TDK (Türk Dil Kurumu)'na göre ahenk þu þekilde tanýmlanmýþtýr:

Divan edebiyatýnda ahenk unsurlarý nelerdir?
 

divan edebiyatýnda ahenk unsurlarý nelerdir?

divan edebiyatýnda Arûz Vezni ve Âhenk
Burada arûz vezninin deðerlendirilmesi üzerinde de biraz durmak gerekecektir. Önceki yýllarda hemen her þiirin arûz ölçüsünü bulma ve arûzla ilgili teferruatlý bilgi verme anlayýþý yaygýndý. Son yýllarda, divan þiiri örneklerinin vezinlerinin de metinle birlikte yazýlmasý uygulamasýna yer verilmiþti.
Arûzun lise öðrencileri için ne anlama geldiðini ve nasýl anlaþýldýðýný iyi deðerlendirmek gerekiyor. Yaklaþýk on-onbeþ yýl önceki edebiyat ders kitaplarýnda arûz vezniyle ilgili geniþ malûmat yer almaktaydý. Buna baðlý olarak lise öðrencilerine beyitlerin vezinleri sorulmakta ve sýnavlarda belli bir not, arûzdaki baþarýya göre verilmekteydi. Daha sonra vezinlerin, þiir örneklerinin hemen üzerine yazýlmasý uygulamasýna geçildi. Fakat bu da beyitlerin arûz kalýplarýný bulma yolundaki sorularýn sorulmasýný engelleyemedi.
Esas olarak divan þiiri açýsýndan arûzun iki önemli yönünden bahsedilebilir: Bunlardan biri ve belki de en önemlisi, þiirin kalýba uygun bir ritm ve âhenkle okunmasýdýr. Bilindiði gibi, divan þiiri mutlak manâda bir biçim ve vezinle yazýlmaktaydý. Divan edebiyatý geleneðinde, bir ifadenin þiir olabilmesi için, belirli nazým þekilleri ile arûz kalýplarýna uygun bir tarzda yazýlmasý þarttýr. (Daha sonra bazý divan þairlerimizin hece vezniyle de þiir yazmýþ olduklarýný da burada kaydetmekte yarar var.) Böylece þiir yazmak, belirli kurallara baðlanmýþtýr. fiiiri bir beceri ve zekâ eseri hâline getiren bu anlayýþ, onu seslendirmede arûzun âhenk gücünden yararlanmayý da ihmâl etmemiþtir. O hâlde arûzun en önemli yönü, þiirin seslendirilmesinde ortaya çýkmaktadýr. fiair veya okuyucu, þiiri kalýplarýn âhengine göre okumakla, vurgu, sentaks ve anlamýn doðru bir biçimde anlaþýlmasýný saðlamaktadýr. Sözgelimi, Fuzûlî’nin :

“Öyle sermestim ki idrâk etmezem dünyâ nedir”

mýsraýný, bir solukta ve durmaksýzýn okumak, anlamý etkilediði kadar, âhengin ortaya çýkmasýný da engellemektedir. Ayný mýsraý ;

Öy-le sermes / tim ki idrâ / ketmezem dün / yâ nedir

(Ayan, 1981, 352)

biçiminde duraklara riâyet ederek okumak, þiirin gücünü çok daha iyi bir þekilde ortaya koyacaktýr. Ýþte arûz vezni, öðrencilere bu yönüyle ve sadece þiiri doðru ve âhenkli bir biçimde okumak için öðretilmelidir. Onu, ezber bir bilgi olarak deðil, kapalý ve açýk hecelerin ses deðerlerini lâyýkýyla ortaya koyan bir ölçü olarak göstermeli ve gençlere arûz kalýplarýyla þiir okuma alýþkanlýðýný kazandýrmalýdýr.
Yahya Kemal, divan þiirindeki mýsralarýn diziliþine dikkatimizi çekerek kelimelerin belli bir istif ve þuurlu bir diziliþle bir araya getirildiðini ifade eder. Bu da aruzla þiir yazmanýn, kelimeleri belli kalýplara göre sýralamanýn dýþýnda birþey olduðunu göstermektedir. fiiirdeki iç âhengi oluþturan bu hususu Yahya Kemal, þöyle izâh eder:
“Nedîm’in, dillerde gezer, mâruf bir mýsraý vardýr; bu mýsrâda Nedîm, bir anda duyduðu þedîd bir þevki ifâde etmiþtir. Mýsrâ budur :
Dökülen mey kýrýlan þîþe-i rindân olsun
Bu mýsrâda altý kelime vardýr. Bu altý kelimeyi þâir derûnî âhenk kudretiyle muayyen bir istifle tecellî ettirmiþtir. Bu kelimelerin hiçbiri fazla veyahut eksik deðildir. Altýsý birden bir mûsýkî cümlesi teþkîl etmektedirler. Baþtaki dökülen bin türlü mânâda kullandýðýmýz dökülen deðildir. Nedîm’in tam o þevk ânýný ifâde ettiði bir týynettedir. Mýsraýn sonundaki olsun’a kadar her kelime böyledir. Yâni her biri münhasýran o mýsraýn mûsýkîsini ifâde eden bir ayardadýrlar. fiimdi bu mýsraý bozalým. Eski sarf muallimlerinin okuduklarý ve okuttuklarý gibi okuyalým; yâni veznin âhengine ircâ edelim:
Dökülen mey-kýrýlan þî – þe-i rindâ- n olsun

diyelim. Bu okuyuþta mýsraýn asýl mâhiyeti olan derûnî âhenk kaybolmuþtur. Demek mýsrâ da ortada yoktur.
Bu mýsraý ikinci bir türlü bozalým.
“Varsýn, dökülen þarap olsun, kýrýlan da þarap þiþesi olsun” diyelim. Bu cümlede Nedîm’in mýsraýnýn tam bir mânâsý vardýr. Lâkin þiir tamâmýyle kaybolmuþtur. Artýk tamamýyle anlýyoruz ki : fiâirin bir mýsraa verdiði istif ve derûnî âhenk zâil olunca þiir zâil oldu demektir.” (Yahya Kemal, 1984, 4-5)

Ýþte buradan da anlaþýlacaðý üzere, þiirin sadece arûzla yazýlmýþ olmasý deðil, bünyesini oluþturan çeþitli âhenk unsurlarýnýn da dikkatlere sunulmasý gerekir. Kelimelerin tesadüfî olmayan diziliþi, sessiz ve seslilerle oluþturulan âhenk unsurlarý (aliterasyon ve asonans), kâfiye ve redif özellikleri, uygun örneklerle öðrencilere gösterilmelidir. Böylece klasik þiirimizin zengin ses ve âhenk yönü de anlatýlmýþ olacaktýr.
Arûzun diðer bir iþlevi de Osmanlý Türkçesiyle kaleme alýnmýþ þiirlerin yeni harflere aktarýlmasý sýrasýnda bir saðlama görevi üstlenmesidir. Araþtýrmacýlar, yeni harflere aktardýklarý þiirleri doðru okuyup okumadýklarýný bu suretle kontrol edebilmektedirler. Bu özellik, lise öðreniminde fazla bir önem taþýmaz. Sadece öðrencilere, arûzun bu yönünden de bahsedilmesi yeterli olacaktýr.
Sonuç olarak, öðrencilerin anlamsýz sözlerden oluþan arûz kalýplarýnýn, birer ses simgesi olduklarýný öðrenmeleri ve bu kalýplarýn ses deðerlerini þiirleri okurken farketmeleri, çok çok önemli bir husustur. Bize göre, arûz vezninin lise öðrenimi açýsýndan yararlý tek yönü de budur. Bunun saðlanmasý için sýnýfta etkin dinleme yapýlmasý ve meselâ bir gazelin þarký olarak seslendirilmesinin öðrencilere dinletilmesi uygun olacaktýr.

ahenk unsurlarý
 

dörtnala gelip uzak asyadan
akdeniþze bir kýsrak baþi gibi uzanan
bu memleket bizim

bilekler kan içinde diþler kenetli ayaklar çýplak
ve ipek bir halýya benzeyen toprak
bu cehennem bu cennet bizim
kapansýn el kapýlarý bir daha açýlmasýn
yok edin insanýn insana kulluðunu
bu davet bizim
yaþamak bir aðaç gibi tek ve hür
ve bir orman gibi kardeþçesine
bu hasret bizim

þiirdekiritim ve ahenk unsurlarýnýn ne sekilde kullanýldýðýný, birimlerini siirde kullanýlan tezat ve teþbih sanatlarýný bulamadým bana yardýmcý olur musunuz?

teþbih sanatý.. ülkemizin görünümü kýsrak baþýna benzetilmiþ.. yaþamýn bazý özellikleri de orman ve aðaca benzetilmiþ..
tezat sanatý..


ayrýca ahenk unsurlarý için baknýz...
AHENK UNSURLARI
1.Þiirde þekil ve muhtevanýn ideal uyumudur.
2.Dizeleri oluþturan kelimelerdekihttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiiri oluþturan dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
3.Þiirle düz yazýyý birbirinden en önemli özellik ahenktir.
4.Ahenk unsurlarý armoni ve ritm olmak üzere iki baþlýk altýnda ele alýnýr.
ARMONÝ
1.Ard arda gelen dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
2. Bu uyumhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif birbirine yakýn ünlü ve ünsüz seslerin tekrar edilmesiyle saðlanýr.
Aliterasyon: ünsüz seslerin ard arda tekrar edilmesiyle elde edilir.

Bir büyük boþlukta bozuldu büyü
Canýmdan canýna nice can aksýn ey can


Asonans: ünlü seslerin ard arda tekrar edilmesiyle elde edilen armonidir.

Ayaðýn sakýnarak basma aman sultaným
Dökülen mey kýrýlan þiþe-i rindân olsun

RÝTM
1.Þiirde uyak ve ölçünün ustalýklý kullanýlmasýyla elde edilen ahenktir.

Târik-i gülzâr-ý âlem / mâlik-i mülk-i âdem
Münkirine mahz-ý mâtem / müminine sûrsun
Itrî

Ne sabahý göreyim ne sabah görüneyim
Gündüzler size kasýn verin karanlýklarý
Islak bir yorgan gibi sýmsýký bürüneyim
Örtünhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif üstüme örtün serin karanlýklarý
Necip Fazýl Kýsakürek

Yukarýdaki birinci þiirde ritim hem iç uyakla hem de aruz ölçüsüylehttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif ikinci þiirde ise ritim hem uyakla hem de hece ölçüsüyle saðlanmýþtýr.

Not: Armoni ve ritimle birliktehttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiirde asýl ahenkhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þairin kattýðý canlýlýk ve ruhla saðlanýr

çok tessekür ederim AHMET HAMDÝ TANPINARIN BURSADA ZAMAN ADLI SÝÝRÝNDEKÝ nazým þekli
þiirin birimleri gerceklik unsurlarý we sanat we bilim dallarýyla iliþkisini bulamadým da yardým eder misiniz lütfen



þiir þöyle baþlýyor bursada bir eski cami avlusu
küçük sadýrvanda þakýrdayan su
orhan zamanýndan kalma bir duvar
onunla bir yaþta ihtiyar çýnar..........
............

Bursa'da Zaman'a "Eþik"ten Bakýþ"

Ahmet Hamdi Tanpýnar’ýn bir Ramazan gecesi âdeta baþkalarý tarafýndan görülme endiþesi içinde yaþlý gözlerle Sultanahmet Camii'nin pencerelerinden içeriyi seyrettiði rivayet edilir. Türk edebiyatýnýn bu önemli þahsiyetini bir Ramazan gecesinde ulu mâbedin eþiðine kadar getiren güçle, gözlerine yansýyan büyük bir iç yangýna raðmen içeriye sokmayan güç, mahiyetleri itibariyle acaba nasýl bir farklýlýða sahiptir? Batýlýlaþma süreciyle ortaya çýkan, zamanla artarak devam eden ve son merhalede bir milletin aydýnýyla halký arasýnda ciddi uçurumlara yol açan bu güç, sebep ve neticeleri itibariyle önemlidir. Ülkemizin yaklaþýk 250 yýllýk problemlerinin çözümünde, bu gücün sebep olduðu hastalýklarýn tedavisi önemli roller oynayacaktýr.

Yukarýdaki rivayet, Tanpýnar'ýn sanatýnda önemli bir kavrama -eþik- karþýlýk gelmektedir. Tanpýnar'ýn iç dünyasýnýn anahtarýný veren bütün kavramlarýn/kelimelerin gelip durduðu yerdir eþik: Fert ve cemiyet, Þark ve Garp, eski ve yeni, tereddüt, rüya, sis, ikilik, bitmemiþlik, arta kalmak, tezat...(1) ‘Âraf'ta kalmanýn da farklý bir ifadesi olan bu kavramlar, onun eserlerinde farklý farklý açýlýmlarýyla kendilerini devamlý hissettirirler.

“Ne içindeyim zamanýn
Ne de büsbütün dýþýnda;
Yekpare, geniþ bir anýn
Parçalanmaz akýþýnda.”
mýsralarýnda ‘zaman’ mevhumu üzerinde kendini gösteren ‘eþik’ sembolü, Tanpýnar’ýn sevilen eserlerinden biri olan “Bursa’da Zaman” þiirinde daha kompleks þekilde karþýmýza çýkar:

“Bursa’da bir eski cami avlusu,
Küçük þadýrvanda þakýrdayan su;
Orhan zamanýndan kalma bir duvar...
Onunla bir yaþta ihtiyar çýnar
Eliyor dört yana sakin bir günü.
Bir rüyadan arta kalmanýn hüznü
Ýçinde gülüyor bana derinden.
Yüzlerce çeþmenin serinliðinden
Ovanýn yeþili göðün mavisi
Ve mimarîlerin en ilâhisi.”

Þiirin ilk dört mýsraýndaki tasvirde "eþik" hususiyetini hâiz bir sýralama dikkatleri çekmektedir: Bursa’da bir eski cami avlusu, þadýrvanda þakýrdayan su, Orhan zamanýndan kalma bir duvar ve ihtiyar çýnar... Çeþitli açýlardan ‘eþik’ olma özelliði arz eden bu tasvirler; bir yandan dinî olana (cami avlusu), bir yandan maddî unsura (duvar); bir yandan maziye (eski cami avlusu, ihtiyar çýnar), bir yandan þimdiye (konuþanýn konuþtuðu an), bir yandan tabiî olana (su, çýnar) bir yandan insan elinden çýkmýþ esere (Orhan zamanýndan kalma bir duvar), bir yandan da açýk mekân (avlu) ile kapalý mekâna (duvar) açýlmaktadýr. (2) "Bursa'da Zaman" þiirinin hemen baþýnda þairi, yukarýdaki rivayette olduðu gibi, bir tarihî caminin avlusunda görüyoruz. “Bursa’da bir eski cami avlusu” mýsraý birçok açýdan yoruma tâbi tutulabilecek bir eþiði sembolize etmektedir. Þiirin daha ilk kelimesinde ismi zikredilen ‘Bursa’, tarihî süreç göz önünde bulundurulduðunda cihan devletine giden yolda Osmanlý için -baþta coðrafî konum, din ve kültür olmak üzere- birçok açýdan önemli geçiþ noktasý (eþik) olma özelliði arz eder. Osmanlý açýsýndan, Ýlâ-yý Kelimetullah mefkûresinin sevk ve idare ettiði cihangirlik rüyasýnýn ilk meyvelerinden biri olan Bursa, Tanpýnar’a göre tarih boyunca hangi felâketlere mâruz kalýrsa kalsýn, hep kuruluþ çaðýnýn ruhunu korumuþ, þiirini teneffüs etmiþtir. Ona göre, Bursa kadar muayyen bir devrin malý olan baþka bir þehir yoktur. Fethinden 1453’e kadar geçen 130 sene Bursa’nýn dýþ çehresini bir Türk þehri yaptýðý gibi, mânevî çehresini de gelecek zamanlar için hiç deðiþmeyecek þekilde tespit etmiþtir. Osmanlý’nýn kuruluþ devri bir keramet, bir kahramanlýk ve ruhaniyet devri olduðundan, Bursa, Türk ruhunun en hâlis ölçülerine kendiliðinden sahiptir denebilir.(3) Tanpýnar, Evliya Çelebi’nin Bursa için kullandýðý ‘ruhaniyetli þehir’ tâbirini bu fikrine destek olarak zikreder. Bütün bu özellikleriyle Bursa, beylikten cihan devletine giden yolda ‘Osmanlý ruhu’nun tetikleyici unsurlarýný bünyesinde barýndýran bir ‘eþik’ olmuþ; çeþitli problemlerin yaþandýðý daha sonraki dönemlerde ise, devletin kendine çekidüzen vermesi adýna hep bir mihenk teþkil etmiþtir. Tanpýnar’a göre, dedelerimiz Bursa’yý zaferin kendilerine ilk gülüþü olarak görmüþlerdir. Bu yönüyle de Bursa, Osmanlý tarihinde bir ‘eþik’ özelliðine sahiptir.

Þiirin ilk mýsraýndaki ‘eski cami avlusu’ tamlamasýndaki ‘eski’; mazi ile yeni arasýnda teþekkül eden bir ‘eþik’ sembolünü zihinlere düþürürken, ‘cami avlusu’ da dinî mekânla dýþ dünya arasýndaki ‘eþiði’ sembolize etmektedir. Mustafa Durak, “Küçük þadýrvanda þakýrdayan su;” mýsraýndaki ‘þaký(rda)yan’ sýfat-fiiliyle ‘þakýmak’ fiili arasýndaki ses benzerliðinden hareketle, suyu þakýmasý yönüyle bülbüle; þadýrvaný da þekil hususiyetleri itibariyle kafese benzetir.(4) Dolayýsýyla mermerde þakýrdayan ‘su’, kafesinden kurtulmuþ bülbül; þadýrvan duvarlarý da esaret ile hürriyet arasýndaki #8216;eþik’ olarak düþünülebilir.

