Evangelista Torricelli

(d. 15 Ekim 1608, Faenza, Romagna - ö. 25 Ekim 1647, Floransa)
barometreyi icat eden ve geometri alanýndaki çalýþmalarýyla integral hesabýn geliþmesine katkýda bulunan Ýtalyan fizikçi ve matematikçi.

Galilei’nin yapýtlarýndan esinlenerek yazdýðý De Motu (Hareket Üzerine) adlý kitabý Galilei’nin beðenisini kazandý. 1641’de Floransa’ya çaðrýlan Torricelli, Galilei’nin yaþamýnýn son üç ayýnda onun yardýmcýsý ve sekreteri olarak çalýþtý; Galilei’nin ölümünden sonra da Floransa Akademisi’nde ondan boþalan matematik profesörlüðüne getirildi.

Galilei’nin önermiþ olduðu bir yöntemi 1644’te uygulayan Torricelli, 120 cm boyunda bir ucu kapalý bir cam boruyu cývayla doldurduktan sonra düþey duruma getirerek açýk ucunu cýva dolu bir kaba daldýrdý. Cývanýn borudan tümüyle akýp gitmediðini, borunun üst yanýnda bir vakumun (hava boþluðu) oluþtuðunu gözlemleyen Torricelli, böylece, sürekli bir hava boþluðu elde eden ilk bilim adamý oldu. Uzun gözlemlerden sonra borudaki cýva yüksekliðindeki günlük deðiþmelerin atmosfer basýncýndaki deðiþmelerden kaynaklandýðý sonucuna ulaþtý. Matematik çalýþmalarýna çok daha fazla önem verdiði için bu bulgularýný yayýmlamayý düþünmedi. Dönerek ilerleyen bir tekerlek üzerindeki bir noktanýn çizdiði eðri olan sikloitin özelliklerini belirleyen Torricelli, akýþkanlarýn ve fýrlatýlan cisimlerin hareketlerine iliþkin bulgularýný da içeren Opera Geometrica (Geometri Yapýtlarý) adlý yapýtýný 1644’te yayýmladý.

Torricelli teoremi

bir depodaki delikten yerçekimi etkisiyle akmakta olan bir sývýnýn hýzýnýn (v), delik ile sývý yüzeyi arasýndaki düþey uzaklýkla (h) yerçekimi ivmesinin (g) çarpýmýnýn iki katýnýn kare köküyle orantýlý olduðunu ifade eden teorem (Yer’in yüzeyinde g’nin deðeri 9,8 ). Torricelli yasasý, ilkesi ya da eþitliði olarak da bilinen bu iliþki adým, 1643’te bu teoremi ortaya atan Ýtalyan fizikçi Evangelista Torricelli’den alýr.

Depodaki su yüzeyinin h kadar altýndaki bir delikten akmakta olan suvun hýzý, yalnýzca yerçekimi etkisi altýnda (yani, havanýn etkisi yok varsayýldýðýnda) ayný h yüksekliði kadar serbest düþen bir su damlasýnýn kazanacaðý hýza eþittir. Delikten akýþ hýzý akýþýn doðrultusundan baðýmsýzdýr; bir baþka deyiþle, delikten akan sývýnýn hýzý, akýþ ister yatay, ister aþaðýya ya da yukarýya doðru olsun aynýdýr ve deðeri yukarýda verilen eþitlikle belirlenen deðerdir.

TORRÝCELLÝ (Evangelýsta)

Ýtalyan fizikçi ve matematikçi
(Faenza 1608 - Floransa 1647)

Aðýrlýðý olan cisimlerin devinimi üstüne bir çalýþmasý De motu gravium naturaliter descendentium et proectorum (1641) Galilei'nin dikkatini çekti; Torricelli bu kitapta maddi bir sistemin aðýrlýk merkezi bulunabileceði en alçak konumda olduðu zaman dengede olduðunu gösterdi ve, açýk bir biçimde söylememekle birlikte, enerjinin korunumu ilkesine deðindi.

1643’te kendi adýný taþýyan ve basýnçölçerin keþfine yol açan ünlü deneyini yaptý: Floransa’daki sucular, suyu 32 ayaktan yukarýya çýkaracak bir emme pompasý yerleþtirmek istiyorlardý, Galilei’ye baþvurdular, ancak bir sonuç alamadýlar; iþte bu sýrada Torricelli cývalý bir borudan yararlanarak atmosfer basýncýnýn varlýðýný ortaya koydu.

1644’te Opera geometrica'da, çevrim eðrisinin alanýný verdi, bu kitap uzun süren ve ölümüne yol açan bir kav gayý baþlattý. Torricelli ayný yýl, sývýlarýn akýþýyla ilgili yasayý açýkladý. Hocasý Galilei gibi, alet tasarlamakta olduðu kadar yapmakta da çok becerikliydi; pek çok objektif gerçekleþtirdi ve bir sýcaklýkölçer icat etti.

Evangelista Torricelli

(1608 Faenza-1647 Floransa),
Ýtalyan fizikçi ve matematikçi.

Faenza'da Cizvitler Koleji'nde öðrenim gördü. 1628'de Roma'ya gönderildi. Orada "De Motu" (Hareket Üzerine) adlý incelemesini yazdý. Cisimlerin hareketiyle ilgili bu incelemesiyle, Robelval'den baðýmsýz olarak kinematik yöntemi ortaya koydu (1641). Galilei tarafýndan Floransa'ya davet edildi ve kýsa bir süre onun yardýmcýsý oldu.

