NeutralizeR

Kaynak: Büyük Larousse

Olay anýnda kasabada duyuldu. Hemen harekete geçen Teðmen Resch yönetimindeki polis gücü ve kasabanýn avcý kulübü üyelerine eli silah tutan kim varsa katýldý.

Çekilme hazýrlýklarý :

Kesin bir karar alýnmamakla beraber, Ýngilizler Kasým ayýnda gizliden gizliye çekilme hazýrlýðý yapmaya baþlamýþlardý. Fakat Kasým sonuna doðru hava birden bire bozdu. Ani olarak bastýran kýþ, herkesi gafil avladý. Kýrk senedir, o bölgede böyle soðuk görülmemiþti. Gündüzleri saðanak halinde yaðmur yaðýyor, geceleri korkunç bir ayaz ortalýðý kasýp kavuruyordu. Bu durum iki tarafa da savaþý unutturmuþtu. Türk ve Ýngiliz askerleri siperlerini terk edip sularýn eriþemeyeceði yüksekliklere yerleþtiler. Ýki düþman, karþýdan karþýya titreyerek birbirlerini süzüyor, fakat kimse silaha sarýlmýyordu.

Yaðmurlarý tipi halindeki kar yaðýþlarý takip etti. Anzak birliklerini teþkil eden Avustralya ve Hintli askerlerin bir kýsmý ilk defa kar görüyordu.Toz, dizanteri, sinekler yok olmuþtu. Fakat soðuk dayanýlýr gibi deðildi. Askere, kýþlýk elbisesi yetiþtirilememiþti. Herkes sýrýlsýklamdý ve ýslak battaniyelerine sarýlýp ýsýnmaya çalýþýyordu. Kasýmýn son günü hava biraz düzeldi. Üç gün içinde müttefik askerlerinin onda birinin savaþ dýþý olduðu tespit edildi.

O güne kadar tahliyeyi düþünmemiþ olanlarýn bile artýk kafasýnda tek düþünce vardý: Bir an önce bu lanetli topraklarý terk edip gitmek…
Ancak, Ýngiliz hükümetini bir an önce tahliye kararý almaya zorlayan Ruslar’la Fransýzlar oldu. Onlar Selanik’in ne pahasýna olursa olsun elden çýkmamasý için direttiler. Ýngiliz hükümeti, 7 aralýk günü toparlandý ve Anzak ile Suvla kesimlerini boþaltarak cephenin daraltýlmasýna karar verdi.

Suvla ve Anzak Cephesi boþaltýlýyor :
Aralýk ayýnýn ikinci haftasýnda tahliye baþladý.Her akþam ortalýk karardýktan sonra ANZAK ve SUVLA koylarýna kurtarma sandallarý, çýkarma tekneleri yanaþýyor ve durmadan asker, hayvan top ve diðer savaþ malzemesi taþýnýyordu. Önce hasta ve yaralýlar nakledilmiþti. Onlarý harp esirleri takip etti. En son sýra birlik askerlerine geldi. Ayak sesleri duyulmasýn diye herkesin postalýna paçavralar sarýldý. Ortalýk aydýnlanýncaya kadar kýyýda yükleme faaliyeti durup dinlenmeden devam ediyordu. Fakat tan yeri aðarmadan kýsa bir süre önce tekneler açýða çekiliyor, geride kalanlar yine siperlere siniyor ve güneþ doðduðu zaman her þey normale dönmüþ oluyordu.

Görünüþte Türkler olup bitenlerin farkýnda deðildiler. Aslýnda onlarý kuþkulandýrmamak için, gündüzleri Ýngiliz kesiminde ne gösteriler yapýlmýyordu ki. Bir kýsým askere birliklerindeki hayvanlarla akþama kadar ortalýkta dolaþmak görevi verilmiþti. Bunlar bir oyunun figüranlarý halinde Türk siperlerine karþý gövde gösterisi yapýyorlardý.

18 Aralýk Cuma günü müttefik kuvvetlerin yarýsý ve malzemelerin büyük bir kýsmý tahliye edilmiþti. Geriye kalan 40 000 kiþi cumartesi ve Pazar gecesi kýyýdan ayrýlmýþ olacaktý. Artýk herkesin kafasýnda tek düþünce vardý, herkes birbirine ayný sözü söylüyordu : “ Allah vere de hava bozmasa…”

Cumartesi sabahý Gelibolu Yarýmadasý yine ilkbahardan kalma bir gün yaþýyordu. Son hazýrlýklar da hýzla tamamlanmýþtý. Ýngilizler, Conkbayýrý’nýn altýndaki mevzie bir tonluk tahrip maddesi yerleþtirmiþler, boþ sahalarý mayýnlamýþlar ve daha bir alay öldürücü tuzak kurmuþlardý. Siperleri kýyýya baðlayan patikalara bile uzun çizgiler halinde un ve þeker döküp tehlikesiz geçitleri iþaretlemiþlerdi. Cumartesi gecesi, þans bir defa daha müttefiklere güldü. Anzak ve Suvla kesimlerindeki 20 000 asker, tek bir kayýp vermeden denize açýldý.

