Çerkeslerin efsanevi yoldaþýydý at. Atcýlýk da binlerce yýllýk geçmiþten süzülerek gelen bir uðraþ. Ancak, yüz yýldan fazla süren yýkýcý Kafkas- Rus Savaþý ve sürgün zamanlarýnda Çerkes at cinslerinin hemen tamamý kayboldu. Bu eþsiz atlardan geriye sadece tek bir cins kaldý.
Her Çerkes, ata özel bir baðýllýk, sýnýrsýz bir sevgi duyar. Onu kardeþ sayar, özenle korur. Ata duyduklarý bu yakýnlýk ona verdikleri isme de yansýr. Çerkesler, ata " þý " der; ki bu ayný zamanda erkek kardeþ anlamýndadýr. Öyle ki Çerkesler, mahmuzu ilk gördüklerinde ne iþe yaradýðýný anlamamýþlar ve ata acý vereceði gerekçesiyle benimsememiþler. Yine ayný nedenle Çerkes, yumuþak deri uçlu kamçýsyýla atýna nadiren vurur. Onlar kamçýyý sadece bir simge olarak taþýr. Kamçý genç kýzýn sevgilisine verceceði güzel bir hediye veya atlý oyunlarda ödül olabilir ancak.
Nitekin atla ilgili gelenekler Çerkeslerin yaþamýnda önemli yer tutar. Örneðin, misafir olunan bir yerden ayrýlýrken at, baþý eve doðru bakacak þekilde durdurulur ve öyle bilinir. Saðdan dönerek avludan çýkmak gerekir, keza at kesinlikle kamçýlanmaz. Aksi þekilde davranmak ev sahibinin konukseverliðinden memnun kalýnmadýðýný gösterir. Çerkes geleneklerine göre bir kadýnýn veya yaþlýnýn önünden atla geçmek büyük ayýptýr. Atlý 30-40 metre kala atýndan iner, karþýlaþtýðý kiþi yürüyorsa saygýlý bir þekilde durur ve sað tarafýndan geçmesini bekler. Karþýlaþtýðý kiþi yerinde duruyorsa atýnýn dizginlerinden tutarak yanýndan geçmesi gerekir. Atlýnýn karþýdan gelen bir kadýna veya yaþlý bir adama rastladýðýnda atýndan inerek gideceði yere kadar ya da izin verilinceye kadar ona eþlik etmesi gerekir. Atlýya yaya karþýlaþtýðýnda önce atlý selam verir. Atlý olarak bir yere gidilirken herkesin konumuna göre bulunmasý gereken yer belidir. Yaþça küçük olan, „thamade“ nýn (yaþlý) solunda yerini alýr. Thamadeye birden fazla atlý eþlik ediyorsa büyük olan solunda, daha genç olan saðýnda yer alýr. Ölüm haberi getiren atlý atýn ters tarafýndan, yani saðýndan iner. Bunun dýþýnda atýn saðýndan inmek uðursuzluk sayýlýr.
En ünlü Çerkes atý cinsleri Þoloh ve Beçkan´dý. Þoloh, Bestav´da ve Zelençuk vadilerinde, Beçkan ise Adigey topraklarýnda yaygýndý. bu cinslerin Kirim pazarlarýnda yerli koþu atlarýndan 25 kat fazla fiyat verilirdi. Þoloh cinsi atlarýn özelliði, toynaklarýn bardak biçiminde olmasi ve arka týrnaklarýn olmamasýydý; bunun için nala ihtiyaç duymuyorlardý. Beçkan, özellikleri açýsýndan eþsiz bir binek atýydý. Çok sabýrlý ve dayanýklý, Çerkeslerin yasamýnýn ayrilmaz parçasý olan biniciligin bütün gereklerine son derece uygundu. Gerektiðinde yemsiz 3-4 günlük yola dayanabiliyordu. Halk arasýndaki tarifiyle Beçkan; „Boynu düzgün, sagrýsý mantara benzer, geyiðinki gibi dik baldýrlarý vardýr. Kasýðý dardýr, geniþliði üç parmaðý geçmez. Bir kaburgasý fazladýr ve dolaysýyla gücü de fazladýr “.
Kundeyt cinsi ise 7-9 yaþýna kadar genellikle özelliklerini göztermez. Bu cinsin kýsraðýný iki yaþýna kadar basit bir cinsten ayýrmak zordur; cok tüylü ve gösteriþsizdir. Ama iki yaþýndan sonra deðiþmeye baþlar. Tüyleri düzelir, karný toplanýr, kulaklarý sivrilir, asýl görünümünü almaya baþlar.
Bu cinslerden baska Zelençuk vadilerinde prenslerin adlariyala anilan Alheskir, Haðundoko, Hatohþoko cinsleri ve Yecebukay´da Yivuan cinsi atlar biliniyordu. Bu cinsler mükemmel binek atý nitelikleriyle ve prenslerin özel damgalarýyla tanýnýyordu. Çerkesler atý sadece binmek için yetistirirler ve sadece aygýrlara ve iðdiþ edilmiþ atlara binerlerdi. Kisrak süreleri sadece üreme amacýyla tutulurdu.
En varlýklý ve nüfuzlu at yetiþtiricisi olan Çerkes prenslerinin süreleri hiçbir zaman 150-200 kýsraðý geçmezdi. Kendi damgasý olan her prens kendi at cinsine sahip olabiliyordu. Çerkesler ayrýca donlarýna göre atlarýn nitelikleri olduðuna inanýrlardý. Tarihçi ve etnograf A. H. Zafes´in yazdýðýna göre tercihleri demir kýrý ve doru idi, alacalý at hiç yetiþtirmezlerdi.
Rus- Kafkas Savaþý ve sürgün zamanlarýnda Çerkes at cinslerinin hemen tamamý kayboldu. Kalan cinsler de Rusya´daki iç savaþ yýllarýnda yok oldu. Son Þoloh cinsi atlar da Birinci Süvari Ordusu´nun birlikleri için daðlardaki otlaklarýndan indirildi ve kaybolup gittiler. Kafkasya´da Sovyet iktidarýyla birlikte Çerkes atcýlýðýnýn da sonu geldi. Çerkeslere at sahibi olmalarý yasaklandý. Zelençuk vadilerinde kalan cins atlar da ilk Sovyet haralarý kurulunca diðer cinslerle karýþtý. Böylece 25-35 Çerkes atý cinsinden bugüne sadece Þaðdiy kalabildi. Kalan bu tek Çerkes atý cinsi, dünya atçýlýk literatüründe “ Kaberdey “ (Kabardian) cinsi olarak bilinir. En iyi dað atlarýndan biri kabul edilir. Kaygan dað patikalarýnda yürümek, nehir gecmek, derin karda ilerlemek konusunda inanilmaz yetenekleri vardýr. Dik kayalýk patikalarda dengesini çok iyi korur. Ani ýsý deðiþikliðinde ve hava basýncýna karþý dayanýklýdýr. Ayrýca karanlýkta ve yoðun siste yollarýný bulmalarýný saðlayan þaþmaz yön duygularýna sahiptir. Yüz elli kilogram yükle günde 100 kilometre yol kat edebilirler. 1935-36´da Kafkas Daðlarý´nda yapýlan bir trialde Kaberdey atlarý üç bin kilometrelik mesafeye kötü hava ve arazi koþullarýnda 37 günde tamamladýlar. Bu konudaki rekor “ Aza “ adýnda bir kýsraða ait: Dað eyeriyle ve tam yüklü olarak 100 kilometreyi dört saat 25 dakikada kat etti.
Kaberdey atlarý genellikle cinslerini doðal olarak sürdürürler, yýlký halinde dolaþýrlar. Rivayete göre soyu Cengiz Han´ ýn en gözde aygýrýndan gelmektedir. Son derece sakin ve itaatkâr huylu oldugu icin tercih edilir. Kaberdey atýndan çaprazlama sonucu dört yeni nesil elde edildi. Bunlardan Ýngiliz- Kaberdey atý, cins olarak 1966´da resmen kabul edildi.
En iyi Kaberdey atlarý Karaçay- Çerkes Cumhuriyeti´nde Malokaraçayev ve Malkin, Kaberdey- Balkar Cumhuriyeti´nde Guaran haralarýnda yetiþtiriliyor. Bu haralarda atlar yazýn yüksek yaylalarda, kýþýn dað yamaçlarýnda tutuluyor. Ýki yaþýna geldiklerinde koþu performanslarý deneniyor. Kaberdey atý diðer koþu atlarý kadar hýzlý olmasa da diðer atçýlýk sporlarý icin son derece uygun özelliklere sahip.

Çerkes Motifleri
 

Kafkas Motifleri

Bir toplum anavatanýndan sürülerek baþka coðrafyalarda yaþamak zorunda býrakýldýðýnda þüphesizki bir çok maddi ve manevi deðerlerinide kaybetmek zorunda kalýr. Ýnsanlýðýn binlerce yýllýk geçmiþinde yüzlerce halk bu tür yýkýmlarla karþýlaþmýþtýr. Kuzey Kafkas toplumu bu yýkýma ugrayan ne ilk ne de son toplumdur.
Eðer bir toplum geçmiþinin kültürel bütün maddi deðerlerini araþtýrma materyallerine sahip deðilse en büyük yýkýma uðramiþ demektir. Ki vatanlarýndan koparýlmýþ bütün halklarýn en büyük sorunlarýndan biriside budur.
Bu konuda en çarpýcý örneklerden birisinin yaþandýðý Kuzey Kafkasya'da 1860'lý yýllardan itibaren nufusunun büyük bir kýsmý sürülen Çerkes topluluklarý gittikleri ülkelerde yaþama ve varlýklarýný kimliklerini kaybetmeden sürdürme mücadelesi vermiþlerdir. Bütün zorluklara raðmen geleneksel el sanatlarýný üretmiþler, günümüzde yapýlan küçük bir araþtýrmada dahi yüzlerce deðiþik özgün motifle karþýmýza çýkmýþlardýr.
Halkýmýz açýsýndan bu yýkým, büyük göçten sonra Kuzey Kafkasya'da yaþanmýþtýr. 1944'de Stalin tarafýndan Sibiya'ya sürülen Çeçen-Ýnguþ'lar yýllar sonra anavatanlarýna döndüklerinde geride býrakmak zorunda kaldýklarý bir çok kültürel deðerin koloni olarak yerleþen Ruslar ve diðer topluluklar tarafýndan imha edildiðini görmüþlerdir. Sürgünden dönen Çeçenler atalarýnýn imha edilem mezar taþlarýný ait olduklarý yerlere yerleþtirmek suretiyle baþlattýklarý büyük yýkýmýn yaralarýný sarmaya bügün de bütün çabalarýyla devam etmektedirler.
Bugün Çeçen-Ýnguþ Cumhuriyetinde Çeçen halkýnýn kültürel deðerlerini yansýtan maddi materyaller daha çok müzelerde mevcuttur. Halkýn kendisinde geçmiþten kalan kültür deðeri el sanatý örnekleri fazla mevcut deðildir. Bir örnek verecek olursak; bugün Türkiye'de yaþayan Çeçenler'de mevcut olan yüzden fazla motifli renkli büyük duvar istingleri Kuzey Kafkasya'daki istinglerin toplamýndan daha fazla olduðu tahmin edilmektedir.
Binlerce yýllýk geçmiþiyle Kuzey Kafkasya, günümüz sanat tarihçileri için de gizemi henüz çözülememiþ yerlerden birisidir. Kuban havzasýnda yapýlan kazýlarda (Myuekuape yakýnlarýndaki kurganlarda) tarih öncesine ait bir çok eser ortaya çýkartýlmýþtýr. Kafkas motiflerinin primitif örneklerinede ilk kez bu eserlerde rastlanmaktadýr.
Kafkasya'da erken metal çaðý M.Ö.3000 yýllarýnda baþlamýþtýr. Kuban havzasýnda çýkan arkeolojik buluntulardan Meot sanatýna ait parçalarýn üzerindeki motifler ile günümüz Kafkas motiflerinin bir çok ortak noktasý vardýr. Özellikle avadanlýklar üzerinde tesadüf edilen motiflerde günümüz Kafkas motiflerinin bir çok özelliði mevcut bulunmaktadýr. Tarih öncesi dönemþerden günümüze kadar üretilen bütün el sanatý eserler üzerinde tür ayrýmý yapýlmaksýzýn Kafkas motiflerinin genel özelliklerini saptamamýza imkan vermektedir. Kafkas motiflerinin temel çýkýþ noktasý bir çok toplumda olduðu gibi tabiat ve görsel çevredir. Özellikle ilkel ilkel dönemlerde bir çok tabiat olayý çeþitli anlamlarla yüklü mitolojik semboller halinde motiflere donüþtürülmüþtür.
http://www.marje.net/kultur/motif/1.jpg
Mitolojik semboller halindeki motifler tek tanrýlý dine geçiþle birlikte eski mana ve önemini yitirerek görsel bir beðeni sonucu yapýlan süsleme unsurlarýna dönüþmüþtür. Ayrýca eski çaðlardan beri Kafkasya'lýlarda gelenek halinde günümüze ulaþan aile armalarý bu tür motifler içinde sayýlmaktadýr.
http://www.marje.net/kultur/motif/2.jpg Kafkas Aile armalarýndan örnekler

Ayrýca bu tür arma veya motiflerin eskiden kullanýlan bir tür alfabenin günümüze ulaþan kalýntýlarý olduðu görüþü bazý tarihçiler tarafýndan ileri sürülmektedir. Bazý motiflere verilen dini veya totemik manalarýn sonucunda bu motifler boy veya kabile damgalarý olan psiktogramlara (Basitleþtirilmiþ resimler) dönüþmüþ olduðu düþünülmektedir. (Psiktogramlaþmýþ þekillerin daha sonra fonogram hatta yazý harfi þekline girebildiði bilinmektedir.)



KAFKAS MOTÝFLERÝNÝN ORTAK ÖZELLÝKLERÝ
1. Kafkas motifleri tabiat çýkýþldýr. Bunun sonucu bazý özellikler bütün motiflerde ortak noktalar olarak karþýmýza çýkar. Bazý motifler hayvansal, bazý motifler bitkisel, bazý motifler ise insan simgeleri halinde ve daha çok nonfigüratif anlayýþla yapýlmýþtýr.
http://www.marje.net/kultur/motif/3.jpg Kafkas "Adýge" Motifleri

Ünlü araþtýrmacý ROSTOVZEFF'in ilk kez " hayvan uslubu " olarak adlandýrdýðý simetrik karakterli hayvan figürleri Kafkas motiflerinde karþýmýza çýkar.
2. Motifler olarak simetrik çeþitlemelerle yapýlmýþtýr. Simetrik uygulamalar tarih öncesi çaðlardan itibaren bir çok uygarlýkça motiflerde kullanýlan bir özelliktir.
3. Bütün Kafkas motifleri kývrak ve yumuþak eðrilerden oluþur. Köþeli motiflere rastlanmaz. Geçmiþi bir cok acý mücadelelerle geçen Kafkas insanýnýn motiflerinin yumuþak, kývrak çizgilerden oluþmasý, sert ve kesin hatlardan sakýnýlmasý çeliþki gibi görünsede Kafkas insanýnýn ince beðeni ve ruhunu yansýtýr.
http://www.marje.net/kultur/motif/4.jpg Keçe motifi Uzunyayla Y.Hüyük 19.YY.

4. Renkli motiflerde kontrast (zýt) renkler bir arada kullanýlarak yüzeylere canlý bir ifade kazandýrýlýr. Tarih öncesinden günümüze bu saydýðýmýz ortak özellikleri koruyarak ulaþan kafkas motifleri bazý kültürel etkileþimlerle konularýný daha çeþitli halegetirmiþtir.örnek verecek olursak 8.yy'dan 18.yy.'a uzanan bin yýllýk islamlaþma süreci ile birlikte hilal-yýldýz motifi yaygýn olarak kullanýlmaya baþlanmýþtýr.
http://www.marje.net/kultur/motif/5.jpg Hayvan motifli kemer motifleri
(Kuzey Kafkasya, Dusheti: MÖ.5-6.yy.)
Keçe motifi
(Türkiye: 19.yy. sonlarý)

Kuzey Kafkas metal sanatýnda görülen üç temel süs unsuru olan; Markhari türü karýþýk dalgalý dalgalardan oluþan bitkisel bezemelerde, Tutta türü simetrik aralýklý dallardan oluþan bitkisel bezemelerde ve Tavga Türü bezemelerde de simetrik düzenlemeler temel unsur olarak karþýmýza çýkar. Kubaçi'deki bir çok ev ve mabet kapýlarýnda pencere üzerlerinde taþa oyulmuþ çeþitli figür ve motifleri Kubaçi'liler Albanlar'ýn Kafkasya'yý idare ettiði devirlerden beri süre geldiðini belirtirler.
Anadolu'da yapýlan araþtýrmalarda hala bazý evlerin duvarlarýnda geleneksel Kafkas motiflerinin çizilmiþ olduðu görülür. (Göksun'un Korkmaz köyündeve Çardak nahiyesinde, Kangal'ýn Yukarý Hüyük köyünde olduðu gibi.) Ayrýca Mezar taþlarý ve ahþap oyma iþlerindeki bu motifler günümüz araþtýrmacýlarýnýn ilgi alanýna girmeyi beklemektedir.
Kafkas motiflerinin günümüz Anadolusunda özellikle Uzunyayla ve Göksun yöresindeki hemþehrilerimizce yoðun olarak el sanatlarýnda kullanýlmaya devam edildiði gözlemlenmiþtir. Çardak'ta bazý Çeçen evlerinde duvarlar ve peþ (ocak) ler üzerinde görülen BUSTUM deilen duvar motiferi geleneksel kafkas motiflerinin eþsiz örneklerindendir.
KAFKAS MOTÝFLERÝNE ÖRNEKLER

http://www.marje.net/kultur/motif/6.jpg Çeçen Bustum örnekleri


http://www.marje.net/kultur/motif/7.jpg Kafkas Keçe Motifleri ve Kayseri Pýnarbaþý Dikilitaþ
Köyünden derlenmiþ Kabardey Vupcha motifleri


http://www.marje.net/kultur/motif/8.jpg Kafkas seccade keçe motifi
(Uzunyayla)
Kabardey keçe motifleri
(Pýnarbaþý-Dikilitaþ Köyü)

http://www.marje.net/kultur/motif/9.jpg Kafkas keçe motiflerinden
Göksun yöresi Çeçen motifi (üstte)
Uzunyayla yöresi Kabardey motifi (altta)

http://www.marje.net/kultur/motif/10.jpg Kafkas ahþap oyma motifleri:
Çardak'tan Çeçen bustumlarý - camii ve minber balkonundan

http://www.marje.net/kultur/motif/11.jpg Çeçen keçe motifleri (Çardak Bucaðý)

http://www.marje.net/kultur/motif/12.jpg Çeçen bustumlari -ahþap oyma ve keçe motifi (Gücüksu Köyü)

http://www.marje.net/kultur/motif/13.jpg Kafkas keçe motifi
(Göksun yöresi-Gücüksu Köyü)

http://www.marje.net/kultur/motif/15.jpg Çeçen keçe motifleri -Bitkisel bezemeli
(Çardak Bucaðý)

http://www.marje.net/kultur/motif/16.jpg Çeçen Bustumlarý ahþap oyma ve keçe motifleri
(Çardak Bucaðý)

http://www.marje.net/kultur/motif/17.jpg Kafkas yastýk kýlýfý iþleme motifi(Ma'arul - Avar)
(Göksun yöresi-Ortatepe Köyü)

Çerkes Kültürü
 

Çerkes Kamasý

Bir Çerkes''''in lüksü , sahip oldugu silahlarin sayisi ve güzelligi ile ölçülürdü.Kalkar kalkmaz onlari alip inceler , temizler , atesli silahlarin fitilini degistirir , sonra da evinin en önemli odasinin duvarina eve gelecek konuklarin iyi görebilmeleri için simetrik bir biçimde asardi.
Çerkeslerde en pahali silah kincal veya hinjal idi.Yanlarindan asla ayirmadiklari kutsal bir silah olan kincal , iki tarafi keskin ve çeligine çok iyi su verilmis dört santim genisliginde , kýrkbes santim uzunlugunda , kurbanin kaninin akmasi için her iki tarafinda derin birer oyuk bulunan bir hançerdi.Dar kabzasi islenmis gümüsten çiviler veya seritlerle süslü olurdu.Siyah kakmalari olan ''''savatlanmis'''' bir gümüs kina konulurdu.
Kincal gümüsle süslü deri bir kemerin ortasina takilirdi.
Bu hançeri büyük bir beceriyle kullanirlardi.Bir Çerkes takip edildiginde kincalini düsmanina firlatirdi ve on metreden de kolay kolay hedefini sasmazdi.Biçaga su verilirken , ölümcül yaralar açmasi için zehirli bir madde kattiklari düsünülürdü.
Çerkesler kemerlerinde bu kamalarin disinda , kabzasi islenmis , maroken bir kilifa yerlestirilmis saska adi verilen bir kiliç tasirlardi.Bu malzemeler bir çift tabanca , bir kamçi ve bir de hayvanlari veya baskinlarda kaçirdiklari kisileri baglamaya yetecek uzunlukta bir iple tamamlanirdi.
Çerkesler 19.yüzyilin baslarinda hala bir yay ve okla dolu bir sadak kullaniyorlardi ama bunun yerini yavas yavas dipçigi dar , gümüs bileziklerle tutturulmus , namlusu kakmali bir tüfek almaya baslamisti.