“Orhan zamanýndan kalma bir duvar...” mýsraýnda da çeþitli ‘eþik’ motifleri vardýr. Tanpýnar, Beþ Þehir’de Orhan Gazi’yi, bir baþlangýç noktasýný Ýmparatorluða taþýyan kiþi olarak deðerlendirir ve Osmanlý destanýnýn asýl merkezinde yarý evliya çehresiyle onun bulunduðunu belirtir. Orhan Gazi’yi Osmanlý’nýn kuruluþ devrindeki ruh kuvvetinin kaynaðý olarak gören Tanpýnar, onu devletin hamuruna rahm ve þefkatin derinliðini katan kiþi olarak deðerlendirir.(5) Orhan'ýn hakikatte Horasan erlerinin silâh ve keramet arkadaþý(6) ve bir buçuk asýr Ýmparatorluk için tek model(7) olduðunu belirten Tanpýnar; 1. Murad, Yýldýrým, 1. Mehmed ve 2. Murad’ý, onun ileri zamanlara vurmuþ akisleri olarak düþünür. Tanpýnar’a göre Orhan Gazi, gerek farklý toplum katmanlarýný meczedici kiþiliðiyle, gerek kendinden sonraki bir buçuk asra model olmasýyla ve gerekse bir baþlangýç noktasýný Ýmparatorluða taþýmasýyla Osmanlý tarihi içinde ‘eþik’teki adamdýr. “Orhan zamanýndan kalma bir duvar” mýsraýndaki ‘duvar’, hem inþa tarihinin yaptýðý çaðrýþýmlar itibariyle hem de cami avlusu ile dýþ arasýndaki sýnýrý sembolize etmesiyle ‘eþik’ mefhumunun farklý bir ifadesidir.

Þiirin ilk bölümünde baþlayýp diðer bölümlerinde berraklaþan farklý bir ‘eþik’ motifini tam olarak anlayabilmek için, Tanpýnar’ýn sanatýnda mühim yerleri olan "murakabe", "temâþa-rüya" ve "zaman" kavramlarýnýn mahiyetlerine ve birbirleriyle münasebetlerine dâir bazý hususlarý bilmek gerekir. Farklý mânâ ve fonksiyonlara sahip olmakla birlikte, birbirlerini tamamlayýcý yönleri de bulunan bu üç kavram, ‘eþik’le beraber Tanpýnar’ýn eserlerinin belirleyici ve bütünleyici unsurlarýndandýr. Tanpýnar’ýn þiir estetiðinde, varlýðýn özüne farklý bir yolculuk olarak da tarif edebileceðimiz ‘murakabe’nin(8) önemli bir yeri vardýr. Onun eserlerinde ‘murakabe’, ‘rüya’ya (temâþa) varmak için mutlak geçilmesi gereken bir koridor gibidir. Divan þairlerinden Naili’nin; “Mestâne nukuþ-i suver-i âleme baktýk/Her birini bir özge temâþâ ile geçtik.” beytinde ifadesini bulan kadîm kültürümüzün kâinata bakýþýyla; Tanpýnar’ýn mekân, varlýk ve nesneye bakýþý arasýnda bazý ortak noktalar vardýr. “Hilmi Yavuz, bu beyitte anahtar kavramlar olarak temâþa ve mestâne kelimelerini görür; ‘temâþa’ nesnenin mânâsýna (hakikate) nüfuz etmeyi, ‘mestâne’ ise, bu mânâya nüfuz etme hazzýný dile getirir. ‘Temâþa’ ve ‘seyretmek’ arasýndaki farký belirlemek konumuz açýsýndan önemlidir. Seyretmek; tabiat ve nesneyi yüzeyden tanýmaktýr. Temâþa ise, nesneyi görünüþteki fânîliðinden soyutlayarak hakikatine, özüne ulaþmayý ifade eder. Temâþa nesnesi, nesnenin bizzat kendisi deðil, iþaretleridir."(9) Tanpýnar’ýn þiirlerinde 'murakabe'nin getirdiði "temâþa" yani gittikçe derinleþen, kendi içinde bir nizama sahip, ýþýk, renk ve seslerden müteþekkil parýltýlý bir âlem; bu âlemle münasebette olmanýn getirdiði bir coþku hâli ve haz keyfiyeti (mestanelik) vardýr. Tanpýnar’ýn þiirindeki bu parýltýlý âlem ve buna imkân saðlayan süreç, bazen ‘rüya’ kavramýyla; bazen de mekân ve eþya ile içten kaynaþan, bizim münasebet hâlinde bulunduðumuz zamandan farklý ritme sahip bir ‘zaman’la (süre) ifade edilmiþtir. Ama þu bir gerçektir ki; Tanpýnar, nesnenin görünen yüzünün ötesine geçip, orada nesnenin iþaretlerinden ve onlarla münasebet kurduðunu tahayyül ettiði unsurlardan meydana gelen terkibi temâþadan büyük haz alýr.(10) ‘Murakabe’ koridorunun sonunda ulaþýlan ‘temâþa’ ve bu temâþanýn insan ruhunda meydana getirdiði tesirlerin bir ifadesi olan ‘mestane’ hâliyle; 'uyku'da(11) ortaya çýkan ‘rüya’ ve rüyanýn niteliðine göre insan ruhunda oluþan hâller (sevinç, mutluluk, huzur; üzüntü, keder) arasýnda mühim paralellikler vardýr. ‘Murakabe’ kelimesiyle mânâ münasebeti içindeki ‘dalma-dalýþ’ ile ‘uykuya dalma’; ‘temâþa’ kelimesinin mânâlarýndan olan ‘nesnenin hakiki mânâsýný görme’ ile ‘rüya görmek’ arasýndaki semantik münasebetler bu paralelliðin birer ifadesi olarak düþünülebilir. Burada þu hususu belirtmekte de fayda vardýr: Þiir anlayýþýný “En uyanýk gayret ve çalýþma ile dildeki rüya hâlini kurma"(12) þeklinde özetleyen Tanpýnar’ýn þiir telâkkisindeki rüyanýn, hakiki rüyanýn tuhaflýklarý ile bir alâkasý yoktur.(13) Onun ‘dildeki rüya’ dediði þey, þuuraltýnýn deðil; þuur, hafýza, sezgi ve bunlarla münasebeti bulunan çeþitli unsurlarýn ürünüdür.(14) Tanpýnar'ýn sanatýndaki ‘murakabe’ ve bunun neticesi ortaya çýkan ‘temâþa’nýn (rüyaya benzer hâl) nizamýný Bergson’un ‘gerçek zaman’ olarak tarif ettiði ‘süre’ belirler. Zaman aralýklarýnýn kalkmasý sebebiyle ‘süreklilik’ ve ‘bütünlük’ içinde bir akýþ olarak tarif edilen, kiþinin hâlet-i ruhiyesiyle sýký münasebeti bulunan ve ferdin kendini herhangi bir þeye tam veriþinde ortaya çýkan ‘gerçek zaman’ (süre); ‘sezgi’, ‘þuur’ ve ‘hafýza’yla irtibatlýdýr. Geçmiþle þimdinin bir bütünlük arz ettiði bu akýþ, akýlla deðil, ‘sezgi’ ile kavranýr. ‘Hafýza’nýn, maziyi kiþinin içinde bulunduðu zamandaki ‘þuur’ ve psikolojisi doðrultusunda hâlihazýra taþýmasýyla farklý farklý tarihlerde gerçekleþen hâdiseler arasýndaki zaman aralýklarý ortadan kalkar ve ‘geçmiþ ile þimdi’ ayný þuur ve psikolojinin þemsiyesi altýnda sezgiye açýlýr.(15)

Tanpýnar'ýn sanatýnda oldukça önemli olan bu kavramlar (murakabe, temâþa-rüya ve süre), Bursa’da Zaman þiirinde ‘eþik’ motifinin farklý tarzlarda ortaya çýkmasýna zemin hazýrlar. Bursa’da ‘Orhan zamanýndan kalma bir duvar’ýn sýnýrlarýný belirlediði ‘avlu’daki ‘eski cami’, ‘küçük þadýrvan’ ve ‘ihtiyar çýnar’ (Çýnar Osmanlý’nýn sembolü kabul edilir); þairin hafýzasýndaki ‘Bursa’ ve ‘Orhan Gazi’ isimlerinin yaptýðý geniþ tarihî çaðrýþýmlarla birleþince zihnî bir odaklanmaya (murakabeye) zemin hazýrlar. Bu murakabeye þair belirli nesnelerden hareketle ulaþmýþtýr. Yani mekândaki nesneleri zihnî bir eleme iþlemine tâbi tutan þair, onlardan sadece üzerinde durduðu mana ve muhtevaya uygun düþenleri seçip almýþtýr. Bu eleme faaliyeti þiirde ‘ihtiyar çýnarýn sakin bir günü dört yana elemesi’ motifiyle anlatýlýr. Bu mýsra ayný zamanda ‘murakabe’ ile ‘temâþa’ arasýndaki geçiþ noktasýný -eþik- ifade eder. Çünkü; “Bir rüyâdan arta kalmanýn hüznü/Ýçinde gülüyor bana derinden./Yüzlerce çeþmenin serinliðinden/Ovanýn yeþili göðün mavisi/Ve mîmarîlerin en ilâhisi.” mýsralarýndan anladýðýmýz kadarýyla þair, bedenen her ne kadar cami avlusunda olsa da, ruhen bir rüyadan arta kalmanýn hüznü içinde kendisine gülen ihtiyar çýnarýn tedaileriyle, Bursa’daki Osmanlý yâdigârý yüzlerce çeþmenin çaðrýþýmlarýyla, ovanýn yeþili-göðün mavisiyle ve mîmarîlerin en ‘ilâhi’siyle haþir neþirdir; yani ruh ve beden farklý farklý zaman ve mekânlardadýr. Bu da þairin ‘ben’i açýsýndan düþünüldüðünde farklý bir ‘eþik’ sembolünün ifadesidir. ‘Bir rüyadan arta kalmanýn hüznü içinde olan ihtiyar çýnar’ sembolüyle, Osman Gazi’nin Edebalý’nýn tekkesinde misafirken gördüðü bütün bir Osmanlý tarihini þerh eden rüyaya ve bu rüyadaki çýnarýn hâlihazýrdaki durumuna gönderme yapýlmaktadýr. Þiirde, Osmanlý’nýn kuruluþ yýllarýnda görülen ve bir millete önemli ufuklar iþaret eden rüyanýn mühim bir parçasý olan çýnarýn hâlihazýrdaki hüznünün tasvirinden hemen sonra çeþmelerden bahsedilmesinin önemli bir sebebi vardýr: Çünkü Tanpýnar ‘çeþmeler’ ile ‘cihan devleti olma rüyasý’ arasýnda münasebet kurar ve Bursa’daki çeþmelerin ‘rüya ile hareketin el ele yürüdüðü’ çaðlarýn hikâyesini terennüm ettiðini(16) düþünür. Bu rüya ile hareketin el ele yürüdüðü çaðlar da baþlangýç ve bitiþleri itibariyle diðer çaðlar arasýndaki ‘eþiði’ sembolize etmektedir.

Þiirin baþ tarafýnda sayýlan farklý çaðrýþýmlara sahip isim, mekân ve nesneler; þairin þahsî bilgi ve tecrübeleri ýþýðýnda zihninde bir kompozisyon meydana getirince, birbirinden kopuk gibi duran zaman parçacýklarý âdeta bütünleþmiþ(17) ve “Sanki tek bir anda gün, saat, mevsim/Yaþýyor sihrini geçmiþ zamanýn” mýsralarýnda da ifade edildiði gibi mazi ile ân þairin psikolojisi doðrultusunda yeni bir þekle bürünmeye baþlamýþtýr. Bu þekillenmenin baþladýðý ‘eþik’ten itibaren ‘süre’yle ‘temâþa’nýn (rüyaya benzer hâl) ortak kaideleri iþlemeye, çýnar ile rüya arasýndaki münasebette olduðu gibi nesne kendi olarak deðil, iþaretleriyle mânâ kazanmaya baþlamýþtýr. Bursa’da tarihî hususiyeti haiz çeþitli nesne, mekân ve þahsiyetlerin dâhil edildiði ve þiirin sondan ikinci bölüme kadar kesintisiz olarak devam eden bu temâþa þöleninde (rüyaya benzer hâl), þairin ‘ben’i rüyalarda olduðu gibi ‘eþik’tedir. Çünkü nesne, mekân ve þahýslarý ait olduklarý hakiki kompozisyondan kopartarak temâþanýn hüküm sürdüðü terkibe dâhil eden bizzat þairin gözlem ve dikkatidir. Þahýs, mekân ve nesneler ancak temâþanýn iklimine dâhil edildikten sonra þairin sezgi ve psikolojisi doðrultusunda renklere boyanmaktadýr. Buradaki ‘eþik’ sembolü ‘rüya görmekte olan kiþi’ motifiyle izah edilebilir. Rüya gören kiþinin vücudu yaþadýðýmýz âlemin þartlarýna tâbiyken; ruhu, nizamý daha farklý bir âlemde seyahat etmektedir. Dolayýsýyla kiþi rüyada, bilinen âlemle mahiyeti çok daha farklý bir âlem arasýndaki ‘eþik’tedir.
“Bursa’da Zaman” þiirinde ‘temâþa’nýn (rüya) içinde kendini gösteren baþka bir ‘eþik’ motifinden de söz edilebilir. Temâþanýn içindeki bu ‘eþik’ ise, ‘rüyasýnda rüya gördüðünü bilen kiþi’ motifiyle izah edilebilir. Olup bitenlere bütün benliðiyle katýlamamak, hâdiseleri bir tiyatro sahnesini seyreder gibi seyretmek, yaþananlardan belirli bir üzüntü duymak veya haz almakla birlikte bunlarýn fazla tesirinde kalmamak, rüyasýnda rüya gördüðünü bilen kiþilerin ortak özelliðidir. Bu durum, tarihi yorumlayýþta Yahya Kemal’in tesirinde kaldýðý iddia edilen Tanpýnar’ýn aslýnda ondan farklý bir anlayýþa da sahip olduðunu göstermektedir. “Bursa’da Zaman”a ve onunla bazý benzerlikler arz eden “Süleymaniye’de Bayram Sabahý”na bu açýdan bakýldýðýnda iki þair arasýnda bu durumun ortaya çýkardýðý farklýlýklar kendini hemen hissettirir. “Bursa’da Zaman” þiirinin aþaðýdaki bölümleri “rüyasýnda rüya gördüðünü bilen” kiþi motifinin ýþýðýnda da okunabilir:

“Bir zafer müjdesi burda her isim:
Sanki tek bir anda gün, saat, mevsim
Yaþýyor sihrini geçmiþ zamanýn
Hâlâ bu taþlarda gülen rüyanýn.
Güvercin bakýþlý sessizlik bile
Çýnlýyor bir sonsuz devam vehmiyle.
Gümüþlü bir fecrin zafer aynasý,
Muradiye, sabrýn acý meyvasý,
Ömrünün timsali beyaz Nilüfer,
Türbeler, camiler, eski bahçeler,
Þanlý hikâyesi binlerce erin
Sesi nabzým olmuþ hengâmelerin
Nakleder yâdýný gelen geçene.

Bu hayâlde uyur Bursa her gece,
Her þafak onunla uyanýr, güler
Gümüþ aydýnlýkta serviler, güller
Serin hülyasýyla çeþmelerinin.
Baþýndayým sanki bir mucizenin,
Su sesi ve kanat þakýrtýsýndan
Billûr bir âvize Bursa’da zaman.”

Þiirin yukarýdaki bölümünden anlaþýldýðý kadarýyla, ‘temâþa’ nizamýna sahip bir Bursa tablosunu uzun uzun seyreden Tanpýnar, “Baþýndayým sanki bir mucizenin” diyerek rüyadayken rüya gördüðünü bilen bir kiþi gibi kendini bu tablonun ‘eþiðinde’ tutar. Yahya Kemal ise, “Süleymaniye’de Bayram Sabahý”nda, Tanpýnar’dan farklý olarak ‘eþik’te kalmaz, caminin içine girer, Osmanlý’nýn harcýnda kaný ve alýn teri olan binlerce þehit, gazi ve erin ruhuyla haþir neþir olur. Yahya Kemal, þiirinde, Tanpýnar’ýn -yanlýþ bir kullanýmla- “mucize” olarak nitelediði harikulade manzarayý seyretmekle kalmaz, “Senelerden beri rüyada görüp özlediði cedlerin maðfiret iklimine girer” ve onun âdeta bir parçasý olur:

“Ulu mâbed! Seni ancak bu sabah anlýyorum;
Ben de bir vârisin olmakla bugün maðrûrum;
Bir zaman hendeseden âbide zannettimdi;
Kubben altýnda bu cumhûra bakarken þimdi,
Senelerden beri rü'yâda görüp özlediðim
Cedlerin maðfiret iklimine girmiþ gibiyim.
Dili bir, gönlü bir, imâný bir insan yýðýný
Görüyor varlýðýnýn bir yere toplandýðýný;
Büyük Allâh’ý anarken bir aðýzdan herkes
Nice bin dalgalý Tekbir oluyor tek bir ses;
Yükselen bir nakarâtýn büyüyen velvelesi,
Nice tuðlarla karýþmýþ nice bin at yelesi!”