Pazar sabahý Türk toplarý kýyýya birden mermi yaðdýrmaya baþladý. Donanma hemen karþýlýk verdi. Fakat geriye kalan 20 000 kiþinin geleceði karanlýk görünüyordu. Birden Nisan ayýndaki il çýkarma gününün þartlarýna dönülmüþtü.

Saat 17.00’ye doðru güneþ battý…Hava iyice kapanmýþtý. Ay bir yüzünü gösteriyor, bir kayboluyor, sicim gibi ince bir yaðmur yaðýyordu. Silah sesleri kesilmiþti. Yalnýz Helles Burnu’nda gürleyen toplarýn homurtusu duyuluyordu…En uzak mevzilerdekiler, ilk gidenler oldu. Siperlerinden çýktýlar ve birer kol halinde unlu, þekerli izlerini takip ederek kýyýya indiler. Sigara içmek, konuþmak yine yasaktý. Saat 22.00’de kýyýda topu topu bin beþ yüz kiþi kalmýþtý. En tehlikeli an da buydu iþte. Fakat Türk mevzilerinde herhangi bir hareket görülmüyordu. Saat 03:00’te karada hiçbir müttefik askeri kalmadý. Geride kimsenin unutulmadýðýna emin olmak için tekneler bir süre daha bekletildi. Ufuk hafiften aydýnlanýrken, saat tam dörtte kýyýdaki cephanelik ateþe verildi. Ve son grup da Gelibolu’yu terk etti.

Liman von Sanders, tahliyeyi haber aldýðý zaman, Anzak ve Suvla cephelerinde giriþeceði büyük hücümun hazýrlýðýný tamamlamýþtý. 20 Ocak gecesi için emir bile vermiþti. Fakat Türkler mayýnlý, tuzaklý alanda kolay ilerleyemediler. Düþmanýn oyununa gelmek endiþesi onlarýn rahat etmelerini engelledi. Bu sayede de koca bir ordu kazasýz belasýz kendini kurtarmýþ oldu.

General Monro, Suvla ve Anzak cephelerinden çekildikten sonra, Helles dolaylarýnda daha fazla tutunamayacaklarýný anlamýþtý. Hemen Londra’ya telgraf çekerek, Helles Burnu’nu da boþaltmak için izin istedi.

O sýrada Helles kesiminde 35 000 müttefik askeri bulunuyordu. Ayrýca 4000 hayvan ve Suvla ile Anzak’taki kadar savaþ malzemesi vardý. 1916 yýlýnýn ilk günü, hava karardýktan sonra, çekilme faaliyeti tekrar baþladý. Karayý önce terk eden Fransýzlar oldu. Sonra her gece, sýrasý gelen birlik, belirtilen yerden denize açýldý.

Hava zaman zaman bozuyor, Türkler küçük hücumlara kalkýþýyorlar, Alman denizatlýlarýnýn o dolaylarda dolaþtýðý söylentileri herkesin yüreðini azýna getiriyordu. Ama her þeye raðmen 7 Ocak günü müttefiklerin mevcudu 19 000 kiþiye inmiþti.

Liman von Sanders hücum emrini iþte o sýrada verdi. Aslýnda yapýlan hazýrlýklara göre 48 saatlik bir gecikme olmuþtu. Sebep de her zamanki gibi Enver Paþa’ydý. Ani bir emirle 5’inci orduya baðlý 9 tümenin Trakya istikametine gönderilmesini istemiþti. Harbiye nazýrýnýn bu talimatýna Liman von Sanders her zamanki tarzýnla karþýlýk verdi: Ýstifa etti. Enver bir defa daha emrini geri aldý. Ama bu sürpriz emir, istifa, emri geri alýþ Türkler için 48 saatlik bir zaman kaybýna sebep oldu.

7 Ocak günü öðleden sonra, Türk hücumu þiddetli bir top atýþý ile baþladý. Önce toplar 4,5 saat aralýksýz kýyýyý dövdü. Hava kararýrken Mehmetçik “Allah Allah…Vur vur” sesleri ile hücuma kalktý. Fakat Ýngilizler, ümitsiz bir direniþle karþý koydular. Uzun süre tutunamayacaklarýný biliyorlardý. Onlar için ölüm kalým savaþýydý bu.