ÇERKESLERDE KAÞENLÝK (medeni bir iliþki tarzý)
 

Çerkeslerin günümüze kadar devamlýlýðýný sürdüren geleneklerin birisi de "kaþenlik adetidir. Bu adet bekar genç kýz ve erkekler arasýnda evlilik öncesi dönemde gerçekleþmektedir. Diðer geleneklerde olduðu gibi habze adý verilen kurallarla sýnýrlýdýr. Kaþenlik birbirinden hoþlanan genç kýz ve erkekler arasýndaki arkadaþlýk iliþkisine denmektedir.
Çerkeslerin günümüze kadar devamlýlýðýný sürdüren geleneklerin birisi de "kaþenlik adetidir. Bu adet bekar genç kýz ve erkekler arasýnda evlilik öncesi dönemde gerçekleþmektedir. Diðer geleneklerde olduðu gibi habze adý verilen kurallarla sýnýrlýdýr. Kaþenlik birbirinden hoþlanan genç kýz ve erkekler arasýndaki arkadaþlýk iliþkisine denmektedir.
Çerkes kýz ve erkekleri birbirleri ile düðünlerde, toplantýlarda, muhabbet ortamlarýnda birlikte olurlar. Bu toplantýlar en yaygýn olarak köylerde görülür. Bu tür toplantýlarda genellikle bir kaç köyün gençleri biraraya gelir. Sabahlara kadar süren sohbetler, oyunlar ve eðlenceler yapýlýr. Bu geceler gençlerin birbirlerini tanýmalarýna yardýmcý olmaktadýr. Muhabbet geceleri bir eðlence kaynaðý olduðu kadar ayný zamanda eðitim yereri de sayýlmaktadýr. Kýzlar ve erkekler belirli bir yaþtan baþlayarak bu tip toplantýlarda çerkes adet ve görenekleri çerçevesinde eðitilirler. Bütün eðlence, düðün ve toplantýlarda "thamate" adý verilen bir kiþi bulunur.
Kim kimle kaþen olabilir?
Ayný sülaleden olan kiþiler kaþen olamazlar. Akrabalýk derecesi ne kadar uzak olursa olsun yasaktýr. Ayný köyden kiþilerin kaþen olmalarý hoþ karþýlanmaz. Bu kural günümüzde biraz yumuþamýþtýr. Artýk ayný sülaleden olmamak kaydýyla kaþenliðe fazla tepki duyulmamaktadýr. Muhabbet toplantýlarýnda kýzlar ve erkekler karþýlýklý otururlar.
Birden fazla kaþen
Gençlerin her toplantýda farklý kaþeni olabildiði için bir Çerkez kýzýnýn ya da erkeðinin evleninceye kadar çok fazla kaþeni olabilmektedir. Toplantýda amaç tanýþmak, eðlenmek ve kendine uygun bir eþ seçmek olduðu için kaþenlik bazen ciddi bazen de þaka halinde ortaya çýkmaktadýr. Sayýsý fazla olan þaka kaþenliðinin çok fazla bir ciddiyeti yoktur.
Kýz ya da erkek birbirlerinin daha önceki kaþenlerine karþý herhangi bir olumsuz tavýr takýnmazlar. Eski kaþenlerle sosyal iliþkiler kesilmez. Çünkü daha önceki kaþenlerin þaka olduðunu her iki tarafta kabullenmiþtir. Kadýn ya da erkek eski kaþenleriyle bu benim eski kaþenim diye espri yapabilir. Dolayýsýyla kýzýn ya da erkeðin birden fazla kaþeni olmasý yadýrganmamaktadýr.
Evlenmeye vesile olan kaþenlik
Pseluk ile baþlayýp daha sonra da devam eden kaþenlik iki kýsma ayrýlmaktadýr. Bunlardan birisi þaka diðeri ise ciddi kaþenliktir.
Þaka kaþenliðine semerko denmektedir. Bu durumda kiþiler ciddi olmasalar dahi sýrf o geceye ya da bir kaç geceye mahsus olarak kaþen olabilirler. Burada amaç eðlenmek, birbirlerini tanýmak bunu yaparken de hoþ vakit geçirmektir. Þaka kaþenliðinde kýz ve erkek birbirlerine sanki evleneceklermiþ gibi meth edici ve övücü sözler söyler. Kaþenliðin bir de ciddi boyutu vardýr. Bu durumda birbirlerini beðenen kýz ya da erkek evlenmek için arkadaþlýk kurmak isterler.
Eðer karþý taraf kabul etmiþse diðer toplantýlarda da görüþerek bu iliþkiyi devam ettirirler. Fakat ciddi kaþenlikte daha ziyade pisehluk ile baþlamaktadýr. Erkek bir kaç arkadaþýný alarak kýzýn veya onun herhangi bir akrabasýnýn evine gider. Kýzýn da mutlaka yanýnda bir ya da bir kaç arkadaþý bulunmak durumundadýr. Burada kýza kaþenlik teklifini sunar. Bu durumda kýz ve erkek arkadaþlarýnýn yanýnda teklifi deðerlendirirler. Birbirlerinden beklentilerini ve isteklerini söylerler. Kaþenliðin her iki boyutunun da kendine has kurallarý vardýr. Kaþenlik eðer ciddi ise ve sonuçta evlilik düþüncesi ile kiþiler birbirlerini tanýmaya çalýþýyorsa bu durumda meclislerde þaka kaþenliði gibi ulu orta gündeme getirilmez. Bu durumda bir çok muhabbette bir araya gelebilirler, bir çok konudan konuþarak birbirlerini daha iyi tanýmaya çalýþýrlar. Fakat iliþkileri diðer kaþenliðe nazaran resmiyet kazanýr. Diðeri kadar serbest deðildir. Her ne kadar bu kiþiler evlilik kararýyla birbirlerini tanýmaya çalýþsalar da mutlaka evlenecekler diye bir þart yoktur. Eðer bir engel söz konusu ise her iki taraf bu durumdan vazgeçebilir.
Evlenme akdi ve Euç
Kiþiler evlenmeye karar verirlerse bu sefer bunu kendi aralarýnda akitleþirler. Bu durumda da euç denilen bir hediye verilir. Euç söz karþýlýðý verilen maddi bir hediyedir. Söz verdi anlamýna gelir. Kaþenlik neticesinde evlenmeyi kabul etti demektir. Bu hediyeyi erkek bayandan ister. Bayan da kendi insiyatifinde bir hediye verir. Bu hediye bir boyun baðý, mendil, yüzük, bilezik olabilir. Erkek de bunun karþýlýðýnda kýza bir yüzük vermektedir.
Bu karþýlýklý hediyeleþme durumu sadece kýz ve erkek arasýnda olmaz.
Kýzýn ve erkeðin yanýnda arkadaþlarýndan veya akrabalarýndan birkaç kiþi bulunmak durumundadýr. Söz verme ve hediyeleþme hadisesi onlarýn nezaretinde olmaktadýr.
Evlenmek amacýyla kaþen olan ve bunu akit altýna alan genç kýz ve erkekler bu durumda toplumdan ayrý bir yerde yalnýz baþlarýna konuþamazlar.
Onlarýn yanlarýnda mutlaka arkadaþlarý da olmak durumundadýr. Toplumun dýþýnda ve toplumdan habersiz bir yerde konuþmalarý yasaktýr. Bu durum evleninceye kadar böyle devam eder.
Eþ seçimindeki incelik
Gerek evlenmeye karar veren gerekse sadece bir kaç toplantýda kaþen olan kiþiler birbirlerini aileleri ile tanýþtýrmazlar. Arkadaþlarý ve o ortamda bulunan kiþiler onlarýn kaþen olduklarýný bilir. Anne ve babalarýna kaþen olduklarýný söyleyip birbirlerini tanýþtýrmalarý ayýp olarak karþýlanýr. Aileler kýzýn ya da erkeðin kaþenini toplumlardaki diðer kiþilerden öðrenerek haberdar olurlar. Ancak evlenme zamanýnda ailelere bildirilir. Bu durumdan da sadece anneye bahsedilir. Kaþenlik adeti Çerkez toplumunda kýzýn ya da erkeðin evleneceði kiþi hakkýndaki kararý kendilerinin vermesini saðlar. Büyükler müdahale etmezler. Fakat evlenmek üzere kaþen tercihi yapan kiþiler daha ziyade aile yapýlarýna uygun toplumsal kurallara ve adetlere riayet edecek kiþileri tercih ederler. Bu nedenle birçok toplantýda kýzýn ya da erkeði hal ve hareketlerini kontrol ederler. Evlilik tercihi yaparken bu tip kiþilerle yapmayý isterler. Çünkü çerkes kültüründe toplumsal normlara uygun olarak hareket etmek gerekmektedir. Fertlerden görgü kurallarýna gelenek ve göreneklere uygun davranýþ göstermesi beklenmektedir.
Kýz kaçýrma
Kaþenlik ile baþlayan evlilik aþamasýnda niþanlýlýk ve söz gibi durumlara pek rastlanmaz. Bunun en önemli sebebi kaçýrma þeklinde evlenmenin gelenek ve göreneklerinde yer almasýdýr. Gençler evlenmeye karar verdikten sonra maddi imkansýzlýklar, kendisinden büyük baþka birinin evlenecek olmasý gibi sebeplerden dolayý kaçýrma þeklinde evlenmeyi tercih ederler. Fakat Çerkes kültüründeki kaçýrma þekli diðer milletlerden farklý olarak kendine özgü bir nitelik gösterir. Bu þekilde evliliðin yaklaþmasý niþan ve söz gibi törenlerin yapýlmasýný gerekli kýlmamaktadýr.
Yine kiþiler zaten kaþenlik dönemlerinde birbirlerini yeterince tanýdýklarý için ayrýca bu tür dönemlere gerek duymazlar. Ayrýca çerkeslerde adetler kiþilerin iliþkilerine çok fazla sýnýrlama getirdiði için bu döneme her iki tarafýnda katlanabilmesi zor olur. Çünkü niþanda büyüklerde iþin içine girerler. Onlarla olan iletiþimde konuþma ve görüþme yönünden bir takým güçlükler olduðu için kiþiler niþanlý olarak kalmayý pek tercih etmezler. Ancak günümüzde söz ve niþanlýlýk dönemi Çerkesler arasýnda da yaygýnlýk kazanmýþtýr.
Çerkes milletindeki genç kýz ve erkekler genellikle ayný milletten olan kiþilerle evlenmeyi tercih etmektedirler.

C E R K E S T O P L U M U
Soylular, Köylüler ve Köleler

http://www.almanyada-cerkezler.de/cerkez_toplumu.jpg

Her Cerkes hangi soya ve hangi boya ait oldugunu bilir. Ayni soydan herkes birbirini akraba sayar ve aralarinda evlenme yasagi uygulanir.

Geleneksel ve toplumsal yapi Cerkeslerde soy toplulugu (klan) ve boy-kabile yapilanmasi özellikleri tasir. Ortak bir atadan geldigine inanan ve ayni soyadini tasiyan aileler soy topluluklarini (lhepk) olusturur. Ayni Ihepkten olan herkes birbirini yakin akraba sayar ve aralarinda kesin evlenme yasagi uygulanir. Evlenme yasagi anne tarafindan "Ihepek" icin de gecerlidir. Her soyun kendine ait bir damgasi (armasi) vardir. Gecmiste bu soylar, yasadiklari cografi bölgenin veya bagli olduklari prenslerin alariyla anilan Abzeh, Sapsig, Bjedug, Natuhay, Cemguy, Kabardey, Besleney, Hatukay gibi boylari olusturuyordu. Bu geleneksel yapi eski katilikta olmasa da genel olarak varligini sürdürüyor. Akrabalik ve evlilik iliskileri ayni normlarda devam ediyor. Bugün de hemen her Cerkes hangi soya ve hangi boya ait oldugunu biliyor.
Cerkes toplumu, dönemlere, bölgelere ve boylara göre bicimi ve adlari degisse de esas olarak feodal soylardan, özgür kölyülerden, serflerden ve kölelerden olusuyordu. Feodal sinifin tepesine psi denilen prensler bulunuyordu. Psi´lal hükümranliklari altindaki topraklarda kendilerine bagli profesyonel savascilarin gücüne dayanarak halki yönetiyorlardi. Psi, kendisine tabi halkin bütün mülkiyeti üzerinde tasarrufta bulunabilirdi. Bununla birlikte kisisel dokunulmazligi vardi. Feodal düzenin en güclü oldugu Kabardey bölgesinde, "psize´use" denilen büyük prenslerin kongresinde en yasli prens "büyük prens" (psivueliy) secilir ve yardimcilari (psi kuedze) ile birlikte Kabardey´in ic ve dis islerini yönetirdi. 1800´lerin basinda Kabardey bölgesi Rusyanin hakimiyetine girince psilarin iktidari büyük ölcüde sinirlandi.
Prenslerden sonra "birinci derece" özden (soylu) kabul edilen diger üst sinif "tlakotles"lerdi. Hiyerarside onlari ikinci derecede özdenler (dijinigo) izliyordu. Bazi arastirmacilar bu ikisini ayni sinif kabul eder. Büyük toprak sahipleri olan tlakotlesler, adlarinin anlamina (güclü soy) uygun olarak toplumda cok yüksek bir konuma sahiptiler. Cok genis feodal haklari vardi ve bu mirasla gecerdi.
Alt feodal sinifi olusturan vorklar, bagli olduklari psilara ve tlakotleslere silahiyla hizmet eden askeri bir sinfti. Yeni bir vorku himaysine alan psi veya tlakotles, ona vork tin denilen ve genellikle cins bir at, cesitli silahlar, büyükbas hayvan ve topraktan olusan hediyeler verirdi. Vorklar verilen bu topraga "askeri hizmet verme sartiyla" sahip olurlardi. Vasal hizmetinin babadab ogula gecen bagliliginin kosullarina antla tespit edilirdi: Vork, efendisine sadakat ve dürüstlükle hizmet etmeyi, onun düsmanlarini kendi düsmani saymayi, agir bir hakarete ugramadikca baska bir feodale gecmemeyi yükümlenirdi.
Vorklar, bagli olduklari feodale olki cagrisiyla, savasa veya baska bir faaliyete katilmak üzere belirtilen zamanda, belirtilen yerde olmakla yükümlüydüler. Bazi vork ailelerinin savasta bayragi tasimak, meclic kararlarini halka duyurmak, dügün, toplanti, cenaze gibi büyük organizasyonlarda düzeni saglamak gibi görevleri vardi.
Cerkes soylari icin tarla isleriyle. zanaatla, bilimle ve hatta ticaretle ugrasmak ayip sayilirdi. Hayatlarini at üzerinde baskinlarda, savasarak ya da ziyaretlerde gecirirlerdi. Kapisi her zaman herkese acik "haces"te (konuk evi) konuk agirlamak en basta gelen meziyetleriydi.
Üst feodal kesim disinda halkin büyük cogunlugunu tlhokotl yani özgür köylü sinifi olusturuyordu. Kendi özel mülkiyetleri ve köleleri olabilen bu özgür köylülerin bagli olduklari feodallere vergi vermek, belli dönemlerde onlar icin calismak, cagrildiginda ordusuna katilmak gibi yükümlülükleri vardi. Bunlarin bir bölümü zamanla özgürlüklerini kaybederek laguneut ( veya lagunepit), yani feodallerin mülkiyetinde bulunanserfler haline geldiler.
Toplumun en alt sinifi, savaslarda veya baskinlarda ele gecirilmis köleler (psitl ve vuneut) olusturuyordu. Cesitli islerde calistirilirdi, alinip satilabilir veya azat edilebilirlerdi. Köle sahibi olmak kimsenin imtiyazinda degildi; savasta veya baskinda düsmanini ele geciren onu köle yapma hakkina sahipti. Kölelerin cocuklarida köle sayilirdi. Köleler cogunlukla baska halklardan ( Rus, Kazak, Leh, Gürcü, Iranli) ya da düsmanlik güden topluluktan ele gecirildi.An cak cok agir bir suc islemesi halinde bir Cerkes de köle yapilarak satilabilirdi.
Feodal yapi bazi Cerkes boylarinda farklilik gösteriyordu. Karadeniz sahilinde yasayan Sapsiglar, Abzehler ve Natuhaylar 1700´lerin ikinci yarisindan ayaklanarak feodal sinifi tasfiye ettiler ve yaslilarin önderlik ettigi halk meclisleriyle yönetilmeye basladilar. Feodal yapisini koruyan diger Cerkes topluluklarindan gelen kacaklara siginma sagladilar. Bu nedenle sürgünden önceki son dönemde nüfuslari oldukca artmisti. Feodal yapisi en güclü ve karmasik olanlar ise Kabardeylerdi.
Cerkes toplum yapisi, feodallerin haklari ve imtiyazlari sirlanmis olarak Sovyet dönemine kadar devam etti. Sovyet sisteminde tamamen ortadan kaldirildi. Osmanli topraklarinda ise radikal bir tasfiye hareketi olmadi. Feodallerin sürgün ve daginik yerlesim nedeniyle iyice zayiflayan hakimiyeti, büyük calkantilara yol acmadan zamanla ortadan kalkti. Bununla birlikte, özellikle Kabardeylerde eski toplumun izleri bugün de görülebilir.

M.A. Meretuko
Adige Kalendar 1997-1998
Derleyen ve Çeviren: Murat PAPÇU

Etnograf M.A. Meretuko’nun materyallerine dayanarak hazýrlanmýþtýr. (Murat Papçu)









1) Гъэтхэжъоныгъу (Ðetxejonýðu)
Ýlkbaharda çift sürme zamaný.

2) Мэлылъфэгъу (Melýlhfeðu)
Koyunlarýn kuzulama zamaný


3) ЖъоныгъуакI (Jonðuaç’)
Çift sürme zamaný sonu


4) Мэкъуогъу (Mequwoðu)
Ot biçme zamaný


5) Хьахыныгъу (Haxýnýðu)
Arpa biçme zamaný.

6) ХэкIотIупщыгъу (Xek’ot’upþýðu)
Aygýrlarý (yýlkýya) býrakma zamaný.

7) Бэдзэогъу (Bedzewoðu)
Sineklerin dalama (ýsýrma) zamaný.

8) ЦIыжъугъу (Ts’ýjuðu)
Öküz üvezi zamaný


9) ШышъхьэIу Шышъхьэогъу
(Þýþhe‘u) (Þýþhewoðu)
Atlarýn kafa sallama zamaný.

10) Хыныгъу (Xýnýðu)
Orak (ekin biçme) zamaný.

11) Iоныгъу (‘Onýðu)
Harman zamaný.

12) ТIыдзыгъу (T’ýdzýðu)
Koçlarý (sürüye) katma zamaný.

13) ТIыдзыгъуакI (T’ýdzýðuaç’)
Koç katma zamaný sonu.

14) Къэрсэбэнэ Iэтыгъу (Qersebene ‘etýðu)
Nadas kaldýrma zamaný

(Sonbaharda çift sürme zamaný).

15) Бжыхьэ жъоныгъу (Bjýhe jonýðu)
Küçük yaz (pastýrma yazý).

16) Гъэжъый (Ðejýy)
Ot getirme zamaný.

17) ШэкIогъу (Þek’oðu)
Av zamaný.

18) Тыгъэгъаз (Týðeðaz)
Güneþ dönümü.


Gregoryan Sistemi Takvim

Bu adlardan bazýlarý Yüliyan ve Gregoryan takvimlerinin aylarýyla kaynaþmýþtýr. Bugün kullanýlan Gregoryan takvimine göre aylarýn adlarý þöyledir:


Ocak: Щылэ маз (Þýle maz)

Þubat: Мэзай (Mezay)
Mart: Гъэтхапэ (Ðetxape)
Nisan: Мэлылъфэгъу (Melýlhfeðu)
Mayýs: ЖъоныгъуакI (Jonýðuaç’)
Haziran: Мэкъуогъу (Mequwoðu)
Temmuz: Бээдзэогъу (Bedzewoðu)
Aðustos: ШышъхьэIу (Þýþhe‘u)
Eylül: Iоныгъу (‘Onýðu)
Ekim: Чъэпыогъу (Çepýwoðu)
Kasým: ШэкIогъу (Þek’oðu)
Aralýk: Тыгъэгъаз (Týðeðaz)

Diðer halklar gibi Çerkesler de yýlýn dönemlerini gökyüzü cisimlerinin konumuna göre belirliyorlardý. Ünlü Çerkes etnograf Mafedz Sarbiy'in yazdýðýna göre bunun için en baþta Joðuabe* (Жъогъуабэ) takým yýldýzý kullanýlýyordu. “Жъогъуабэр чIым къыхэкIыгъ” “Joðuabe topraktan çýktý”, “Жъогъуабэр гъажъом къыхэплъагъ” “Joðuabe ekine baktý”, “Жъогъуабэр чъыг шъхьакIэм хэхьагъ” “Joðuabe aðacýn dallarýna girdi”, “Жъогъуабэр чIыгум хэхьэжьыгъ” “Joðuabe (yeniden) topraða girdi” gibi özdeyiþler bunu kanýtlamaktadýr.

Bu dönenceler arasýnda 90’ar gün vardýr ve bunlar ilkbaharýn baþlangýcýna (21-22 Mart), yazýn baþlangýcýna (21-22 Temmuz), sonbaharýn baþlangýcýna (21-22 Eylül) denk düþmektedir; tam bir dönence ise 360 günden oluþmaktadýr.






1) Бэджым иилъэс (Becým yiyilhes)
Örümcek Yýlý (1988)

2) Блэм иилъэс (Blem yiyilhes)
Yýlan Yýlý (1989)

3) Шым иилъэс (Þým yiyilhes)
At Yýlý (1990)

4) Мэлым иилъэс (Melým yiyilhes)
Koyun Yýlý (1991)

5) Чэбэ хьэмлыум иилъэс (Çebe hemlýwum yiyilhes)
Kâbe Kurdu Yýlý (1992)

6) Чэтым иилъэс (Çetým yiyilhes)
Tavuk Yýlý (1993)

7) Хьэм иилъэс (Hem yiyilhes)
Köpek Yýlý (1994)

8) Къом иилъэс (Qom yiyilhes)
Domuz Yýlý (1995)

9) Цыгъом иилъэс (Tsýðom yiyilhes)
Fare Yýlý (1996)

10) Чэмым иилъэс (Çemým yiyilhes)
Ýnek Yýlý (1997)

11) Хьашыумышым иилъэс (Haþýwumýþým yiyilhes)
Pars Yýlý (1998)

Çerkesler iyi ve kötü yýllarý da ayýrýrlardý. Köpek, Koyun ve Kâbe Kurdu yýllarý bereketli, Tavuk ve Yýlan yýllarý ise bereketsiz ve hastalýk getiren yýllar sayýlýrdý. Çerkeslerin inançlarýna göre Tavþan ve Domuz yýllarýnda savaþ kaçýnýlmazdý.

Yýlýn þýle döneminin adý dikkat çekicidir. Þýle Farsça "çelle- kýrk" sözcüðünden gelmektedir.
16-17 Ocak’tan 24-25 Þubat’a kadar (en soðuk günler) “ç’ýmefe þýle” (кIымэфэ щылэ)(kýþ þýle),
16-17 Temmuz’dan 24-25 Aðustos’a kadar (en sýcak günler) “ðemefe þýle” (гъэмэфэ щылэ) (yaz þýle) olmak üzere yýlda iki kezdir.

Ýslam’ý kabul ettikten sonra Çerkesler hicri takvim kullanmaya baþladýlar.
.
Joðuabe takýmyýldýzýnýn bugün astrolojideki karþýlýðý Yunus takýmyýldýzýdýr. (ç.n.)

CERKESLER'DE KADIN


ADÝGELERDE KADININ YERÝ

Yaralý adam kapýsýnýn önüne gelir gelmez bir kelime dahi söyleyemeden boþ bir çuval gibi atýn üzerinden yuvarlanýp, anasýnýn ayaklarý dibine düþmüþ ve oracýkta can vermiþ.

Kadýn hiç bir telaþ göstermeden oðlunu getirenlere dönüp sormuþ – oðullarým yiðitçe savaþtýlar mý ? Diðerleri cevaplamýþlar – Evet, kahramanca savaþtýlar,düþman karþýsýnda asla geriye dönmeksizin yiðitçe mücadele ettiler.
Kadýn bu sözü duyduktan sonra ancak ölen oðullarý için aðlamaða baþlamýþ. Bir yandan aðlayýp bir yandan "babalarýna yakýþýr þekilde yaþayýp ölen yiðit oðullarým,güzel evlatlarým " diyerek aðýtlar yakýyormuþ. Kadýn bir an duralamýþ aðlamasýný kesmiþ ve þöyle söylemiþ: "Hayýr ben þanssýz,bahtsýz bir kadýn deðilim,yüreðim rahat oðullarýmýn akibetlerini bilerek,yiðitçekahramanca öldüklerinden emin olarak evlatlarým için aðlayýp yas tutacaðým,ama þanssýz ve bahtsýz deðilim.