“Süleymaniye’de Bayram Sabahý”nýn son bölümünde yer alan “Ulu mâbedde karýþtým vatanýn birliðine” mýsraýndaki ‘karýþtým’ sözü ile “Bursa’da Zaman”ýn “Baþýndayým sanki bir mucizenin,” mýsraýndaki ‘baþýndayým’ ifadesi Yahya Kemal’le Tanpýnar arasýndaki maziye bakýþtaki anlayýþ/hissediþ/ait oluþ farkýný net þekilde ortaya koyar. Tanpýnar, Osmanlý tarihini ve ecdadý deðerlendirirken ‘ben’-‘o, onlar’ arasýndaki ‘eþik’te kalýrken, Yahya Kemal âdeta ‘ben’in dar hendesesinden sýyrýlarak ‘biz’in engin okyanusuna yelken açar. 1901 yýlýnda doðan ve þahsiyeti Osmanlý’nýn son dönemiyle Cumhuriyetin ilk yýllarý arasýndaki ‘eþik’te þekillenen Tanpýnar, ‘Osmanlý çýnarý’nýn nüvesi hükmündeki bir mekân ve tarihi yoruma tâbi tutarken, mizacýnýn veya aldýðý eðitimin doðurduðu bazý sebepler dolayýsýyla ecdatla bütünleþmede ‘ben’-‘o, onlar’ ‘eþiðinde’ kalýrken; bir dönem ‘Mehlika Sultan’ âþýðý olarak Garb’a açýlan fakat orada özünü keþfederek duyguda ‘eve dönen’ Yahya Kemal ise, tarihi anlattýðý þiirlerde zaman, mekân ve þartlardan kaynaklanan bütün ‘eþik’leri aþarak ecdatla ‘biz’ ikliminde kaynaþýr. Yahya Kemal’in tarihî þiirlerinde ecdatla kaynaþmanýn getirdiði bu ‘biz’ duygusu, “Mohaç Türküsü” ve “Akýncý” þiirlerinden alýnan aþaðýdaki mýsralarda da görüldüðü gibi oldukça kuvvetlidir: “Bin atlý, akýnlarda çocuklar gibi þendik;/Bin atlý o gün dev gibi bir orduyu yendik!/Ak tolgalý beylerbeyi haykýrdý: Ýlerle!/Bir yaz günü geçtik Tuna'dan kaafilelerle.../Þimþek gibi bir semte atýldýk yedi koldan/Þimþek gibi Türk atlarýnýn geçtiði yoldan/Bir gün doludizgin boþanan atlarýmýzla/Yerden yedi kat arþa kanatlandýk o hýzla... /Cennet’te bugün gülleri açmýþ görürüz de /Hâlâ o kýzýl hâtýra titrer gözümüzde!” (Akýncý)

“Bizdik o hücumun bütün aþkýyla kanatlý/Bizdik o sabâh ilk atýlan safta yüz atlý/Uçtuk Mohaç ufkunda görünmek hevesiyle/Canlandý o meþhûr ova at kiþnemesiyle!/Fethin daha bir ülkeyi parlattýðý gündü/Biz uðruna can verdiðimiz yerde göründü/Dünyâya vedâ ettik, atýldýk dolu dizgin/En son koþumuzdur bu! Asýrlarca bilinsin!/Bir bir açýlýrken göðe, son def'a yarýþtýk/Allâh'a giden yolda meleklerle karýþtýk.” (Mohaç Türküsü’nden)
“Ýsterdim bu eski yerde seninle/Baþbaþa uyumak son uykumuzu” mýsralarýndan anlaþýldýðý kadarýyla “Bursa’da Zaman” þiirinde de vuslat arzusunun doðurduðu, Bursa’da medfûn ecdatla kaynaþmaya zemin hazýrlayabilecek bir ‘biz olmaya davet’ motifi vardýr. Ancak burada da ‘biz’ kaynaþmasýnýn önüne ‘ölüm’ eþiði çýkarýlmýþtýr.

Estet (sanat eserlerinde güzelliði en yüce deðer sayan kiþi) bir þair olan Tanpýnar’ýn “Bursa’da Zaman” þiirindeki bazý dinî unsurlara bakýþýný (cami, türbe) net olarak anlayabilmek; eþya, nesne ve kâinata bakýþta onunla mutasavvýf þairler arasýndaki önemli bir ‘eþiði’ görmemize de imkân saðlayacaktýr: “Mutasavvýf þairler, doðrudan doðruya Mutlak Hakikat’in, ilâhî aþkýn, varlýðýn bütününün insicamýndan doðan hüsn-i mücerredin, lâtif mânânýn þiirini söylerlerken; estet þairler, sözle, çizgiyle, taþla veya baþka bir maddeyle inþa edilmiþ estetik yapýlarýn, somutun, somut güzelliðin þiirini söylemiþlerdir. Bu; bir mânâda ‘din’e karþý ‘estetizm’in veya daha genel mânâda ‘sanata taparlýðýn’ öne çýkarýlmasý giriþimidir. Tanpýnar gibi estet þairler Osmanlý’dan günümüze kalan muhteþem sanat eserlerinin yalnýzca estetik deðerini, somut güzelliklerini öne çýkarýrlar. “Bursa’da Zaman” þiirinde bunu görmek mümkündür. Bu þiirde cami ve benzeri diðer yapýlar, büyük dinî heyecanlarýn yaþandýðý, mânevî tekâmüllerin gerçekleþtiði dinî mâbetler olarak deðil, mânevî ve dinî boyutundan tecrit edilmiþ ‘sanat mâbedi’ olarak algýlanmýþtýr." Þiirin son bölümünde ‘ölüm’ü, “ilâh uykusu” gibi pagan unsurlar ihtiva eden bir tamlamayla teþbih münasebetine sokan ‘týlsýmlý ebediyet’ de, ilâhi dinlerin müjdelediði ebediyeti telmih gâyesiyle deðil, sanatýn estetik dünyasýný ifade için kullanýlmýþtýr. Meseleyi Bediüzzaman Hazretleri’nin penceresinden deðerlendirecek olursak, “Bursa’da Zaman” þiirinde esere yüklenen mâna “hakiki mânâ”yý, estetik kaygýlar da “hakiki gâye”yi perdelemiþ gibidir. Bu husus, eþya ve nesneleri yorumlama, onlarýn mahiyet ve kaynaklarýný gösterme bakýmýndan Tanpýnar’la mutasavvýf þairler arasýndaki önemli bir eþiðe karþýlýk gelmektedir.

Baþka bir "eþik" hususiyeti de "Bursa'da Zaman" þiirinin yapýsýnda görülmektedir. Þiir ilk olarak “Bursa’da Hülya Saatleri” ismiyle yayýmlanmýþtýr.(19) “Bursa’da Hülya Saatleri”ndeki ‘saat’ de, “Bursa’da Zaman”daki ‘zaman’ kelimesi gibi zamana vurgu yapmakla birlikte ‘zaman’ kelimesinin kuþatýcýlýðý karþýsýnda daha zayýf kalmaktadýr. “Bursa’da Zaman”ý Bursa’daki Osmanlý tarihini anlatan bir þiir olarak kabul edersek, ‘saat’i de ancak fertle alâkalý bir ‘zaman dilimi’ için kullanabiliriz. Þiirin ilk baþlýðýndaki ‘hülya’ kelimesi de kiþiye dâir hayalî bir macerayý akla getirmesiyle bu hususu kuvvetlendirmektedir. Nitekim bu gözle incelendiðinde þiirin ‘ferdî bir þiir’le ‘cemiyete dâir bir þiir’ olma arasýndaki ‘eþik’te gidip geldiði görülmektedir. “Bursa’da Hülya Saatleri”ndeki “Senden böyle uzak kalmanýn hüznü” ve “Sanki bir hatýra serinliðinden” mýsralarýnýn; “Bursa’da Zaman”da “Bir rüyâdan arta kalmanýn hüznü” ve “Yüzlerce çeþmenin serinliðinden” þeklinde deðiþtirilmesiyle geri çekilen bu þahsî macera,(20) ilerleyen bölümlerde “Yeþil türbesini gezdik dün akþam/Duyduk bir musikî gibi zamandan/Çinilere sinmiþ Kur’ân sesini/Fetih günlerinin saf neþesini/Aydýnlanmýþ buldum tebessümünle/Ýsterdim bu eski yerde seninle/Baþbaþa uyumak son uykumuzu” þeklinde tekrar ortaya çýkmýþtýr. Ýki ayrý nüshadaki farklýlýklardan hareketle “Bursa’da Zaman”ýn ferdî tarihle cemiyet tarihi arasýndaki ‘eþik’te gidip geldiði söylenebilir.

Tanpýnar, “Bursa’da Zaman” þiirinde Osmanlý tarihine, ‘eþik’ özelliði taþýdýðýný düþündüðü bir mekân ve zamanýn penceresinden bakmýþ; bu mekân ve zamaný anlatýrken de yine kendi düþünce dünyasýnda ‘eþik’ hususiyetini hâiz isim, nesne ve kavramlara baþvurmuþtur. Bu husus, þiirin gerek muhtevasýnda, gerekse yapýsýnda birbirinden farklý iç içe helezonik ‘eþik’lerin ortaya çýkmasýna zemin hazýrlamýþtýr.

Tanpýnar’ýn eserleri incelendiðinde onun genellikle fert ile cemiyet, Osmanlý ile modern Türkiye, Þark ile Garp, yeni ile eski, ölüm arzusu ile hayat, tarih ile ân, madde ile mânâ, rüya ile hakikat arasýndaki ‘eþik’te sýkýþýp kaldýðý ve bu unsurlar arasýnda bir tercih yapamamanýn getirdiði trajediyi oldukça derinden yaþadýðý görülür. “Bursa’da Zaman” þiiri birbirine tezat olan bu hususlarý uyumlu birlikteliðe dönüþtürme gayretinin bir ürünü olarak deðerlendirilebilir. Eserlerinde kendini tereddüt, rüya, sis, ikili ruh hâli, bitmemiþlik, arta kalmak ve tezat þeklinde gösteren bu trajik durum, yazýnýn baþýndaki rivayetten de anlaþýldýðý gibi Tanpýnar’ýn þahsî hayatýnda da kendini bir þekilde göstermektedir. “Bursa’da Zaman” þiirindeki ‘eþik’ motifinin bazýlarýnýn (özellikle “ben” “biz” ve cami avlusunda durma meseleleri), þiirin 1941’de yayýmlandýðý düþünüldüðünde, dönemin þartlarýyla izahý söz konusu olsa da, bu izah elbette sýð ve eksik kalacaktýr. Ancak þairin Sultanahmet Camii’nin penceresinden yaþlý gözlerle içeriyi seyrederken yaþadýðý baþkasý tarafýndan görülme endiþesinin önemli sebepleri olmalýdýr. Tanpýnar herhangi bir akademik kademelerden geçmeden (elbette Tanpýnar yaptýðý çalýþmalarla bu unvana lâyýktýr) 15 Kasým 1939'da Tanzimat Fermaný'nýn yüzüncü yýlý dolayýsýyla Ýstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatý Bölümü'nde açýlan kürsüye Yeni Türk Edebiyatý profesörü olarak atanýr. Bu endiþenin sebeplerinden biri de acaba “Burada görülürsem unvanýmý elimden alýrlar” korkusu olabilir mi?

Batýlýlaþma süreciyle baþlayan ve 1900’lü yýllarýn ilk yarýsýnda oldukça artan Türk aydýnýnýn Tanpýnar misâlinde yaþadýðý ‘eþik’te kalma hâli, sonraki yýllarda genellikle ‘eþik’ten de uzaklaþma þeklinde kendini göstermiþtir. Sevindirici olan þu ki, son yýllarda kafasý ve gönlü milletinin millî ve manevî deðerleriyle donanmýþ ‘altýn bir nesil’, bir zamanlar ecdadýn üstlendiði misyona benzer þekilde medeniyet ve kýtalar arasýndaki ‘eþik’leri hýzla aþmakta ve “Süleymaniye’de Bayram Sabahý” þiirinde zikredilen mekânlardan daha geniþ bir coðrafyada ecdadýn gâye-i hayaline uygun iþler yapabilmenin gayretini sergilemektedir. Bu gayretlerin neticesi olarak son birkaç asýrdýr eþikte kalan, eþikten de uzaklaþan, camiye penceresinden bakan aydýnýmýzýn camiye girip mihrabýna yöneleceði ümidini taþýyoruz.

Dipnotlar:

1. Ýnci, Handan. "Eþikte Bir Yazar", Eþik Cini, Mayýs-Haziran 2006.

2. Durak, Mustafa. Ahmet Hamdi Tanpýnar’ýn ‘Bursa’da Zaman Þiirinde Anlam Boyutu

3. Tanpýnar, A. Hamdi. Beþ Þehir, Dergâh yay., s. 107, Ýst., 2001.

4. Durak, Mustafa. Ahmet Hamdi Tanpýnar’ýn ‘Bursa’da Zaman Þiirinde Anlam Boyutu

5. Tanpýnar, A. Hamdi. Beþ Þehir, s. 113.

6. Tanpýnar, A. Hamdi. Beþ Þehir, s. 113.

7. Tanpýnar, A. Hamdi. Beþ Þehir, s. 114.

8. ‘Murakabe’ bu yazýda çeþitli unsurlar vasýtasýyla nesne-eþyadaki odaklanma ve derinleþmeyi ifade için kullanýlmýþtýr. Meseleyi üç boyutlu resimlerdeki gibi düþünürsek, murakabe, çeþitli unsurlar arasýndaki münasebetin fark edilmesinden görüntünün ortaya çýkýþýna kadarki süreci ifade eder. Temâþa ise bu noktadan itibaren baþlar.

9. Çalýþýr, Deniz; Ögel, Semra. Osmanlý Resminde Mimesis: Þeker Ahmed Paþa’nýn Resimleri Baðlamýnda Bir Deðerlendirme, ÝTÜ Dergisi/b Sosyal Bilimler, Cilt:2, Sayý:1, 69-79, Aralýk 2005. bknz: Yavuz, Hilmi. Osmanlýlýk, Kültür, Kimlik, Boyut Kitaplarý, Ýstanbul. 1998.
10. Daha geniþ bilgi için bknz: Dönmez, Ali Osman. “Tanpýnar’ýn Þiir Estetiði ve Bursa Algýsý Iþýðýnda Bursa’da Zaman Þiirini Okuma Denemesi”, Edebiyatýn Penceresinden Bursa, s. 17-44, Osmangazi Belediyesi Yay., Ýst., 2007.

11. Rüya elbette uykuda ortaya çýkar, burada ‘uyku’ kelimesi ‘murakabeyi’ daha da belirgin hâle getirmek gâyesiyle kullanýlmýþtýr.

12. Tanpýnar, A. Hamdi. “Antalyalý Genç Kýza Mektup”, Tanpýnar’ýn Mektuplarý, (Haz. Zeynep Kerman), Dergâh yay., Ýst. 1992.

13. Tanpýnar, A. Hamdi. A. Hamdi. Antalyalý Genç Kýza Mektup, age.

14. Dönmez, Ali Osman. “Tanpýnar’ýn Þiir Estetiði ve Bursa Algýsý Iþýðýnda Bursa’da Zaman Þiirini Okuma Denemesi”, Edebiyatýn Penceresinden Bursa, s. 17-44, Osmangazi Belediyesi Yay., Ýst., 2007.

15. Daha geniþ bilgi için bknz: Dönmez, Ali Osman. “Tanpýnar’ýn Þiir Estetiði ve Bursa Algýsý Iþýðýnda Bursa’da Zaman Þiirini Okuma Denemesi”, Edebiyatýn Penceresinden Bursa, s. 17-44, Osmangazi Belediyesi Yay., Ýst., 2007.
16. Tanpýnar, A. Hamdi. Beþ Þehir, s. 111.

17. Dönmez, Ali Osman. “Tanpýnar’ýn Þiir Estetiði ve Bursa Algýsý Iþýðýnda Bursa’da Zaman Þiirini Okuma Denemesi”, Edebiyatýn Penceresinden Bursa, s. 17-44, Osmangazi Belediyesi Yay., Ýst., 2007.

18. Sönmez, Murat. “Risale-i Nur'da Roman ve Þiir Düþüncesi”, Köprü Dergisi, 55. sayý, Yaz 96.
19. Tanpýnar, A. Hamdi.Bütün Þiirleri, (Haz: Ýnci Enginün) Dergâh yay., Notlar ve Farklar, s. 165, Ýst. 1994. bknz:Tasvir-i Efkâr, nr.4645, 8 Mart 1941.

20. Dönmez, Ali Osman. “Tanpýnar’ýn Þiir Estetiði ve Bursa Algýsý Iþýðýnda Bursa’da Zaman Þiirini Okuma Denemesi”, Edebiyatýn Penceresinden Bursa, s. 17-44, Osmangazi Belediyesi Yay., Ýst., 2007.

arkadaþlar ben iç ahenk unsurlarýný arýyorum edebiyatçýmýz öde verdi ve ben bulamýyorum ne olur buradakilerin hepsi dýþ ahenk unsurlarý bana iç ahenk unsurlarý konusunda yardým edermisiniz lütfen

Alýntý:

Misafir adlý kullanýcýdan alýntý (Mesaj 1529694) arkadaþlar ben iç ahenk unsurlarýný arýyorum edebiyatçýmýz öde verdi ve ben bulamýyorum ne olur buradakilerin hepsi dýþ ahenk unsurlarý bana iç ahenk unsurlarý konusunda yardým edermisiniz lütfen

AHENK UNSURLARI
1.Þiirde þekil ve muhtevanýn ideal uyumudur.
2.Dizeleri oluþturan kelimelerdekihttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiiri oluþturan dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
3.Þiirle düz yazýyý birbirinden en önemli özellik ahenktir.
4.Ahenk unsurlarý armoni ve ritm olmak üzere iki baþlýk altýnda ele alýnýr.

ARMONÝ
1.Ard arda gelen dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
2. Bu uyumhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif birbirine yakýn ünlü ve ünsüz seslerin tekrar edilmesiyle saðlanýr.
Aliterasyon: ünsüz seslerin ard arda tekrar edilmesiyle elde edilir.

Bir büyük boþlukta bozuldu büyü
Canýmdan canýna nice can aksýn ey can


Asonans: ünlü seslerin ard arda tekrar edilmesiyle elde edilen armonidir.

Ayaðýn sakýnarak basma aman sultaným
Dökülen mey kýrýlan þiþe-i rindân olsun

RÝTM
1.Þiirde uyak ve ölçünün ustalýklý kullanýlmasýyla elde edilen ahenktir.