Akþama doðru Türkler henüz ilerleme kaydetmemiþlerdi. Bu arada Ýngilizler’i hayrete düþüren bir olay oldu.Türkler top ateþini kestiler. Liman von Sanders, müttefik askerlerinin þiddetli direnmesi karþýsýnda, Ýngilizlerin Helles cephesini elde tutmak istedikleri inancýna kapýlmýþtý. Ve daha iyi hazýrlanabilmek için hücumu durdurmuþtu…

8 Ocak günü akþama doðru, tahlisiye sandallarý ve çýkarma gemileri kýyýya yaklaþtýðý sýrada hava birden bozdu. Barometre süratle düþmeye baþladý. Rüzgarýn esiþ hýzý saatte 50 kilometreyi bulmuþ, deniz karýþmýþtý. Kurtarýcýlar yarý bellerine kadar suya girmiþ, durmadan çalýþýyorlardý. Saat 02.00’de 19 000 kiþiden karada kalan 3200 kiþiydi. Bir saat içinde 3 000 asker de kurtarýldý. Kýyýdan son ayrýlanlar cephaneliði ateþlemekten geri kalmadýlar.
Mareþal Kitchener bile tahliyenin en iyimser tahminle 20 000 askerin canýna mal olacaðýný sanmýþtý. Oysa bir iki yaralýnýn dýþýnda, müttefikler hiçbir zayiat vermemiþlerdi. Bozgun, Ýngilizlerin gözünde sürpriz bir baþarý, umulmadýk bir zafer olup çýkmýþtý.

Tahliye sonuna kadar direnen General Monro ile kurmay heyetinin baþarýsýydý bu. Hepsine törenle þeref madalyalarý verildi. Fakat aylardan beri Çanakkale’de her türlü mahrumiyete katlanan ve canýný diþine takýp savaþan askerlere birer hatýra niþaný bile çok görüldü.

Bölgeyi gizlice terkeden Ýngilizler, tahliye operasyonunun tehlikeye girmemesi ve Türkler tarafýndan farkedilmemesi için, ilkel metodlarla 20 dakika gecikme ile patlayan tüfek yapýp zaman kazanmaya çalýþmýþtý.

Düþman çekilirken, cephede halen asker olduðu görüntüsü vermek için, içi samanla doldurulan üniformalarý kullanmýþtý

Anzak Koyu saat : 2:00

Üç savaþ gemisi (Queen,Prince of Wales, London), Kabatepe'deki buluþma noktasýna varýr ve küçük tekneleri indirmek üzere makinalarýný durdurur. Ýlk saldýrýyý düzenleyecek olan 1500 Avustralyalý sessizce güvertede toplanýr. Filikalara binerler.

Anzak Koyu saat : 4:00
Kýyýdan 2750 metre kadar uzaktýrlar. Palamarlar çözülür, savaþ gemilerinin kara gölgeleri yavaþça açýða doðru uzaklaþýr. Bir dizi römorkör teknelere kýyýya kadar eþlik eder. Kýyýda yaþam belirtisi yoktur. Römorkörler kýyýya 175 ya da 275 metre kala palamar çözerler,denizciler küreðe geçer. Þafak sökmek üzeredir.

Anzak Koyu saat : 5:00
Birden bire yamaçlardan bir roket yükselir, peþinden tüfekler ateþlenir. Askerler teknelerden atlar, kýyýya kalan 45 metrelik mesafeyi kendi çabalarýyla aþacaklardýr. Vurulan ve boðulanlar dýþýnda çoðu suyu aþýp kýyýya ulaþmayý baþarýr. Süngüler takýlýr, Anzaklar ve Türkler birbirine girer.Türklerin sayýsý azdýr ve Anzaklar bir kaç yüz metre ilerler. Daha sonra tepelerden yoðun bir Türk ateþi baþlar. Birbirinden baðýmsýz ona yakýn boðuþma görülür, birlikler birbirine karýþýr, haberleþme çöker. Küçük Avustralyalý gruplar içeriye doðru iki mil kadar yol almýþlardýr; ancak geriye kalanlarýn çoðu yarlar ve dik yamaçlarýn dibinde, kýyýya çakýlýp kalmýþlardýr.

Þimdi herkes çýktýklarý kumsalýn Kabatepe olmadýðýnýn farkýndadýr. Bilinmedik bir akýntý karanlýkta gemileri bir mil kuzeye sürüklemiþ, böylelikle Anzaklar Sarýbayýr Tepeleri'nin topraklarýna çýkmak zorunda kalmýþtýr. Olanlar Türkler için de þaþýrtýcýdýr; onlar da böylesi bir saldýrýya karþý koymak için herhangi bir plan hazýrlamamýþlardýr. Kabatepe'den hala kýyýya hakim durumdadýrlar, týrmanmaya çalýþan Avustralyalýlarý geri püskürtürler ancak teknelerin tesadüfen girdikleri koy görüþ ve menzil dýþýndadýr.