Hanceriy bu olayý anlattýktan hemen sonra ekliyor ve þöyle diyor devamýnda : Gördünüz mü Adige kadýnýný, onun mitolojideki kadýn kahramanlardan farký nedir ?
Dýþarýdan Kafkas halklarýný gözlemleyenler açýsýndan ele alacak olursak bunlarýn pek çoðu Adigelerin kadýna bakýþ açýsýný tam olarak kavrayabilmiþ deðillerdir,hala da böyleleri vardýr günümüzde.
Kadýnýn özgürlüðünü sýnýrlayan doðu kültürleri ile Adige kültürünü bir tutanlar maalesef hala mevcut .
Elbetteki bu kanaat büyük bir yanýlgý olduðu gibi bu tür düþünenleri haklý çýkartacak hiç bir örnek te gösterilemez.
Hanceriy bir baþka yazýsýnda Adigelerin kadýna bakýþlarýnýn Asya’daki diðer müslüman halklar gibi olmadýðýna örnek olarak Met çunatýko Yusuf Ýzzet paþadan naklen þöyle söyler : " Doðu toplumlarýnda olduðu þekilde Adigeler’de kadýn aðýr iþlerde çalýþtýrýlmaz.
Onlarda adet olduðu þekilde bizde erkekler bir kenara çekilip kadýný sert yamaçlarda ziraat iþlerinde,tarým iþlerinde bahçe iþlerinde çalýþtýrmazlar…"
Adigelerde erkeðin kadýna el kaldýrdýðý , küfrettiði veya aþaðýlayýcý sözler söylediði duyulmuþ görülmüþ deðildir.
Ve bu tür hareketler çok büyük bir ayýp olarak karþýlanýr toplum tarafýndan.
Dolayýsýyla da Adigelerin kadýna bakýþlarýný islamýn yaklaþýmýyla ayný görmek ve Adigelerin kadýný müslüman doðu toplumlarýnýn bakýþ açýsý ile deðerlendirdiðini söylemek doðru deðildir.
Adige töresinin kadýna verdiði deðeri ve kadýna bakýþýný yansýtan pek çok örnek vardýr söylencelerimizde.
Mesela Seteney guaþe,Adiyuh, Meliçýphu,Dahenaðue,Laþýn ve benzeri pek çok örnek görebilirsiniz bu konuda.
Söylencelerden örneklediðim bu kadýnlar hepsi ayný veya birbirinin benzeri karakterde deðillerdir,onlara dair anlatýlan olaylar da belki birbirinin zýddý olaylardýr fakat bunlarýn hepsinde Adige kadýnýna dair,Adigelerin kadýna bakýþýna dair güzel örnekler bulabilirsiniz.
Bu söylencelerde örneklerini görebileceðinin bakýþ açýsý ve deðerlendirme biçimi bir kaç yüzyýldan günümüze kadar önemini yitirmeksizin devam edegelen bir Adige töresidir.
Mesela Seteney Guaþe'yi ele alalým.Onun Mitolojideki yeri diger kahramanlarla kýyaslandýðýnda hiç te küçümsenmeyecek kadar önemlidir.Hatta daha ileri giderek "belki de seteney guaþe olmaksýzýn nart destanlarý bu günkü önemini kazanamazdý" diyebilirim.
V.Ý.Abaev bu konuda þöyle söyler: "Eðer Nart destanlarýndan bir erkek kahraman eksilse bir þey olmaz ama Seteney bu destanlarýn -olmazsa olmaz-karakteridir."
Þoten Askerbiy "Kadýnýn üstünlüðünü ve deðerini gösteren bu destanýn bir benzerinin dünya kültürlerinde ve mitolojilerinde olmadýðýný" söyler bir yazýsýnda.
Nart destanlarýndaki erkek kahranmanlarýn pek çoðunun öldüðünü veya bir þekilde yaþamlarýnýn son bulduðunu görürsünüz fakat bu destanlarýn hiç bir yerinde Seteney Guaþenin öldüðünü söylemez,bir yoruma göre bu onun yaþamýnýn son bulmasýný kabullenemeyen o halkýn isteðinden ve destaný baðlayýþ biçiminden kaynaklanýr.
Çünkü Seteney güzeldir,akýllýdýr,alýmlýdýr,o nartlarýn annesidir,danýþtýklarý akýl hocalarýdýr,ileri görüþlülüðü ile onlarýn gözüdür,sevecenliði ve ile iyiyi ve güzeli gösterendir,namuslarýdýr kýsacasý.Ýncelediðinizde dürüstlük ve açýksözlülükte seteney'i gölgede býrakabilecek bir baþka tanrý yoktur Adige mitolojisinde.
Günümüzde bile seteney güzelliðin,dürüstlüðün,ileri görüþlülüðün,asaletin ve aklýn bir tarifi gibi görülür, bu gün bile Adigeler,Abhazlar,Asetinler kadýný yüceltmek ve methetmek istediklerinde " o seteneydir, seteney gibidir" vb. Ýfadeler kullanýrlar.
Bir diðer örnek olarak meliçiphu'ý alýrsak o seteney gibi bilge,güzel,akýllý deðildir mesela. Bu söylencenin ortaya çýktýðý dönem ataerkil topluma geçildikten sonraki zamandýr. Bu söylencede verilmek istenen mesaj " gerçek kadýn güzelliði ile deðil aklý ile kendisini kabul ettirendir " þeklinde özetlenebilir kýsaca.
Buradaki kadýn kahraman küçük ve zayýf,sýradan,hatta komik bile denebilecek bir kiþiliktir ilk bakýþta, fakat incelendiðinde görülürki burada da kadýnýn toplumdaki yerine,önemine ve Adigelerin kadýna bakýþýna dair pek çok örnek vardýr.
Adigeler kadýna en çok deðer veren halklardan biri olagelmiþlerdir herzaman.Gerek toplumu ilgilendiren genel iþlerde,gerek kendi cemiyeti ve dar çevresi,gerekse aile çevresi içerisinde her zaman kadýnýn çok önemli bir yeri ve deðeri olagelmiþtir.
Bütün bunlarýn ötesinde sadece Adige töresini incelemiz bile kadýnýn yeri ve önemi konusunda yeterince bilgi sahibi olmamýz için yeterlidir.
Hanceriy bir yazýsýnda Kadýna gösterilen saygýnýn Adige töresinde en önemli geleneklerin baþýnda yeraldýðýný belirterek þöyle söyler : Öldürülen birinin intikamýný almak için kýlýç elde yola çýkan bir grup, araya bir kadýn ricacý girdiðinde yollarýndan döner ve silahlarýný býrakýrlar.
Bu ve bunun benzeri örnekler pek çoktur eski Adige söylencelerinde.
Eskilerde tüm toplumu ilgilendiren önemli konularda kadýnlara danýþýldýðý zamanlar ve bu tür olaylarý anlatan pek çok örnek vardýr. Fakat zaman içerisinde Adigelerde de kadýn toplum iþlerinden çekilmiþtir , fakat yinede aile ve toplumdaki saygýnlýðý ayný þekilde günümüzde de devam etmektedir.
Adige töresinde kadýna saygý sadece namus kavramý ile açýklanamaz. Erkek için öngörülmeyen pek çok hak kadýna verilmiþ ve saygý bu iliþkilerin temeline olmazsa olmaz koþul olarak konulmuþtur.
Bir kadýnýn hatýrýný kýrmak,onu incitmek ve ona karþý saygýsýzca davranmak en ayýp iþlerden biri olarak görülür.
Adigelerde kadýna verilen deðer yaþamýn her alanýnda belirgin bir biçimde gözlemlenebilir.
1829 yýlýnda Kafkasyada bulunan Belçikalý bir bilimadamý olan Jan þarl de bess þöyle anlatýr kitabýnda : "Bir atlý yolda bir kadýn ile karþýlaþtýðýnda,atýndan iner ve atýný kadýn'a verir binmesi için;eðer kadýn bunu kabul etmezse adam atýnýn gemini tutarak kadýna gideceði yere kadar yaya olarak eþlik eder."
Bir atlý yolda bir erkekle karþýlaþtýðýnda eðerinin üzerinde hafifçe doðrulup onu selamlamasý yeterli idi,fakat eðer bir kadýnla karþýlaþmýþsa atýndan inip onu selamlamak ve ona bir süre eþlik ettikten sonra yoluna devam etmek gerekirdi.
Bir gurup erkeðin oturduðu bir odaya kadýn davet edildiðinde veya öyle bir ortama kadýn geldiðinde kadýn en iyi yere oturtulur ve erkekler ayaða kalkarak ona güzel sözler söylerler gönlünü alýrlardý. Sofrada olanýn iyisi kadýna ikram edilirdi,odada bir kadýn olduðu sürece sert bir ifade ile konuþulmaz.kötü söz ve küfür benzeri kelimeler kullanýlmaz,bu tür konuþmalar kadýna duyurulmazdý.
Kadýnýn gözü önünde hayvanlar kamçýlanmaz,onlara vurulmaz,bir yolculuða çýkýlacaksa, kadýnlar sürücünün at'ý(veya öküzü) kamçýladýðýný görmeyecek þekilde oturtulurlardý.
Çeþmelerde veya derelerde kadýn suyunu doldurup iþini bitirmedikçe atlýlar oraya atlarýný sulamak için girmezlerdi.
Dörtnala giden atlý eðer kadýnlarýn olduðu bir yerden geçiyorsa yavaþlardý,silahýný göstererek tutmaz,kadýnýn olduðu yerde silah çýkmazdý.
Eðer erkek bir kapý önünden geçerken bir kadýnýn odun kýrdýðýný veya benzer aðýr bir iþ yaptýðýný görürse yanýna gider o iþi kadýnýn elinden alýp kendisi yapar ve sonra yoluna giderdi.
Yolculukta kadýnýn rahat etmesi için azami özen gösterilir, eðer daðda,ormanda veya yolda yemek yenecekse kadýna yemek yaptýrýlmaz bu iþ erkekler tarafýndan yapýlýrdý.
Görüldüðü gibi Adige toplumu töresinin gereði olarak kadýný en üst mertebede tutmakta ve ona hakettiði deðeri vermektedir.
Bunun yanýsýra büyük sýkýntýlar çekip baskýlara uðrayan,pek çok hakký gaspedilen kadýnlar da olmuþtur toplumumuzun içerisinde.Fakat bunun asýl sorumlusu Adige toplumu ve töresi olmayýp sonradan pek çok geleneðimizin deforme olmasýna yolaçan din kaynaklý davranýþ biçimleri ve bunu kendi çýkarlarý için en iyi þekilde kullanan feodalitedir.
Bu tür istisnalar hiç bir zaman Adige toplumunu ve töresini tümüyle sorumlu kýlmaz ve kapsamaz fakat yinede günümüzde bile o dönemlerden kalmýþ ve Adige kültürüne uygun olmayan pek çok hatalý davranýþ biçimi hala muhafaza edilmektedir maalesef.
Mýjey Mihail. Adige töresi ve bugünümüz- Ýsimli kitabýndan alýntý.
Adige Psalhe gazetesi 12.5.2001 Nalçik Çeviri : Ergün YILDIZ


Not: Yazida vurgu yapilan Islam dogu kulturune ait islam anlayi$idir tahmin edilebilcegi gibi islamdaki kadinin yerinden bahsedilmemektedir!!!

ÇERKES YEMEKLERÝ

Çerkeslerin yemekleri kendilerine has özellikler taþýr. Yemekler daha çok et ve süt ürünlerine dayanýr. Sebzeye pek itibar etmezler. Þiþmanlýðý kýnayan Çerkeslerin kuvvetli ve saðlýklý bünyeye sahip olmalarýnýn yemek kültürleri ile doðrudan alakasý vardýr.

ÇERKES ÝSÝMLERÝ VE ANLAMLARI



ERKEKLER

Abrek ............Savaþçi, direniþçi
Akanda......... Abazaca erkek ismi
Aþemez......... Nart ismi
Azemet.......... Usta, becerikli
Berkan.......... Mitolojik
Berkuk.......... Misir Çerkes Memlükleri’nde kral ismi
Bersis.............Misir Çerkes Memlükleri’nde kral ismi
Beslan........... Tarihi
Bislan............ Tarihi
Çelekan........ Xabze’ye göre eðitilmiþ çocuk
Çelemet......: .Yüce çocuk
Çeleþav........ Erkek çocuk,iyi çocuk
Daryal...........Kafkasya’yý kuzeyden güneye baðlayan geçitin ismi
Elbruz........... Kafkasya’da dað ismi
Emef............ Uðurlu, aydinlik
Guþan.......... Atak, çevik
Guþav.......... Kalbin oðlu
Jabaði.......... Mitolojik
Jan...............Atak, çevik, becerikli
Janberd........Tarihi
Janberk....... tarihi
Jankat......... Mitolojik
Kafkas
Kambot......Tarihi
Kanbolat..... Tarihi
Kanþav........Xabze’ye göre yetiþtirilmiþ çocuk
Kuban..........Kafkasya’daki bir nehrin, ovanin ve uygarliðin ismi
Metkan........Eðitilmiþ, yüce kiþi
Nart............Mitolojik
Nartan.........Mitolojik
Narter.........Mitolojik
Nartkan......Nartlar’in eðittiði
Nerit..........Gözde
Nesij..........Ulaþ
Nesren.......Mitolojik
Perit...........Önder
Psefit..........Özgür
Savsur.......Mitolojik
Soslan........Mitolojik ( Asetince )
Timaf........ Aydinliðimiz, uðurumuz
Yelkan.......Mitolojik
Yelmis.......Mitolojik
Yenal...... ..Mitolojik
Yetal..........Mitolojik



KIZLAR

Adiyef..........Mitolojik
Albina..........Kafkasya’da bir ýrmak ismi
Bilana..........Ceylan
Dane...........Ipek
Denef..........Ipek
Dijan...........Janimiz
Dinemis......Gözümüzde
Diþeps........Altin suyu
Goþemef... .Uðurlu kadin
Goþeney.....Tarihi
Gunef.........Aydinlik kalp
Gupse........Canan, akraba
Gupset........Kalbini veren, içten, candan
Guþef ........Kalp alan, kalp kazanan
Janserey.....Tarihi
Janseri....... Tarihi
Janset........Tarihi
Jineps........Çið damlasi
Laþin........Mitolojik
Mafe........Uður, aydinlik
Maze........Ay
Mizaðo.....Dolunay
Nefin........Aydinlik
Nejan.......Keskin gözlü
Nelit........Parlayan göz
Neris.......Gözde
Nesij........Ulaþ
Raþa........Abazaca kiz ismi
Ridade.....Mitolojik
Seteney.....Mitolojik
Sine..........Gözüm
Sinef.........Aydinliðim
Siðnem.......Gözüm
Sinemis.....Gözümde
Sipse........Canim
Tameris.....Yüceltilmiþ
Tijan..........Janimiz
Tijin..........Gümüþ
Ziþan........Bir tek Jan

ÇERKES DÜÐÜNLERÝ ÜZERÝNE


Genelde kültürün ana temasýný oluþturan üç husus vardýr. 1- Doðum, 2- Evlilik, 3-Ölüm durumunda yapýlan etkinlikler. Çocuk doðduðu zaman bir etkinlik yapýlýr, evlenirken yapýlan etkinlik çok zengin ve ayrýntýlýdýr. Ölüye de çok deðer verirler. Çünkü, Çerkesler'de insana çok deðer verilir. Onun için ana baþlýklarýyla düðünlerde bugünümüze faydalý olacak konularý dile getirelim, onlar üzerinde duralým...

Köy düðünleri ile bugün þehirlerde yapýlan salon düðünleri arasýndaki farklýlýklarý görebilmemiz açýsýndan, önce köy düðünleri hakkýnda bize bilgi verebilir misiniz?

Kültürümüzde, gelin alma düðünü denilen “Nýseþecegu” ile “delikanlý düðünü” olmak üzere iki tür düðün vardýr. “Delikanlý düðünü”, misafir gelen birini onore etmek ya da eðlence amacýyla daha çok gençler arasýnda yapýlýr. Gençler, bayanlarý toplar ve düðün yaparak kendi aralarýnda eðlenirler. Orada gençler bir araya gelirler. Bu düðünlerde katý kurallar mevcut deðildir ve bunlar daha çok eðlenceye dönük düðünlerdir. Sanýyorum, bu geleneði baþka hiçbir kültürde görmüyoruz. “Düðün yaptýk” dediðimizde insanlar, “kim evlendi de düðün yaptýnýz?” diyorlar. Bizim kültürümüzde düðün yapmak için mutlaka birinin evlenmesi gerekmiyor, biz 3-5 kiþi bir araya geldiðimizde de düðün yapabiliyoruz, veya bir misafirimiz geldiðinde onun için düðün yapabiliyoruz. Fakat, misafir Thamade pozisyonunda ise düðün yapýlmaz.

Gelin alma düðününde yani “Nýseþecegu”de ise, gelinin bulunduðu yere gidilerek gelin getirilir. Bu olay 3 gün, 5 gün, bazen bir ay kadar sürer. Gelin alma olayý özellikle kýþ dönemlerine, iþsiz zamanlara denk getirilir ki, uzun uzun eðlenilsin. Kadýn, Çerkes toplumunda çok saygýdeðerdir. Dolayýsýyla nazlandýrýlýr. Hele genç kýzlar daha çok nazlandýrýlýr. Esasýnda çaðrýlmadan, buyur edilmeden genç kýz düðüne katýlmaz. Bu nedenle, düðünden önce, düðüncü aile, kýzlarýnýn (kýzlarý yoksa yakýn bir akrabalarýnýn) yanýna bir delikanlýyý katarak, ev ev dolaþýrlar ve genç kýzlarý düðüne çaðýrýrlar. Düðün yapýlýr; düðün bozulduktan sonra evlerinden alýnan genç kýzlar, tekrar evlerine götürülürler.

Çerkes düðünlerinde oturmak yoktur. Yaþlý, genç düðüne katýlan kim olursa olsun oturmaz. Sadece evli kadýnlar gerilerde bir köþeden düðünü seyrederler. Bunun dýþýnda herkesin ayakta durmasý, ayakta duramayacaklarýn düðüne katýlmamasý gerekir. Fakat günümüzde düðün yapýlýrken kýzlar oturuyorlar. Bunun organize edilmesi gerekir. Organize eden gençlerden biri, bir delikanlý veya bir kýz oturuyorsa, onu düðüne davet etmeli, onun da düðüne katýlmasýný saðlamalýdýr.

Düðünde erkekler bir tarafa, bayanlar bir tarafa dizilir. Düðün yapýlan yerin en emin tarafý kýzlara verilmelidir. En sað baþta, “baþ koruyucu” denilen birisi durur, onun yanýnda “jan” tabir ettiðimiz “prenses” durur. Onun yanýnda da Xhýgebz-thamade durur. Yani herkesin duracaðý oyun yeri bellidir. Onun yanýnda varsa misafir kýz, daha sonra toplumdaki sosyal yerlerine göre diðer kiþiler, en sonda da düðün sahibi aileden bir kýz yer alýrlar. Bu kýzýn yanýnda da koruma görevi yapan bir erkek bulunur.

Düðünlerde kýzlar sýrayla oyuna çýkar, erkeklerde ise sýra yoktur. Fakat onlarda geliþigüzel bir þekilde çýkamazlar. Bir delikanlý, bir kýzý gözüne kestirmiþ, onunla oynamak istiyorsa, o kýzýn sýrasýna denk getirir, öyle oyuna çýkar. Kendiliðinden de çýkamaz. “Hatiyako” (düðünde oyuna çýkma sýrasýný idare eden kimse) dediðimiz kiþiyi tembihleyerek, hatiyakonun organizesiyle düðüne çýkar. Düðünün esasý budur. Kýzlar sýra olduklarýnda, ablasý ya da kendi sülalesinden bir büyüðü olan kýz arka sýrada dikilir, düðüne katýlýr ama oynamaz.

Düðünler uzun sürdüðü ve sürekli ayakta durulduðu için grup grup, önce misafirler, sonra diðerleri dinlendirilir ve dinlenenlere ikramda bulunulur. Düðünden dinlenmek için çýkarken büyük olan kiþiden izin istenir, geri gelindiðinde tekrar gelindiði bildirilir. Yani þimdi yapýlan salon düðünlerinde olduðu gibi düðüne geliþigüzel girilip çýkýlmaz.

Gelin alma düðününü kim organize eder?

Bir aile gelin alacaksa, kendisine yakýn olan, o sorumluluðu yüklenebileceðine inandýðý, güven duyduðu bir büyüðüne gider, durumu anlatýr. “Hayýrlý bir iþimiz var, bize aracý olun” der. Ve o kiþi bir ön toplantý yaptýrýr. Düðünün organizasyonunda “Ceug thamade”, düðün thamadesi dediðimiz bu kiþi ailenin adýna tüm sorumluluðu taþýr. Toplantýyý o yapar, “wunafe” yi o yaptýrýr, gelincileri o gönderir, gelinciler geldiðinde o karþýlar. Düðünü olan ailenin mensuplarý ona yardýmcý durumdadýr. Örneðin; delikanlýnýn küçük kardeþi ve “þavo” (saðdýç) da ona yardýmcý olur.

“Hatiyako” nasýl belirlenir?

“Hatiyako” dediðimiz düðünü idare eden kiþidir. Hatiyako da esas “ceug thamade”sine baðlýdýr. Düðünden önce yapýlan toplantýda o da belirlenir. Zaten köy hayatýnda, bir küçük yörede, kimlerin ne olduðu bilinir. “Hatiyako”nun iþini, sorumluluk, yetenek ve tecrübe isteyen bir görev olduðundan herkes beceremez. Dolayýsýyla bu görevi kimin yapacaðý hemen hemen bellidir.

Sayýn Saim Tuç ile yapýlan röportajýn “düðün adetleri”ne iliþkin bölümü
Alýntýdýr
Kaynak:NartAjans forum

Çerkes Danslarýný , ‘‘Wuc’’ler ve ‘‘Khafe’’ler olmak üzere iki ana baþlýkta incelenmek mümkündür.


УДЖХЭР ( Wucxer )


Wuc'ler toplu olarak yapýlan danslardýr. Bu danslar, daha çok ayinsel bir atmosferde ve Tanrýlara yakarýlýrken, topluca eðlenmenin ve coþkunun bir ritüel olarak icra edilmesidir. Wuc, temelde kozmik bir olgudur. Topokozmik döngüye uygun bir oluþum içindedir. Bu oluþtan kopmamýþlýðýnda wuc, bir ritüel uygulamadýr. Genelde, topluca, katýlýmlý ve genelde Bay – Bayan birlikte icra edilir. Katýlýmcýlýðýn genel bir niteliði olsa da, kozmik niteliði olmasý halinde bireysel (tek) uygulanýþý örneklerine de rastlanmaktadýr.

Kozmik –Topokozmik Nitelikli Wuc'ler

AÝle YaþamIyla ÝlgÝlÝ Wuc’ler

DEMÝRCÝLERÝN WUCI

ДЖЭГУ –CEGU- DÜÐÜN


...............................


Kozmik –Topokozmik Nitelikli Wuc'ler

Тхьэшхуэ Удж (Theshxue Wuc): Sonbaharda hasattan sonra, alýnan ürünler için Büyük Tanrýya bir þükran ifadesi olarak, yaþlý/genç, kadýn/erkek herkesin katýlýmýyla yapýlan bir danstýr.

Удж хъурей (Wuc xhurey): Kozmik oluþun ve birlik ile yüceliðin ifadesi olan bir wucdýr. Büyük törenlerin sonunda finalde yapýlýr.

Щыблэ Удж (Ssýble Wuc): Yýldýrým düþtüðü zaman yapýlan bir danstýr.

TXьэгьэлэдж Удж (Theghelec Wuc): Thaðalec adýna; verdiklerine þükran için yapýlan danstýr.

Созэрэщ Удж (Sozeresh Wuc): Sozeresh töreninde, Sozeresh simgesi etrafýnda yapýlan wucdýr.