1643'te barometreyi buluþuna yol açan ünlü deneyini yaptý. Bu deney sýrasýnda cýva sütunu üzerinde oluþan boþluða, insan eliyle elde edilen ilk boþluk (vakum) olmasýndan ötürü, daha sonra onun adý (Torricelli boþluðu) adý verildi. "Opera Geometrica" (Geometri Yapýtý, 1644) adlý kitabýyla sikloitin alanýnýn nasýl hesaplanacaðýný gösterdi. Sývý dolu bir kaptaki delikten, atmosfer basýncý altýnda sývýnýn akýþ hýzýný veren Torricelli teoremini buldu. Birçok objektif ve termometre yaptý. Galilei'nin ölümünden sonra Floransa Akademisi'nde onun yerine profesör oldu.

Evangelista TORRICELLI

(1608-1647)
Bü­yük Ýtalyan matematikçi ve fizikçi

Evangelista Torricelli, havanýn basýncýný ölçmeye yarayan barometrenin temel çalýþma ilkesini bulmuþ­tur. Matematik alanýnda da, özellikle integral hesabý üzerinde önemli çalýþmalar yapmýþtýr. Ünlü Ýtalyan bilim adamý Galileo Galilei'nin yapýtlarýndan esinlenerek yazdýðý De motu (1641; Hareket Üzerine) adlý kitabý Galileo'nun dikkatini çekmiþ, bunun üzerine 1641'de Floransa'ya çaðrýlmýþ ve Galileo'nun yaþamý­nýn son üç ayýnda onun yardýmcýsý ve sekreteri olarak çalýþmýþtýr. Büyük usta öldükten sonra da Floransa Akademisi'nde boþalan matema­tik profesörlüðüne getirilmiþtir.

Torricelli barometreyi 1643'te, Galileo'nun önerdiði bir yöntemi uygulayarak keþfetti. 90 cm uzunluðunda ve bir ucu kapalý bir cam tüpü cývayla doldurdu, daha sonra tüpü ters çevire­rek açýk ucu cýva dolu bir kaba daldýrdý. Cývanýn tüpten tümüyle akýp gitmediðini, tüpün üst ucunda bir hava boþluðunun (vakum) oluþtuðunu gördü. Uzun gözlemler sonucunda, tüpteki cývanýn yüksekliðindeki günlük deðiþmelerin atmosfer baþmandaki deðiþimlerden kaynaklandýðýný belirledi. Böy­lece barometrenin çalýþma ilkesi ortaya çýkmýþ oldu.

Torricelli ayrýca, dönerek ilerleyen tekerle­ðin üzerindeki bir noktanýn izlediði yolu matematiksel olarak inceledi ve akýþkanlar ile fýrlatýlan cisimlerin hareket özelliklerini araþ­týrdý. Bu alanlardaki bulgularýný 1644'te Ope­ra geometrica (Geometri Yapýtlarý) adý altýn­da yayýmladý.

Toricelli denklemi

Ýtalyan bilim adamý Evangelista Torricelli tarafýndan ortaya konulan bir klasik mekanik denklemidir. Hýzýný artýran ya da azaltan bir cismin son hýzýnýn bulunmasýnda, zamanýn (t) hesaba katýlmamasýyla oluþturulan denklemdir.
Hýzýný artýran cisimler için yukarýdaki denklem kullanýlýrken, azaltan cisimlerin son hýzý için;
denklemi kullanýlýr. Denklemlerde vf son hýzý, vi baþlangýç hýzýný, a ivmeyi, Δx ise alýnan yolu simgeler.

Evangelista Torricelli

(15 Ekim 1608 - 25 Ekim 1647)
Açýk hava basýncý üzerine yaptýðý deneyleriyle tanýnan Ýtalyan fizik ve matematik bilgini.

Çocukluðunda matematiðe olan merakýyla dikkatleri çekti. 1627'de Roma'ya giderek, hidrolik biliminin kurucusu ve Galilei'nin talebesi olan Benedetto Castelli ile birlikte çalýþtý. 1641'de Galilei ile mektuplaþmaya baþladý. Ayný sene, Castelli nin tavsiyesi üzerine Galilei, Torricelli'yi Tuscany'ye davet etti. Galilei ile görüþtükten birkaç hafta sonra, Galilei ölünce, Tuscany büyük dükü Torricelli'yi onun makamýna tayin etti.

1644 yýlýnda geometri ve mekanik üzerine bir kitap yayýnladý. Matematik sahasýnda mühim bir boþluðu dolduran bu kitapta (ayný zamanda Galilei'nin mekanik üzerindeki ilk çalýþmasý), birbirine baðlý cisimlerin ortak aðýrlýk merkezleri aþaðýya doðru hareket ederken ani hareket edebilecekleri prensibi bir neticeye baðlanýyordu. Torricelli, bu çalýþmalarýný yaparken açýk hava basýncý üzerindeki deneylerinde de devam etti.

Basýnçtan faydalanarak, civa doldurulmuþ tüplerle yaptýðý deneyler neticesinde, deniz seviyesinde 1cm²'ye düþen basýncý 1033 gr/cm² olarak tespit etti. Geometri ve mekanik alanýndaki fikirlerini ise ilk önceleri kimse önemsemedi. Torricelli ayný zamanda hocasý Galilei'nin teleskobunu ve kendi mikroskobunu geliþtirmeye uðraþtý ve 1643 yýlýnda hava basýncýný ölçmek için þimdiki cývalý barometre denilen cihazý icat etti.

Kaynak: Bilimnet