V Kumsalý: (Ertuðrul Koyu) saat : 5:00
Ýngilizler Hunter-Weston komutasýndaki 29.tümen (takviyelerle birlikte) Seddülbahir yakýnlarýnda 5 ayrý noktaya çýkmakla görevliydi. Plan: Kalenin bulunduðu kumsala denizden açýlacak güçlü baraj atýþýyla, ingiliz askerlerinin karaya çýkarken karþýlaþacaklarý (Türk) savunma hattý kaldýrýlmýþ olacaktý. Albion Savaþ Gemisi saat 5:00 da koyu ve orada bulunan köyü inanýlmaz yoðunlukta bir top ateþine tutar. Kýyýdan hiçbir ses gelmez. River Clyde kýyýya doðru yola çýkar, geminin yanýnda 20 kadar ufak tekne vardýr. Küçük tekneler akýntýdan dolayý çok zorlanýr. River Clyde (gelen emirle) zaman zaman onlarý beklemek zorunda kalýr.

V Kumsalý: (Ertuðrul Koyu) saat : 06:22

River Clyde 6:22 de büyük bir gürültüyle karaya oturur. Kýyýyla arasýnda mesafe kaldýðýndan dolayý askerlerini direk gemiden indiremez. Bu arada ufak teknelerden ilki karaya birkaç metre kala kurþunlarýn hedefi olmaya baþlamýþtýr.
River Clyde'da Yarbay Unwin güçlüklerle boðuþmaktadýr. Gemiden askerlerini indirebilmek için eline halat alarak kaptan köþkünden ayrýlýr. Gemiyle kara irtibatýný kurabilmek için iyi bir denizci olan Williams'la beraber kýyýya yüzer. Ateþ hattýnda layterleri yan yana baðlayarak kýyýyla aralarýnda köprü kurarlar. Askerlerin gemiden boþalmasýyla korkunç bir can pazarý baþlar. Ufak tekneler ölü doludur. O sýrada Williams da vurulur. Layter Unwin'in elinden kaçar ve o tekrar layterleri yerleþtirmeye uðraþýr. Askerler o sýrada gemiden çýkýp düþmanýn korkunç ateþi ile burun buruna geliyorlardýr. Bu atmosfere ve yorgunluða daha fazla dayanamayan Unwin bayýlýr. Sonra tekrar aþaðý inmeye çalýþýr ve tekrar bayýlýr ve gemiye götürülür.

Anzak Koyu saat : 06:30
Mustafa Kemal þafaktan beri yedekleriyle birlikte Kilitbahir yakýnýndaki Boðalý'da beklemiþ, saat 6:30 da da taburlardan birini güneye, Anzaklara karþý gönderme emri almýþtýr. Hemen askerlerini alýp yola koyulur.

Anzak Koyu saat : 07:00
Saat yediye doðru Anzak'lý genç bir subay ve iki izci kýyýdaki üç yarý aþmayý baþarýr, artýk üçbuçuk mil ötedeki asýl hedeflerini, boðazýn sakin sularýný görürler. Bir baþka grup da Conk bayýrý'nýn yarýsýna kadar týrmanmayý baþarýr. Mustafa Kemal Sarýbayýr Tepelerinden aþaðý baktýðýnda savaþ ve nakliye gemilerini görür. Askerlerine dinlenmelerini emreder, kendisi de yanýna üç subay alarak Conkbayýrýnýn eteklerine doðru gider.

Anzak Koyu saat : 08:00

Saat sekiz olduðunda kýyýda 8000 asker vardýr. Türkler geri çekilmiþtir. Anzaklar arasýnda güven duygusu hakimdir. Subaylar daha düzgün bir ilerleyiþ için adamlarýný toplamaya baþlar. Burada kendilerine doðru koþan Türk askerlerini görür,cephaneleri kalmamýþ bu askerlere süngü taktýrýr ve yere yatýrýr. Onlara çok yakýn olan Avustralyalýlar Türk askerlerinin savaþ düzeni aldýklarýný görünce peþlerinden gelmeye tereddüt edip sipere girerler. Onlar tereddüt ederken Mustafa Kemal emir subayýný geriye, tepenin öbür yamacýndaki taburu getirmeye gönderir. Ardýndan elindeki en iyi taburu 57.Alay'ý getirtir, çarpýþmalarýn en yoðun anýnda da emri altýndaki Arap Alayý'ný ateþ hattýna sürer. Tümen Komutaný olarak böyle bir emir yetkisi olmamasýna raðmen, yaptýklarýný Esad Paþa' ya iletmesi öðleni bulur. Esad Paþa'dan 19.Tümen'in üçüncü ve son alayýný ateþe sürmek için izin alýr. Kemal geri döndüðünde tüm Anzak cephesinin komutasýný almýþtýr. 57.Alay kýsa sürede yok olacaktýr. Böylece vahþi karmaþa öðle saatleri boyunca sürer, kesin olan Ýtilaf Devletleri'nin karaya çýktýðý ve her geçen saatle birlikte durumlarýný güçlendirdikleridir.