Хъуромаша (Xhuromashe): Abhaz/Adige’lerin yýlbaþý olan bahar gün dönümünde (22 Mart) yapýlan kutlamalarda, kýrda yakýlan ateþ çevresinde Xhurome Wered eþliðinde yapýlan bir Wuc’dýr.

Псыхъуэгуащэ Удж (Psýxhueguasse Wuc): Baharda ve akarsularýn içinde yapýlan danstýr.

ПсэтыH Удж (Psetýn Wuc): Genel olarak, bir insanýn ölümünde yapýlmakta olan wuc olarak deðerlendirilmektedir.

........................................


AÝle Yaþamýyla ÝlgÝlÝ Wuc’ler:

Уэзджэн (Wezcen): Kelime anlamýndan da anlaþýlacaðý gibi, bir enerjinin/gücün ortaya çýkmasý ve var olmasýnýn ritüelidir. Muhtemelen çocuk doðduðunda (ataerkillik surecinde yalnýz erkek çocuk için uygulanmaya baþlanmýþtýr) aile fertleri tarafýndan yapýlan bir wucdýr.

Нысэ Удж (Nýse Wuc): Gelin getirilirken yapýlan bir danstýr. Ýki insanýn birleþmesi olan bir evlilik, kozmik nitelikli bir olgu olarak wuc ile ritüelleþtirilmiþtir.

Гуащэ Удж (Guasse Wuc): Son örneklerinde, genellikle aristokrat ailelere mensup genç kýzlarýn eðitimlerini tamamlayýp, bir yetiþkin olarak sosyal yaþama katýlmalarýndaki törende yapýlan bir Wucdýr.

Нэхущ Удж (Nexuss Wuc): Gelin alýndýktan sonra, gece boyu devam eden düðününün bitiminde, tan aðarýrken yapýlan final Wucýdýr.

Удж пыху (Wuc pýxu): Günümüzde törensel niteliði bilinmemekle birlikte zamanla estetik deðer kazanarak düðünlerde oynanmaya baþlamýþ ve bu þekliyle günümüze ulaþmýþtýr.

Удж xэш (Wuc Xesh): Wuc Pýxu gibi, törensel niteliði bilinemeyen fakat günümüze düðünlerde oynanarak intikal eden bir Wuc’dýr.

.................................................


DEMÝRCÝLERÝN WUCI:


ГъукIэ Удж (Ghuch’e Wuc): Demirci Wucýdýr. Topokozmik niteliði yoktur; Topokozmik döngü ve tarýmsal çalýþma dýþýnda bir olgu olan Demircilik, baþlý baþýna ve kendine özgün bir olgudur.



КъафэXэP (Khafexer)



Bu danslar topluluk ya da geniþ katýlýmlý olarak kadýn-erkek çiftler, çift gruplar halinde ya da solo olarak icra edilir. Wuclarýn varolan kozmik nitelikleri yanýnda Khafeler daha insani ve sosyal, o denli de pratik ve eðlenceli bir nitelik taþýrlar. O ölçüde deðiþken tempolu ve ritmiktir.



Къафэ (Khafe): Klasikleþmiþ ve orta/yavaþ tempoda yapýlan bir danstýr.


ЗэхуэкIуэ (Zefak'ue): Bay-bayan karþýlýklý orta-canlý tempoda bir danstýr.

Къафэ къуаншэ (Khafe Khuanshe): Çiftlerin orta-canlý tempoda yarým daireler çizerek oynadýklarý bir danstýr.

Къафэ хъурей (Khafe Xhurey): Çiftlerin orta-canlý ve dairesel dönüþlerle oynadýklarý bir danstýr.

Къафэ кIыхъ (Khafe Ch’ýh): Klasik Khafe formunda, uzun bir melodi eþliðinde, çiftlerin karþýlýklý uzun gidiþ-geliþli olarak oynadýðý bir danstýr.


Уэркъ къафэ (Werkh Khafe): Worklere özgü orta/yavaþ bir danstýr.


Къажыхь (Khajýh): Çiftlerin koþarcasýna oynadýklarý, hýzlý/canlý dansýdýr.


ЕкIуэкI (Yk'uech'): Khajýh benzeri bir danstýr.

ПIэтIэлэй (P'et'eley): Gelinin kaynana odasýna giriþinde Hatiyak’ue ile bir kýzýn oyunudur. (Khafe Xhurey’e benzer)


Зыгъэлъэт (Zýghelhet): Uçarcasýna hýzlý oynanan bir danstýr.

Лъэпэрыфэ (Lheperýfe): Ayak ucunda ve ritmik tempolu bir danstýr.


Ислъамэй (Yslhamey): Hýzlý bir oyundur.

ПлIырыплI къафэ (Pl’ýrýpl' Khafe): Dörtlü usta dansçýlarýn klasik ve yaratýcý danslarýdýr.

Пщащэзакъуэ Къафэ (Pssassezakhue Khafe): Düðün sona erdikten sonra themadeler tarafýndan düðünde bulunan kýzlar içerisinde dans ediþi, xabzeye uygun hareket ediþi, tavýrlarý ve duruþu göz önünde bulundurularak, bunlarý en iyi temsilcisi olabilecek genç kýz seçilir ve düðün sonunda tek baþýna dans ettirilirdi.

Щауэзакъуэ Къафэ (Ssawezakhue Khafe): Ayný kurallar göz önünde tutularak bir genç erkek seçilerek ona da tek baþýna dans ettirilirdi.


Къэмэрыфэ (Khamerýfe): Kama dansýdýr. Demircilik ve madencilikle ilgili bir dans olduðu deðerlendirilebilir.


..........................................


ДЖЭГУ –CEGU- DÜÐÜN



Çerkes’ler için düðün; günümüzde bile yaþlý-genç, kadýn-erkek her kesimden insanýn katýldýðý topluca gerçekleþtirilen bir törendir. Çerkes’ler, her etkinlikte olduðu gibi düðünlerini de belirli kurallar içinde büyük bir ciddiyet ve dikkatle gerçekleþtirirler.

Düðün düzeninin alýnmasý þu þekildedir:

- Hatiyak'ue ( düðün yapýp, dans edecek gençlerin lideri, dans-yönetmeni), Themadesinden düðün kurmak için izin ister.

Themade, düðünün baþlamasý için izin verince gençler geleneklere uygun olarak düðündeki yerlerini alýrlar.

- Kýzlara, eve daha yakýn olan yönde yer gösterilir.

- Erkekler onlarýn karþýsýnda yer alýr ve yaþlarýna göre sýralanýrlar,

- Düðün esnasýnda daha yaþlý birisi veya konuk gelirse, baþ tarafta yer verilir.

- Müzisyenler, erkeklerin hemen önünde yer alýrlar.

- Themade ve yaþlýlar erkeklerin saðýnda, kýzlar ile erkeklerin ortasýnda, düðünün biraz dýþýnda otururlar.

-Kadýnlar ise kýzlarýn saðýnda, kýzlar ile erkeklerin ortasýnda; düðünün biraz dýþýnda kalacak þekilde otururlar.

- Kýzlar ve erkekler sýralanýrken Themade ve yaþlýlar ile kadýnlarýn önünü kapatmayacak þekilde iki kenarda boþluk býrakýrlar.

Düðün düzeninin alýnmasý esnasýnda Anavatanda þunlara da dikkat edilirdi:

Evin uzaðýnda, açýk alanda düðün kurulacaðý zaman bayanlara Uasshemaxue (Elbruz) daðýna dönük olan tarafta yer gösterilirdi. Herkes yerini ona göre alýrdý. Sadece düðünlerde deðil açýk her alanda her ne sebeple oturulacak olursa olsun, Themadeler Uasshemaxue’ye yakýn olan tarafa oturtulurdu.

Düðün düzeni tamamlanýp düðünün baþlamasý ve sürmesi þöyledir:

- Hatiyak'ue ilk dansý kýzlarýn Hatiyak'ue'si ile yaparak düðünü baþlatýr.

- Erkek ve kýzlarýn Hatiyak'ueleri, düðüne katýlan bütün kýz ve erkeklerin, büyüklerden ve misafir olanlardan baþlamak suretiyle dans etmelerini saðlarlardý.

-Themade düðünden iyi dileklerini belirten güzel sözler söyleyerek ayrýlýr.

Bu biçimde kurulan düðün günlerce devam eder.

Kurulurken olduðu gibi, düðün sürerken de geleneklere uygun hareket edilir. Düðünler, genellikle güneþin doðma vakti, sabaha karþý yapýlan Nexuþh Wuc ile sona erdirilir.

Kaynak:Kafkas Kartalý Blogcu

Müzik bir milletin hissiyatýnýn,ahlakýnýn ve yaþamýnýn göstergeleri,þarkýlar da bu göstergelerin tümünün bir arada yansýmasýdýr. Bir milletin,bir kavmin milli bünyesinde,o milleti vücuda getiren bireylerin ahlak ve ruh terbiyesinde büyük bir önemi olan müzik,insan topluluklarýnýn ortak duygu,ideal ve kavrayýþ tarzlarýnýn oluþmasýnda,ayný zamanda yaþanýlan zamanýn geleceðe aktarýlmasýnda da en etkili araçtýr.
Çerkeslerin halk müziði ve geleneksel müziði, gerek müzik aletlerinin benzerliði bakýmýndan, gerekse güfte ve bestelerdeki amaç ve tarz bakýmýndan yakýn benzerlik gösterirler. Çerkes müzik ve þarkýlarý bireylerin kahramanlýðý,ahlak ve fazileti ile aþk ve muhabbet hisleri için birer edep örneðidir. Çerkes müziðinde ahlaka zýt,müstehcen hiç bir yön bulunmaz,bulunamaz.
Kahramanlýk,vatana aþk,doðruluk,saygý,þefkat ve yaþamda birlik bizim müziðimizde asli unsurlardýr. Çerkes müziklerinin bazýlarý insaný heyecanlandýran,coþturan,vatana millete baðlýlýðý ve saygýyý perçinleyen,insanlara dürüstlüðü,sevgiyi ve iþbirliðini iþaret eden tarzdadýr.
Bazýlarý bireylerin kahramanlýklarýný (lhýkhuj uered) veya toplum tarafýndan yadýrganan hatalarýný(auan uered) iþleyen fakat her halükarda doðruyu ve iyiyi iþaret eden bir tarzdadýr. Bazýlarý ise yaþanmýþ acýklý hikayeleri , bazýlarý yaþanmýþ acý olaylarý anlatan (ðýbze) çerkes müzikleri,çerkes oyunlarý ile birbirini tamamlayan folklorun iki koludur.
Çerkes müziðinýn ve oyunlarýnýn temel þartý olan terbiye ve asalet her zaman ön planda olup tüm dünyanýn hayranlýðýný kazanan bu deðerlerimiz ayný zamanda milli kültürümüz için birer tanýtým aracýdýr.

Müzik aletleri : Her millet duygularýný ahlakýný düþüncesini,içinden gelen ruh halini,aþk ve ýzdýrabýný,heyecanýný ve üzüntülerini ortaya koyabilmek için kendi sesinin yanýsýra baþkaca bir ifade vasýtasý aramýþtýr. Çerkeslerde bu genel tavrýn ve geleneðin dýþýna çýkmamýþ,duygularýný anlatabilmek için ifadeye yardýmcý bazý araçlara baþvurmuþlardýr. Eski dönemlerde çok çeþitli olan çerkes müzik aletlerinden günümüze ulaþabilen dört müzik aleti nisbeten bilinmekte ve kullanýlmaktadýr. Günümüzde çerkes müziðinin icrasý için farklý müzik aletleri kullanýlmaktaysada hiç birisi bu dört milli müzik aletinin verdiði zevki vermemektedir. Fakat artýk bunlarýn da bazýlarýný kullanan,kullanabilen insanlar anayurt dýþýnda kalmamýþtýr.
1) Phapþýne.(þýk|etspþýne)
Bu müzik aleti tamamiyle özel ve millidir. Bu aleti halk kendileri imal ederler, 3 telli bazýlarý 4 telli olup telleri at kýlýndan (atýn kuyruðundaki uzun kýllardan alýnan tellerle) olan ve Lazlarýn kullandýklarý kemençe türünden bir sazdýr. Abhazlar bu aleti (Apkhýrtza) , Kaberdeyler ve Adigeler ise þýk|etspþýna veya phapþýne olarak adlandýrýrlar.
Bu saz ciddi aðýrbaþlý toplantýlarda,erkek meclislerinde çalýnýr.Çalýnma esnasýnda güzel sesli birisi eski ve tarihi þarkýlarý(Uered) söyler, harp ve kahramanlýk þarkýlarýný dillendirir,çekilen acýlarý yapýlan savaþlarý ve ve þehit olan kahramanlarý anlatan þarkýlarý,aðýtlarý söyler. Mecliste (haceþ) bulunanlar ise hep birlikte nakaratlara eþlik ederler (buna adige dilinde Deju denir). Bu alet ile havai,hissi,aþki þeyler çalýnmaz. Yalnýzca kahramanlýklara,yurt savunmasýna,veya önemli toplumsal olaylara dair þarkýlar ve müzikler dillendirilir. (Bu uered'ler bazen çalgýsýz olur ve sadece ses ile iþtirak edilir) Bu müzik aleti hiç bir zaman umumi eðlence yerlerinde çalýnmaz.Herkesin neþesi,zevki için yapýlan toplantýlarda bu alet yer bulmaz. Ancak Adigelerin kendi meraklarýný ve duygularýný teskin etmek,atalarýný,milli olaylarý ve deðerleri hatýrlamak gereði olduðunda,milli meclislerde,tarihi ve milli kongrelerde bu alet ortaya çýkartýlýr ve çalýnýr.
Bu aletin kullaným amacý halkýmýzýn milli duygularýna hitabetmek,hissiyatýný tatmin etmek,mersiyelerle geçmiþi anmaktýr. Düðün ve eðlencelerde kulanýlamaz ve kullanýlmasý da hoþ karþýlanmaz. Sadece savaþlarda yaralý düþenleri gece sabaha kadar uyutmamak adet olduðundan, bu gibi durumlarda yaralýnýn uyanýk bulunmasý için çalýndýðý bilinmektedir.
2)Kamýl veya Bjami
3)Pþýne veya armonik
Pþýne bütün özel eðlencelerde ve aile düðünlerinde çalýnan tek perdeli körüklü bir müzik aletidir. Bu aleti erkeklerden daha çok kýzlar çalarlar.Eskiden armonik çalmayan genç kýz pek nadirdi. Hatta dikiþ dikmek nasýl bir genç kýz için en gerekli beceri ise armonik çalmak ta o kadar gerekli görülür mutlaka kýz çocuklarýna bu aletin çalýnmasý öðretilirdi. Eski dönemlerde her evde bir armonik bulunur ve istisnasýz her genç kýz bu aleti çalardý.
4)Pþýne (Pþýne pxenc)
Pþýne pxenc çift sýra perdeli bir armoniktir. Pþýneye kýyasla daha büyük ve aðýr olan bu alet daha çok oturarak çalýnýr. Sesi daha çok piyanoya benzeyen bu müzik aleti de pþýne gibi körüklüdür fakat daha mükemmel bir ses ve daha fazla ses tonu verebilen bu aletin çalýnmasý pþýne'ye göre daha güçtür. Daha çok erkeklerin çaldýklarý pþýne pxenc kafkas müziðinin en güzel aletidir. Bu alet Çerkeslerin urýs pþýne olarak ta adlandýrdýklarý günümüzde kullanýlan akordeondur.
Çerkesler müzik sanatklarýna ve üstadlarýna (sirinapsha) derler. Bu kiþiler halk tarafýndan çok sevilen ve itibar gören kimseler olup hafýzalarý müzik sanatýndaki merak ve yeteneklerinin bir göstergesidir. Adige müziði son yüzyýl içerisinde kafkasyada bilimsel bir þekilde ele alýnmýþ olup çeþitli akademik çalýþmalara konu olmuþtur. Günümüzde popüler müzik dýþýnda kalan eski Adige halk þarkýlarýnýn çok büyük bir kýsmý yeniden derlenmiþ olup tasnif ve arþiv çalýþmalarý yapýlarak kültürümüze yeniden kazandýrýlmasý konusunda önemli ilerlemeler saðlanmýþtýr.
Önemli tarihi olaylara dair bilgiler ve ipuçlarý da içeren halk þarkýlarýmýz ayný zamanda sözlü tarihimizin de önemli bir kaynaðýdýr. Bu nedenle toplumun tüm kesimlerine ulaþacak þekilde yeniden basýlarak halkýmýza sunulmasý yanýsýra, Kafkasyada yapýlan bu çalýþmalar ile sürgün edilen halkýmýzýn yaþadýklarý ülkelerde yarattýklarý þarkýlar,aðýtlar ve benzer çalýþmalarýn da birleþtirilerek zenginleþtirilmesi gerekmektedir.

Adýðece ve Abazaca, Vubýhça ile birlikte Kafkas Dilleri'nin Kuzeybatý Kafkas grubunu oluþturur. Dilbilim literatüründe "Abhaz-Adýðe Dilleri" olarak da anýlýr. Batý literatüründe Adýðece için sýklýkla "Çerkesçe" terimi kullanýlýr. Adýðece, Abazaca ve Vubýhça'nýn bugün artýk var olmayan tek bir anadilden türediði kabul edilir. Adýðe, Abaza ve Vubýh dillerinde dilbilimcilerin ilgisini çeken en belirgin özellik ünsüzlerin zenginliði ve ünlülerin çok az olmasýdýr.
Kafkas-Rus Savaþý'ndan ve sürgünden önce, 19. yüzyýl ortalarýnda Kafkasya'da bu üç Kuzeybatý Kafkas dilini konuþanlarýn sayýsý, çoðu Adýðe olmak üzere 1,5-2 milyon civarýnda tahmin ediliyor. Bugün Adýðece Kafkasya'da yaklaþýk 600 bin, Abazaca ise 130 bin kiþi tarafýndan konuþuluyor. Kafkasya'dan 4-5 kat fazla nüfusun yaþadýðý diyasporada ise (Türkiye, Ürdün, Suriye, Ýsrail, Avrupa ükeleri, ABD) dilin kaç kiþi tarafýndan ve ne oranda konuþulduðu konusunda kesin bilgi yoktur. Vubýhça, konuþan son kiþinin, Tevfik Esenç'in 1992'de ölümüyle artýk ölü bir dil olmuþtur. Vubýhlarýn tamamý Türkiye'de yaþamaktadýr ve uzun zamandan beri Adýðece'yi ya da Abazaca'yý anadil olarak benimsemiþlerdir.



Abazaca
Abaza dili ve lehçeleri konusuna girmeden önce bu halkýn adý konusundaki terminoloji karýþýklýðýný açýklamak gerekir. Türkiye'de ve Ortadoðu ülkelerinde genel olarak Abaza adýyla bilinen halk esas olarak üç gruptan, buna baðlý olarak dil üç ana lehçeden oluþur:

1. Tarihi anavatanlarý Abhazya'da yaþayan Apsuvalar; 2. 13-14. yüzyýllarda Abhazya'dan Kafkas Sýradaðlarý'ný geçerek kuzeye, Adýðeler'in arasýna yerleþen Aþuvalar; 3. Eskiden daðlýk bölgelerde yaþayan, daha sonra (17-18.yy.) Kuzey Kafkasya'nýn düzlüklerine inerek yerleþen Aþharuvalar.
Türkiye'de genel olarak Abaza adýyla bilinmelerine karþýn, bu ad Kafkasya'da ve literatürde sadece Kuzey Kafkasya'da (Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde) yaþayanlar, yani Aþuva ve Aþharuva grubu için kullanýlmaktadýr (Rusça'da Abazin). Ayrýca Aþuvalar için Osetler Tapanta, Adýðeler (Kabardeyler) Bashað, Nogaylar da Altýkesek Abaza adlarýný kullanýrlar. Abhaz ise Abhazya'da yaþayan ve kendilerini Apsuva olarak adlandýran gruba Gürcülerin verdiði ad olarak bilinir.
Sovyetler döneminde Abhazya'da Apsuva ve Kuzey Kafkasya'da Aþuva (Tapanta) lehçeleri ayrý ayrý yazý ve edebiyat dili haline getirilmiþlerdir. Aþharuva ise yazý ve edebiyat dili olarak Aþuva (Tapanta) lehçesine dahil edilmiþtir; Aþuva ve Aþharuva lehçeleri birlikte Abazaca olarak anýlmaktadýr. Bugünkü Rusya dilbiliminde Abhazca (abhazskiy yazýk) ve Abazaca (abazinskiy yazýk) iki ayrý dil kabul edilirler ve alfabeleri farklýdýr. Dilbilimcilerin çoðu tarafýndan ise ayný dilin lehçeleri olarak görülürler.
1936-1938 yýllarýnda Latin temelli alfabeler yerlerini genellikle Kiril temelli alfabelere býrakýrken Abhazya'da Abhazca (Apsuva lehçesi), Stalin ve Beria'nýn Abhazya'yý Gürcüleþtirme politikasýnýn sonucu olarak Gürcü alfabesine uyarlandý. Bu alfabe 1953'te Beria ve Stalin'in ölümüne kadar kullanýldý. Fakat 1940'larýn ortasýndan itibaren Abhaz okullarý Gürcü okullarýna dönüþtürüldüðü ve Abhazca yayýnlar engellendiði için bu alfabeyle çok az þey yayýnlandý. 1954'den itibaren, bir komite tarafýndan hazýrlanan Kiril temelli alfabe kabul edildi. Bugün hala kullanýlan bu alfabede 62 harf vardýr. Yazý ve edebiyat dilinin temeli nispeten basit fonetik sisteme sahip Abjua aðzýdýr.
Rusya Federasyonu'na baðlý Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nin beþ resmi dilinden biri olan Abazaca (Aþuva lehçesi) için genel olarak kabul edilen ilk alfabe 1933 yýlýnda Kubina-Elburgan aðzý esas alýnarak Latin temelli olarak hazýrlandý. 1938'de bugün kullanýlan Kiril temelli alfabeyle deðiþtirildi. Alfabede üçü iþaret olmak üzere 68 harf vardýr.

Kaynaklar:

Chirikba, Viacheslav; Distribution of Abkhaz Dialects in Turkey, Proceeding of the Conference on Northwest Caucasian Linguistics, 10-12 October 1995, Ýstanbul (edited by A.Sumru Özsoy), Novus forlag, Oslo.
Hewitt, George; Encyclopedia of the Languages of Europe (edited by Glanville Price).
Turçaninov G.-Tsagov M.; Grammatika Kabardinskogo Yazýka, SSCB Bilimler Akademisi, Moskova-Leningrad 1940.
Genko A.N.; Abazinskiy Yazýk - Grammatiçeskiy Oçerk Nareçiya Tapanta, Moskova Nauk, 1955.
Yazýki Narodov SSSR, IV. Tom, Akademiya Nauk SSSR.
Adýðebze Psalhalhe - Slovar Kabardino-Çerkesskogo Yazýka, Moskova 1999.