Târik-i gülzâr-ý âlem / mâlik-i mülk-i âdem
Münkirine mahz-ý mâtem / müminine sûrsun
Itrî

Ne sabahý göreyim ne sabah görüneyim
Gündüzler size kasýn verin karanlýklarý
Islak bir yorgan gibi sýmsýký bürüneyim
Örtünhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif üstüme örtün serin karanlýklarý
Necip Fazýl Kýsakürek

Yukarýdaki birinci þiirde ritim hem iç uyakla hem de aruz ölçüsüylehttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif ikinci þiirde ise ritim hem uyakla hem de hece ölçüsüyle saðlanmýþtýr.

Not: Armoni ve ritimle birliktehttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiirde asýl ahenkhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þairin kattýðý canlýlýk ve ruhla saðlanýr

fýrtýnayý andýran orkestra sesleri
bir ürperiþ getirir senin sinirlerine
ýstrap çekenlerin acýklý nefesleri
bizde geçer en hazin bir musiki yerine!.............bu þiirdeki ahenk unsurlarýný bulmamda yardýmcý olur musunuz?

þiirde ahenk nedir?

ya kardeþ...þiirde ahenk unsurlarý (ölçü ve kafiye) lazým.....

hece ölçüsünün tanýmý ve hece ölçüsüne 2 örnek lütfen!!!

HECE ÖLÇÜSÜ: Þiiri oluþturan dizelerdeki hece sayýlarýnýn aþit olmaý kuralýna dayanan ölçüdür. Hece ölçüsünde dizeler iki yada daha çok parçaya bölünür.Dizelerin bu bölüm yerlerine durak denir. Duraklar sözcükleri bölmez.

Hani aklima simdi gelenlerden:

Gök-te u-çan kus-la-ra (7 Hece)
ar-ka-das o-la-ma-dim (7 Hece)
Kus yap-ti yu-va-si-ni (7 Hece)
Kus ka-dar o-la-ma-dim (7 Hece)
---------***---------
E-le-dim e-le-dim öl-lük e-le-dim (11 Hece)
ay-na-li be-sik-te be-bek be-le-dim (11 Hece)
Bü-yüt-tüm bes-le-dim as-ker ey-le-dim (11 Hece)
git-ti de gel-me-di bu-na ne ça-re (11 Hece)

Ahenk nedir? Ahenk unsurlarý nelerdir?

1 . Uyum:
"Sesi alaylý bir ahenkle kadýnýn kulaklarýna çarptý."- M. C. Kuntay.

2 . mecaz Anlaþma, uyuþma (II):
"Biz bu iþin içine girmeyelim. Ahengi bozarýz."- H. Taner.

3 . eskimiþ Çalgýlý eðlence:
"Bütün komþular o gece gürültüden, ahenkten uyuyamamýþlar."- Y. K. Karaosmanoðlu.

AHENK UNSURLARI
1.Þiirde þekil ve muhtevanýn ideal uyumudur.
2.Dizeleri oluþturan kelimelerdekihttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiiri oluþturan dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
3.Þiirle düz yazýyý birbirinden en önemli özellik ahenktir.
4.Ahenk unsurlarý armoni ve ritm olmak üzere iki baþlýk altýnda ele alýnýr.

ARMONÝ
1.Ard arda gelen dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
2. Bu uyumhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif birbirine yakýn ünlü ve ünsüz seslerin tekrar edilmesiyle saðlanýr.
Aliterasyon: ünsüz seslerin ard arda tekrar edilmesiyle elde edilir.

Bir büyük boþlukta bozuldu büyü
Canýmdan canýna nice can aksýn ey can


Asonans: ünlü seslerin ard arda tekrar edilmesiyle elde edilen armonidir.

Ayaðýn sakýnarak basma aman sultaným
Dökülen mey kýrýlan þiþe-i rindân olsun

RÝTM
1.Þiirde uyak ve ölçünün ustalýklý kullanýlmasýyla elde edilen ahenktir.

Târik-i gülzâr-ý âlem / mâlik-i mülk-i âdem
Münkirine mahz-ý mâtem / müminine sûrsun
Itrî

Ne sabahý göreyim ne sabah görüneyim
Gündüzler size kasýn verin karanlýklarý
Islak bir yorgan gibi sýmsýký bürüneyim
Örtünhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif üstüme örtün serin karanlýklarý
Necip Fazýl Kýsakürek

Yukarýdaki birinci þiirde ritim hem iç uyakla hem de aruz ölçüsüylehttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif ikinci þiirde ise ritim hem uyakla hem de hece ölçüsüyle saðlanmýþtýr.

Not: Armoni ve ritimle birliktehttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiirde asýl ahenkhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þairin kattýðý canlýlýk ve ruhla saðlanýr

þiirde ahenk özellikleri nelerdir

ahenk unsurlarý
 

ahenk unsurlarý nelerdir?

1 . Uyum:
"Sesi alaylý bir ahenkle kadýnýn kulaklarýna çarptý."- M. C. Kuntay.

2 . mecaz Anlaþma, uyuþma (II):
"Biz bu iþin içine girmeyelim. Ahengi bozarýz."- H. Taner.

3 . eskimiþ Çalgýlý eðlence:
"Bütün komþular o gece gürültüden, ahenkten uyuyamamýþlar."- Y. K. Karaosmanoðlu.

AHENK UNSURLARI
1.Þiirde þekil ve muhtevanýn ideal uyumudur.
2.Dizeleri oluþturan kelimelerdekihttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiiri oluþturan dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
3.Þiirle düz yazýyý birbirinden en önemli özellik ahenktir.
4.Ahenk unsurlarý armoni ve ritm olmak üzere iki baþlýk altýnda ele alýnýr.

ARMONÝ
1.Ard arda gelen dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
2. Bu uyumhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif birbirine yakýn ünlü ve ünsüz seslerin tekrar edilmesiyle saðlanýr.
Aliterasyon: ünsüz seslerin ard arda tekrar edilmesiyle elde edilir.

Bir büyük boþlukta bozuldu büyü
Canýmdan canýna nice can aksýn ey can


Asonans: ünlü seslerin ard arda tekrar edilmesiyle elde edilen armonidir.

Ayaðýn sakýnarak basma aman sultaným
Dökülen mey kýrýlan þiþe-i rindân olsun

RÝTM
1.Þiirde uyak ve ölçünün ustalýklý kullanýlmasýyla elde edilen ahenktir.

Târik-i gülzâr-ý âlem / mâlik-i mülk-i âdem
Münkirine mahz-ý mâtem / müminine sûrsun
Itrî

Ne sabahý göreyim ne sabah görüneyim
Gündüzler size kasýn verin karanlýklarý
Islak bir yorgan gibi sýmsýký bürüneyim
Örtünhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif üstüme örtün serin karanlýklarý
Necip Fazýl Kýsakürek

Yukarýdaki birinci þiirde ritim hem iç uyakla hem de aruz ölçüsüylehttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif ikinci þiirde ise ritim hem uyakla hem de hece ölçüsüyle saðlanmýþtýr.

Not: Armoni ve ritimle birliktehttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiirde asýl ahenkhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þairin kattýðý canlýlýk ve ruhla saðlanýr

Ahenk nedir taným olarak alabilir miyim?Unsurlarý için de teþekkürler.

AHENK UNSURLARI
1.Þiirde þekil ve muhtevanýn ideal uyumudur.
2.Dizeleri oluþturan kelimelerdekihttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiiri oluþturan dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
3.Þiirle düz yazýyý birbirinden en önemli özellik ahenktir.
4.Ahenk unsurlarý armoni ve ritm olmak üzere iki baþlýk altýnda ele alýnýr.



Ahenk Nedir?
1. Uyum,
2. Uyuþma, Eðlence

Temel ses ile bir arada týnladýðýnda uyum saðlayabilen, armonik ya da inarmonik olabilen ses ve bu sesin temel ses ile beraber týnlamasý.

<b>Ahenk; uyum demektir. Þiirde ahenk ise, birbiriyle uyumlu seslerin, belli bir ritimle bir arada bulunmasýyla saðlanýr. Þiirde ahengi saðlayan ses ve ritim unsurlarý þunlardýr:
- Kafiye (uyak), redif,
- Aliterasyon, Asonans,
- Ölçü.

Kafiye: Kafiye, en az iki mýsra sonunda, anlamlarý ve görevleri ayrý, yazýlýþlarý ayný seslerin benzerliðidir.

Örnek:
Ne olur dur, yaðma kar
Sýlada bekleyenim var

</b> <b>
Kafiye Çeþitleri: Þiirlerde en çok kullanýlan üç çeþit kafiye vardýr. Bunlar; yarým, tam ve zengin kafiyedir. Bunlarýn dýþýnda; tunç ve cinaslý kafiye de vardýr.

- Yarým Kafiye: Mýsra sonunda tek sesin benzeþmesiyle oluþur.

Örnek:
Dinle þu yüreðim ne söyler,
Hep seni sevdim, ey yar!

- Tam Kafiye: Mýsra sonunda iki sesin benzeþmesiyle oluþur.

Örnek:
Bu rüzgâr her vakit böyle esmeyecek,
Gökte bulut, suda yelken, dalda çiçek.

- Zengin Kafiye: Mýsra sonunda üç veya daha fazla sesin benzeþmesiyle oluþur.

Örnek:
Bastýðýn yerleri “toprak!” diyerek geçme, taný:
Düþün altýndaki binlerce kefensiz yataný.

- Tunç uyak: Kafiyeli olan sözcüklerden biri diðerinin içerisinde aynen tekrar
ediliyorsa buna tunç kafiye denir. Tunç kafiye, zengin kafiyenin bir çeþididir ve bize
Fransýz edebiyatýndan geçmiþltir.

Örnek:
Gel ey mahbube Çin’den
O þirin köþk içinden

- Cinaslý uyak: Dize sonlarýnda yazýlýþlarý ve söyleniþleri ayný, anlamlarý
ayrý (farklý) olan sözcüklerl yapýlan kafiyeye cinaslý kafiye denir. Cinaslý kafiye, özellikle cinaslý mânilerde kullanýlýr.

Örnek:
Asmaya
Niçin kondun a bülbül
Kapýmdaki asmaya
Ben yârimden ayrýlmam
Götürseler asmaya

Redif: Mýsra sonunda yazýlýþlarý, anlamlarý ve görevleri ayný seslerdir.

Örnek:
Gurbet o kadar acý
Ki ne varsa içimde,
Hepsi bana yabancý,
Hepsi baþka biçimde!

Bu dörtlüðün ikinci ve dördüncü mýsrasýnýn sonunda kullanýlan “-de” sesleri görev bakýmýndan ayný iþlevi görmektedir ve anlamlarý da aynýdýr. Bunlar, ismin –de hâl ekidir. Yazýlýþlarý, görevleri ve anlamlarý ayný olduðu için bunlara redif denir.

**Not: Kafiye ile redif farklý olgulardýr. Bir mýsrada kafiyeden önce rediflere bakmak gerekir. Redifler çýktýktan sonra kalan sesler kafiye olabilir. Örnekte olduðu gibi; redifler çýktýktan sonra kalan benzer sesler “-içim-“ zengin kafiye oluþturmuþtur.

Aliterasyon: Mýsra içinde ayný veya birbirine benzer ünsüz seslerin çokça tekrarlanmasýyla oluþur. Düzyazýda da bir ahenk unusru olarak kullanýlýr. Süslü anlatýmýn vazgeçilmez öðelerindendir.
Örnek: </b> Hak saklasýn belâsýndan
Bu mýsrada “k, s, n” sesleri çokça tekrarlanmýþtýr.

Asonans: Mýsra içinde ayný veya yakýn ünlü seslerin sýköa tekrarlanmasý ile saðlanan ahenktir.
Örnek: Hak saklasýn belâsýndan</b> <b> <b>
Bu mýsrada “a” sesi çokça tekrarlanmýþtýr.

Ölçü: Mýsralarda kullanýlan ses deðerleri veya hece sayýsýnýn tüm mýsralarda eþit olmasýyla saðlanan uyuma ölçü denir. Türk edebiyatýnda üç çeþit ölçü kullanýlmýþtýr:
- Aruz ölçüsü,
- Hece ölçüsü,
- Serbest ölçü.

- Aruz Ölçüsü: Divan (Klasik) edebiyatý döneminde kullanýlan ve bize Araplardan geçmiþ bir ölçü sistemidir. Mýsralardaki hecelerin açýk veya kapalý olmasýna dayanýr. Açýk hece; sesli (ünlü) harfle biten hecelerdir ve aruz çözümlemesinde “ . ” (nokta) ile gösterilir. Kapalý hece ise; sessiz (ünsüz) harfle veya uzun ünlülerle (â, î, û) biten hecelerdir ve aruz çözümlemesinde “ _ ” (çizgi) ile gösterilir. Aruz ölçüsünde belli kalýplar vardýr ve þairler þiirlerini bu kalýplara göre yazarlar. Bu kalýplarda hangi hecenin açýk, hangisinin kapalý olacaðý bellidir. Örneðin:
Mefâîlün/Mefâîlün/Mefâîlün/Mefâîlün (. _ _ _/. _ _ _/. _ _ _/. _ _ _ )

Örnek aruz ölçüsü çözümlemesi:
Ça-lýþ id-râ-/ki kal-dýr muk-/te-dir-sen â/-de-miy-yet-ten
. _ _ _ / . _ _ _ / . _ _ _ / . _ _ _
Me fâ î lün/Me fâ î lün / Me fâ î lün/Me fâ î lün

- Hece Ölçüsü: Mýsralardaki hece sayýlarýnýn eþit olmasýna dayanan bir ölçü sistemidir. Türk edebiyatýn asýl ölçü sistemi hece ölçüsüdür ve en eski zamanlardan beri halk edebiyatýnda kullanýlýr. Hece ölçüsünde de kalýplar vardýr; 7’li, 8’li, 11’li, 15’li gibi. Bu kalýplarýn bazýlarý duraklý olabilir; 4+3=7’li, 4+4=8’li gibi. Durak, þiir okunurken “sus” payýnýn olduðu, nefes alýnmasý gereken yerlerdir; týpký bir düzyazýda virgüllerde duraksadýðýmýz gibi, þiirde de bu noktalarda duraksarýz. Bu duraklarý þiirin ölçüsünü çözümleyerek bulabiliriz.

Örnek hece ölçüsü çözümlemesi:
Ben yitirdim ben ararým yar benimdir kime ne
Kah girerim öz baðýma gül dererim kime ne
Kah giderim medreseye ders okurum Hak için
Kah giderim meyhaneye dem çekerim kime ne
--- Kul Nesimî ---
Bu þiir 4+4+4+3=15’li hece ölçüsüyle yazýlmýþtýr.
Ben yi-tir-dim / ben a-ra-rým / yar be-nim-dir / ki-me ne
4 hece / 4 hece / 4 hece / 3 hece
Bu uyum þiirin diðer mýsralarýnda da bulunmaktadýr.

- Serbest Ölçü: Serbest ölçüde ise, diðer ölçü sistemlerindeki kurallar yoktur. Hecelerin açýk veya kapalý olmasýna ya da sayýlarýna bakmaksýzýn þairin tamamen kendi üslubuna göre yazmasýdýr. Serbest ölçü, Türk þiirinde 1940’lardan sonra Orhan Veli KANIK ile yaygýnlaþmaya baþlamýþtýr. Günümüzde yazýlan þiirlerin çoðu serbest ölçüde yazýlmaktadýr.

Örnek:
AYRILIK
Ýki rayý gibiyiz
bir tren yolunun
yakýn olmasý
neyi deðiþtirir
son istasyonun
Sunay AKIN

</b>

su kasidsi ve sakarya türküsü ahenk açýsýndan nasýl incelenir?

1 . Uyum:
"Sesi alaylý bir ahenkle kadýnýn kulaklarýna çarptý."- M. C. Kuntay.

2 . mecaz Anlaþma, uyuþma (II):
"Biz bu iþin içine girmeyelim. Ahengi bozarýz."- H. Taner.

3 . eskimiþ Çalgýlý eðlence:
"Bütün komþular o gece gürültüden, ahenkten uyuyamamýþlar."- Y. K. Karaosmanoðlu.

þiirde ahenk unsurlarý nelerdir

orhan veli kanýðýn istanbul'u dinliyorum þiirindeki ahenk ritim ve yapý unsurlarýný gösterirmisiniz???

orhan velý kanýk'ýn istanbulu dinliyorum þiirindeki ritim ahenk ve yapý unsurlarýný inlememde yardýmcý olur musunuz?????????

AHENK UNSURLARI
1.Þiirde þekil ve muhtevanýn ideal uyumudur.
2.Dizeleri oluþturan kelimelerdekihttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiiri oluþturan dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
3.Þiirle düz yazýyý birbirinden en önemli özellik ahenktir.
4.Ahenk unsurlarý armoni ve ritm olmak üzere iki baþlýk altýnda ele alýnýr.

ARMONÝ
1.Ard arda gelen dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
2. Bu uyumhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif birbirine yakýn ünlü ve ünsüz seslerin tekrar edilmesiyle saðlanýr.
Aliterasyon: ünsüz seslerin ard arda tekrar edilmesiyle elde edilir.

Bir büyük boþlukta bozuldu büyü
Canýmdan canýna nice can aksýn ey can


Asonans: ünlü seslerin ard arda tekrar edilmesiyle elde edilen armonidir.

Ayaðýn sakýnarak basma aman sultaným
Dökülen mey kýrýlan þiþe-i rindân olsun

RÝTM
1.Þiirde uyak ve ölçünün ustalýklý kullanýlmasýyla elde edilen ahenktir.

Târik-i gülzâr-ý âlem / mâlik-i mülk-i âdem
Münkirine mahz-ý mâtem / müminine sûrsun
Itrî

Ne sabahý göreyim ne sabah görüneyim
Gündüzler size kasýn verin karanlýklarý
Islak bir yorgan gibi sýmsýký bürüneyim
Örtünhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif üstüme örtün serin karanlýklarý
Necip Fazýl Kýsakürek

Yukarýdaki birinci þiirde ritim hem iç uyakla hem de aruz ölçüsüylehttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif ikinci þiirde ise ritim hem uyakla hem de hece ölçüsüyle saðlanmýþtýr.

