýstanbul'dan mimarlar istedi. Gelen mimar, Mimar Sinan'ýn öðrencilerinden Mehmed Ýsa Efendi ve ekibi idi.

Mehmed Ýsa Efendi'nin aylarca çalýþarak planýný çizdiði Tac Mahal'in yapýsýnda son derece berrak, beyaz bir mermer kullanýldý. Parlak beyaz mermerin, ince mavi damarlarý da vardý. Bu mermerden yapýlan muhteþem kubbenin yerden yüksekliði 82 metredir. Kubbenin üzerindeki altýn alemle bu yükseklik daha da artýyor. Türbenin beyaz mermerden dört minaresi de var. Eserin yapýmýna 1631'de baþlanýlmýþ ve 1652'de bitirilmiþtir. Mümtaz Mahal'in ve öldükten sonra onun yanýna konulan Þah Cihan'ýn sandukalarý üst kattadýr. Kubbenin altýnda bulunan bu sandukalarda mermer oymacýlýðýnýn en güzel örnekleri görülür. Sandukalarýn olduðu yerde insan aðzýndan çýkan her ses muhteþem kubbede yedi defa yankýlanýr.

Sanat eseri olarak baþlý baþýna bir hazine olan Tac Mahal'in duvarlarý gerçek hazine taþlarýyla süslüdür. Yüz binlerce akik, sedef, firuze gömülü olan duvarlarýnda ayrýca 42 zümrüt, 142 yakut, 625 pýrlanta, 50 tane de çok büyük inci vardýr. Türbenin yapýmý için 47 milyon altýn lira harcanmýþtýr ve buna duvarlardaki mücevherler dahil deðildir. Ýstanbul'daki muhteþem Süleymaniye Camii için bile 19 milyon altýn lira harcandýðýný söylersek, Tac Mahal için ne muazzam bir fedakarlýk yapýldýðý daha kolay anlaþýlýr.
Bu anýt, Þah Cihan'ýn Ýstanbul'dan davet ettiði Türk mimarlarýn eseridir. Planýný Ýstanbullu Mehmed Ýsa Efendi, kubbeyi Ýstanbullu mimar Ýsmail Efendi, yapmýþ, duvarlardaki þahane yazýlarý yine Ýstanbullu hattat Serdar Efendi yazmýþtýr. Birçok yabancý usta, bu arada Ýtalyan mimarlar da bunlarýn emrinde çalýþmýþtýr.