Kaynak:Kafkas Vakfý

ÝÇ MALZEMESÝ
5-6 patates büyük boy
2 soðan büyük boy
tuz kýrmýzý toz biber
Patatesleri haþlayýn ve ezin, soðanlarý sývý yaðda kavurun. hepsini beraber karýþtýrýn. Ýçine tuzunu kýrmýzý biberinide atýn ve soðumasý için bekleyin. (mutlaka soðumasý gerekli)

MALZEMELER
4 yumurta
2 su bardaðý su
tuz ve aldýðý kadar un

YAPILIÞI

ÇERKES AÝLE HAYATI

Disiplin ve terbiye yuvasý



Çerkeþlerde aile fikri çok eskilere dayanýr ve oldukça geliþmiþ bir yapý özelliði arzeder. Bu nedenle de toplum hayatýnda önemli bir yeri vardýr. Aileyi yýkmak isteyen sosyalizm gibi düþünce akýmlarý Çerkesler arasýnda fazla raðbet görmemiþ, eskiden beri aileye saygý ve sevgi muhafaza ve devam ettirilmiþtir. Eskiden Simye(Araplarda beþinci göbekten sonra gelen aile fertleri) arasýnda evlenmeyi yasaklayan bazý milletlerde baþka kabile ve soylardan alýnan kýzlardan doðan çocuklar anneye, annenin mensup olduðu kabileye ve soya ait olduðundan bu gibi ailelerde babanýn çocuk üzerinde hiçbir surette hakký olmazdý.

Baþka ailelerden, soylardan evlenmek mecburiyeti Çerkeslerin güzel düþünüþlerinin bir örneðidir. Kendi soyundan kýz almayý Çerkesler menetmiþlerse de hiçbir vakit maderþahilik gibi gayrý tabii bir aile usulünü kabul etmemiþlerdir. Fakat eski Romalýlarda olduðu gibi aile reisi olan babanýn hakimiyeti hiçbir vakit sýnýrsýz olmamýþtýr ve aile efradýna esaret hayatý yaþatan zulüm derecesine vardýrýlmamýþtýr. Ailenin birliðini saðlayan babanýn mevkiine riayet ve saygý gösterilir ancak þahsi hürriyet ve istiklâle hürmet edildiðinden aile fertleri birbirinden ayrýlabilir, mal ve mülk sahibi olabilir.

Bundan ötürü þahsi hürriyet ve istiklâli bozan aþýrý bir disipline dayalý büyük ve kalabalýk ailelerin teþekkülü de zaruret haline gelmezdi. Ancak fertlerin ayrýlmasý aile arasýndaki manevi birliði ve baðlýlýðý asla bozmazdý. Ayrýlan kardeþler ve evlâtlar arasýndaki baðlýlýk daha fazla samimiyetle devam ederdi. Çerkes aile hayatý fertler açýsýndan gerçek bir mektep özelliði taþýyordu.

Çerkes aile hayatý, sevilen kimselerin elemlerinden acý duymayý, kendisini büyüten ailesinin fedakârlýðýný takdir etmeði, onlarýn isteklerine saygý gostermeyi, kardeþlerin kendisiyle bir saymasýný, sonra da kendi çocuklarýný güzel idare etmesi, maðrur olmaksýzýn kendisine hürmet ettirmeyi, meþru büyüklerine itaatli olmayý, zaaf göstermeden adil olmayý, þiddet göstermeden kumanda etmeyi öðretirdi.

Aile hayatý



Çerkes aile hayatýnýn þekli, diðer milletlere biraz garip gelelebilir. Çerkes aile hayatýnýn esasý resmiyettir. Çerkesler, gerek evlerinde gerek dýþarda laubalilik, teklifsizlik ve nezaketsizliði büyüðe karþý saygýsýzlýk addederler. Nezaketsizlik ve saygýsýzlýða tölerans gösterileceðine kimse inanmaz. Fakat saygý ve nezakete dayalý bu resmiyet ailede ne soðuk bir hayat ne de bir esaret meydana getirir. Yabancýlar bu insani ve kibar hayatýn inceliklerini takdir edemedikleri için zor ve gayri tabi olarak yorumlayabilirler ancak bu hayat tarzý Çerkesleri asla sýkmaz. Bilakis aileler laubaliliðin meydana getirdiði olumsuz etkenlerden bu þekilde uzak tutulmuþ olur. Çocuklar aile içinde büyük bir intizam, saygý ve baðlýlýk içinde doðup büyürler. Bu nednele de aile hayatý bir fazilet mektebi sayýlýr.

Baba



Aile reisi olan baba, aile efradýna karþý vakur, þefkatli bir amir ve terbiyeci gibi özelliklerini daima muhafaza eder. Bütün aile efradý da kendisine karþý hürmetkâr ve tam bir baðlýlýk gösterir. Onun her emri itirazsýz yapýlýr. Kocanýn karýsý karþýsýndaki konumu da eþitliðe saygý ilkesi çerçevesindedir. Çünkü kadýn ile erkek arasýndaki eþitlik birbirine benzememek þeklinde bir eþitliktir. Yoksa karý ile kocanýn faaliyetlerinin çeþitli almasýný men etmeye kimse muktedir deðildir.

Daima kendi hakkýný savunmak þeklindeki aþýrý merak kadar teessüfe deðer haller ailede görülmediðinden karý koca arasýndaki gerçek eþitliðin seviþerek, birbirine saygý duyarak, sevinç ve kederlerini, ümitlerini müþterek bir hale getirmek olduðunu, yoksa herkesin kendi dünyasýnda serbest yaþamak olmadýðýný pek iyi bilirler.

Çerkeslerde çok kadýnla evlenme adeti yoktur. Çerkeslerle kadýna ziyadesiyle saygý duyulur. Hattâ evlendikten sonra da kadýn soyadýný muhafaza eder. Koca zevcesini adýyle çaðýrmaz. Kendi soyunun ismiyle çaðýrýr. Çünkü kadýna soyunun ismiyle hitap etmek Çerkeslerce saygý belirtisidir. Asýl adýyle çaðýrmak daha çok teklifsizlik sayýldýðýndan kadýnýn akrabasýndan olmayanlar da soyadýyla hitap ederler. Evlenen kadýnlar soyadý istiklaliyetlerini muhafaza ederler.

Babanýn huzurunda karýsý ile kýzýndan baþka aile efradýndan kimse oturamaz. Diðerleri saygý ile ayakta beklerler. Karýsý bile çocuk sahibi oluncaya kadar oturamaz. Ailenin hiçbir ferdi baba ile yemek yiyemez. Baba küçük çoçuklarýný öpüp okþamaz, kucaðýna almaz. Sevginin sözle deðil, kalple olduðunu bildiði için Çerkes aile efradýna karþý olan sevgisini yýlýþýk bir surette açýða vurmayý kibarlýða aykýrý görür. Fakat narin vücudu, ince kalbi hasebiyle daha çok þefkat, sevgi ve himayeye ihtiyacý olduðundan kýz çocuklarýna anlayýþ gösterir.

Erkek çocuklanna karþý muamelesi ise bir öðretmenin öðrencilerine karþý yaptýðý muameledir. Onunla yüz göz olmaz, senli benli olmaya asla meydan vermez. Bütün , çocuklarýna isimleriyle seslenir. Yavrum, ciðerim, caným gibi deyimler kullanmaz. Babanýn eli erkek çocuk üzerinde titremez. Bilakis onu, istiklal ve þahsiyet sahibi etmek için serbest büyütür. Anne


Çerkes ailelerinde anne, pek deðerli ve þerefli bir mevkidedir, ikinci aile reisidir. Bilhassa evin iç iþlerindeki hak ve istiklâline saygý ve riayet olunur. Aile reisi olan babanýn buna karýþmasýný saygýsýzlýk, kadýna tahakkümü mertliðe aykýrý telâkki ederler. Kadýnýn bu hakkýna ima olarak "TIBISIM" yani "ev sahibemiz, mihmandarýmýz" diye hitap ederler. Böylece kadýný asýl ev sahibi ve kendisini onun misafiri sayarak ev iþlerinde kadýnýn riyasetine hürmet gösterdiðini belirtir.

Kocasýnýn son derece saygýsýna mazhar olan anneye, gelinleri "GUAÞE" yani prenses diye hitap ederek saygý duyarlar. Anne ile çocuklar arasýndaki iliþkiler baba ile çocuklarýnkinden oldukça farklýdýr. Anneler þefkat kucaðýný açar ve çocuklarý sevgiye boðarlar. Kadýn kocasýna aslâ adý ile hitap etmez. Anne çocuklarýný isimleriyle çaðýrýr. Bazen de þefkatine ve teklifsizliðine delâlet eden takma isimler kullanýr. Ev iþlerinde tam yetki sahibi olan kadýnýn sorumluluðu çok geniþtir. Kocasýnýn bulunmadýðý bir zamanda gelen misafirleri kabul ve aðýrlamak, misafirin sýnýf ve mevkine göre hürmeten kuzu, koç hatta öküz kesmek, kocasýnýn misafire adet üzere vermesý gereken hediyeyi vermek kadýnýn yetkisi dahilindedir.


Çocuklarýn eðitimi


Çerkesler hamile kadýnýn þaðlýðýna çok dikkat ederler. Çocuk dünyaya gelince bütün akraba ve komþular tebrik için gelirler. Hediye olarak Haluj, börek, koç ve kuzu gibi þeyler getirirler. Çocuðun ninesi de kýz evlâda sýrma iþlemeli beþik takýmý ve güzel elbise gönderir. Beþik göndermek uðursuzluk olarak kabul edilir. Çocuðun doðuþu þerefine ekseriyetle kurban kesilir. Kamþulara zifayet verilir. Çocuk beþikleri aðaçtan yapýlmýþ olup belli þekildedir. Sýrma iþlemeli süslü örtülerden baþka asýl beþiðin süsü yoktur. Çocuðu sabah akþam yaz ise soðuk, kýþ ise az ýlýk su ile iki defa banyo yaptýrýrlar. Bazýlarý yaz ve kýþ soðuk su ile yýkanýr. Kadýnlarýn bazýsý da çocuklarý sabah, öðle, gece yatýrýlýrken olmak üzere üç defa banyo ederler. Soðuk su ile banyo edilen çoculkarýn daha saðlam ve çevik olacaðýna inanýlýr.

Sabah, öðle, ikindi ve yatarken çocuðu dört defa muntazaman kaldýrýrlar ve süt verirler. Çocuða annesi süt verir. Kâfi gelmedigi takdirde komþu kadýnlar arasýnda ufak çocuklu varsa ondan istifade ederler. Yoksa eksiklik keçi, inek sütü ile tamamlanýr. Diþ çýkarýncaya kadar çocuða baþka yemek vermezler, yalnýz sütle beslerler. Diþ çýktýktan sonra ÞEKURÝP adý verilen sütten ve baldan piþirilmiþ bir çeþit muhallebiden azar azar vermeye baþlarlar. Çocuða babasý ya da annesi ad takmaz. Dedesi, ninesi yahut yakýn akrabadan bazan de dostlarýndan biri ad takar.

Anne çocuðun yaþýna göre Ahlâki terbiyesine dikkat eder ve karakterinin teþekkülüne yön verir. Çocuða karþý ciddiyet gösterirse de ruhunu öldürecek þiddet ve onu alçaltacak halleri reva görmez. "FEMÝF" yani beceriksiz, "KARABÐ" yani korkak kelimeleri çocuðun terbiyesi için kullandýðý yegâne deðnektir. Bu kelimeler çocuða vazifeperverlik, mertlik, cesaret hissini aþýlar. Aile hayatýndaki resmiyet ve misafir odasý (Haceþ) çocuða sosyal terbiyeyi verecek mekteptir. Çerkesler çocuklara kalýn pamuklu þeyler giydirmezler. Vücudu sýcak ve soðuða dayanýklý olmasý içiz elbisenin hafif fakat zarif olmasýna dikkat ederler. Çocuk elbiseleri erkek ve kadýn elbiselerinin küçültülmüþ þeklidir. Ancak pek ufak çocuklara kalpak giydirmezler. Çerkeslerde kýz ve erkek çocuklarý bir arada ders görür.


Yürüme çöreði


Çocuk yürümeðe baþlayýnca adam olmak üzere ilk adýmý atmýþ sayýlarak gelecekte yapacaðý meslek hakkýnda bilgý edinmek için anne büyük ve süslü bir çörek yapar. Çöreðin üzerine çocuðun erkek ve kýz olmasýna göre kalem, kitap hakka, silah yahut iðne, makas, yüksük gibi aletler konur. Ondan sonra aile fertleri huzurunda yapýlacak merasim için çocuk süslü elbiselerle donatýlýr. Sonra üzerindeki eþyadan birini almak üzere çöreðin yanýna oturtulur. Çocuk da tabiatýyla gözüne hoþ görüneni alýr. Aldýðý þeye göre anne de kendisini çocuðun eðilimlerini anlamýþ olur. Meselâ silâh aldý ise kahraman, kalem ve kitap gibi þeyler aldý ise alim, çekiç aldý ise sanatkâr olacaðýna hükmeder.


Kurban töreni


Çerkesler, doðan çocuklar için kurban keserler. Analar bunu ömrün uzamasý için bir vesile saydýklarýndan ihmal ettirmezler. Ekseriyetle iki yaþýna gelince kurban merasimi yapýlýr. 1839'da Mr. Bell, Çerkesya'da bulunduðu bir kurban merasimini þu þekilde anlatýyor: Bu gün hane sahibim oðlunu Allah'a takdim etti. Ormanýn ortasýnda âdetlere göre sofralar dizilmiþti. Civardaki muhtelif evlerden getirilmiþ olan bu sofralardaki yemekler de çeþitliydi. Sofra getirenlerin çaðu sofrayý ruhani reis vazifesi gören ihtiyar þahsa verdikten sonra baþlarýný açarak diz çöküyor, baþlarýný yere doðru eðiyorlardý. (O sýrada Çerkesler Müslüman olmakla beraber, putperestlik ve Hýristiyanlýktan alýnmýþ kadim dinlerine ait merasimi büsbütün terk etmemiþlerdi.) Bu mukaddes yerin kenarýnda benim için de bir kýr minderi serilmiþti. Diðer yönden de benden sonra gelmeye baþlayan ve sayýlarý altmýþa varan kadýnlar dizilmiþti. Ýhtiyar kadýnlar ateþ baþýnda, kýzlar da sýk bir aðaçlýðýn kenarýnda idiler. Dini merasim evvelce gördüðümden daha muhteþem surette yürütüldü. Önce "The Þkhoa" ye yani "Ulu Tanrý"ya temizleneceklerine dair bir dua yapýldý. Ruhani reis bu duayý okuduktan sonra sað elinde "Þuatn" denilen içki dolu bir aðaç kadeh, sol elinde mayasýz büyük bir çörek olduðu halde ilerledi ve arkasýnda duran muavinlerine verdi. Onlardan tekrar beþ, altý kadeh ve ekmeði birer birer alarak hepsine ayni þekilde dua etti. Daha geride baþlarý açýk olarak yere diz çökmüþ ve baþlarýný yere eðmiþ olan cemaat de yüksek sesle ayný duayý tekrar ediyor, ihtiyar kadýnlar da buna iþtirak ediyorlardý. Buradan sonra üzerinde dua okunan Þuat ve çörekler hazýr olanlara daðýtýldý. Sonra iki keçi ve bir koyundan ibaret olan kurbanlar, her biri iki adam tarafýndan tutulduðu halde getirildi. Ruhani reis her birisinin üzerine dua okuduktan sonra baþlarma kadehteki Þuattan birer parça döktü. Kýllarýndan birer parça alýnarak arkasýn da duram üç balmumu þamdan yakýldý. Sonra kurbanlar ksilmek üzere geri çekildiler. Ýbadet merasimi sona erdiðinden herkes baþka þey1erle meþgul oldu. Bazýlarý kurbanlarm etinin kesimine yardým etti. Bazýlarý büyük kazanlar hazýrladýlar. Diðerleri de yemek hazýr oluncaya kadar eðlendiler. Hatýrlý kiþiler ise bu arayý konuþma ile geçirdiler. Vazifesini talkdire deðer bir baþarý ile yapmýþ olan ruhani reis baþý açýk, elinde baston, sýrtýnda manto olduðu halde devamlý ayakta durdu. Yemeklerin, etlerin altmýþa çýkan sofralara daðýtýmýný da idare etti.

Bayan kiyafeti genellikle ayri olmakla beraber erkek giysisine benzedigi noktalar da bulunurdu. Bas giysileri çok farkli idi. Inguslarda kuryari yünden örülür, külahin ucu sivriltilip öne dogru bükülürdü. Asetin kizlar esarptan baska yuvarlak küçük sapkalar da giyerdi. Adigeler ipek veya kumastan mamul altin ve gümüs süslemeli küçük sapkalar giyerdi. Gerdanlik, yüzük ve bilezikler, altin, bronz, bakir, gümüs gibi farkli madenlerden yapilirdi. Saçlar Adigelerde en iyi süslenirdi. 1634te Adigey;de bayanlar saçi açik gezerdi. Terkede yasayan Adige kizlar 1638;de ikili örgü yaparlardi. 1669da 7-8 örgü yapildigi görülmüstür. Kadinlar ellerine kina yakardi. 17-18. Asir bayan mezarlarinda ahsap veya kemik tarak, ayna, yüksük, igne vs. özel esyalar bulunmustur.

1861 öncesinde giyim kusam dag bölgelerinde ayni kaldi ama vadilerde biraz degisiklik göstermeye basladi. Fabrika dokumasi kumaslar kullanilmaya baslanmakla beraber dag bölgelerinde elde yapilan iç ve üst giysilik kumaslar da kaliteliydi. Koyun derisinden sapka, kürk, pantalon vs. yapilirdi. Keçe yamçi ihtiyaçtsan fazla üretilip satilirdi. Kabardey, Dagistan ve Çeçen yamçilari daha çok tutulurdu. kullanilirdi. Daglarda keçi kilindan, ovalarda ise deve yününden yapilmakta olan sharhon (baslik) ile az islenmis kaba deriden yapilan suruk (çizme) çok yaygin kullanilmaktaydi. Fantazileri de yapilan bu çizmeleri zenginler iyi sahtiyandan yaptirirlardi. Bunlarin fabrikasyon üretimini yapan atelyeler de kurulmuttu.

Mezdog Adigelerinde de kiyafet genelde muhafaza edilmistir. Ancak, degisik halklardan olusan bu yerlesim biriminin etkileri olmus ve metal para süsü, kisa kol, Rus etegi, pek siki takip edilmeyen esarp kullanimi vb. degismeler vuku bulmustur. Kabardey;de büluga ermis kizlar için fes zaruri idi. Atalik adeti tamamen, misafirperverlik ve hoh kismen kayboldu. Kan davalari siddetini kaybedip, düsman taraflar daha kisa zamanda baristirilir oldu.

Ölü içn kadeh kaldirarak hoh söyleme adeti gelisti. Adigeler Mezdog Kabardey den küçük aileler halinde göçtüler. Mezdoga gelen akraba gruplar bulusup büyük kabileler olusturdular (winagoe zekhes). Ticaret ve para gelistikçe aile yeniden küçülmeye basladi.

Çoçuklarina müslüman adlari vermelerine ragmen vaftiz esnasinda degistiriliyordu. Çok önem verilen vaftiz için Mezdoga giderlerdi.

13-15. Asirlarda bölgeyi dolasmis olan yabanci gezginlerin anlattigina göre; psiler ve werkler disindaki erkekler altin ve gümüs süsleme kullanmazdi. Belereçinska yakin bir yerde bulunan beylere ait bir mezarda ince ipek bulunmustur. çamasirin üstüne besmet dedikleri kisa pantolon giyerlerdi. Üst kisma halat denen bir çesit hirka giyilirdi. Anilan mezarda keçi derisinden mamul kürk parçasi da bulunmustur. Bas giysileri üç türlü idi; ipek takke, yün külah ve kalpak. Deriden yapilmis suruk dedikleri güzel çizmeler ve ayakkabilar giyerlerdi. Kemer, deri veya ipekten yapilirdi. Erkekler kemerlerine silahlarini ve edevatlarini asardi. Altin ve gümüsten halka halinde kemerler de yapilirdi. Süs ve taki cinsinden bayanlar, altin ve gümüs küpe, yüzük, bilezik, bronz taç, gerdanlik; erkekler de yüzük takardi.

Bayan kiyafetleri daha çok farklilik arzederdi. Yapilis tarzi erkek kiyafetlerine benzer, gömlek ile fase denen gögüs kismi islemeli miflonlu pardesüden olusurdu. Ayakkabi az farkla erkek ayakkabisina benzerdi. Elbise için fabrika mamülü farkli kumas ve bezler ile ipek kumaslar kullanilirdi. Ayakkabilarini sahtiyan, yünlü kumas ve deriden bizzat kendileri yaparlardi.

1961 öncesinde erkek kiyafetleri asagi yukari ayni idi, hep ayni cinsten giyiniyorlardi. Erkek kostümü pisnet (gömlek), çerkeska, yamçi, baslik ve Ruslar papaha dedigi kalpaktan olusmaktaydi. Çerkezkanin haziritl diye isimlendirilen kursunluklari vardi. Barut kullanimindan önce yaldizlanmis kemikten veya gümüs süsleme malzemelerinden süs olarak yaparlardi. Süslü Çerkeskalar merasimlerde giyilirdi. Tüccarlar çogalmaya baslayinca demir atelyeleri de gelisti ve silahlari (kiliç, kama, rovelver vb.) kalite kazandi.

Erkeler yamçinin altina zirh gömlek giyer, baslarina üstü sivri veya kubbe seklinde migfer takarlardi. Egri uçlu kiliç ve düz kama kullanirlardi. Bunlarin kabzasi haç seklinde olurdu. Migfer ve kiliçlarda Arapça veya farsça yazilara rastlanirdi. Ok ve ok ucu yapimi, koruma gereçlerinin tasidigi önem sebebiyle oldukça gelismisti. Yayin tutacak yeri kemikten yapilirdi. Zirhi delen çelik uçlu oklar yapilirdi. Mizrak ve topuz pek az kullanilirdi.

Savasirken zirh ve migfer giyerlerdi. 17. Asirda Adige ve Dagistanlilar metal kalkan, Inguslar da ahsap üstüne deri geçirilmis yuvarlak kalkan kullanmislardir. 17. Asirda haziritl dedikleri fiseklikler ok yerine fisekle doldu. Yaylar çok özenerek yapilirdi. Oklarin boyunun bir metreyi geçtigi olurdu. Bu çagda erkeklerin çogunun tüfegi ve tabancasi olmustu. Ama ok ile yay da kullaniyorlardi. Derbent, Terek, Temruk, Sucukkale vs. yerlerde toplari vardi. Kilici ustaca kullaniyorlardi. 18. Asirda ucu egri kamalar yayginlasmaya basladi. Her erkekte deri kin içinde biçak, çakmak tasi, kapanan tras biçagi ve ahsap veya kemik barutluk bulunurdu.