Not: Armoni ve ritimle birliktehttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiirde asýl ahenkhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þairin kattýðý canlýlýk ve ruhla saðlanýr

1 . Uyum:
"Sesi alaylý bir ahenkle kadýnýn kulaklarýna çarptý."- M. C. Kuntay.

2 . mecaz Anlaþma, uyuþma (II):
"Biz bu iþin içine girmeyelim. Ahengi bozarýz."- H. Taner.

3 . eskimiþ Çalgýlý eðlence:
"Bütün komþular o gece gürültüden, ahenkten uyuyamamýþlar."- Y. K. Karaosmanoðlu.

Þiirin (Nazýmýn) Unsurlarý

Þiir ve Zihniyet
Belli bir dönemde toplumda hâkim olan dinî, siyasî, ekonomik, sosyal vb. duygu, anlayýþ ve zevkler bütününe zihniyet denir. Zihniyet, yaþamda her alanda kendisini gösterir; sanatta, edebiyatta vb. alanlarda insanlar toplumdaki zihniyete göre hareket ederler. Örneðin divan þiiri döneminde bir þair, o dönemin zihniyeti doðrultusunda þiirlerini beyitler halinde ve aruz ölçüsü kullanarak yazarken; günümüzde þairler serbest ölçü ile þiir yazmaktadýr. Þiirlerde iþlenen konular da yaþanýlan dönemle iliþkilidir. Mesela; bir divan þairi daha çok dinî konularý iþlerken, günümüzdeki þairler toplumsal sorunlarý konu olarak iþlerler.

Þiirde Ahenk (Ses ve Ritim)
Ahenk; uyum demektir. Þiirde ahenk ise, birbiriyle uyumlu seslerin, belli bir ritimle bir arada bulunmasýyla saðlanýr. Þiirde ahengi saðlayan ses ve ritim unsurlarý þunlardýr:
- Kafiye (uyak), redif,
- Aliterasyon, Asonans,
- Ölçü.

Kafiye: Kafiye, en az iki mýsra sonunda, anlamlarý ve görevleri ayrý, yazýlýþlarý ayný seslerin benzerliðidir.


Örnek:
Ne olur dur, yaðma kar
Sýlada bekleyenim var


Kafiye Çeþitleri: Þiirlerde en çok kullanýlan üç çeþit kafiye vardýr. Bunlar; yarým, tam ve zengin kafiyedir. Bunlarýn dýþýnda; tunç ve cinaslý kafiye de vardýr.

- Yarým Kafiye: Mýsra sonunda tek sesin benzeþmesiyle oluþur.



Örnek:
Dinle þu yüreðim ne söyler,
Hep seni sevdim, ey yar!


- Tam Kafiye: Mýsra sonunda iki sesin benzeþmesiyle oluþur.



Örnek:
Bu rüzgâr her vakit böyle esmeyecek,
Gökte bulut, suda yelken, dalda çiçek.

- Zengin Kafiye: Mýsra sonunda üç veya daha fazla sesin benzeþmesiyle oluþur.



Örnek:
Bastýðýn yerleri “toprak!” diyerek geçme, taný:
Düþün altýndaki binlerce kefensiz yataný.


- Tunç uyak: Kafiyeli olan sözcüklerden biri diðerinin içerisinde aynen tekrar
ediliyorsa buna tunç kafiye denir. Tunç kafiye, zengin kafiyenin bir çeþididir ve bize
Fransýz edebiyatýndan geçmiþltir.



Örnek:
Gel ey mahbube Çin’den
O þirin köþk içinden


- Cinaslý uyak: Dize sonlarýnda yazýlýþlarý ve söyleniþleri ayný, anlamlarý
ayrý (farklý) olan sözcüklerl yapýlan kafiyeye cinaslý kafiye denir. Cinaslý kafiye, özellikle cinaslý mânilerde kullanýlýr.



Örnek:
Asmaya
Niçin kondun a bülbül
Kapýmdaki asmaya
Ben yârimden ayrýlmam
Götürseler asmaya


Redif: Mýsra sonunda yazýlýþlarý, anlamlarý ve görevleri ayný seslerdir.


Örnek:
Gurbet o kadar acý
Ki ne varsa içimde,
Hepsi bana yabancý,
Hepsi baþka biçimde!


Bu dörtlüðün ikinci ve dördüncü mýsrasýnýn sonunda kullanýlan “-de” sesleri görev bakýmýndan ayný iþlevi görmektedir ve anlamlarý da aynýdýr. Bunlar, ismin –de hâl ekidir. Yazýlýþlarý, görevleri ve anlamlarý ayný olduðu için bunlara redif denir.

**Not: Kafiye ile redif farklý olgulardýr. Bir mýsrada kafiyeden önce rediflere bakmak gerekir. Redifler çýktýktan sonra kalan sesler kafiye olabilir. Örnekte olduðu gibi; redifler çýktýktan sonra kalan benzer sesler “-içim-“ zengin kafiye oluþturmuþtur.

Aliterasyon: Mýsra içinde ayný veya birbirine benzer ünsüz seslerin çokça tekrarlanmasýyla oluþur. Düzyazýda da bir ahenk unusru olarak kullanýlýr. Süslü anlatýmýn vazgeçilmez öðelerindendir.
Örnek: Hak saklasýn belâsýndan
Bu mýsrada “k, s, n” sesleri çokça tekrarlanmýþtýr.

Asonans: Mýsra içinde ayný veya yakýn ünlü seslerin sýköa tekrarlanmasý ile saðlanan ahenktir.
Örnek: Hak saklasýn belâsýndan
Bu mýsrada “a” sesi çokça tekrarlanmýþtýr.

Ölçü: Mýsralarda kullanýlan ses deðerleri veya hece sayýsýnýn tüm mýsralarda eþit olmasýyla saðlanan uyuma ölçü denir. Türk edebiyatýnda üç çeþit ölçü kullanýlmýþtýr:
- Aruz ölçüsü,
- Hece ölçüsü,
- Serbest ölçü.

- Aruz Ölçüsü: Divan (Klasik) edebiyatý döneminde kullanýlan ve bize Araplardan geçmiþ bir ölçü sistemidir. Mýsralardaki hecelerin açýk veya kapalý olmasýna dayanýr. Açýk hece; sesli (ünlü) harfle biten hecelerdir ve aruz çözümlemesinde “ . ” (nokta) ile gösterilir. Kapalý hece ise; sessiz (ünsüz) harfle veya uzun ünlülerle (â, î, û) biten hecelerdir ve aruz çözümlemesinde “ _ ” (çizgi) ile gösterilir. Aruz ölçüsünde belli kalýplar vardýr ve þairler þiirlerini bu kalýplara göre yazarlar. Bu kalýplarda hangi hecenin açýk, hangisinin kapalý olacaðý bellidir. Örneðin:
Mefâîlün/Mefâîlün/Mefâîlün/Mefâîlün (. _ _ _/. _ _ _/. _ _ _/. _ _ _ )



Örnek aruz ölçüsü çözümlemesi:
Ça-lýþ id-râ-/ki kal-dýr muk-/te-dir-sen â/-de-miy-yet-ten
. _ _ _ / . _ _ _ / . _ _ _ / . _ _ _
Me fâ î lün/Me fâ î lün / Me fâ î lün/Me fâ î lün


- Hece Ölçüsü: Mýsralardaki hece sayýlarýnýn eþit olmasýna dayanan bir ölçü sistemidir. Türk edebiyatýn asýl ölçü sistemi hece ölçüsüdür ve en eski zamanlardan beri halk edebiyatýnda kullanýlýr. Hece ölçüsünde de kalýplar vardýr; 7’li, 8’li, 11’li, 15’li gibi. Bu kalýplarýn bazýlarý duraklý olabilir; 4+3=7’li, 4+4=8’li gibi. Durak, þiir okunurken “sus” payýnýn olduðu, nefes alýnmasý gereken yerlerdir; týpký bir düzyazýda virgüllerde duraksadýðýmýz gibi, þiirde de bu noktalarda duraksarýz. Bu duraklarý þiirin ölçüsünü çözümleyerek bulabiliriz.


Örnek hece ölçüsü çözümlemesi:
Ben yitirdim ben ararým yar benimdir kime ne
Kah girerim öz baðýma gül dererim kime ne
Kah giderim medreseye ders okurum Hak için
Kah giderim meyhaneye dem çekerim kime ne
--- Kul Nesimî ---
Bu þiir 4+4+4+3=15’li hece ölçüsüyle yazýlmýþtýr.
Ben yi-tir-dim / ben a-ra-rým / yar be-nim-dir / ki-me ne
4 hece / 4 hece / 4 hece / 3 hece
Bu uyum þiirin diðer mýsralarýnda da bulunmaktadýr.


- Serbest Ölçü: Serbest ölçüde ise, diðer ölçü sistemlerindeki kurallar yoktur. Hecelerin açýk veya kapalý olmasýna ya da sayýlarýna bakmaksýzýn þairin tamamen kendi üslubuna göre yazmasýdýr. Serbest ölçü, Türk þiirinde 1940’lardan sonra Orhan Veli KANIK ile yaygýnlaþmaya baþlamýþtýr. Günümüzde yazýlan þiirlerin çoðu serbest ölçüde yazýlmaktadýr.


Örnek:
AYRILIK
Ýki rayý gibiyiz
bir tren yolunun
yakýn olmasý
neyi deðiþtirir
son istasyonun
Sunay AKIN


Þiir Dili
Þiir dili, öncelikle edebî bir dil olmak zorundadýr. Þair yazarken kullandýðý dilin kurallarýný ve inceliklerini bilmelidir. Þiir, en çok þeyi en az kelime ile anlatmak olarak tanýmlandýðý için, þair kelimelerini dikkatli seçer ve imgelerden faydalanýr. Ýmge, sembol demektir. Þairlerin herhangi bir kelime veya olguya þiirde yüklediði farklý mânâlar, sembolleþtirmedir. Örneðin; akþamleyin güneþin batýþýný ölüme benzetmek ve bu olguyu þiirde bu mânâda kullanmak sembolleþtirmedir. Þiir, düzyazý okunur gibi okunmaz, aksi halde þiirin ses ve ritim ahengi kaybolur. Þairin vurgulamak istediði duygular tam olarak anlaþýlmaz. Bu açýlardan þiir dili farklýlýklar gösterir.

bir þey sorucam birim ve nazým ne demek yani þiird nasýl bulucaz onlarý yardým edermisiniz

AHENK UNSURLARI
1.Þiirde þekil ve muhtevanýn ideal uyumudur.
2.Dizeleri oluþturan kelimelerdekihttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiiri oluþturan dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
3.Þiirle düz yazýyý birbirinden en önemli özellik ahenktir.
4.Ahenk unsurlarý armoni ve ritm olmak üzere iki baþlýk altýnda ele alýnýr.

ARMONÝ
1.Ard arda gelen dizelerdeki seslerin uyumu demektir.
2. Bu uyumhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif birbirine yakýn ünlü ve ünsüz seslerin tekrar edilmesiyle saðlanýr.
Aliterasyon: ünsüz seslerin ard arda tekrar edilmesiyle elde edilir.

Bir büyük boþlukta bozuldu büyü
Canýmdan canýna nice can aksýn ey can


Asonans: ünlü seslerin ard arda tekrar edilmesiyle elde edilen armonidir.

Ayaðýn sakýnarak basma aman sultaným
Dökülen mey kýrýlan þiþe-i rindân olsun

RÝTM
1.Þiirde uyak ve ölçünün ustalýklý kullanýlmasýyla elde edilen ahenktir.

Târik-i gülzâr-ý âlem / mâlik-i mülk-i âdem
Münkirine mahz-ý mâtem / müminine sûrsun
Itrî

Ne sabahý göreyim ne sabah görüneyim
Gündüzler size kasýn verin karanlýklarý
Islak bir yorgan gibi sýmsýký bürüneyim
Örtünhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif üstüme örtün serin karanlýklarý
Necip Fazýl Kýsakürek

Yukarýdaki birinci þiirde ritim hem iç uyakla hem de aruz ölçüsüylehttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif ikinci þiirde ise ritim hem uyakla hem de hece ölçüsüyle saðlanmýþtýr.

Not: Armoni ve ritimle birliktehttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þiirde asýl ahenkhttp://www.uslanmam.com/images/smilies/smilev.gif þairin kattýðý canlýlýk ve ruhla saðlanýr

1 . Uyum:
"Sesi alaylý bir ahenkle kadýnýn kulaklarýna çarptý."- M. C. Kuntay.

2 . mecaz Anlaþma, uyuþma (II):
"Biz bu iþin içine girmeyelim. Ahengi bozarýz."- H. Taner.

3 . eskimiþ Çalgýlý eðlence:
"Bütün komþular o gece gürültüden, ahenkten uyuyamamýþlar."- Y. K. Karaosmanoðlu. __________________

hece ölçüsü,aruz ölçüsü,serbest ölçü,uayk,redif,durak,ses tekrarlarý ???ßunLaRý wérirséniz iyi oLuR =)

edebi eserlerin hepsinin kullanýldýðý þiire ne ad verilir ve 2 tane örnek :(

Mevlidi Ahenk Unsurlar Açýsýndan Ýnceleyiniz...

Mevlidi Ahenk unsurlarý Açýsýndan Ýnceleyiniz...Detaylý Anlatým Lütfen...

umutsuzlar parký þiirinde belli bir ölçü varmýdýr

ltfn
 

istiklal marsýndaki ahenk unsurlarý nelerdir ???

yok
 

ahenk nedir:):)

ahenk
 

ahenk uyumlu demek mesela ahenkli saçlarým çok güzel gibi bizede türçe öðretmenimiz söledi

Ahenk unsuru sorusu ?
 

Kamu bimarýna canan devayý derd ider ihsan
Niçün kýlmaz bana derman beni bimar sanmaz mý ?
Bu þiirdeki ahenk unsurlarýný bulunuz ?
Lütfen cevap istiyorum :(

sagu'nun Ahenk Unsurlarýný temasýný ve temanýn þiirin ifade biçimini nasýl etkiler. :( :(

ahenk nediiiir? :'(

ahenk unsurlarý nelerdir?
 

ahenk unsurlarý nelerdir?(ölçü,kafiye,vrgu,aliterasyon,asonans,ses akýþý) bunlarý bana açýklar mýsýnýz?

HECE ÖLÇÜSÜ
En ilkel toplumlardan çaðdaþ ve modern toplumlara kadar her milletin edebiyatýnda þiir ve müzik birlikte geliþmiþtir. Eski Türklerde þiirlerin kopuz eþliðinde söylenmesi, eski Yunanda ozanlarýn lir çalarak þiirler okumalarý, günümüzde tüm ezgilerin güftelerinin þiir olmasý; aðýt ve türkü sözlerinin þiir olmasý bu fikri ispat eden örneklerdir. Hiçbir bestekâr bir makalenin veya bir romanýn birkaç paragrafýný bestelemeyi düþünmemiþtir. Bu yüzden edebi türler içinde müziðe en yakýn olaný þiirdir.

Þiirde elbette ki anlam da önemlidir. Fakat þiir hiçbir zaman anlam sanatý olmamýþtýr. Eðer anlam sanatý olsaydý çeviri þiirler çok beðenilir ve dillerden düþmezdi. Þiirde önemli olan neyin anlatýldýðý deðil, nasýl anlatýldýðýdýr. Eðer þiir anlam sanatý olsaydý "Allah, peygamber, vatan, millet sevgisi" gibi ulvi temalarý iþler ve kolayca þair olurduk.

Þiir ses ve söyleyiþ sanatýdýr. Söyleyiþ derken özgünlük demek istiyoruz. Yani iyi þair ele aldýðý bir temayý herkesten farklý, kendine has bir üslupla ifade etmelidir. Ses sanatýdýr derken þiirdeki müzikaliteyi, baþka deyiþle ahengi kastediyoruz. Þiirde ahenk öðeleri; ölçü (aruz, hece), kafiye, redif, aliterasyon, asonans ve kelime tekrarlarýdýr.

Yukarýda ifade ettiðim öðeler olmadan, yani ölçüsüz ve kafiyesiz þiir yazýlamaz mý? Elbette ki yazýlýr ve yazýlmýþtýr da. Birinci Yeniler (Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rýfat) ve bu akýmdan etkilenen bazý þairler böyle þiirler yazdýlar. Fakat bu þairlerin en beðenilen þiirleri ahenk öðelerinden yararlanarak yazdýklarý þiirler olmuþtur.

Þiiri düzyazýdan ayýran, baþka ifadeyle þiiri þiir yapan bu öðeleri kullanmadan þiir yazmak zannedildiði gibi kolay iþ deðildir. Zor iþ de diyemeyeceðim; çok zor iþtir. Fakat eli kalem tutan herkes bu tür manzumeler yazabilir ve yazýyorlar da. Fakat bu yazýlanlar þiir midir? Ýþte bu soru iþaretidir.

Bu þiirler bana Nasrettin Hoca'nýn bir fýkrasýný hatýrlatýr. Hoca'ya sormuþlar: "Hocam, kardan helva olur mu?" Hoca cevap vermiþ: "Olur. Ben yaptým oldu. Ama tadýný ben de beðenmedim."

Ahenk öðelerinden yararlanmadan þiir yazmaya çalýþmak testere çivi, cam, tuðla vb. inþaat araçlarý ve malzemeleri kullanmadan ev yapmaya benzer. Oysa her türlü inþaat aleti ve malzemesi olan bir kiþi saðlam bir evi kolayca yapabilir. Bu örneði þu amaçla veriyorum. Ahenk öðeleri kötü bir þiirin kusurlarýný kapatýr, yazýlan bir metnin þiire benzemesini saðlar. Ahenk öðelerini kullanmadan iyi þiir yazmak ustalýk ve deha gerektirir.