V Kumsalý : (Ertuðrul Koyu) saat:09:30
Hava komodor Samson o sýrada uçaðý ile Seddülbahir üzerinden geçerken kýyýda 50 mt. bir þerit boyunca denizin kana bulandýðýný görür.

Dünyada ilk kez uçakla 50 kiloluk bombalar Türk askerlerine atýlacaktýr. Hava komutaný Samson uçaðýn yanýnda.
Kayýplar yüzlercedir.Karaya çýkmayý baþaran askerlerden 200 kadarý kýyýda kumdan küçük bir topuk arkasýna gizlenir. Önlerindeki dikenli tellerin üstleri, Türk siperlerine saldýrmak isteyen askerlerin cesetleriyle dolmuþtu. Bin kadar asker River Clyde'ýn içine adeta haps olmuþtur. Kimse dýþarý çýkýp vurulmak istemiyordur.Euryalus Kruvazörü'nün güvertesinde, geliþmelerden hiçbir bilgisi yoktur ve bu nedenle planýn 2. aþamasýný uygulamaya koyar. Tuðgeneral Napier askerin asýl bölümüyle karaya çýkma emri alýr. Ýlk saldýrýdan geriye kalan 6 tekne nakliye gemilerine yanaþýr, ölü ve yaralýlarý býraktýktan sonra tekrar kýyýya dnmeye hazýrlanýr. Bu sýrada Napier teknelerden birine atlar ve kýyýya doðru yol alýr. River Clyde'dan baðýran askerler kýyýya çýkmanýn imkansýz olduðunu söylerler.Napier denemeye kararlýdýr. Fakat kýyýya ulaþamadan ölür. Napier'in denemesi Seddülbahir Çýkarmasý'nýn sonunu belirler. Bu sýrada yarýmadanýn ucunda Ýlyas burnu çevresinde düzenlenen çýkarmalar baþarýlý devam eder. Ýki köprü baþý tutarlar ve Hunter-Weston takviyelerini öðlene doðru bu bölgelere yönlendirir.

S Kumsalý : ( Hisarlýk Burnu )
Doðuda, Morto koyunda birlikler neredeyse hiç kayýp vermeden, Eski Hisarlýk Burnu'ndaki yamaçlara yerleþirler.

Y Kumsalý : ( Zýðýndere )
En ilginç sahneler batýda yaþanýr. Hamilton her yerden millerce uzak bu bölgeye 2000 kadar asker çýkararak Türklere pusu kurma niyetindedir. Karaya çýkanlarýn görevi güneye doðru yürüyerek, Türklerin arkasýndan dolanýp, onlarý çember içine almak daha sonra yarýmadanýn ucuna (V Kumsalý'na) çýkanlarla birleþmekti. Böylece Türk'lerin merkezle olan baðlarý kesilmiþ olacaktý. Çýkýlan yerde kumsal yoktur. 70 metre bir tepe týrmanýlýr. Rahat bir bölgedir. Düþman yoktur. Arkadaþlarýnýn, yürüyüþle bir saat mesafede, Seddülbahir ve Ýlyas Burnunda öldüklerinden haberleri yoktur. Oturur rahatça mola verir, çay içerler. Oysa Y kumsalýndaki Ýngilizlerin sayýsý yarýmadanýn güneyindeki tüm Türkler'den fazladýr.Karaya askerle birlikte çýkan iki albay (Albay Koe ve Albay Matthews) gün boyunca Y Kumsalýndan Euryalus'a bilgi ve talimat isteyen mesajlar gönderirler. Ancak Hunter-Weston'dan yanýt gelmez. Bu trajik koþullar gün boyu sürer. Bir çýkmazýn içine girilmiþtir.