Çerkes Sürgünü: 21 Mayýs 1864
Kafkasya, kuzeyiyle ve güneyiyle tarih boyunca stratejik önemi olan bir coðrafyadýr. Bu nedenle de sürekli saldýrýlara ve iþgallere sahne olmuþtur. Esas itibariyle daðlýk bir ülke olan Kafkasya’da yerleþim yerleri genellikle yüksek yaylalar ve derin vadilere yayýlmýþtýr. Yüksekliði fazla olan bu dað silsilesi, bölgedeki insanlarýn tarihlerini, kültür ve karakterlerini baþkalarýndan farklý kýlmýþtýr.
Askeri açýdan büyük ölçüde savunma imkaný saðlayan daðlar, kültür ve etnik bakýmýndan bölünmüþ bir coðrafyanýn doðmasýna sebep olduðu gibi Kafkasyalýlarýn birleþmesini de önleyen bir faktör olmuþtur.
Esas konumuza geçmeden önce üç kavramýn anlamýný bir daha hatýrlayalým.
GÖÇ: Ýþgal ya da baþkaca bir zorlayýcý nedenlerle topraklarýnda eskisi gibi rahat yaþama olanaðý kalmayan bir halkýn veya halklarýn baþka yörelere veya ülkelere kendi kararlarýyla gitmeleridir.
SÜRGÜN: Ýþgal edilen ülkedeki insanlarýn tümüyle ve zorla topraklarýndan çýkartýlmasý ve baþka yerlere gönderilmesi ve yerlerine baþka halklarýn ikamesidir.
SOYKIRIM (Jenosit): Ýþgal edilen topraklardaki halklarý planlý bir þekilde ve bir daha toparlanamayacak þekilde toptan yok etmek, imha etmek ve yerlerine iþgalcileri veya yandaþlarýný yerleþtirmektir.
Ýlk çaðlardan baþlamak üzere medeni alemin aðýrlýk merkezlerinden biri olan Akdeniz havzasýnýn siyasi ve ekonomik hayatýnda Kýrým ile Kafkasya’nýn müstesna bir yeri bulunmaktaydý. Ýpek yolu, doðuya uzanan transit ticaret güzergahýnýn kritik geçitleri ve kavþaðý olan Kýrým ve Kafkasya, ayný zamanda tarým, hayvancýlýk ve yer altý kaynaklarýyla ihmali mümkün olmayan bir konumdaydý.
Ruslarýn güneye inmesine set görevi yapan ve ayný zamanda Kýrým ve Kafkasya’yý doðrudan yöneten Altýnordu Devleti ile Ruslara karþý saðlýklý bir Devlet Politikasý oluþturup uygulayamayan Kýrým’ýn, Slavlarý birleþtirip önemli bir güç haline gelen Ruslar tarafýndan yýkýlmasýyla beraber tehlike çanlarý Çerkesler için çalmaya baþlamýþtýr. 1556’da tahta geçen Çar 4. Ývan’dan baþlayan ve I.Petro’yla giderek güçlenen ve batýdan aldýðý silahlarla ordusunu geliþtiren Rusya’nýn Karadeniz sahiline sýcak sulara inme emelinin gerçekleþebilmesi için ortadan kaldýrýlmasý gereken en önemli engel Kuzey Kafkasya’dýr ve neye mal olursa olsun be mesele halledilmek zorundadýr.
Ýþte bu nedenle Kafkas-Rus Çarlýðý arasýndaki savaþlar ta 1556’larda baþlamýþtýr. Çar 4.Ývan (Korkunç ÝVAN) önce Kabardey topraklarýna saldýrýr. Prens TEMÝROKA, kýzý MARÝA’yý Çar ÝVAN’a eþ olarak verir. Bu vesileyle bir süre barýþ dönemi yaþanýr. Ancak 4.Ývan öldükten sonra savaþlar yeniden baþlar ve zaman zaman ara verilerek tam 306 yýl sürer. 1556-1762=206 yýl hazýrlýk dönemi, 1763-1845 =82 yýl sürekli savaþlar ve 1846-1864=18 yýl sonuç savaþlarý olarak cereyan eder.
Ruslar, çok arzuladýklarý Hazar Denizi, Karadeniz sahili ve Kafkasya’yý ele geçirebilmek için 306 yýl, býkmadan usanmadan ve 1.500.000 asker kaybýna raðmen saldýrdýlar. Her yýl Kafkasya’nýn etrafýndaki çemberi biraz daha daralttýlar. Modern cihazlarla donatýlmýþ ve devre dýþý kalan her askerin yerine daha fazlasýnýn konulabildiði böylesi bir güce karþý koyan Çerkeslerin artýk bu topraklarda tutunmasý söz konusu deðildi. Daha önceleri Kazan ve Kýrým’da en acýmasýz þekliyle uyguladýklarý ve artýk klasik bir yöntem haline gelen, “kaçýrmak veya göçürmek istiyorsan, evleri, tarlalarý yak-yýk,kaçmaktan ya da aç kalýp ölmekten baþka bir seçenek býrakma...” metodu 1857’den itibaren Kafkasya’da en acýmasýz þekliyle sahnelenecektir. Çok sayýda Rus, Ýngiliz, Amerikalý, Ýtalyan, Polonyalý ve Türk kökenli yazar, araþtýrmacý, Komutan, tarihçi ve diplomatýn aðzýndan Çerkeslerin sürgünü ve sürgün sýrasýnda yaþananlarla ilgili bazý söylemleri birer cümle veya paragraf halinde sunduðumuzda sorunu daha iyi kavramak mümkün olacaktýr.
ÇAR I.PETRO-1722 : “Rusya’nýn çýkarlarý için mümkün olabildiði kadar Ýstanbul’a ve Hindistan’a yaklaþmak lazýmdýr. Buralarý elinde tutan Dünya’ya hükmeder. Bunun için de ne gerekiyorsa onu yapmalýyýz...”
PRENS BARYATÝNSKÝ (Çar Naibi): “Karadenizin kýyýlarýný bir Rus denizi ve topraðý haline getirmek için daðlýlarý kýyýdan temizlemek zorundaydýk. Daðlý Çerkeslere ulaþabilmemize engel olan Kuban ötesi halklarýn da tümüyle yerlerinden kaldýrýlmasý gerekiyordu.”
GRAND DÜK MÝCHAEL: “ Daðlýlar teslim olmuyor diye biz görevimizi yarýda býrakamazdýk. Yarýsýnýn temizlenebilmesi için öbür yarýsýnýn yok edilmesi gerekiyordu.”
KAFKASYA ORDULARI KURMAY BAÞKANI MÝLYUTÝN: “..Daðlýlarý, zorla ve bizim istediðimiz yerlere göndermeliyiz. Gerekiyorsa Don yöresine sürmeliyiz. Bizim esas gayemiz Kafkas daðlarýnýn eteklerindeki bölgelere Ruslarý yerleþtirmektir. Ancak bunu þimdiden daðlýlara hissettirmeyelim...”
M.Ý. BENYUKOV: (Daðlýlara karþý savaþan ve anýsýný yazan): “Batý Kafkasya’nýn iskaný ile ilgili resmi projenin uygulanmasýndan sorumlu Kont Yevdokümov, Kuban bölgesiyle pek ilgilenmiyordu. Çok pahalýya mal olan savaþý bitirebilmek için bütün daðlýlarýn denizin karþý tarafýna kovulmasý O’nun hedefiydi. Kuban ötesinde kalanlarýn da tehlikeli olma ihtimaline karþýn, sayýlarýnýn azaltýlmasý ve yaþam þartlarýndan yoksun kýlýnmalarý için her çareye baþvurmaktý.”
KONT YERDOKÜMOV’un Savaþ Bakanlýðý’na 1863 Kasým ayýnda gönderdiði yazýda “Batý Kafkaslarýn fethi ile ilgili plan açýsýndan þimdi de kýyý þeridini temizlemeliyiz...” (Devlet Tarih Arþivinden)
Rus Tarihçi SULUJÝYEN: “Daðlýlar teslim olmuyor diye biz davamýzdan vazgeçemezdik. Silahlarýný alabilmek için yarýsýnýn kýrýlmasý gerekti. Kanlý savaþta bir çok kabile tümüyle yok oldu. Ayrýca,çoðu anneler bize vermemek için kendi çocuklarýný öldürüyorlardý...”
Rus Tarihçi ZAHARYAN: “Çerkesler bizi sevmezler. Biz onlarý, özgür çayýrlarýndan çýkardýk. Avullarýný yýktýk. Bir çok kabile tümüyle yok edildi...”
Rus Tarihçi Y.D. FELÝSÝN: “Bu, gerçek ve acýmasýz bir savaþtý. Yüzlerce Çerkes köyü ateþe verildi. Ekin ve bahçelerini imha için atlara çiðnettik, sonuçta bir harabeye dönüþtü."
KONT LEV TOLSTOY: “Köylere gece karanlýðýnda dalývermek adet haline gelmiþti. Gece karanlýðýnýn örtüsü altýnda Rus askerlerinin,ikiþer üçer evlere girmesini izleyen dehþet sahneleri öylesineydi ki, bunlarý hiçbir rapor görevlisi aktarmaya cesaret edemezdi...”
Muhaliflerden N.N. RAYEVSKÝ:” Bizim Kafkasya’da yaptýklarýmýz, Ýspanyollarýn Amerika topraklarýnda yürüttükleri savaþlarýn olumsuzluklarýnýn aynýsýydý. Dilerim ki, Yüce Tanrý Rus tarihinde kan izlerini býrakmasýn...”
Çar II. ALEXANDRE’nin Kont Yerdokümov’a kutlama mesajýnda : “Üç yýl içerisinde Batý Kafkasya’ya boyun eðdirilerek uyuþmaz yerli halklarý temizleyip çýkardýnýz. Uzun yýllar süren kanlý savaþýn zararlarýný kýsa sürede bu verimli topraklardan çýkartabiliriz...”
JAN KAROL: “Rusya’nýn Kafkasya’yý fethi, çaðýmýzýn barbarlýk tarihinin en feci tablosunu oluþturur. Kafkas daðlýlarýnýn direniþini kýrabilmek için 60 yýllýk askeri terör ve kýyým gerekti...”
HAKHURAT Þ.Y.- LÝÇKOV L.S. “Adegeya isimli kitaplarýnda: “Çarlýk yönetimi, yüz binlerce Çerkesi Kafkasya’dan sürgün etti. Kanlý savaþla daðlý halklarý vatanlarýndan kovarak yok ettiler...”
Rus Çarlarý tarafýndan çok önceleri planlanan ve adým adým gerçekleþtirilen Çerkeslerin tarihi topraklarýndan sürülüþü olayý tarihin ender kaydettiði acýlar ve ýzdýraplarla doludur. Olayý yaþayan komutan, konsolos, gazeteci ve seyyahlara ilaveten konuyu araþtýran tarihçilerin sürgün olayýyla ilgili görüþler de özetle þöyledir:
GRAND DÜK MÝCHAEL: Savaþýn sonlarýnda Kafkasya’ya geldiðinde, Çerkes beylerinin ziyaret edip, maðlup olduklarýný, Rus yönetimini kabul ederek kendi topraklarýnda yaþamalarýna izin verilmesini istediklerinde verdiði cevap: “Size bir ay süre veriyorum. Bir ay içerisinde ya Kuban ötesinde gösterilecek yere gidersiniz ya da Osmanlý topraklarýna gidersiniz. Bir ay içerisinde sahile inmeyen köylüleri ve daðlýlarý savaþ esiri sayýp ona göre iþlem yapacaðýz.”
Y. ABRAMOV - Kafkas Daðlýlarý kitabýnda: “O zamanlar daðlýlarýn baþýna gelenleri anlatmaya sözcüklerin gücü yetmez. Binlercesi yollarda, binlercesi açlýk ve sefaletten öldüler. Kýyýlar ölü ve ölmek üzere olan insan doluydu. Annesinin soðumuþ cesedinde süt arayan yavrular, donup öldüðü halde çocuðunu kucaðýndan býrakmayan analar ve sýrf ýsýnmak için sýkýþarak yattýklarý yerde birlikte donarak ölen gruplar, Karadeniz sahilinde olaðan manzaralardý...”
Rus Ý. DZAROV : “ Osmanlý’ya göç etmek üzere yola çýkanlarýn yarýsý bile oraya ulaþamadý. Bu denli bir periþanlýk insanlýk tarihinde çok azdýr.”
Rus St.PETERSBURG GAZETESÝ : “Savunmalarý ile ölümsüzleþtirdikleri sahillerden kaçýþ baþladý. Çerkesya artýk yok. Daðlardaki artýklarý da askerlerimiz yakýnda temizleyecek ve savaþ kýsa zamanda sona erecek...”
Fransýz Gazeteci A. FONVÝLL: “Gemicilerin gözü doymuyordu. 50-60 kiþilik gemiye 200-300 kiþi alýyorlardý. Biraz su ve ekmekle yola çýkmýþlardý. 5-6 günü aþýnca bunlar tükeniyor ve açlýktan salgýn hastalýklara yakalanýyorlar, yolda ölüyorlar ve onlar da denize atýlýyorlardý. 600 kiþiyle çýkan gemiden ancak 370 kiþi sað çýkabilmiþti.”
Polonyalý Albay TEOFÝL LAPÝNSKÝ: “Göçmenlerin sorunu felakete dönüþüyor. Açlýk ve hastalýk had safhada. Trabzon’ gelen 100.000 kiþi 70.000 kiþiye indi. Samsun’a 70.000 kiþi indi. Günlük ölü sayýsý 500 kiþidir. Trabzon’da bu sayý 400 kiþidir. Gerede Kampý’nda 300 kiþi, Akçakale ve Sarýdere’de günlük ölüm 120-150 kiþi arasýndadýr. Ýtalyan Dr. BARAZZÝ’nin raporlarýnda þu ibareler dikkat çekicidir (Ýnsanlar,uzun süre bitkiler,bitki kökleri ve ekmek kýrýntýlarýyla hayatta kalmaya çalýþýyorlar.”
Rus Araþtýrmacý A.P.BERGE: “ Novorovski koyunda 17.000 kadar daðlýnýn toplandýðý kýyýda gördüklerimi unutamam. Onlarýn bu durumunu görenler Hýristiyan da olsa, Müslüman da olsa, Ateist de olsa dayanamaz, çökerdi. Kýþýn soðuðunda, karda evsiz, yiyeceksiz ve doðru dürüst giyeceksiz bu insanlar tifo, tifüs ve çiçek hastalýðýnýn pençesindeydiler. Anasýz kalmýþ çocuklar ölmüþ annelerinin göðsünde süt arýyorlardý... Rus tarihinin yüz karasý olan bu acýlý sayfa Adige tarihi açýsýndan büyük zararlara yol açtý. Sürgün, sosyal, ekonomik ve kültürel geliþmelerinin tarihini ve politik bir birlik olma sürecini uzun yýllar kesintiye uðrattý.”
Tercüman-ý Ahval ve Tasvir-i Efkar GAZETELERÝ: “Ruslar, Kafkasya’nýn tamamýný yerle bir ettiler. Köyleri ateþe verdiler. Savaþtan sonra da yerli halklarý vatanlarýndan sürüyorlar, onlar da terkediyorlar...”
Ýng.Elçi LORD NAPÝYER: “Çerkeslerden boþaltýlan yerlere derhal Slavlar veya baþka Hýristiyanlar yerleþtiriliyorlar.”
Ýng. Konsolos GÝFFORD PALGRAVE: “17 Nisan 1867 günü tüm Abhazya’yý dolaþtým. Rus olmamaktan baþka bir suçu olmayan Abhaz halkýnýn böylesine yok edildiðine ve ülkenin tahrip edildiðine tanýk olmak çok acý verici...”
Ýng. Konsolos R.H.LANG: “Samsun’dan çýkan 2718 yolcu Kýbrýs’a geldiðinde 853 kiþi ölmüþ ve diðerleri de ölüden farksýzdý. Günlük ölüm sayýsý 30-50 arasýndadýr” Ýngiliz Parlamenter M. ANSTEY’in Parlamentoda ki konuþmasý : “Ýngiltere’yle ticari iliþkiye girmeye inandýrýlmýþ,Ýngiliz yandaþý yapýlmýþ olan Çerkesya’ya ihanetle suçluyorum sayýn Lord Palmerston’u. Hindistan’daki çýkarlarýmýzla beraber Baðýmsýz Kuzey Kafkasya’yý bilerek ve iterek Ruslara teslim ettiðiniz için ayný zamanda Ýngiltere’ye de ihanet ettiniz...”
Lord PALMERSTON 8 yýl sonra ayný parlamentoda konuþurken þunlarý der: ”Sayýn Lordlarým, Çerkesleri kendi baþlarýna büyük felaketlerle baþ baþa býraktýðýmýz doðrudur. Oysa, biz onlardan yardým istedik ve onlarý büyük fedakarlýk ölçüsünde de kullandýk...”
Çerkes sürgünü olayýný, nedenlerini, Osmanlý Ýmparatorluðu’nun politikalarýný iskan þekillerini ve sayýsýný inceleyen araþtýrmacýlarýn görüþleri de özetle þöyledir :
PINSON: “Karadeniz sahilinde Çerkeslerin ölüm oraný % 50’ye yakýndýr. Sýrf Trabzon’da 53.000 kiþi öldü. Savaþ artýðý “yüzen mezarlar” olan gemilerden kaç tanesinin battýðý bilinmiyor. Kafkasya’dan Balkanlara sürülen aile sayýsý 70.000 ailedir. Edirne: 6.000, Silistre-Vidin: 13.000, Niþ-Sofya: 12.000, Dobruca-Kosova-Priþtina-Svista: 42.000 ailedir. Yaklaþýk 350.000 kiþi. Ölüm oraný daha az ve % 15-20 dolaylarýndadýr...”
Prof. Kemal KARPAT: “Ruslar, Çerkesleri tamamen imha ederek daðlarýn iç kesimlerine, Çerkes mevzilerine doðru adým adým ilerlediler. Teslim olanlara 3 seçenek sundular: a)Kuban vadisine gitmek, b) Çar ordusuna katýlmak, c) Hýristiyan olmak. Kabul etmeyenler Osmanlý ile Ruslar arasýndaki bir anlaþma uyarýnca göç ettiler. 1862-1870 arasýnda gelenlerin sayýsý 1.200.000-2.000.000 arasýndadýr.
Sahilde ölenlerin sayýsý 500.000 den az deðildir. Ayrýca Balkanlara giden Çerkes sayýsý da 400.000 civarýndadýr. Halifelik yükümlülüðü, nüfus kazanma ve iyi asker saðlama gibi hesaplarýn olduðu biliniyor...”
NEDÝM ÝPEK: 1829’da baþlayan savaþ 1863’e kadar sürdü. 1864’te Çarlýk hükümeti Batý Kafkasya’daki halklarý bir ay zarfýnda Kafkasya’yý terke zorladý, Rumeli’ye 175.000 Çerkes, Anadolu’ya 600.000 kiþi göçürüldü. 1867’den sonra gelenler de Tatarlar dahil 500.000 kiþi kadardýr.
Gelenler stratejik yerlere yerleþtirildi. Çanakkale ve Marmara’da Müslüman erkek azalmýþtý. Oraya yerleþtirildi. Ýstanbul’da yakýn yerlerde, Suriye ve Filistin’de reisleri þehir merkezine alýnýp diðerleri daðýnýk yerleþtirildi. Geleneksel þeflerin otoriteleri kýrýldý. Zamanla yerli ahaliye karýþýp gittiler.
ABDULLAH SAYDAM: Osmanlý’ya göçlerde çekici etkenlerden çok itici etmenler ön plandadýr. Ruslarýn ele geçirdikleri yerlerdeki Tehcir politikasý, hiç deðiþmeden devam edip gitmiþtir. Yapýlan baský ve zorlamalar beraberinde tepki olarak göçü getirmiþtir. Dolayýsýyla göçler Rusya’nýn zulmünden kurtuluþ olarak görülmüþtür. Osmanlýda sýrf insani açýdan kapýlarýný açmýþtýr. 1.000.000-1.200.000 Kýrým ve Kafkaslý geldi.
SÜLEYMAN ERKAN: Rusya, Çerkeslere tümüyle sürgün gözüyle baktýðýndan insanlarý bir ay içerisinde terke zorladý. Ve dramatik sahneler limanlarda ve deniz yolunda yaþandý. Mallarýný yok fiyatýna elden çýkartýp günlerce vapur beklediler. Fazla yolcu ve azgýn dalgalarda periþan oldular. Binlercesi yolda öldüler. Açýk denizdeki deniz kazalarý bilinmiyor.
Rusya’nýn sürgün politikasý 1863’den sonra adeta SOYKIRIM’a döndü. 40-50.000 göçte mutabýk iken sadece 1864 baharýnda 400.000 kiþi geldi.
Ermeniler ayný ülke içerisinde bir yerden bir baþka yere tehcir edildi. Ruslar ise Çerkesleri bir daha dönmemecesine baþka ülkelere sürdü. Batýlýlarýn ilgisizliði çifte standarttýr.
Ermeni, Pontus soykýrýmlarýný parlamentolarýna taþýrken bilimsel olarak apaçýk olan ÇERKES SÜRGÜNÜ’nün ayný ilgiyi görmemesi üzücüdür.
Her ulusun kendi topraðýnda kendi kültürünü yaþayarak yaþamasý esastýr. Bu konuda Çerkesler herkesten çok hak sahibidirler. Ama daðýnýklýk herkesten çok hak sahibidirler. Ama daðýnýklýk aksiyon birliðini zorlaþtýrýr. Þimdilik Çifte VATANDAÞLIK çýkar yol gibi görünüyor.
1856-1876 arasý göç-sürgün rakamlarý farklýdýr. 1.000000-1.200.000 arasý gibi 1878-1914 arasýnda da 500.000 Çerkes geldi. Krasnodar-Lapinsk yöresine yerleþtirilenlerden 1889 7a 24.000 kiþinin sürülmesi PAN-SLAVÝST politikalarýn etkisiyledir. Kuban’da 106.795 iken sayý 61.231’e düþmüþtür.
FAHÝR ARMAOÐLU: II. Aleksandre sadece Kafkasya’daki özgürlük hareketini söndürmekle kalmadý. Çerkesleri kendi topraklarýndan sürmesinin nedeni onlarýn yenilmesi olduðu kadar Rus olmayanlarý planlý bir þekilde Ruslaþtýrmadýr. Nikolay ÝLMÝNSKÝ’nin fikir babasý olduðu PAN-SLAVÝZM’in devreye konduðu tarihlerle Çerkeslerin sürülüþü ayný tarihtir. Bu politika üç aþamalýdýr.
Rusya’ya karþý savaþan ve destekleyenleri savaþ suçlusu sayýp sürmek,
Kovulanlarýn topraklarýný Ruslara ve Rus Kazaklarýna vermek,
Rus olmayanlarý da Ruslaþtýrma politikasý izlemek. (20.yy. Siyasi Tarihi-Süleyman)
OSMANLI GÖÇ POLÝTÝKASI: Halife Abdülhamit annesi de Çerkes olduðu için tüm gelen Çerkesleri kabul etti. Oysa anlaþma 40-50.000 içindi.
Stratejik yerlerde denge saðlama (Marmara ve Ýstanbul’da azalan Türk nüfusu için yerleþtirmeler)
Savaþlarda Müslüman erkekler yer alýyordu. Bu nedenle Müslüman erkek azalmýþtý. Denge saðladý. Nüfusunu tamamladý.
Balkanlarda, Suriye-Filistin’de-TAMPON- olarak kullanýldý.
Güçlü asker ve özellikle gerilla eksiðini gidermede çok sayýda kullandý.
Tarým alanlarýný ýslah edip ekonomisini düzeltme kullandý. Zira Çerkesler hayvancýlýk ve tarýma yatkýndý.
Politik bir örgütlenmeye meydan býrakmamak için Çerkesleri bilinçli olarak daðýtarak yerleþtirdi. Geleneksel olarak þeflerine baðlý ve silahlý olduklarý bilindiðinden þefleri kent merkezlerine alýnýrken diðerleri gruplara bölünerek yerleþtirildi. Baþkalarýna Orduda rütbe verdi. Potansiyel tehlike olmalarýný baþtan önledi. Böylelikle asimile edilmeleri biraz daha kolaylaþtý.
Kaynak: Nart Dergisi Mayýs - Haziran 2001