Baþka milletlerin edebiyatýnda olduðu gibi bizim edebiyatýmýzda da vazgeçilemeyen ahenk unsurlarýnýn baþýnda ölçü (vezin) gelir. 1500 yýllýk edebiyat tarihimiz boyunca bizde hece ve aruz olmak üzere iki ölçü kullanýlmýþtýr. Hece ölçüsü bize ait yani milli bir ölçüdür. Eski Türk þiirlerinde ve günümüz Halk edebiyatýnda hece ölçüsünün kullanýldýðýný görüyoruz.

Peki, nedir hece ölçüsü? Cevabý çok basittir. Her dizede eþit sayýda hece oluþudur. Þimdi diyeceksiniz ki "Ben hece ölçüsüyle þiir yazdým." Peki, nasýl yazdýn, dizelerde kaç hece var? "Bu þiirimde her dizede dokuz hece var, þu þiirimde on iki hece var." Olmadý. Dokuzlu, on ikili hece ölçüsü olmaz çünkü. Fakat filanca þairin filanca þiiri dokuzlu hece ölçüsüyle yazýlmýþ. Olabilir, þair böyle bir ölçüyü denemiþtir, fakat tadýný kendi de beðenmemiþtir.

Hece ölçüsünde üç kalýp vardýr. Yedili, sekizli ve on birli hece kalýplarý. Bir de yedinin iki katý olan on dörtlü hece ölçüsüyle þiir yazanlar çýkmýþtýr.

Her dizede yedi hece kullanarak þiir yazsak yeterli midir? Hayýr, duraklara dikkat edeceksin. Önce dört hecelik kelime veya kelime grubu kullanacaksýn, sonra da üç hecelik. Baþka deyiþle yedili hece ölçüsü 4+3 duraklý olmalýdýr. Eðer þiir duraklara dikkat edilerek yazýlmýþsa, okuyucu dizeleri duraklarda kýsa bir müddet durarak okur ve böylece bir ahenk oluþur. Mesela aþaðýdaki mani duraklara dikkat edilerek ve yedili hece ölçüsüyle söylenmiþtir:

Mani benim ezberim
Kan aðlýyor gözlerim
Ben o yârin yolunu
Ölene dek gözlerim.

Bu dörtlükte ölçü ve durak kusuru yoktur ve sesli okursanýz hem dinleyenler hem siz ahengi sezerek þiirden zevk alýrsýnýz. Fakat aþaðýda yazdýðým maninin ilk dizesi durak yönünden kusurludur ve sesli okununca bu dize müzikal bir etki yaratmaz. Bu dize 3+4 duraklýdýr. Diðer dizeler kurala uygun olduðu için daha ahenklidir.

Gel bakma kimseye hor
Halký yorma kendin yor
Yýkmak için çok düþün
Yýkmak kolay yapmak zor.

8'li hece ölçüsü 4+4 duraklýdýr. Yunus Emre'den aldýðým aþaðýdaki dörtlük bu yönden kusursuzdur:

Geldi geçti ömrüm benim
Þol yel esip geçmiþ gibi
Hele bana þöyle geldi
Bir göz açýp yummuþ gibi

Bu parçanýn devamý olan dörtlüðün ikinci dizesi kusurludur. 5+3 duraklýdýr ve bu dize ahengi bozmaktadýr.

Ýþ bu söze Hak tanýktýr
Bu can gövdeye konuktur
Bir gün ola çýka gide
Kafesten kuþ uçmuþ gibi.

Usta þairlerde durak hatasý çok azdýr. Bu þiirden iki dörtlük daha yazayým; bu dörtlükler de ölçü ve durak bakýmýndan kusursuzdur.

Þu dünyada bir nesneye
Yanar içim göynür özüm
Yiðit iken ölenlere
Gök ekini biçmiþ gibi

Miskin Âdem oðlanýný
Benzetmiþler ekinciye
Kimi biter kimi yiter
Yere tohum saçmýþ gibi

On birli hece ölçüsü 6+5 veya 4+4+3 duraklý olur. Böyle derken 11'li hece ölçüsüyle yazýlmýþ bir þiirin her dizesi 6+5 duraklý olmalýdýr demek istemiyoruz. Ayný þiirin herhangi bir dizesi 4+4+3 duraklý olabilir, diðer dize 6+5 duraklý olabilir. Burada iþ okuyucuya düþmektedir. Usta bir þiir okuyucusu dizeye bakar bakmaz hangi durakla yazýldýðýný sezmeli ve gerekli yerde durak yaparak þiirdeki ahengi dinleyiciye iletebilmelidir. Karacaoðlan'ýn bir koþmasýndan aldýðým aþaðýdaki dörtlüklerin son dizeleri 6+5, diðer dizeler 4+4+3 duraklýdýr.

Çukurova bayramlýðýn giyerken
Çýplaklýðýn üzerinden soyarken
Þubat ayý kýþ yelini kovarken
Cennet demek sana yakýþýr daðlar

Rüzgâr eser dallarýnýz atýþýr
Kuþlarýnýz birbiriyle ötüþür
Ören yerler bu bayramda çok üþür
Bülbül niçin yaslý bakýþýr daðlar


ARUZ ÖLÇÜSÜAruz ölçüsü ise Araplara aittir. Rivayete göre Araplar bu ölçüyü, çöllerde develerle yaptýklarý uzun yolculuklar esnasýnda develerin uzun ve kýsa adým atýþlarýndan esinlenerek oluþturmuþlar ve kullanmýþlardýr. Sonradan Ýranlýlar da bu ölçüyü kullanmýþlar ve geliþtirmiþlerdir.

Aruz ölçüsü þiirde ritimdir. Musiki eðitiminde öðrencilere "tüm teka tüm tek" þeklinde anlamsýz sözcük veya hecelerle ritim çalýþmasý yaptýrýlýr. Ortaokul ve liselerde müzik öðretmenleri "lay la lay lay, la lay lay lay" heceleriyle bir bestenin notalarýný, ahengini sezdirmeye çalýþýr ve bunlarý öðrencilere tekrarlatýr. Mesela bu heceleri yarým ve tam vuruþluk notalar kabul ederek bir ritim oluþturalým. "Lay"hecesi tam vuruþ olsun, "la" hecesi yarým vuruþ olsun ve:
"Lay la lay lay / lay la lay lay / lay la lay" hecelerini bu doðrultuda okurken bir elimizle de ayný tempoyla masaya hafifçe vuralým. Bu ritmi birkaç dakika sürdürelim.

Ýþte aruz ölçüsü böyle bir þeydir. Araplar "tüm teka tüm tek" dememiþ, "lay la lay lay" da dememiþ. Peki ne demiþ? Bize saçma gelen, liseyi bitirip de aruz lafý edilince küçümseyip alay ettiðimiz "failün, mef'ulü, failatün" gibi anlamsýz ritim kalýplarý söylemiþ.

Þimdi yukarýda belirttiðim: "Lay la lay lay / lay la lay lay / lay la lay" ahenk kalýbýnda küçük bir deðiþiklik yapalým ve "faa i laa tün / faa i laa tün / faa i lün/ diyelim. Yine ayný ritmi elde ederiz öyle deðil mi? Yani buradaki ahenk önce tam vuruþ (faa), sonra yarým vuruþ (i), sonra iki defa tam vuruþ (laa tün) biçimindedir. Aruz ölçüsünde benim tam vuruþ dediðim heceler uzun hecedir, yarým vuruþ dediðim heceler de kýsa hecedir.

Bir uzun, bir kýsa, iki uzun heceden oluþan bu ritim kalýbý (aruzdaki tabirle aruz cüzü) iki defa tekrar edildikten sonra bir uzun, bir kýsa ve bir uzun heceden oluþan "faa i lün" ritim kalýbý gelmektedir.

Þimdi bu kalýbý "faa i laa tün / faa i laa tün / faa i lün" þeklinde ritme uygun okuduktan sonra ayný ritimle Süleyman Çelebi'nin yukarda belirttiðim aruz kalýbýyla yazýlmýþ olan Mevlit'inden aldýðým þu dizeyi okuyalým:

"Dii di gör düm / ol ha bii bin / aa ne si
Bir a cep nur / kim gü neþ per / vaa ne si/

Gördüðünüz gibi dizeler "lay la lay lay / lay la lay lay / lay la lay" veya "faa i laa tün / faa i laa tün / faa ilün" ritim kalýplarýna uygun hecelerden oluþmaktadýr. Þiirin tamamýný incelerseniz her dizenin bu ritme uygun olduðunu görürsünüz. Bu örnekten çýkarýlacak sonuç þudur. Aruz ölçüsü ritimden veya ahenkten ibarettir.

Yukarýda bir örneðini verdiðimiz kalýp gibi yüzden fazla aruz kalýbý mevcuttur. Biz Türkler bu kalýplar içinde en çok Mevlit'te kullanýlan kalýbý sevip kullanmýþýz. Sebebi ise hecenin 4+4+3=11'li kalýbýna benzemesidir. Burada bir örnek daha vermek istiyorum. "La lay lay lay" ritmini dört defa tekrar edelim. Ýþte bu ritim de çok kullandýðýmýz bir aruz kalýbýdýr. Tabii ki aruzda bu kalýp baþka hecelerle seslendiriliyor. Bir yarým, üç tam vuruþu ifade eden "me faa ii lün" cüzüyle. Bu cüzü dört defa söylerseniz aruz kalýbý ortaya çýkar. Bu kalýbý ve Bülbül þiirinden iki dizeyi alt alta yazalým.

Me faa ii lün / me faa ii lün / me faa ii lün / me faa ii lün
E þin var aa / þi yaa nýn var / ba haa rýn var / ki bek ler din
Ký yaa met ler / ko par mak ney/ di ey bül bül / ne dir der din

Görüldüðü gibi bu dizeler de belirli bir ahenge uyularak yazýlmýþtýr. Hecelerden birini okumazsanýz veya bir heceyi yanlýþ okursanýz veya bir kelimenin yerini deðiþtirirseniz ahenk bozulur.

Aruz ölçüsüyle þiir yazmak zordur. Liselerde edebiyat öðretmenleri bu ölçüyü gençlere öðretemiyor ve sevdiremiyor. Günümüzde aruz ölçüsü küçümsenen, hatta alay edilen çað dýþý lüzumsuz bir ayrýntý olarak görülmektedir. Aruzun bir ritim olduðu gerçeði görmezden gelinmekte hatta yeni nesillerden gizlenmektedir. Eminim ki bu yazýyý okuyan genç kardeþlerimin birçoðu ifade ettiðim bu gerçekleri hiç duymamýþtýr.

Oysa aruz ölçüsünü öðrenmek çok kolaydýr. Birkaç basit kuralý vardýr. Bu kurallar bilinince þiire yeteneði olanlar bu ölçüyle þiir yazabilir. Bilinmesi gereken kurallar þunlardýr:

1. Kýsa ünlü ile biten heceler kýsa hece kabul edilir: "araba" sözcüðündeki hecelerin üçü de kýsadýr.
2. Ünsüzle veya uzun ünlüyle biten heceler uzun hece kabul edilir: "çakmak, naamahrem, biitab" sözcüklerindeki tüm heceler uzundur.
3. Sonunda iki ünsüz olan "Türk, üst, kurt" gibi heceler medli hecedir, yani bir buçuk hecedir. Baþka deyiþle bir uzun bir kýsa hece kabul edilir.
4. Ýçinde uzun ünlü olup ünsüzle biten "aab, yaar" gibi heceler medli hecedir; bir buçuk hece kabul edilir.
5. Dize sonundaki her hece uzun kabul edilir.
6. Aruz ölçüsüne uydurmak için bir sözcüðün sonundaki ünsüz, ünlüyle baþlayan sonraki sözcüðün baþýnda okunabilir; bu ses olayýna ulama denir.
7. Aruz kalýbýna uydurmak için kýsa heceyi uzun okumaya imale denir; imale aruz kusurudur. Usta þairlerde (Mesela Yahya Kemal'de) imale pek görülmez.
8. Aruz kalýbýna uydurmak için uzun heceyi kýsa okumak da zihaftýr ve bu da bir aruz kusurudur.

Þimdi Yahya Kemal'in bir þiirinden birkaç dizeyi kalýba uygunluk bakýmýndan inceleyelim.

Mef uu lü / me faa ii lü / me faa ii lü / fe uu lün
Bin at lý / a kýn lar da / ço cuk lar gi / bi þen dik
Bin at lý / o gün dev gi / bi bir or du / yu yen dik
Ak tol ga / lý bey ler be / yi hay kýr dý / i ler le

Görüldüðü gibi bu üç dize aruz ölçüsü yönünden kusursuzdur. Þiirin tamamýný bu þekilde incelerseniz imale ve zihafa baþvurulmadýðýný görürsünüz.

(Önemli not: Uzun a, u ve i sesleri halk arasýnda þapka denilen düzeltme ve inceltme iþaretiyle gösterilmelidir. Ben bu yazýmda bu iþareti kullanmak yerine uzun ünlüleri göstermek için ayný ünlüyü iki defa kullanmayý tercih ettim.)


KAFÝYE (Deðer Yönünden)
Kafiye tarih boyunca þiirin vazgeçilmez ahenk öðelerinden olmuþtur. Ustaca kullanýlmýþ kafiyeler þiire ahenk kattýðý gibi bir metnin kolay ezberlenmesini saðlar. En azýndan uzun süre hatýrlanmasýna katkýda bulunur. Bundan baþka bir duygu veya düþünceyi zihinlerde iz býrakacak þekilde vurgulamamýza yardým eder.

Türk milleti tarih boyunca kafiyeye düþkün olmuþtur. "Azý karar, çoðu zarar. Adamý adam eyleyen paradýr, parasýz adamýn yüzü karadýr." gibi yüzlerce atasözünde ve özdeyiþlerde kafiye görebilirsiniz. Masallarýn "Az gittik, uz gittik dere tepe düz gittik, altý ay bir güz gittik." gibi tekerlemelerinde; "Suya düþer ýslanmaz, yere düþer paslanmaz. Ýki yýldýz, gözleri boynuz." gibi bilmecelerde; Tahir ile Zühre, Dede Korkut Hikâyeleri gibi anonim eserlerde sýkça kafiye kullanýlmýþtýr.

Kafiye konusu deðer, diziliþ ve anlayýþ yönünden olmak üzere üç bakýþ açýsýyla incelenir.

Deðer yönünden kafiyeyi yarým, tam, zengin ve cinaslý olmak üzere dörde ayýrabiliriz. Tek ses benzerliði yarým, iki ses benzerliði tam, ikiden çok ses benzerliði ise zengin kafiyedir.

Ancak redif ile kafiyeyi karýþtýrmamak gerekir. Aynen tekrar edilen ekler, kelimeler ve kelime gruplarý rediftir. Farklý öðelerdeki ses benzerlikleri ise kafiyeyi oluþturur. Farklý öðeler ile þunu kastediyoruz. Mesela iki farklý kök, iki farklý gövde, iki farklý ek, bir kök ile bir gövde, bir ek ile bir kök veya gövde.
Kýsaca görev ve anlam yönünden ayný olan öðelerdeki ses benzerliði redif, farklý öðelerdeki ses benzerliði kafiyedir.

Þimdi birkaç nazým parçasýný bu bakýþ açýsýyla inceleyelim. Faruk Nafiz'den bir dörtlük yazýyorum:

Derinden derine ýrmaklar aðlar
Uzaktan uzaða çoban çeþmesi.
Ey suyun sesinden anlayan baðlar
Ne söyler þu daða çoban çeþmesi?

Bu dörtlüðün 1. ve 3. dizesindeki "aðlar, baðlar" sözcüklerinde beþ sesten oluþan zengin kafiye mevcuttur. Bu tür zengin kafiyelere tunç kafiye de diyenler mevcuttur. Bu sözcüklerde redif yoktur. Çünkü "aðlar" sözcüðü aðlamak fiilinin geniþ zamanýdýr. "Baðlar" sözcüðü ise "bað" isminin çoðul halidir. Dolayýsýyla bu sözcüklerdeki ekleri redif kabul edemeyiz. Fakat bu dizeler ". ýrmaklar aðlar / . kendine baðlar" þeklinde olsaydý bu durumda "aðlar" ve baðlar" sözcüklerinin sonundaki "-r" geniþ zaman eki aynen tekrar edildiði için "r" sesi redif, sondan baþa doðru "a,l,ð,a" sesleri zengin kafiye derdik.

Yine bu dizeler ". denize atýldý aðlar / . anlayan baðlar" sözcükleriyle bitseydi bu durumda "aðlar" ve "baðlar" sözcüklerindeki "-lar" ekleri çoðul ekidir bu yüzden rediftir; "ð,a" sesleri ise tam kafiyedir derdik.

2. ve 4. dizelerde "çoban çeþmesi" kelime gruplarý aynen tekrar edilmiþtir; o halde rediftir. "Uzaða" ve "daða" sözcüklerinin sonundaki "a" sesleri de ayný ektir; ismin -e hal eki. Bu durumda "a" seslerini de redif kabul ederiz. Dolayýsýyla "uzaða" ve "daða" sözcüklerindeki "ð, a" sesleri tam kafiye olur.

Bursa'da bir eski cami avlusu
Mermer þadýrvanda þakýrdayan su

Tanpýnar'ýn "Bursa'da Zaman" þiirinden aldýðým yukarýdaki dizelerde redif yoktur. Çünkü "avlusu" sözcüðünün sonundaki "u" 3. tekil kiþi iyelik eki, "s" ise kaynaþtýrma ünsüzüdür. Ýkinci dizenin sonundaki "su" ise isim köküdür. Aynen tekrar edilen ek veya kelime olmadýðý için redif yoktur. Kýsaca "u,s" sesleri tam kafiyedir.

Bu dizeler ". avlusu / . havlusu" sözcükleriyle bitseydi sondaki "su" sesleri redif "u, l, v, a" sesleri zengin kafiye olacaktý.