V Kumsalý: (Ertuðrul Koyu) saat : 16:00 - 17:30
Ýlyas Burnu'nda her üç tugay komutaný da kaybedilmiþtir; yerine gelen iki albay da kýsa sürede öldürülür. Karar vermek ve hareket etmek kýyýdaki küçük rütbeli subaylara kalmýþtý. Gemiler, sýk sýk kýyýya yaklaþýp ateþ ederler. River Clyde'da kalan askerler bir deneme daha yapar ve kýyýya ayak basarlar. Yeni çýkanlar topuðun arkasýnda gizlenen askerlerle birleþirler.
Türk tarafýndan gelen yoðun ateþle hareket edemezler ve beklerler.

S Kumsalý : ( Hisarlýk Burnu )

Ýngiliz komutan hala iki mil yürüyüþle Seddülbahir'e gidemeyecek kadar güçsüz olduðunu düþünür. Zaten böyle bir deneme de yasaktýr.

Y Kumsalý : ( Zýðýndere )
Beklenen olur ve Türkler ,batan güneþin ýþýðýnda, ngiliz askerlerinin rahat bir 11 saat geçirdikleri Y Kumsalý'na (köprübaþýna) saldýrýrlar. Saldýrýlar tüm gece devam eder. Sabah Ýngilizler ölü ve yaralý toplam 700 kayýp vermiþtir. Albay Koe ölmüþtür ve askerleri yamaçtan aþaðý inerek kýyýya ulaþmaya çalýþýr. Bu arada ayný cephede albay Matthews olanlardan habersizdir. Savaþa devam eder,süngü saldýrýsýný püskürtür. O zaman anlar ki mevzilerin bir bölümü terkedilmiþtir ve hemen geri çekilme emri verir. Bu sýrada Türkler de yenildiklerine karar verip çekilirler.
Böylece Ýngilizler Y kumsalýndan çekilirken tek bir mermi sesi duymazlar ve ayrýlýrlar.

V Kumsalý: (Ertuðrul Koyu)
25 Nisan akþamý River Clyde'dan kalan askerler, Türklerin ateþinin hafiflemesiyle kayýp vermeden kýyýya inerler. Gece yarýsý Ýngilizler ilerleyebilecek, hatta yarýmadanýn ucundaki Türkleri yok edebilecek güçtedirler. Ýlyas Burnu'nda altýya bir üstündürler. Fakat emir verebilecek rütbeli subay yoktur ve gece saldýrýsý olabileceðinden korkarlar. Ýlyas Burnu'nu koruyan 2000 Türk'ün yarýsý ölü yada yaralýdýr. O gece hiçbirþey olmaz ve gölgelere ateþ edilir. Güneþin doðmasýný beklerler. Böylece ilk günün bilançosu her iki taraf için aðýr olmuþtur.

HAÞÝM SÖYLEMEZ - Aksiyon Dergisi Sayý:

:turkiye::turkiye::turkiye:

Askold kruvazörü Çanakkale Savaþlarý’na Rusya adýna katýlan tek savaþ gemisiydi.Çar 2.Nikola,Askold’un varlýðýnýn, Rusya’yý savaþýn sonunda kazananlarýn masasýna oturtacaðýný hesaplýyordu.

Birinci Dünya Savaþý’nýn ilk yýlýnýn sonunda Rusya’nýn durumu gittikçe kötüleþiyordu.Hatta 1915 yýlý baþýnda Çar 2.Nikola Müttefiklerden yani Ýngiltere ve Fransa’dan “Almanya’ya karþý Türk topraklarýnda yeni bir cephe açýlmasý” isteði,artýk Ruslarýn savaþý uzun süre götüremeyaceklerini ifade ediyordu.Rusya’nýn savaþtaki kaderini belirleyen nokta ise denizlerdeki durumuydu ve Rus donanmasý bu bakýmdan da yeterince güçlü deðildi.1904-1905 yýllarýnda Japonya ile yapýlan savaþta yenilerek Uzak Doðu’daki sýcak denizlere ulaþan su yollarýný, bu ülkeye býrakmak durumunda kalan Rusya,Baltýk denizinde de Alman denizaltýlarýnýn ablukasýyla sýkýþmýþtý.Artýk tek çýkýþ yolu Boðazlar olan Karadeniz’deki Rus donanmasý da, zaten zayýf Osmanlý donanmasýndan bile kötü durumdaydý.

Bu yüzden Rusya aslýnda hiç de taraf olmadýðý,Müttefik’lerin Çanakkale Boðazý saldýrýsý planlarýna katýlmadý.Ancak tüm olumsuz koþullara raðmen Ruslar, Çanakkale saldýrýsý sonunda Boðazlar’ýn kontrolünü tamamen Ýngiliz veFransýz’lara býrakmak da istemiyorlardý.