Bunlarda ülkemizdeki tanýnmýþ ünlü çerkezler.. (Ben hariç..:P:D)

Hýncal Uluç (Yazar-yorumcu), Aytunç Altundal (Teorisyen), Nazým Ekren, Ahmet Tezcan (Baþbakan Danýþmaný), Janset (Oyuncu), Deniz Akkaya (Manken), Türkan Þoray (Sanatçý), Sinemis Candemir (Oyuncu-Sunucu), Mehmet Aslantuð (Sinema oyuncusu), Arzum Onan (Eski Manken), Ediz Hun (Sinema oyuncusu-siyasetçi), Erkan Özerman (Organizatör), Tayfur Havutçu (Milli oyuncu-BJK futbolcusu), Süleyman Seba (Beþiktaþ Spor Kulübü eski Baþkaný), Asuman Krause(Manken), Vatan Sasmaz(Oyuncu), Osman Sinav(Yonetmen), Abdullatif Sener(Basbakan Yar.), Zekeriya Temizel, Sedat Peker, Hakki Kurmel(isadami), Deniz Baykal(CHP lideri), Rutkay Aziz(Tiyatrocu), Doga Rutkay Aziz(Oyuncu),
Emre Kongar(Yazar-Yorumcu), Rasim Kara(Tek.Direk), Aykut Kocaman(Futbolcu), Oguz Cetin(eski FB li oyuncu), Sergen Yalcin(BJK li oyuncu), Sansal Atasagun(Eski MIT mustesari), Ugur Dundar(Sunucu), Nuzhet Kandemir(Emekli Amerika buyukelcisi-Yorumcu), Kenan Evren(Eski Cumhurbaskani), Yekta Gungor Ozden(Anayasa mahkemesi eski baskani), Ahmet Necdet Sezer(T.C.Cumhurbaskani), Husamettin Ozkan(Eski Basbakan Yard.Devlet Bakani), Can Bartu(Eski Futbolcu), Gaffar Okan, Atila Saral(Sinema Oyuncusu), Yildirim Gencer(Sinema Oyuncusu), Erdal Keser(GS li futbolcu), Dogan Cuceloglu, Kenan Isik( Sunucu), Fahri Koruturk(Eski Cumhurbaskani), Ruhat Mengi(gazateci), Ýpek Özkök(Spor spikeri), Hasan Kabze(Futbolcu), Ozlem Yildiz(Manken,sunucu), Dogan Gures(Eski genelkurmay baskani), Cetin Dogan (Eski 1.ordu Komutani), Haluk Koç, Önder Sav, Onur Öymen, Ýnal Batu, Atilla Sav,Cevdet Selvi, Pelin Batu(Oyuncu), Senay Akay(manken), Muserref Akay(Sanatci), Tan Saðtürk(Oyuncu-Balet), Ali Güven (Þarkýcý), Kenan Ýmirzalýoðlu (Oyuncu)

Çerkaska nýn hikayesi

Andi nin zarif yamçýlarý

http://www.kafkas.org.tr/kultur/5kadinbasligi.jpg

http://www.kafkas.org.tr/kultur/5kalpak.jpghttp://www.kafkas.org.tr/kultur/2terlik2.jpg

http://www.kafkas.org.tr/kultur/3kemer.jpg

http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler10.jpg http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler11.jpg http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler12.jpg

http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler13.jpg http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler14.jpg http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler15.jpg

http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler16.jpg http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler17.jpg http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler18.jpg

http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler19.jpg http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler20.jpg http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler21.jpg
http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler24.jpg http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler27.jpg http://www.kafkas.org.tr/kultur/resim_motifler25.jpg

Bu resmi internette bulmustum nedense kafkaslari hatirlattigi icin kafkas gelini ismini ben koydum hatta bununla ilgili bir site bile yaptim ,burdada bu isimle görünce hem sasirdim hemde cok sevindim ilk defa benim attigim isim tutulmus yani:smiley9:
KAFKAS GELiNi

SÝEDA - Blogcu bu sitede benim yaptigim kafkas konulu resimler var ama eklemeyi beceremedim ilgilenirseniz sevinirim

Çerkes (Adige) Atasözleri
 

Çerkezler

Vikipedi, özgür ansiklopedi

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Sobranie_cherkesskikh_knyazey.PNG/200px-Sobranie_cherkesskikh_knyazey.PNG
Abhaza prens ailesi Geçba'larýn Toplantýsý.(1840)


http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Ibrahim_pash_cherkess.jpg/200px-Ibrahim_pash_cherkess.jpg
Çerkez Ýbrahim Paþa


Çerkesler, Türkiye'ye Kafkasya'dan gelen Türk dili konuþmayan tüm etnik gruplara verilen genel adlandýrmadýr. Ancak Türkiye'ye göç etmiþ Kafkas halklarý kendi arasýnda pekçok alt gruba ayrýlýr.
Çerkesler diðer isimleriyle Adigeler Kafkas Daðlarý'nýn kuzeybatý eteklerinde, Kuban Irmaðý ile güneyde Bzýb (Psýb) ýrmaklarý arasýndaki Karadeniz kýyýlarýnda, doðuda Kuban ile Terek ýrmaklarý güney havzalarýný kapsayan büyük bir alanda oturmuþ olan ve kendilerine Adige adýný veren halktýr.Ancak Türkiye'de, Kuzey Kafkasya kökenli Adige, Abaza, Çeçen, Oset, Daðýstanlý, vb insanlarýn tümüne verilebilen ortak bir özel addýr.Abzah ya da Abadzeh (Абдзах), Bjeduð (Бжъэдыгъу), Þapsýð, Hak'uç (Хьак1уцу), Natuhay, K'emguy (К1эмгуй), Mahoþ, Yegerukay, Mamhýð, Besleney, Hatukay (Хьатикъуай) ve Kabartaylar (Къэбэрдэй), en tanýnmýþ Çerkes topluluklarýdýr.Rus resmi literatüründe, Rusya Federasyonu'na baðlý Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde yaþayan, Kabartay ve Besleney kökenli Adige topluluðuna Çerkes, bunlarýn yaþadýðý yöreye de özel anlamda ya da bir kýsaltma ad olarak Çerkesya denmektedir.Bu yörede 1926-1928 yýllarý arasýnda Çerkes Ulusal Okrugu, 1928-1957 arasýnda, bir üst yönetim birimi statüsüne yükseltilen Çerkes Özerk Oblastý bulunuyordu.Çerkes Özerk Oblastý, 1956'da sürgün cezasý kaldýrýlarak Karaçaylara geri verilen, 1928-1943 yýllarý arasýnda varolan Karaçay Özerk Oblastý topraklarý ile, 5 Ocak 1957'de birleþtirilerek, 1926 öncesinde olduðu gibi, yeniden bir Karaçay-Çerkes Özerk Oblastý kuruldu.

Tarih

Çerkeslerin atalarý sayýlan Sind-Meot kavimlerinin Kafkasya'daki varlýðý, ölü gömme kültüründen gidilerek, M.Ö. 3000'lere deðin uzanmaktadýr. M.Ö. 2000'lerde tarým ve hayvancýlýðýn yaný sýra bakýrý kullandýklarý, seramik eþya ve daha sonra da tunçtan aletler yaptýklarý bilinmektedir. Meotlar (Adýgece: Mývýt'; Mývet'; Mývt'e; Мыут1э) olarak adlandýrýlan kavimlerden geldiði kabul edilen Çerkesler, M.Ö. 8. yüzyýlda Kimmerlerle, M.Ö. 6. yüzyýlda da kuzeyde Ýskitlerle, Karadeniz kýyýsýnda da Greklerle komþuydular. Ýskit ve Greklerle kurulan iliþkiler, ekonomik ve kültürel geliþmenin yaný sýra Çerkes kentleri ve yazýsýnýn ortaya çýkmasýný da saðladý.

• M.Ö. 5. yüzyýlda merkezi Sindika limaný ya da Grekçe Gorgippia (bugünkü Anapa) olmak üzere Bosporos Krallýðý'nýn yaný baþýnda,Meotlarýn bir topluluðu olan Sindler tarafýndan kurulan Sind Krallýðý ya da Sindika bulunuyordu. Sindika, varlýðýný en az bir yüzyýl kadar sürdürdükten sonra, dýþ saldýrýlardan korunma amacýyla da, M.Ö. 4. yüzyýlda, Bosporos kralý Levkon'un hükümdarlýðý döneminde (M.Ö. 349-348) Bosporos Krallýðý'na katýldý. Bosporos Krallýðý'nýn, M.Ö. 3. yüzyýlda, ucuz Mýsýr buðdayýnýn rekabeti (1) sonucu, ekonomik ve askeri çöküþ sürecine girmesinden yararlanan Ýskitler'in izleyicileri olan Sarmatlar, M.Ö. 2. yüzyýlda Kuzey Kafkasya topraklarýný ele geçirdiler. Bu dönemlerde Çerkeslere Zykh (Зихы) ve Kasog gibi adlar verilmeye baþlandý. Çerkesler, Sarmatlar'ý ancak M.S. 1. yüzyýlda Maniç ýrmaðýnýn kuzeyine sürmeyi baþarabildiler. Sarmatlar'dan sonra 4. ve 5. yüzyýllarda Alanlar ve Hunlar da bölgeye geldiler.Gotlar, ardýndan Hun saldýrýlarý sonucu kýyý kentleri ve deniz ticareti yok oldu ve Çerkesler verimli topraklarýnýn hemen hepsini yitirdiler. Hunlarýn çekilmesinden sonra Çerkesler eski topraklarýný geri aldýlar, kuzeyde Ukrayna ve Kýrým'a deðin yayýldýlar.
• 1223'de Kafkasya'yý istila etmeye baþlayan Moðollar Çerkeslerin bir bölümünü ve Alanlar'ýn çoðunu yok ettiler. Bunu izleyen Altýn Orda saldýrýlarý sýrasýnda topraklarýnýn büyük bir bölümünü yitiren Çerkesler, buna karþýlýk Alanlar'ýn bazý topraklarýný ele geçirdiler. Kuban Irmaðý boyunca uzanan bu yeni topraklar üzerinde 14. yüzyýlda Kabardey bölgesi oluþtu. Altýn Orda devletinin yýkýlmasýndan sonra daha önce yitirdikleri topraklarýn bir kýsmýný geri alan Kabartay Çerkesleri, bu kez de Kýrým Hanlýðý'nýn baskýlarý ile karþýlaþtýlar.

Rus yayýlmasýnýn baþlamasý

Kýrým Hanlýðý'nýn Kabartaylarý aðýr bir vergiye baðlamasý Kabartay Çerkeslerinin Rusya'ya yaklaþmasýna yol açtý. Rusya, 1556'da Astrahan Hanlýðý'ný ilhak etti ve Kabartaylarla komþu oldu. Bundan yararlanan Kabartaylar Kýrým egemenliðinden çýkýp 1557'de Rus korumasý (egemenliði) altýna girdiler. Bu oluþum Terek Irmaðý kuzeyinde bulunan topraklarýn Ruslar tarafýndan barýþçý bir biçimde kolonileþtirmesini, Oset, Ýnguþ, Çeçen ve Daðýstanlýlar arasýnda da Rus etkinliðinin artmasýna yol açtý.Bu 1557 yýlý olgusu,þimdiki Kabartay-Balkar,Karaçay-Çerkes ve Adýgey cumhuriyetlerinde,"Ruslarla Adýgelerin gönüllü birleþmelerinin 450 yýlý" adý altýnda düzenlenen etkinlikler çerçevesinde 2007 yýlý boyunca kutlanmýþtýr.Ama yine tarihsel Adýge (Çerkesya) topraklarý olan Krasnodar Kray ve Stavropol Kray kutlama dýþý tutulmuþtur (Daha geniþ bilgi için týklayýn-Adigey).

• Kabartay-Rus dostluðu 18.yüzyýl ikinci yarýsýna (1774'te Kabardiya ve Osetya'nýn,1783'te de Kýrým'ýn Rusya'ya ilhak edilmesine) deðin sürdü.1774 sonrasýnda Osmanlý-Rus dengesi,Osmanlýlar aleyhine bozuldu,onun yerini Batý-Rus dengesi aldý.Osmanlý Devleti,bu yeni denge içinde zayýf bir tampon devlet konumuma geldi.Dolayýsýyla Çerkeslere gerekli yardýmlarda bulunamadý.

Osmanlý-Çerkes Ýttifaký

1739 Belgrad Antlaþmasý ile Kabardiya'ya, Rus ve Osmanlý devletleri arasýnda "baðýmsýz" ya da "tarafsýz bölge" statüsü verildi. Rus yayýlmacýlýðýndan kaygý duyan Çerkesler (Adýgeler), 1768-74 Osmanlý-Rus Savaþý'nda Osmanlýlar'dan yana tavýr aldýlar, ama savaþ Ruslarýn, Osmanlýlarý yenmeleri, Gürcistan'a girmeleri, Kabardey bölgesi ile þimdiki Kuzey Osetya'yý ilhak etmeleriyle sonuçlandý. Bu arada Kýrým'ý ve Kuban Irmaðýnýn kuzeyinde, Kuban ve Azak Denizine dökülen Yeya ýrmaklarý arasýnda bulunan ve Kýrým'a ait olan Nogay ve Çerkes nüfuslu topraklarý da ilhak eden ve bu bölgede bir etnik temizlik ve soykýrým uygulayan Ruslar, 1783'te Gürcistan'ý (Kartlý ve Kaheti) koruma altýna aldýlar; ayrýca Mozdok'tan baþlayýp Kuban Irmaðýnýn sað (kuzey) yakasý boyunca batýda Karadeniz'e, doðuda da Terek Irmaðýnýn sol (kuzey) yakasý boyunca Hazar Denizi'ne uzanan, üzerinde kale, karakol ve gözetleme kuleleri bulunan müstahkem hatlar inþa ettiler. Bu arada Çerkesya'yý doðudan da, Kafkas Sýradaðlarýna deðin uzanan müstahkem hatlarla çember içine aldýlar. Bunun üzerine Çerkesler (Adigeler) Türklerden yardým talebinde bulundular, böylece Türk-Çerkes ittifaðýnýn ve Anapa kalesinin temeli atýlmýþ oldu (1781). Kuzey Kafkasya halklarý (yani Adýge, Çeçen ve Rus korumasýndaki hanlýk topraklarý dýþýndaki özgür Daðýstanlýlar) artan Rus yayýlmasýna karþý bir tepki olarak Ýmam Mansur önderliðinde direniþ hareketlerini baþlattýlar, 1787-91 Osmanlý-Rus Savaþý'nda Osmanlýlarýn yanýnda savaþtýlar, ama savaþ Ruslar'ýn Anapa'yý ve buradaki Ýmam Mansur'u ele geçirmesiyle sonuçlandý (1791). Anapa, 1792 Yaþ Antlaþmasý ile Osmanlýlara geri verildi.

• 1806-12 Osmanlý-Rus Savaþý sýrasýnda, Nisan 1807'de Anapa yeniden Ruslarýn eline geçti. Ama 1812 Bükreþ Antlaþmasý ile, Anapa ile birlikte, kuzeyde Kuban Irmaðý aðzýndan baþlayýp güneyde Bzýb (Psýb) Irmaðýna ulaþan Çerkesya kýyýlarýnýn denetimi,Ruslarca Osmanlýlara geri verildi. Bzýb Irmaðýndan, daha güneydeki Rion Irmaðýna (Poti'ye) kadar olan yerlerin denetimi de (Abhazya Prensliði dahil), Ruslara býrakýldý (2). Böylece Ruslar, baðýmsýz bir ülke olan Çerkesya'yý Osmanlý Devleti ile iliþkilendirip ileride iþgal etmenin alt yapýsýný oluþturmaya çalýþýyorlardý.

Çerkesya Kurtuluþ Savaþý (1829-1864)

1829 Edirne Antlaþmasý ile Osmanlýlar Çerkesya'nýn kýyý, yani Kuban ve Bzýb ýrmaklarý arasýnda bulunan kýyý kesiminin denetimini Ruslara devrettiler. Ruslar bunu, tüm Çerkesya'nýn hukuken kendilerine býrakýlmýþ olduðu biçiminde ilan ettiler. Çerkesler ise, Türklere baðlý olmadýklarýný, sadece müttefik olduklarýný öne sürerek,1829 Edirne Antlaþmasý hükümlerini tanýmadýlar,ama hukuksal anlamda baþarýsýz kaldýlar. Ruslar, 1837'de Karadeniz kýyýsý boyunca Anapa'dan Sohum'a deðin uzanacak bir kýyý hattý kurma çalýþmalarýný baþlattýlar. 1838'de Çerkeslerle çarpýþarak, Soçi ve Tuapse ýrmaklarý aðýzlarýný ele geçirip kýyý boyunca kale ve karakollar kurmaya baþladýlar. Ayrýca, Gelencik limanýndan baþlayýp ülke içinden geçen ve þimdiki Krasnodar kenti batýsýna (Olginsk) uzanan bir hat daha inþa ettiler. 1839 yýlý sonunda Çerkesya hem karadan ve hem de denizden tam bir kuþatma altýna alýnmýþ ayrýca ikiye bölünmüþ oldu. Ayrýca, doðudan batýya doðru savaþarak ilerleyen Ruslar, Çerkesya'nýn Base Ovasý'ný iþgal ederek Laba Irmaðý'na dayandýlar. Laba ve Kuban ýrmaklarý arasýnda bulunan Base Ovasý'ný katliam ve etnik temizlikten geçirdiler, buraya stanitsalar yerleþtirdiler.

• Base Ovasý'ndan sürülen Adýge ve özellikle Besleney kalýntýlarý (2 köy), Kabardiya'dan getirilen göçmenler ve güneydeki yüksek dað vadilerinden indirilen Abazalarla takviye edilerek, Küçük ve Büyük Zelençuk ýrmaklarý vadilerine yerleþtirildiler. Bu yerleþtirme alanýnda þimdi RF'ye baðlý Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti bulunmaktadýr.
• Öte yandan egemenlik alaný gitgide daralan Çerkesler, 1840 yýlý ilkbaharýnda Karadeniz kýyý hattý ile ülke içinden geçen Gelencik Hattýna saldýrarak bu hatlarý yýktýlar ve kalelerin çoðunu ele geçirdiler. Daðýstan ve Çeçenya'da Ruslar'a karþý mücadele eden Ýmam Þamil, Çerkeslerle birleþmek için 1846'da Kabardey bölgesine yürüdü, ama Rus iþbirlikçisi Kabardey derebeylerinin muhalefeti ile karþýlaþtý ve birleþme giriþimi de baþarýsýzlýða uðradý. Þamil, 1848'de Naiplerinden Muhammed Emin, Çerkesya'ya gönderildi. Ama tüm çabalara karþýn, Çerkeslerle bir bütünleþme saðlanamadý.

Kýrým Savaþý ve sonrasýndaki Çerkes sürgünü

1853-56 Kýrým Savaþý sýrasýnda Çerkesler, Müttefik baskýsý nedeniyle Ruslarýn tahliye ettikleri kýyý kalelerini, bu arada Novorossiysk kenti ile Taman Yarýmadasý'nýn bir bölümünü geri aldýlar. Ama Müttefikler'in savaþa son vermeleri, kendi çýkarlarý ile yetinmeleri sonucu, Çerkesler ve Þamil kuvvetleri, eþitsiz olarak Ruslarla baþbaþa kaldýlar. Ýmam Þamil'in 1859'da þartlý teslim olmasýndan (Eylül 1859) sonra, naibi Muhammed Emin de Ruslara anlaþmaya vardý (Aralýk 1859). 1859'da Adýge derebeyi topluluklarý (Beduð, K'emguy, Besleney, Kuban Kabartay, vb) ve 1860'da Anapa yöresindeki demokratik Natuhay topluluðu Ruslara boyun eðdi. Rus Hükümeti, üç önemli demokratik Çerkes topluluðunun (Abadzeh,Þapsýð ve Výbýh),özellikle Výbýhlar'ýn,takas olarak, Ruslarca gösterilen yerlere yerleþmeyi reddetmesi üzerine, Çerkesleri zorla topraklarýndan çýkarma kararý aldý ve uygulamaya soktu (1862),böylece insanlýk tarihinin en acý sayfalarýndan birini oluþturan Çerkes sürgünü baþladý (3).

• 1862'de harekete geçen Ruslar, Çerkes köylerini basýp yakmaya, geri dönüþü olanaksýzlaþtýrmak için de tarlalarý tahrip ederek, dahasý meyve aðaçlarýný bile keserek halký Karadeniz kýyýsýna doðru sürmeye baþladýlar. Bu durum karþýsýsýnda önce Abadzehler savaþtan çekildiler. Þapsýðlar da ardýndan ateþkes imzladýlar (Ekim 1863).Bölgelerini boþaltmalarý için,Þapsýðlara 6 Mart 1864'e kadar süre tanýndý. Ruslar, Þubat ve Mart 1864'te, ateþkesin yürürlükte olduðu Þapsýð topraklarý üzerinden,ateþkes imzalamamýþ olan daha güneydeki Výbýh topraklarýna doðru ilerlemeye baþladýlar; Þapsýð gözlemcilerin eþliðinde,önce Þapsýð yöresi Tuapse'yi,ardýndan 19 Mart 1864'teki kýsa bir dreniþten sonra,24 Mart 1864'te ateþkesi imzaladýlar.Ruslar 25 Mart 1864'te Soçi'deki eski kaleleri Navaginsk'i,çarpýþmasýz ele geçirdiler. Nüfuslarýnýn dörtte biri kadarý köle olan Výbýhlar, Türkiye'ye göç etmek istediklerini Rus komutanlýðýna bildirdiler ve kölelerini de alarak Türkiye'ye göç ettiler. 1861'de Rusya'da köleliðin kaldýrýldýðýný bilen Osmanlýlar, Výbýh göçünü özendirmek için 1855'te yasaklamýþ olduklarý Çerkes köle ticaretini yeniden serbest býraktýlar. Výbýhlarýn tesliminden sonra,küçük Abaza topluluklarý olan Ciget, Ahçýpsý, Aibga ve Pshulara yönelik harekat baþlatýldý. 7-11 Mayýs arasýnda yürütülen harekat sonucu Aibgalar da 12 Mayýs 1864'te boyun eðdler.21 Mayýs 1864'te Ruslar Kafkas Savaþý'nýn sona erdiðini Mzýmta Irmaðý yukarýsýndaki Kbaada Yaylasýnda (þimdiki Krasnaya Polyana) bir dini ayin ve askeri tören düzenleyerek ilan ettiler. Çerkesya bu tarihten baþlanarak Çerkes nüfusundan arýndýrýldý ve Ruslarca ele geçirilen bu yeni topraklar "Kuban Ordusu Yönetim Bölgesi" içine eklendi (4). Bununla birlikte Þapsýð ve Výbýhlarýn üstündeki daðlarda barýnan ve inatçý direniþçiler olarak tanýnan Hak'uçlar (Хьак1уцу) Ruslara boyun eðmeyi ve topraklarýndan ayrýlmayý kabul etmediler. Bunu üzerine Ruslar kýyýdaki Aþe, Psezuape, Tuapse, Soçi ve Mzýmta Irmaklarý havzalarýný koruma altýna almak ve Hak'uçlara boyun eðdirmek için, Haziran 1865'te Hak'uç Hattýný kurdular. Daðlarýn iç yamaçlarýna ve geçitlere de askeri birlikler yerleþtirerek, Hak'uçlarý çember içine aldýlar. Hak'uç direniþi yer yer 1870'li yýllara,direniþçiler direnene dek sürdü. Hak'uç kadýn, çocuk ve yaþlýlarý ise açlýk ve soðuk nedeniyle barýndýklarý maðara ve kuytu köþelerde öldüler.1880'de Hak'uç sayýsý 83'e, Výbýh sayýsý da 80'e düþmüþtü. 1859 yýlý öncesinde Rus iþgaline uðramýþ olan Orta Kuban ve Orta Laba ýrmaklarý solundaki ovalarda küçük bir Çerkes nüfusu, kýsmen de iç sürgün (relocation) yoluyla Kuban oblastýnda býrakýldý. Bu yerlerde býrakýlan Çerkes sayýsý 1864'te 80 bin dolayýnda tahmin ediliyordu (5), ülke dýþýna göç ettirme (deportasyon) politikasýnýn daha sonra da,sürdürülmesi nedeniyle Kuban oblastýndaki Çerkes sayýsý 1897'de, 30 bini þimdiki Adigey ve Þapsýð (Tuapse ve Soçi) bölgelerinde, ayrýca 13 bini de þimdiki Karaçay-Çerkesya'da olmak üzere 43 bine düþmüþtü.