Katar katar olmuþ gelir turnalar
Eðrim eðrim ne hoþ gelir turnalar

Bir halk türküsünden aldýðým bu dizelerde tekrar edilen "gelir turnalar" sözleri rediftir. "Olmuþ" sözcüðündeki öðrenilen geçmiþ zaman ekinin "þ"si ile "hoþ" isim kökünün "þ"si yarým kafiyedir. Bu dizeler ". olmuþ gelir turnalar / . dolmuþ gelir turnalar" olsaydý bu durumda "-muþ" ekleri de redif olurdu; "ol" ve "dol" fiil köklerindeki "l, o" sesleri tam kafiye kabul edilirdi.

Yollara Kürþatlar uzanmýþ, ölü.
Aðlasýn ak ülke, aðlasýn süt gölü.

Arif Nihat Asya'dan aldýðým yukarýdaki dizelerde redif yoktur. "Ölü" sözcüðündeki "-ü" eki fiilden isim yapma ekidir. Ölmek fiilinden yeni tür ve anlamda bir sözcük türetmiþtir. "Gölü" sözcüðünün sonundaki "-ü" ise tamlanan eki veya 3.tekil kiþi iyelik ekidir. Bu ekler farklý öðeler olduðu için kafiye sayýlýr. Dolayýsýyla bu dizelerde "ü, l, ö" sesleri zengin kafiyedir.

Dört yana baktým da geldim
Köprüleri attým da geldim

Acemi bir þairden aldýðým yukarýdaki dizelerde ise kafiye yoktur. Çünkü "geldim" fiili ile "de" baðlacý aynen tekrar edildiðinden rediftir. Ayrýca "baktým" ve "attým" sözcüklerindeki "-tý" eki görülen geçmiþ zaman; "-m" ise 1. tekil þahýs ekidir. Yani "-tým" sesleri de rediftir. " At" ve "bak" fiil köklerinin sonundaki "t" ile "k" benzeþmediði için kafiye yoktur; "a" seslerinin de bir hükmü yoktur. Bu konudaki kural þudur. Benzeþen sesler sondan baþa doðru sayýlýr, benzeþen ses kalmayýnca diðer seslere dikkat edilmez.

Ýnsan odur ki býraka her yerde bir eser
Eser býrakmayanýn yerinde yeller eser

Bu dizelerde redif yoktur çünkü dizelerin sonundaki "eser" sözcükleri aynen tekrar edilen öðeler deðildir. Birinci dizedeki, yapýt anlamýnda kullandýðýmýz isim soylu bir kelime olan eser'dir, ikinci dizedeki ise esmek fiilinin geniþ zamanýdýr. Bu tür kafiyelere de cinaslý kafiye diyoruz.

Niçin kondun a bülbül
Kapýmdaki asmaya?
Ben yârimden ayrýlmam
Götürseler asmaya

Bu manide kullanýlan "asmaya" sözcükleri de farklý kelimeler olduðu için cinaslý kafiyedir. Cinaslý kafiyelerde ses sayýsý önemli deðildir.

KAFÝYE (Diziliþ ve Anlayýþ Yönünden)
Diziliþ yönünden kafiye derken kafiyeli dizelerin sýralanýþ biçimini kastediyoruz. Halk ve Divan edebiyatlarýnda düz ve çapraz diziliþten baþka mani tipi dediðimiz kafiye diziliþi de mevcuttur. Servet-i Fünun döneminde Batýdan alýnan sone nazým þekliyle birlikte þiirimizde sarma diziliþ de görülür.

Düz diziliþ kafiyeli dizelerin alt alta olmasýdýr. Buna mesnevi tarzý da diyoruz.

Tarihin dilinden düþmez bu destan
Nehirler gazidir, daðlar kahraman.

Bu beytin kafiyeleri deðer olarak tam, diziliþ olarak düzdür. Halk edebiyatýndaki koþma, semai, varsaðý, destan, ilahi gibi nazým þekillerinde birinci dörtlük hariç hep düz diziliþ görülür.

Ben kocadým sen genceldin
Baþa bela nerden geldin
Kâhi indin kâh yükseldin
Þimdi oldun turna gönül

Âþýk Veysel'den aldýðým yukarýdaki dörtlüðün ilk üç dizesi birbiriyle kafiyelidir. Görüldüðü gibi bu dörtlük düz diziliþe sahiptir. Ýstiklal Marþý'mýz düz diziliþin mükemmel bir örneðidir çünkü dörtlüklerdeki her dize birbiriyle kafiyelidir.

Çapraz diziliþ genellikle Halk edebiyatýnda ve þiirlerin ilk dörtlüklerinde görülür. Bu diziliþte dörtlüklerin sadece 2. ve 4. dizeleri kafiyeli olabilir. Mesela yine Âþýk Veysel'den aldýðým aþaðýdaki dörtlük böyledir.

Güzelliðin on Par'etmez
Þu bendeki aþk olmasa
Eðlenecek yer bulaman
Gönlümdeki köþk olmasa

Necip Fazýl'dan aldýðým aþaðýdaki dörtlükte 1. ve 3. dizeler kendi arasýnda; 2. ve 4. dizeler kendi arasýnda kafiyelenerek çapraz diziliþ oluþturmuþtur.

Gaiplerden bir ses geldi: Bu adam
Gezdirsin boþluðu ense kökünde
Ve uçtu tepemden birdenbire dam
Gök devrildi, künde üstüne künde

Mani tipi dediðimiz diziliþte ise 1, 2. ve 4. dizeler kendi arasýnda kafiyelidir; üçüncü dize serbesttir. Diziliþe adý verilen manilerden bir örnek:

Bahçelerde saz olur
Gül açýlýr yaz olur
Ben yârime gül demem
Gülün ömrü az olur.

Mani tipi diziliþ Divan þiirindeki tuyuð ve rubailerde de görülür.

Sarma diziliþ yukarýda belirttiðimiz gibi edebiyatýmýza Batý'dan girmiþtir. Bu diziliþ Halk ve Divan þiirinde görülmez. Sarma diziliþte 1. ve 4.dizeler kendi arasýnda; 2. ve 3. dörtlükler kendi arasýnda kafiyelidir. Yahya Kemal'in Ok þiirinden aldýðým aþaðýdaki dörtlükte sarma diziliþ görüyoruz.

Yavuz Sultan Selim Han'ýn önünde
Ok atan ihtiyar Bektaþ Subaþý
Bu yüksek tepeye dikti bu taþý
O yüce hünkârýn mutlu gününde.

Anlayýþ yönünden kafiye ise "Kafiye göz için midir, kulak için midir?" tartýþmasýna dayanýr. Bu tartýþma Servet- i Fünun edebiyatýnýn doðmasýný saðlamýþtýr. Tartýþmanýn sebebi 1928'den önce kullandýðýmýz Arap alfabesinin çok harfliliðidir.

Harf nedir? Harf seslerin yazýdaki iþaretidir. Bizim þu anda "k" ile gösterdiðimiz ses Arap alfabesinde "kaf, kef" olmak üzere iki farklý harfle gösteriliyordu. Mesela "ak" sözcüðünde kaf, "ek" sözcüðünde kef kullanýlýrdý. Divan edebiyatýnda "ak" ile "ek" kafiye kabul edilmezdi. Kulaða kafiyeli gelen bu sözcükler farklý harflerle yazýldýðý için göze kafiyeli görünmüyordu. Oysa Halk þairleri bu ayrýntýya dikkat etmemiþ, kafiyeyi kulaða göre uygulamýþlardýr.

Tanzimat edebiyatýnýn son döneminde "abes" ile "muktebes" kafiyeli midir, kafiyesiz midir tartýþmasý yaþanmýþ, edebiyatçýlar ikiye bölünmüþtür. Bu sözcüklerde de "ak" ile "ek"e benzeyen bir sorun vardýr. Bizim "s" ile gösterdiðimiz ses Arap alfabesinde "sin, se, sad" gibi üç farklý harfle gösterilirdi. Abes "se" harfiyle, muktebes sin harfiyle bitiyordu. Yani bu sözcükler kulaða kafiyeli geliyordu ama yazýmlarý farklýydý. Bundan baþka bizim "h" ile gösterdiðimiz ses "ha, hý, he" olmak üzere üç farklý harfle gösterilmiþtir.

"Kulak için mi, göz için mi kafiye"nin aslý budur. Günümüzde böyle bir sorun yoktur.


REDÝFÞiirdeki ahenk unsurlarýndan biri de rediftir. Redifin ne olduðunu, redif ile kafiye arasýndaki farklarý daha önce vurgulamýþtýk. Redifleri kafiye zannederek þiir yazanlarý eleþtirip onlarý acemilikle suçlamýþtýk.

Edebiyatýmýzda redifi ahenk öðesi kabul etmeyen, rediflerden olabildiðince kaçýnan þairler olmuþtur. Mesela Ahmet Hamdi Tanpýnar böyle bir anlayýþa sahiptir. Ona göre rediften yararlanmak bir zayýf þairlerin iþidir. Kulaða hoþ gelecek kafiye bulamayanlarýn baþvurduðu bir yoldur. Fakat gelmiþ geçmiþ þairlerimizin ezici bir çoðunluðu redifi benimsemiþ, ahenk öðesi olarak kullanmayý bilmiþlerdir.

Redif tek harften oluþacaðý gibi dizelerin hemen hemen tümü rediften ibaret de olabilir. Köroðlu'dan aldýðým "Bizim yaylanýn uþaðý / Belinde Aydýn kuþaðý" dizelerinin sonundaki "-ý" ekleri tek sesten ibaret rediftir. Nedim'den aldýðým aþaðýdaki dizelerde kafiyeler, redifin baskýsýyla ezilmiþ, ikinci plana itilmiþtir:

Safa-yý aþký kim anlar kiminle söyleþelim
Vefa-yý aþký kim anlar kiminle söyleþelim

Bu beyitte "safa ve vefa" sözcüklerindeki "fa" hecesi kafiye, diðer sözcükler rediftir.

Biz dünyaya veda ettik
Kalanlara selam olsun
Bizim için hayýr dua
Kýlanlara selam olsun

Yukarýdaki dörtlük Yunus Emre'ye aittir. Dörtlüðün 1. ve 3. dizelerinde kafiye yoktur; 2. ve 4. dizelerde ise "kal- ve kýl- fiil köklerindeki "l" ünsüzü yarým kafiye "-anlara selam olsun" ek ve sözcükleri rediftir. Bu dörtlüðe ahenk katan öðe hiç þüphesiz ki bu güzel rediflerdir.

Gül yüzünde göreli zülf-i semensay gönül
Vay gönül vay bu gönül vay gönül eyvay gönül (Murabba nazým þekli)

Divan edebiyatý þairlerinden Ahmet Paþa'ya ait yukarýdaki dizelere "gönül" redifinin kattýðý ahengi ve güzelliði anlatmaya gerek yok sanýrým.

O gül endam bir al þale bürünsün yürüsün
Ucu gönlüm gibi ardýnca sürünsün yürüsün

Bu beyitteki redifler de ustaca bulunmuþ, þiire ahenk katan öðelerden biri haline gelmiþtir.

Halk þairleri kafiye konusunda daima rahat olmuþlardýr. Öyle ki Divan þairleri asla yarým kafiye kullanmamýþlar, kafiyelerinin en az iki sesten oluþmasýna dikkat etmiþlerdir. Halk þairleri ise tek sesten ibaret kafiyelerle yetinmiþlerdir. Hatta en usta Halk þairleri bile bazý dörtlüklerinde kafiye kullanmamýþ, rediflerle yetinmiþtir. Mesela Karacaoðlan'dan aldýðým aþaðýdaki dörtlük böyledir:

Aradýlar bir tenhada buldular
Yaslandýlar þivgalarým kýrdýlar
Yaz bahar ayýnda bir od verdiler
Yandým gittim ala daðlý kar iken

Bu dörtlükte kullanýlan "buldular, kýrdýlar, verdiler" sözcüklerindeki "-dular, -dýlar, -diler" ekleri rediftir; "bul-, kýr-, ver-" köklerindeki "r" yarým kafiyedir ama ilk dizedeki fiil kökünde kafiye yoktur. Yine Karacaoðlan meþhur bir semaisinden bir dörtlük:

Bana kara diyen dilber
Gözlerin kara deðil mi
Yüzünü sevdiren gelin
Kaþlarýn kara deðil mi

Bu dörtlüðün 2. ve 4. dizelerinde kullanýlan "göz ve kaþ" isim kökleri kafiyeli deðildir. "-lerin kara deðil mi" ek ve sözcükleri rediftir. Kýsaca bu dörtlükte kafiye yoktur, þiire ahenk katan öðe rediflerdir. Bu þiir ve þairi için "Kafiye kullanmamýþ, redifleri kafiye gibi kullanmýþ; kötü þiir, kötü þair." demek mümkün müdür?

Sonuç olarak þunu söyleyebiliriz. Ustaca kullanýlmýþ redifler þiire en az ölçü ve kafiye kadar ahenk katar.


ALÝTERASYON ve TEKRARLARÝç kafiye de denilen aliterasyon ise en ilkel toplumlardan çaðdaþ milletlere kadar her devirde ve her edebiyatta kullanýlan bir ahenk öðesidir. Aliterasyonu "ayný dize içinde belli seslerin" yinelenmesi olarak tanýmlayabiliriz.

Fakat aliterasyon yapýlýrken yinelenmek üzere seçilen sesler ve bu sesleri içeren sözcükler tesadüfen kullanýlmamalýdýr. Mesela romantik duygular anlatýlýrken veya bir bahar tasviri yapýlýrken "ç, k, p" gibi sert ünsüzlerden kaçýnmak gerekir. Anlatmaya çalýþtýklarýmýzý somut örneklerle ifade edelim. Divan edebiyatý þairlerinden Nef'i baharýn güzelliðini þu beyitle tasvir etmiþ:

Erdi yine ürdi behiþt oldu hava amber siriþt
Âlem behiþt ender behiþt her guþe bir bað-ý irem ( Nefi )

(Yine nisan ayý geldi, hava amber kokulu oldu; dünya cennet içinde cennet gibidir.)

Bu dizelerde iþlenen temaya uygun olarak "r, þ" sessizlerinin bulunduðu sözcükler seçilmiþ, okuyucuya bahar gelince iþittiðimiz yaprak hýþýrtýlarý ve kuþ cývýltýlarý iþitsel olarak duyurulmaya çalýþýlmýþtýr. Ayrýca Sait Faik'in "Hiþt Hiþt" hikâyesinde anlattýðý; baharda, doðayla iç içeyken duyabileceðimiz, nereden ve neyden geldiðini anlayamadýðýmýz fakat bize canlýlýðý, hareketi sezdiren sesler "behiþt, siriþt" kafiyeleri ile duyurulmuþtur.

Yine Nef'i bir savaþ sahnesini anlatýrken þu iki dizeyi yazmýþ:

Evc-i hevada siyt-i çekaçak-ý tiðden
Avaz ü ra'd ü saika reh güm-künan olur

(Savaþ alanýndaki at kiþnemelerinden ve kýlýç þakýrtýlarýndan ürken yýldýrýmlar gökte yolunu þaþýrýr.)

Bu beyitteki imgenin harikuladeliði bir yana seçilen sözcüklerdeki aliterasyona hayran kalmamak elde deðil. Þair "siyt-i çekaçak-ý tið" derken kýnýndan çýkarýlan ve sonra çarpýþýnca çak çuk diye sesler çýkaran kýlýç seslerini iþittiriyor bizlere; ayrýca ikinci dizede de "ra'd ü saika" ve "reh güm-künan" sözcüklerindeki aliterasyonla gök gürültüsünü iþitmemizi saðlýyor.

Ayný temayý iþleyen Köroðlu bir koçaklamasýnýn dörtlüklerini: "Meydan gümbür gümbürlenir / Divan gümbür gümbürlenir" dizeleriyle bitiriyor. "Gümbürlenmek" buluþuyla "gümbür" yansýmasý cenk meydanýndaki gürültüyü iþitmemizi saðlýyor.

Nazým Hikmet "makinalaþmak" þiirinde þöyle der:

Trrrrum
Trrrrum
Trrrrum!
Trak tiki tak
Makinalaþmak
Ýstiyorum!

Þair, bu dizelerde anlatmak istediði makineleþmek arzusunu ses taklitleriyle pekiþtirerek unutulmaz dizeler oluþturmuþtur. Anonim halk edebiyatýna ait bir þiirden aldýðým: "Bahçeye de kurdum çifte salýncak / Yar gelip yar gidip sallanacak" dizeleri ses ve ahenk yönünden deðme þairlere taþ çýkartacak cinstendir. Bu dizeleri okurken sallanan bir salýncaðýn ahengini iþitmemek mümkün deðildir.

Çok sevdiðim þair Fazýl Hüsnü'den de örnekler vermek istiyorum. Þairimiz Kýnalý Kuzu Aðýdý þiirinde þöyle diyor:

Kara koyun kuzular kuzulamaz
Me deme
Kara koyunun kuzusu, kýnalý kuzum
Görür görmez yüzünü, bekle azýcýk
Meme deme

Bu beþlikte þair "k, z" sesleriyle aliterasyon yapýyor; ayrýca 1. ve 3. dizelerde her sözcük "k" ünsüzüyle baþlýyor. Þairimiz bu ahenk unsurlarýyla yetinmeyip 2.ve 5. dizelerdeki sözcükleri "me" hecesiyle bitirerek kuzu melemesini iþitmemizi saðlýyor.

"Malazgirt Ululamasý" baþlýklý destanýnda çok özgün bir buluþla okuyucuyu hayran býrakýyor þair.

Savaþanlar yer sayýlarýnca deðil
Gök sayýlarýncadýrlar ey oðul
Bizim yýldýzlarýmýz
Çok daha...

Bu dörtlükteki "sayýlarýncadýrlar" buluþuyla aliterasyondan baþka "karýnca" çaðrýþýmýyla savaþanlarýn çokluðu daha da vurgulanmýþ oluyor.