1915 baharýnda Müttefikler arasýnda fikir birliðine varýlan ve Çanakkale Boðazý’nýn kolayca geçilerek Ýstanbul’un iþgal edilebileceði düþüncesi üzerine Rusya, Çanakkale harekatýna elindeki en iyi gemilerden biri olan Askold kruvazörü ile katýlmaya karar verdi.Askold, yapýmý 1899’da tamamlanmýþ, 6 bin tonluk ve 183 mm’lik 12 adet topa sahip,beþ bacalý bir gemiydi.Rus-Japon Savaþý’nda, abluka altýndaki Port Arthur’dan kaçarak kurtulan üç dört savaþ gemisinden biri olan Askold, 1.Dünya Savaþý çýktýðý zaman Pasifik sularýndaydý.Karadenizde sýkýþan diðer Rus gemilerinin aksine Müttefik donanmalarla birlikte, Süveyþ ve Doðu Akdeniz bölgesinde görev yapýyordu.

Askold'un güvertesinde oldukça uzun beþ dikey baca vardýr; bu nedenle askerlerce "Yaban Asmasý" olarak adlandýrýlýrdý

Askold 1915 Þubat ayýnda Amiral Carden komutasýndaki Ýngiliz Fransýz ortak donanmasýna katýldý.25 Þubat 1915’te Ýngiliz Dýþiþleri Bakaný Grey,Londra’daki Rus elçisine ilettiði notta,Churchill’in Askold gemisinin Müttefik donanmasýna katýlmasýndan duyduðu memnuniyeti bildirdi.Ancak Ýngiltere ve Fransa aslýnda Rusya’nýn bu planlar içinde yer almak istemesinden rahatsýzdý.Örneðin Askold kruvazörü doðrudan Çanakkale Boðazý’na gönderilmek yerine, 3 ve 7 Mart tarihlerinde Müttefikler tarafýndan giriþilen Ýzmir’in bombardýmaný sýrasýnda kullanýlýp Doðu Akdeniz bölgesine geri gönderildi.Bu durum özellikle Rus Dýþiþleri Bakaný Sazanov tarafýndan protesto edildi ve Askold’un bir an önce Çanakkale Boðazý’ndaki donanmada görev almasý istendi.

Bu görüþmelerin ardýndan 12 Mart’ta Askold,Marmara’ya girmesi planlanan donanmaya Fransýz grubu içinde katýldý.18 Mart’taki harekatta Boðaz’a giren gemiler arasýnda yer verilmeyen Askold belki de bu sayede savaþýn diðer bölümlerine katýlmayý baþardý.

Kara savaþlarý baþladýðý günlerde Fransýz’larýn Kumkale’ye yaptýðý saldýrý sýrasýnda Askold, Fransýz savaþ gemileriyle birlikte Türk tabyalarýný top ateþine tuttu.Mayýs ayý baþlarýnda da Saroz Körfezi’nden yarýmadaya doðru bombardýman görevini üstlenen Askold, Aralýk 1915’te Gelibolu Yarýmadasý’nýn tamamen boþaltýlmasýna kadar geçen sürede savaþta aktif rol aldý.

Askold Çanakkale Savaþlarý’na Rusya’nýn gönderdiði tek gemiydi.Aslýnda Rus Dýþ Ýþleri Bakanlýðý, 1915 baharýnda 4 bin 500 kiþilik bir kuvveti de Vladivostok yoluyla Çanakkale’ye gönderip kara savaþlarýna da katýlmak istedi.Ancak Doðu Akdeniz’deki Müttefik Devletler Donanma Komutatýný Ýngiliz Amiral Lord Kitchhener, Ýngiltere’nin askeri planlarýnýn uygulanmasýný zorlaþtýracaðý ve fazla bir yararýnýn olmayacaðý gerekçesiyle bu fikri kabul etmedi.Kitchener’in bu tutumu, Rus yetkililerinin tepkisini doðurdu ve “Savaþa katýlýp Boðazlar ve Ýstanbul’un iþgalinde etkili olmamýz istenmediði için asker yollama teklifimiz geri çevrildi ” sözlerine yol açtý.Bu giriþimlerin sonuçlarýna baktýðýmýzda ; aslýnda Rusya, Osmanlý askerlerinin Kafkasya topraklarýndan çekilmelerini saðlayacak ve dikkatlerini baþka yöne çakecek bir saldýrýyý müttefiklerinden kendisi istemiþti.Ancak saldýrýnýn Boðazlar’a yönelik olmasý Ruslar’ý telaþlandýrmýþ ve bu bölgenin Osmanlý devletinden daha güçlü bir devletin eline geçmesinden endiþe etmiþti.Çanakkale saldýrýsýnýn baþlamasýyla da savaþýn sonunda oturulacak masanýn baþýnda yer almak için Askold gemisini tek baþýna da olsa bölgeye yolladý.Osmanlý, savaþa Rus limanlarýný bombalayarak girmiþ ama bunun karþýlýðýnda Ruslar Türk topraklarýna tek bir gemi gönderebilmiþti.