Çerkesler Osmanlý topraklarýnda

Asýl Çerkes nüfusu ise deniz yoluyla Osmanlý topraklarýna deporte (sürgün) edildi. Gemilere bindirilen Çerkesler, Karadeniz'in Anadolu kýyýlarýndaki limanlara (Batum, Trabzon, Ordu, Samsun, Sinop ve þimdiki Akçakoca) çýkarýldý. Bir bölümü de Burgaz, Varna ve Köstence'ye götürülerek Balkanlar'a yerleþtirildi. Göç sýrasýnda açlýk ve salgýn hastalýklar yüzünden çok sayýda Çerkes öldü. Balkanlar'a yerleþtirilen Çerkesler de,1878 Berlin Antlaþmasý gereðince,yeniden Osmanlý Asyasý ve Afrikasý topraklarýna göç ettirildiler. Bunlar Anadolu, Kýbrýs, Suriye, Ürdün, Ýsrail ve Mýsýr gibi boþ yer bulunan hemen her yere daðýtýlarak yerleþtirildiler. Anadolu'ya göç ettirilenler, yoðun olarak Orta ve Batý Karadeniz, Kuzeybatý, Batý, Ýç Batý, Ýç Doðu, Orta Anadolu ve Doðu Akdeniz'e, Bingöl ve Bitlis'e yerleþtirildiler. Sürgün ve yerleþtirme giderleri Osmanlý Hükümeti'nce karþýlandý.

Kafkasya'da kalan Çerkes topluluklarýna özerklikler verilmesi

• 1830'da G.V. Novitski'ye yaptýrýlan bir Rus askeri araþtýrmasýna göre 1.082.200 tahmin edilen ("Kubanskie oblastnýe vedomosti", No.38, 1884) Kuban oblastýndaki (Çerkesya) Çerkes nüfusu (aslýnda 2 milyon), savaþ, etnik temizlik ve deportasyon uygulamalarý sonucu,1864'te 80 bine, 1880'de 60 bine, 1897'de de 30 bine düþmüþtü.Bu sayýya þimdiki Çerkessk yöresi Adýgeleri (Kabartay, Besleney) ile asýl Kabartaylar da eklendiðinde sayý, 1897'de 145 bini buluyordu.
• 27 Þubat 1917'de Rusya'da Çarlýk rejimi çöktü ve Çar II. Nikola tahttan indirildi. Bundan sonra ilk olarak Kuban ve Terek oblastlarýnda (il) yönetime katýlan Çerkesler özerklik istediler ve 1917 Ekim devriminden sonra Daðýstan ve Terek'te yaþayan Kuzey Kafkas halklarýný temsil etmek üzere 1 Aralýk 1917'de Vladikavkaz'da kurulan Terek-Daðýstan Bölgesel Hükümeti'nde yer aldýlar. Bu hükümetin Sovyetleri tanýmayan karþý devrimci Kuban ve Don yerel hükümetleriyle birlikte oluþturduðu 'Güneydoðu Birliði', Mart 1918'de Sovyet güçleri tarafýndan ortadan kaldýrýldý. Sovyetlere karþý çarpýþan General Denikin 1919'da Kuban ve Terek oblastlarýný ele geçirdiyse de, Sovyetler Mart 1920'de duruma yeniden egemen oldular.
• Kasým 1920'de Rus SFSC'ye baðlý Daðýstan ÖSSC ve Daðlý ÖSSC kuruldu ve bu kuruluþlar Ocak 1921'de onandý. Daðlý ÖSSC içinde bir ulusal okrug (ilçe) oluþturan Kabardey Çerkesleri, 1 Eylül 1921'de Daðlý ÖSSC'den ayrýlarak Kabartay Özerk Oblastý'ný (sancak) oluþturdular. Sýrasýyla, 12 Ocak 1922'de, þimdiki Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti yerinde Karaçay-Çerkes, 16 Ocak 1922'de Kabardey-Balkar ve 27 Temmuz 1922'de Adigey özerk oblastlarý ve en son 23 Eylül 1924'te, Karadeniz kýyýsýnda da Þapsýð Ulusal Rayonu (ilçe) oluþturuldu. 5 Aralýk 1936'da Çerkes nüfusunun çoðunluðunun yaþadýðý Kabartay-Balkar ÖSSC; 3 Temmuz 1991'de de, daha az sayýda bir Adýge nüfusunu barýndýran Adýgey (ya da Adýge) ve Karaçay-Çerkes oblastlarý da birer cumhuriyet oldular. Bu üç cumhuriyet, þimdi Rusya Federasyonu (RF) içindedir. Þapsýð Ulusal Rayonu ise 24 Mayýs 1945'te kaldýrýldý, ancak Þapsýðlar'a (toplamý 12 bin) 1999'da, RF içinde koruma altýnda küçük bir yerli toplum statüsü tanýndý, dilleri yerel birimlerde (komponent) kullanýlan eðitim (ders) dilleri arasýna alýndý. 2002'de, Þapsýðlar dýþýnda, RF'deki Çerkeslerin toplam sayýsý 712.244'e ulaþmýþtý (Daha geniþ bilgi için týklayýn-Adýge sürgünü, Adigey, Adigece,Anapa, Gagra, Krasnaya Polyana, Krasnodar Kray,Sindika ve Þapsýðlar).

Ürdün'de paslanmayan Çeçen kamasý

ARAP ÇÖLÜNE ÝNAT ÇEÇEN ÇEÇENCE'DEN VAZGEÇMÝYOR

Fehim Taþtekin

Çerkes ve Çeçenlerin neden Ürdün'de el üstünde tutulduðu hep merak edilir?

Ancak daha fazla merak edilmeyi hak eden bir baþka nokta ise nedense gözardý edilir. Peki bu ayrýcýlýk ne zaman ve nasýl baþlamýþtýr?
Bu sorunun cevabýný Amman, Ceraþ, Suweyleh, Naur veya Ruseyfa'da aramak yerine Londra'da bir günlük iz sürmenin ardýndan bulduðum Ürdün'ün ileri gelen Çeçenlerinden birinden almaya çalýþýyorum.


Said Beano
Adý Said Beano. Aslen Çeçen. 1976-1979 yýllarý arasýnda Ürdün Bayýndýrlýk Bakaný. Ondan önce 1962-1976 arasý bakanlýk müsteþarý. 1981-1982'de Su Ýþleri Genel Müdürlüðü görevinde de bulunmuþ. Ayrýca 1983'te Danýþma Konseyi üyesi. Eþi Suriyeli bir Çeçen.

Tavistock Hotel'in lobisinde "sen saða otur, o zaman beni daha iyi görebilirim" diyerek oturma düzenini kendisi ayarlýyor. Sol gözünde bir problem olduðunu anlýyorum.

Protokolsüz bir samimiyet içinde sohbetimize baþlýyoruz.

Ürdün kabinesinde Çerkeslerin kontenjaný var; Her dönem ya bir Çerkes yada bir Çeçen kabinede bakan koltuðunda. Ayrýca parlamentoda koltuk garantisi… 80 kiþilik Ürdün Parlamentosu'nda 2 koltuk kral kontenjanýndan Çerkeslere tahsis edilmiþ durumda. Parlamentoda toplam beþ kiþiler.
Ürdün kralý kendi güvenliðini Çerkeslerin ellerine býrakmýþ.

Beano'nun elde ettikleri makamlarda gösterdikleri baþarý ve yararlýlýklar nedeniyle övünerek sýraladýðý çok sayýda insan var.

"Ürdün Hava Kuvvetleri Komutaný Orgeneral Ýhsan Þurdum. Arap-Ýsrail savaþýnda 4 Ýsrail uçaðýný düþürdü."

"Abbas Mirza, 1947-1950 arasý Ýçiþleri Bakanlýðý yaptý."

"Muhyittin Kandour, müzisyen, yazar…"

Beano'nun listesi kabarýk…

Beano, büyük sürgünle baþlayan diaspora yaþamýnýn talihsiz bireyleri olarak Ürdün gibi küçük bir ülkede yüzlerini güldüren ve kendilerine gurur veren bu ayrýcalýklý durumu anlatýyor.

Tüm bu ayrýcalýklý dünyanýn bir nedeni olmalý?

Kuþkusuz Çerkesler bulunduklarý yerlerde güven telkin etmiþ ve gösterdikleri sadakatle baþkalarýnýn davalarýný kendi davalarý olarak bilmiþlerdi. Ürdün bunun tipik bir örneði.

Said Beano, "Ürdün Çerkesleri konusunda benim hafýzama fazla güvenme, ben sana bu konuda kesin bilgileri fakla göndereceðim" diyor ama ben Ýstanbul'a döndükten sonra Beano'dan gelecek bilgileri bekleme sabrýný göstermeyip Muhammed Kheir Haghandoqa'nýn "The Circassian" adlý kitabýna dalýyorum. Bu arada baþka kaynaklarý da karýþtýrmadan edemiyorum.

Ceraþ aslýnda bir Roman þehriydi ama Çerkesler 1868'de oraya geldiklerinde tamamen boþtu. Amman da öyle. Issýzlýðýnýn derinliðinde çok kadim bir tarih gizli. Asýl adý Philadelphia. Þehrin en eski medeniyet kalýntýlarýnýn gösterdiði tarih milattan önce 5500. Ancak bu ismi Mýsýr kralý Ptolemaios Philadelphos tarafýndan ele geçirildikten sonra aldý.
Roma ve Bizanslý yýllarda bu adla varlýðýný sürdüren þehir, 635'te Emevi ordularýnýn idaresi altýnda çehresini deðiþtirerek 1300'te tamamen yerle bir edilinceye kadar insanlýða karþý gizemli þehir rolünü oynadý. Bu metruk þehre hayat verecek olan 1864'te anavatanlarý Kafkasya'dan sürülen Çerkesler olacaktý.

Amman'a ilk önce 1968'de Türkiye üzerinden Çerkeslerin Þapsýgh kolu geldi. Uzun süre Philadelphia'nýn anfitiyatrosunda yaþam savaþý verdiler.

Ardýndan kardeþleri Kabardey, Abzekhler ve Býjedughlar çöl diyarýnýn yeni konuklarý oldular.

Amman, Vadisir, Suweyleh, Ceraþ, Rufeysa, Zerka ve Naur Çerkeslerin yeni meskenleriydi.

Naur ve Ruseyfa'da Çerkesler gelinceye kadar insan yaþamý sözkonusu deðildi.


1927 deki deprem sonrasýnda tarihi
Ceraþ'tan bir görüntü
Þimdi Beano'ya kulak verelim: "Ürdün'de þimdi 15-20 bin Çeçen yaþýyor. Çeçenler Çerkeslerden çok sonra Ürdün'e ulaþtýlar. Buraya Çeçenlerin adým attýðý gün 20 Mart 1903.

Çeçenler Zerka, Suweyleh, Sukhne, Azrek'e yerleþtiler. Ben de Amman'a 12 kilometre mesafede olan Suweyleh doðumluyum. Suriye'de 3-4 bin, Irak'ta 1500-2000 Çeçen var. Kafkasya varlýðý olarak Mýsýr'da daha ziyade Çerkesler bulunuyor."

Beano'nun tahminlerine göre Çerkeslerin bugün Ürdün'deki nüfusu 60 bin civarýnda. Çerkeslerin Þabsýkh, Kabardey, Bjedugh, Abzakh kollarý aðýrlýklý olarak burada yaþýyor. Ancak Çeçenlerle birlikte tüm Kafkas kökenlilerin nüfusunun 120 binin üzerinde olduðunu söyleyenler de var.

Osmanlýnýn daðýlmasýyla Amman'ý yeni roller bekliyordu. 1921'e kadar Amman kendi halinde küçük bir kasabaydý. Mavera-i Ürdün, birinci dünya savaþýnýn ardýndan Filistin mandasýnýn bir parçasýydý. Ýngilizler Ortadoðu'nun haritasýný çizerken 1921'de bölgeyi Batý Filistin'den ayýrarak, Hicaz Kralý ve Mekke Þerifi Hüseyin Bin Ali'nin oðlu Abdullah'a Mavera-i Ürdün Krallýðý'ný bahþetmiþti.

Çerkeslerin 570 yýllýk ýssýzlýðýn ardýndan hayatýna damar olduðu Amman ise yeni krallýðýn baþkenti olmuþtu. Þehrin sahipleri ise Çerkeslerdi. Çerkeslerin sarayda yükselmeleri de böyle baþladý.

Þehir batýdan Vadisir ve Sweyleh, kuzeyden Ceraþ, doðudan Ruseyfa ve Zerka, güneyden Naur ile çevriliydi. Bu þehirlerin hepsini Çerkesler kurmuþtu. Ürdün de hala neredeyse Amman'dan ibaret.

Amman'ýn baþkent olmasý Çerkeslerin önünü açtý. Bürokraside, orduda, sarayda nüfuslarýyla kýyaslanamayacak oranda büyük yer edindiler.
Ürdün doðumlu olup da baþbakan olan ilk kiþi bir Çerkesti. Adý Said El Müfti. 1950'de oturduðu baþbakanlýk koltuðunu dört kez iþgal etti. Mirza Paþa'nýn ardýndan Çerkeslerin lideri oydu. Ürdün'ün ondan önceki baþbakanlarýn çoðu Suriye kökenliydi. Ýlk kadýn parlamenter de Çerkeslerden çýktý.

Kültürel telkinliklere gelince…

Diasporada sýkça yakýnma konusu olan kültürel asimilasyon ve ana dilin konuþulmasý oranýndaki trajik düþüþün Ürdün cephesini merakla soruyorum.

Çeçenler açýsýndan þaþýrtýcý bir durum sözkonusu. Beano "Çeçenlerin yüzde 99'u belki de tamamý kendi anadilini konuþabiliyor. Fakat Çerkeslerde durum biraz farklý. Belki Çerkesler arasýnda anadilini konuþma oraný yüzde 50 falandýr. Hatta Amman'da yaþayan Çerkesler arasýnda ana dili konuþma oraný bu ortalamanýn daha da altýndadýr. Buna karþýlýk mesela Naur'da Çerkesçe konuþabilme oraný çok daha fazla" diyor.

Çerkeslerin kendi kültürel deðerlerine raðmen deðil Çeçeni Çeçen, Çerkes'i Çerkes yapan deðerlerle bu ülkede varlýklarýný koruyabilmeleri asimilasyon etkisini de azaltan bir etken. Çerkeslerin sahip olduklarý imkanlar doðal olarak kültürel faaliyetlerin de hem çeþitlilik kazanmasýna hem de artmasýna zemin veriyor.
Çerkes ve Çeçenlere ait çok sayýda organizasyon hizmet veriyor.

Beano'nun aktardýklarýna göre Çerkes Yardýmlaþma Derneði (El Cemiyet-ül Hayriye El Þerakis)'nin Çerkeslerin yaþadýðý sekiz yerleþim merkezinde þubesi var. Kültür ve sanat etkinlikleriyle öne çýkan dernek Kral Hüseyin'in dul kalan eþi Aliye ile doðrudan baðlantýlý. Aliye derneðin onursal baþkaný.



Amman'daki Anfitiyatro
1974'te Amman, Vadisir ve Naur'daki Çerkes Yardýmlaþma Derneði'nin kadýn kollarý Çerkeslere anadillerini öðretmek üzere Prens Hazma Okulu'nu kurmuþlar. Okulda Çerkesçe'nin yaný sýra dersler Arapça ve Ýngilizce olarak veriliyor. Okulun öðrencileri sadece Çerkeslerden oluþmuyor. Ýstemeyen öðrenci Çerkesce ders almýyor.

Kültürel aktivitelerle ön plana çýkan Nadi el-Cil adlý kuruluþ çok profesyonel bir folklor ekibine sahip.

Çerkeslere ait Nadi Ehli ise spor aktiviteleri ile öne çýkýyor.

Çeçenlerin Zerka'da Nadi el-Kavkazi adýnda bir kulüpleri var. Bu kuruluþ küçük bir askeri þehir olan Suweyleh'de çalýþmalara baþlamýþ ancak buranýn kalabalýklaþmasý üzerine merkezini Zerka'ya taþýmýþ. Bu kulüp de Naci Ehli gibi spor aktiviteleri ile öne çýkarýyor. Ayrýca Suweyleh'de bir þubesi olan Çeçen Yardýmlaþma Derneði(El-Cemiyye El-Hayriyye Eþ Þiþaniyye) var. 1932'de kurulmuþ.

Merkezi Suweyleh'de olan Çeçen Kadýn Yardýmlaþma Derneði (El-Cemiyye El-Hayriyye Eþ-Þiþaniyye En-Nisaiyye)'nin bir de Zerka'da þubesi var.

Beano ayrýca Suweyleh'de Prens Hasan'ýn onursal baþkanlýðýný yaptýðý Çeçen-Ýnguþ Dostluk Derneði adýyla bir kuruluþtan bahsediyor. Kendisi 1989'da kurulan derneðin yönetiminde.

"Bu kuruluþ Ürdün'e gelen Çeçen mültecilerin sorunlarýyla ilgileniyor" diyor.

Arap çöllerinde hayat kurmuþ bu insanlarýn yaþadýklarý kültürel erozyon ne oldu? Araplardan ne aldý, onlara ne verdiler? Eþyanýn tabiatý gereði birlikte yaþayan kültürler birbirlerinden zamanla ödünç deðerler alýp-veriyorlar. Ürdün'deki Çerkeslerde Araplaþma, Türkiye'deki Çerkeslerde Türkleþme, Ruslarýn egemenliði altýndaki Çerkesya'da Ruslaþma tüm dirence raðmen kaçýnýlmaz olmuþ. Çerkeslerde Arap etkisini ve kültürel yabancýlaþmanýn boyutunu soruyorum. Gülerek "Biz sonuçta Arabýz. Çeçen kökenli Arabýz" diyor.

"Peki Araplar sizden bir þeyler aldý mý?" sorusuna cevabý "Belki köylerde Çeçen ve Çerkeslerle yaþayan Araplar kültürden etkilendi ama sonuç da bir azýnlýðýz" cevabýný veriyor.

Ürdün'de Çerkesçe eðitim veren bir okulun olmasý çok büyük bir avantaj olmalý.

Çeçenlerin anadile sýký sýkýya sarýlma konusunda takdire þayan bir tutuculuklarý var. Beano'dan bunun nedenlerini öðrenmeye çalýþýyorum ama çok fazla bir þey söylememekle birlikte Suudi asýllý bir Arap'la evlendikten sonra boþanan, bizim de Londra'da tanýþma fýrsatý bulduðumuz bir
Çeçen bayandan örnek veriyor:

"Raghat Mutabbakani'nin annesi Çeçen, babasý Suudi Arabistan'dan bir Arap. Fakat o Çeçenceyi benden çok daha iyi konuþuyor. Ona bunu nasýl baþardýn diye sordum bana 'Kýzlarým benden daha iyi Çeçence konuþuyor' diye cevap verdi. Üstelik bunlar Londra'da yaþýyorlar."

Peki Çeçenler ve Çerkesler Ürdün'de elit ve ayrýcalýklý bir tabaka olarak diðer toplumlar arasýnda kýskançlýk konusu olmuyor mu? Aralarýnda kültürel çatýþmanýn da etkisiyle toplumlararasý sýkýntýlar yaþanmýyor mu?

Beano: "Ürdün çok açýk bir topluma sahip. Diðer topluluklarla bir problemimiz yok. Doðru parlamentoda iki Çeçen-Çerkes kontenjaný var. Bu üç koltukta Çeçen yada Çerkesler oturuyor. Ayrýca kabine de genelde bir Çeçen yada Çerkes bulunuyor."


Amman'daki Anfitiyatro'dan bir görüntü
Tabi kabinede bir Kafkas kökenlinin olmasý kural deðil teamül. Beano'nun kuzeni Semih Bey de geçen dönem bakandý. Þu an senatör olarak siyasi yaþamýný sürdürüyor.

Beano Ürdünlü Çerkesler olarak Çeçenistan'daki soruna iliþkin görüþlerinin ne olduðunu da anlatýyor. Aslan Mashadov'u yasal bir lider olarak gördüklerini, Kremlin yanlýsý yönetici Ahmet Kadirov'un ise Çeçen halkýný temsil etmediðini düþündüklerini söylüyor.

Kopenhag'daki Dünya Çeçen Kongresi'nde daha önce Amerika'da yaþayan ve 2 yýldýr doðduðu ülke olan Ürdün'de çalýþmalarýna devam eden Prof. Muhammed Þiþani'nin þahsýnda Ürdün Çeçenlerinin temsil edildiðinin altýný çiziyor. Malum bu kongreye katýlan diasporanýn temsilcileri Aslan Mashadov'un Çeçenistan'ýn yasal lideri olduðunu deklare etmiþlerdi.

Çeçen mülteciler hakkýnda Beano'dan bazý bilgiler vermesini istiyorum:

"Ürdün'de 400 Çeçen mülteci var. Birinci savaþta çok azdý. Fakat o zaman da 69 yaralý Çeçen gelmiþti tedavi olmak için. Onlara týbbi operasyonlar yapýldý. Amman'daki Ürdün Üniversitesi'nde anavatandan 30 Çeçen öðrenci var. Bunlarýn eðitim masraflarý Kral Abdullah'ýn kendi kiþisel bütçesinden ayrýlan 100 bin dolarlýk fondan karþýlanýyor. Yine kendi hesabýndan Çeçen-Ýnguþ Dostluk Derneði'ne Çeçen mültecilere harcanmak üzere 100 bin dolar baðýþladý.

Dernek ise her mülteci için aylýk 30 Ürdün dinarý vermektedir. Týbbi yardým ve diðer yardým organizasyonlarý da sözkonusu. Mültecileri sadece Çeçenler ve Çerkesler deðil tüm Ürdün halký yardým ediyor. Hatta Suudi Arabistan'daki Harameyn Ýslam Vakfý'nýn mültecilere yönelik bir yardým programý var. Gerçi bu yýl sonu itibariyle sözkonusu program sona eriyor. Ýsrail'deki iki Çerkes köylerinden (Reyhaniye ve Kfar-Kama) de bu mülteciler için yardýmlar geliyor."

Yaðmurlu bir Londra akþamýnda kahvemizi yudumlayarak çöle hayat veren Çeçen ve Çerkeslerin dünyasýna iþte böyle uzanýyoruz…

kaynak: ajans kafkas