Lise tahsili gören herkes Fuzuli'nin þu beytini duymuþtur.

Dest-busu arzusuyle ölürsem dostlar
Kuze eylen topraðým sunun anýnla yâre su

(Ey dostlar, sevgilinin elini öpme arzusuyla ölürsem, mezar topraðýmdan bir testi yapýp onunla yâre su verin.)

Bu dizelerde dikkati çeken sesler "su" sesleridir. Þairimiz bu seslerin bulunduðu sözcükleri seçerek Arap çöllerinde "suu, suu" diye inleyen birinin iniltisini duyurmaya çalýþýyor.

Son olarak ses virtüözü olarak niteleyebileceðimiz Behçet Necatigil'in "Kilim" þiirindeki aliterasyondan bahsedeyim. Þair bu þiirde çarpýk ve plansýz kentleþmeden, ürettiðimiz her þeydeki zevksizlikten bahsediyor. Kentlerdeki bu zevksizlik ve gürültü kirliliði temaya uygun ahenksiz kelimelerle okuyucuya duyuruluyor. Þair öyle kelimeler seçiyor ki okurken rahatsýz oluyoruz. Kýsaca ahenksizliðin ahenk olarak kullanýldýðý bir þiir yazmýþ Necatigil. Þiir çok uzun olduðu için birkaç dizesini yazmakla yetineceðim.

Çok çið, çiçek -hiç yok- hani bu kilimde?
Hani beyaz, beyaz, beyaz. Beyazlarý ne yaptýn?
Çok çið bu kýzgýn yaz, çið bu kara kýþ!
Bari biraz kýþlarda. Çýplak, çok çið!
Çok çið bu çýðlýk, bu en bol renk: Kara! Ben sana.
Çok çið kesik öksürük, çið çatlak çaðýltý.

Bu þiirin tamamýný bulup yatmadan önce iki defa sesli okuyun; mümkünü yok uyuyamazsýnýz. Çünkü birileri beyninize bir çekiçle "çok çið çað" diyerek vurur.

Kelime Tekrarlarý / Tekrir SanatýÞiirimizde sýklýkla baþvurulan ahenk unsurlarýndan biri de tekrarlardýr. Aynen tekrar edilen ekleri, kelimeleri ve kelime gruplarýný redif olarak tanýmlamýþ ve daha önce örneklendirmiþtik. Bu bölümde Divan edebiyatýnda tekrir (yineleme) denilen kelime tekrarlarýndan bahsedeceðiz. Bu tür tekrar unsurlarýný Divan þairleri edebi sanat kabul ediyordu.

Bana göre tekrir sanatýnýn en güzel örneði Fuzuli'ye ait aþaðýdaki beyittir:

Caný için kim ki cananýn sever canýn sever
Caný kim cananý için sevse cananýn sever

Aruzun "faailaatün, faailaatün, faailaatün, faailün" kalýbýyla yazýlmýþ olan bu harika beyitte "can ve canan" sözcükleri altý defa kullanýlmýþ, ayrýca "sevmek" fiili dört defa yinelenmiþ, "için ve kim" sözcükleri de ikiþer defa metinde yer almýþtýr. Kalýba uygunluk, kafiye ve rediflerin mükemmelliði, aliterasyon ve asonans güzelliði bir yana, bu beyit gerçek sevginin ne olduðunu çok güzel ifade etmektedir. Þiirde biçim ve içerik mükemmelliði denince aklýma ilk gelen örnek budur.

Fuzuli birinci dizede "kim ki kendi caný için cananýný -eþi, çocuklarý, akrabalarý, dostlarý- severse o aslýnda kendi canýný sevmektedir" diyerek gerçek sevginin karþýlýksýz olmasý gerektiðini vurguluyor. Ýkinci dizede tezat sanatý yaparak "kim kendi canýný cananý için severse aslýnda o cananýný sevmektedir" diyor. Kendi canýný sevmeyen, içki içen, az uyuyup çok çalýþan, ufak tefek hastalýklarý önemsemeyen bir insan düþünelim ve bu insanýn genç yaþta öldüðünü veya kötürüm olduðunu var sayalým. Kendi canýný sevmeyen bu kiþinin kime kötülüðü olur? Elbette ki ailesine. Bunun tersi ise saðlýðýna, yemesine içmesine önem veren bir insan düþünelim. Onun geçirdiði uzun ve saðlýklý ömrün kime faydasý olur? Elbette ki ailesine.

Yunus Emre'nin de tekrir sanatýna örnek gösterebileceðimiz çok güzel bir beyti vardýr:

Beni bende demen bende deðilem
Bir ben vardýr bende benden içerü

Bu beyitte ben sözcüðü altý defa yinelenmiþtir.

Düzyazýda kelime tekrarý yapmak, ayný cümlede bir sözcüðü birden fazla kullanmak -edebi sanat olmaktan vazgeçtik- çok önemli bir kusurdur. Bu kusurlarýn sýklýðý yazan kiþinin kelime daðarcýðýnýn yetersizliðini gösterir. Yinelemeler þiirde edebi sanat kabul edilir; çünkü yinelemeler þiire ses yönünden ahenk kattýðý gibi bir duygu veya düþüncenin pekiþtirilerek vurgulanmasýný saðlar. Fakat planlanmadan, hesapsýz yapýlan kelime tekrarlarý þiirde tekdüzelik de oluþturabilir. Yinelemelerde dikkatli ve ölçülü olmak gerekir.

1989'da vefat eden Orhan Murat Arýburnu, Ýstanbul'un Laleli semtinde oturan sevgilisi için þöyle bir þiir yazmýþ:

Lalelim
Laleli'de oturur.
Laleli, lale olur lalelimden.
Laleli'den geçilir
Lalelimden geçilmez.

Þair bu harika þiirinde sevgilisine "lalelim" demektedir. Belki onun adý Lale'dir, belki de þair sevdiðini laleye benzettiði için "sevgilim, Lale'm, Ayþe'm" diyecek yerde "lalelim" diyor. Sevgilisinin oturduðu semt Lalelidir. Laleli semti, þairin gözünde, sevgilisi orada oturduðu için laleye benzemektedir, yani bu semti çok sevmektedir. Þair þiirin sonunda "geçmek" fiilini önce temel, sonra mecaz anlamda kullanýyor. Laleli bir semttir, oradan her yolcu gibi geçmek mümkündür, ama þairin sevgilisinden vazgeçmesi mümkün deðildir. Dikkat edilirse bu þiirde yinelenen sözcüklerin hiçbiri gereksiz deðildir.


Ahmet Haþim bir þiirini "Akþam, yine akþam, yine akþam. / Göllerde bu dem bir kamýþ olsam" dizeleriyle bitirirken yinelemelerin gücünden yararlanarak bir arzusunu vurgulamaktadýr.

Þiirde ahengi her þeyin üstünde tutan Servet- i Fünun'un büyük þairi Cenap Þahabettin, Elhan-ý Þita (kýþ naðmeleri) baþlýklý þiirinde kar yaðýþýný tasvir ve taklit ederken diðer ahenk öðelerinden olduðu gibi yinelemelerden de yararlanýyor.

Saðdan sola soldan saða lerzan ü girizan
Gâh uçmada tüyler gibi gâh olmada rizan

Necip Fazýl'ýn "Otel Odalarýnda" baþlýklý þaheseri sanýrým Cumhuriyet döneminde yazýlan þiirlerdeki yinelemelerin en güzel örneðidir. Bu harika þiirden birkaç beyit yazýyorum:

Bir merhamettir yanan daracýk odalarýn
Ýsli lambalarýnda isli lambalarýnda

Gizli bir akis kalmýþ gelip geçen her yüzden
Küflü aynalarýnda küflü aynalarýnda

Bir sýrrý sürüklüyor terlikler týpýr týpýr
Ýzbe sofalarýnda izbe sofalarýnda

Duyuluyor zamanýn tahtayý kemirdiði
Tavan aralarýnda tavan aralarýnda

Aðlayýn aþinasýz sessiz can verenlere
Otel odalarýnda otel odalarýnda

Son olarak Daðlarca'dan bir örnek vererek yazýmý noktalýyorum:

Oðullarla Analar
Er oldu o
Giysi verdiler þayak
Saðlam mý saðlam
Ayakkabý verdiler kabaralý
Saðlam mý saðlam
Kütüklük verdiler kösele
Saðlam mý saðlam
.
Savaþa girdi o
Düþüverdi ilk kurþunda
Dayandý anasýnýn yüz bin yýllýk yüreði
Saðlam mý saðlam

arakdaþlar yazdýðýnýz bilgiler için teþkkür ederim bende biþeyler yazdým belki iþinize yarar...

Ahenk unsurlarini yazmissin birader sen
 

Ahenk nedir kýcasa aciklarmýsýn ?

1 . Uyum:
"Sesi alaylý bir ahenkle kadýnýn kulaklarýna çarptý."- M. C. Kuntay.

2 . mecaz Anlaþma, uyuþma (II):
"Biz bu iþin içine girmeyelim. Ahengi bozarýz."- H. Taner.

3 . eskimiþ Çalgýlý eðlence:
"Bütün komþular o gece gürültüden, ahenkten uyuyamamýþlar."- Y. K. Karaosmanoðlu

ÞÝÝRDE AHENK (SES VE RÝTM)

Ahenk:
Ahenk kelimesi uyum anlamýna gelmektedir. Edebiyatta ise kelimelerin birbiriyle ses ve anlam bakýmýndan etkileyici bir bütün olmasý anlamýndadýr.
Þiirde ahenk; ustaca kullanýlan ses akýþý, söyleyiþ, ritm, ölçü ve her türlü ses benzerliðiyle saðlanýr. Þiirde ahengi saðlamak için ölçü, uyak, vurgu, tonlama gibi deðiþik unsurlar kullanýlýr.
Þiirde ahengi saðlayan unsurlarý þöyle sýralayabiliriz:

1) Vurgu: Bir kelimede hecelerden birinin diðerlerine göre daha baskýlý, daha kuvvetli söylenmesidir. Vurgu hem kelimenin anlamýný güçlendiren hem de þiiri ahenkli kýlan bir unsurdur. Vurgulama ve tonlama þiirin ahengini ve etki gücünü bir kat daha artýrýr.
Ör:
Gök sarý toprak sarý, çýplak aðaçlar sarý
Arkada zincirlenen Toros Daðlarý

2) Tonlama: Anlatýlmak istenen duygu veya düþüncenin daha etkili ifade edilebilmesi için ses tonunu deðiþtirerek okumaya tonlama denir. Böylece acýma, üzüntü, özlem, hayranlýk, sevgi gibi duygular belirginlik kazanýr.
Ör:
Bir sarsýntý... Uyandým uzun süren uykudan,
Geçiyordu araba yola benzer bir sudan.
Ýþte ritim, ortak ölçü ve mýsra sonlarýndaki ses benzerlikleri ile oluþturulan bir müzikalitedir.
Þiirdeki ahenk öðeleri iç içedir. Tema, dil, söyleyiþ ve ses ahengi oluþturur. Bundan baþka vezin, kafiye, redif, iç kafiye, aliterasyon ve asonans ses benzerlikleri de söyleyiþe þiirsellik katan öðeler durumundadýr.

3) Ölçü: Ahengi saðlamak þiire belli bir düzen vermek için þiirlerde çeþitli ölçüler kullanýlýr. Türk edebiyatýnda hece ve aruz ölçüsü olmak üzere iki çeþit ölçü kullanýlmýþtýr.

a) Hece ölçüsü: Þiirdeki tüm dizelerin hecelerinin sayýsýnýn eþit olmasý esasýna dayanýr.
* Hece ölçüsü Türklerin bulduðu bir ölçüdür.
* Bilinen en eski Türk þiirlerinde de bu ölçü kullanýlmýþtýr.
* 7’li, 8’li, 11’li hece ölçüsü kalýplarý en çok kullanýlan kalýplardýr.
Durak: Ölçü kalýplarý içerisindeki durma yeridir. Hece ölçüsünde duraklar sözcükleri bölmez.

b) Aruz ölçüsü: Dizelerdeki hecelerin açýklýk kapalýlýk esasýna baðlý olan bir ölçü sistemidir. Sonu ünlü ile biten heceler ‘’açýk’’, sonu ünsüzle biten heceler de ‘’kapalý’’ hece olarak adlandýrýlýr. Ayrýca uzun ünlülü heceler ile dize sonundaki heceler daima kapalý kabul edilir.

* Aruz ölçüsünde duraklar sözcükleri bölebilir.

O be nim mil / le ti min yýl / dý zý dýr par / la ya cak
. . - - . . - - . . - - . . -
Fe i la tün Fe i la tün Fe i la tün Fe i tün

*Aruz vezninde hecelerin kýsalýðý ve uzunluðu esas olduðu için bazý Türkçe kelimeler kýsa olduðu halde vezin gereði uzun okunur; buna imale denir. Ýmale kýsa heceyi uzun yapar. Arapça ve Farsça kelimelerdeki bazý uzun seslerin vezin gereði kýsa okunmasýna da zihaf denir. Sessiz bir harfle biten kelime vezin gereði açýk olmasý gerekirse, kendinden sonra sesli ile baþlayan bir hece varsa birinci kelimenin sonundaki harf, ikinci kelimenin ilk hecesine ulanýr. Buna ulama denir.Ulama kapalý heceyi açýk yapar.

c) Serbest Ölçü: Herhangi bir sisteme baðlý olmayan ölçüdür.19.yüzyýl sonlarýndan itibaren edebiyatýmýza girmiþtir.

4) Uyak (Kafiye) ve Redif:

Uyak: Dize sonlarýnda bulunan ve görevleri farklý olan ses veya ek benzerlikleridir.
Redif: Mýsra sonlarýnda bulunan ayný görevdeki ses, ek ve kelime tekrarlarýdýr.

Her yalana kanmýþým kafiye:’’an’’
Her söze inanmýþým redif: ‘’mýþým’’
Ben artýk sevgiden de
Býkmýþým, usanmýþým

Uyak Çeþitleri

a)Yarým Uyak: Sadece bir ünsüzün benzeþmesiyle oluþan kafiyeye yarým uyak denir.

Ecel büke belimizi
Söyletmeye dilimizi
Hasta iken halimizi
Soranlara selam olsun

b)Tam Uyak:Biri ünlü biri ünsüz olmak üzere iki sesin benzerliðiyle oluþan uyaða tam uyak denir.

Ben gideyim yol gitsin,ben gideyim yol gitsin;

Ýki yanýmdan aksýn bir sel gibi fenerler
Tak,tak ayak sesimi aç köpekler iþitsin
Yolumda bir tak olsun zulmetten taþ kemerler

c)Zengin Uyak: En az üç sesin benzerliðiyle oluþan uyaða zengin uyak denir.
Bir idamlýk Ali vardý,asýldý
Kaydýný düþtüler,mühür basýldý
Geçti gitti, birkaç günlük fasýldý.

d)Cinaslý Uyak:Ayný seslerden oluþan ;fakat farklý anlamlarý karþýlayan kelimelerle yapýlan uyaða cinaslý uyak denir. Cinas bir kelimenin tekrarý deðildir. Ayný kelimenin ayný anlamla tekrar etmesine redif denir.

Ör: ‘’Kalem böyle çalýnmýþtýr yazýma
Yazým kýþa uymaz kýþým yazýma’’

Bu beyitteki ‘’yazýma’’ sözcüklerinin yazýmý aynýdýr; ancak birinci dizede kaderime anlamýnda ikinci dizede ise yaz mevsimi anlamýnda kullanýldýðýndan cinaslý uyaktýr.

NOT:Yazýmlarý ve anlamlarý ayný olan iki sözcük redif;yazýmlarý ayný ancak anlamlarý farklý olan iki sözcük cinaslý kafiye oluþturur.

NOT: Uzun okunan ünlüler iki ses deðerinde kabul edilir.

Uyak Düzeni(Þemasý) ve Çeþitleri

Þiirler uyaklanýþ bakýmýndan üçe ayrýlýr.

a) Düz uyak:Uyaklý kelimeler aaxa veya aaab þeklinde sýralanmýþsa buna düz uyak denir.

Hiç anýlmaz olmuþ atalar adý
Beþikte býrakmýþ ana evladý
Kýrýlmýþ yetimin kolu kanadý
Zulüm pençesinden aman kalmamýþ

b) Çapraz uyak: Uyaklý kelimeler abab þeklinde sýralanmýþsa buna çapraz uyak denir.

Sokaktayým kimsesiz bir sokak ortasýnda
Yürüyorum arkama bakmadan yürüyorum
Yolumun karanlýða saplanan noktasýnda
Sanki beni bekleyen bir hayal görüyorum
Necip Fazýl Kýsakürek

c) Sarma uyak: Uyaklý kelimeler abba þeklinde sýralanmýþsa buna çapraz uyak denir.

En son Bektaþ Aða çöktü diz üstü
Titrek elleriyle gererken yayý
Her yandan bir merak sardý alayý
Ok uçtu,hedefin kalbine düþtü

d) Mani tipi uyak: Mani tipindeki þiirlerde kullanýlan uyak türüdür. aaxa þeklinde uyaklanýr.Tek dörtlük için geçerlidir.

Daðlarda kar kalmadý
Gözlerde fer kalmadý
Daha yazacak idim
Kaðýtta yer kalmadý
5) Aliterasyon ve Asonans:

Bir þiirin dizelerinde sürekli ayný ünsüzün tekrarlanmasýndan oluþan ahenge aliterasyon denir.

Bir þiirin dizelerinde sürekli ayný ünlünün tekrarlanmasýyla oluþan ahenge asonans denir.

senin kalbiden sürgün oldum ilkin
bütün sürgünlüklerim bir bakýma bu sürgünün bir süreði

orhan veli kanik þiirlerinde ahenk unsurlari ile ilgili bilgi verir misiniz lütfen. . .

özdemir asaf þiirlerinde ahenk unsurlarýný nasýl kulandý genel olarak kullanýlan temalarý söylermisiniz lütfen