Ancak Rusya’nýn savaþ sonundaki pazarlýklara yönelik tüm bu giriþimleri hiçbir sonuca ulaþmadý.Çünkü 1917 de kurulan yeni rejimle, Rusya için Birinci Dünya Savaþý bitmiþti.

Cephaneliðimize isabet eden top mermisiyle on bir ton barut havaya uçtu, subay ve erlerimiz þehit düþtü, Ýngiliz Donanma Komutaný Amiral Carden Çanakkale önlerinde gösteriler yaptý, düþman denizaltýlarý boðazý geçmeye kalktýlar.

24 Kasým 1914 günü bir Fransýz denizaltýsý Boðaz sularýnda görüldü. bu denizaltýyý gören topçularýmýz düþman üstüne ateþ yaðdýrmaya baþladý. 2 Aralýk günü Ýngiliz denizaltýsý da bir deneme yaptý. Derinden engelleri aþarak Boðaz'a girdi. Yediyüzelli metre ilerde bulunan Mesudiye zýrhlýsýna torpil atarak bu gemimizi batýrdý. Zýrhlýmýzda bulunan subaylardan on'u ve erlerimizden yirmi dördü þehit düþtü.

19 Þubat 1915 günü düþman savaþ gemileri öðleye kadar uzun menzilli bir bombardýmana giriþti. Boðaz'a iyice sokuldular. Tabyalarýmýz akþama doðru düþman savaþ gemilerine karþýlýk verdi. Ertuðrul ve Orhaniye tabyalarýndan atýlan ateþ karþýsýnda düþman oldukça bocaladý.

Ýtilaf devletleri gemileri diledikleri gibi ilerleyemiyor, amaçlarýna ulaþamýyordu. Lodos fýrtýnasýný baþarýsýzlýklarýnýn nedeni olarak görüyorlardý. Havalar düzelince yeni saldýrýlar düzenlendi. Yine sonuç alýnamayýnca düþman gemilerine komuta eden Amiral Carden görevden alýndý. Yerine 17 Mart 1915 günü Robeck atandý. Yeni komutan 18 Mart 1915 günü donan­mayla Boðaz'a saldýracaðýný, yakýnda Ýstanbul'da olacaðýný Londra'ya bildirdi.

Bu arada Çanakkale Müstahkem Mevki Komutaný Albay Cevat Çobanlý 17/18 Mart gecesi boðaz'a mayýn hattý döþenmesi emrini verdi. Aldýðý emir gereði Binbaþý Nazmi Bey Nusret Mayýn gemisi ile o gece yirmi altý mayýn, Boðaz'a on birinci hat olarak döþendi. Boðaz'daki mayýn sayýsý on bir hat olarak 400'ü aþmýþtý.

18 Mart 1915: Ýngiliz ve Fransýz savaþ gemilerinden oluþan, o dönemin en büyük deniz gücü, üç filo olarak sabahleyin Çanakkale Boðazý'na girdi. Bu donanmanýn ilk grubunu oluþturan filoda, Ýngilizlerin Queen Elizabeth zýrhlýsý ile Ýnflexible, Lord Nelson ve Agamemnon savaþ gemileri bulunuyordu.

Ýkinci grupta Ýngiliz Kalyon Kaptaný komutasýnda Ocean, Ýrresistible, Wengeance Majestic gibi savaþ gemileri yer almýþtý. Üçüncü filo ise Prince, Bouvet, Suffren gibi Fransýz savaþ gemilerinden oluþuyordu.

Ýngilizler ve Fransýzlar zayýf Türk savunmasýný kolayca susturarak Boðaz'ý kolayca geçebileceklerim umuyorlardý. Bu umut ve güvenle 18 Mart 1915 günü düþman savaþ gemileri þiddetli bir ateþe baþladýlar. Rumeli Mecidiyesiyle merkez bataryalarý þiddetli bir ateþe tutuldu. Boðazdaki düþman gemileri Hamidiye istihkamlarýna yüklendi. Bunu gören Dardanos bataryalarý ateþi üzerlerine çekmeye çalýþtý. Az sonra, tüm gemiler, Dardanos'a saldýrdý. Dardanos tabyamýz saldýrýlara þiddetle karþý koydu. Bu arada Mesudiye tabyasý da ateþe baþlamýþtý. Mesudiye üzerine ateþ açýlýnca Hamidiye onun yardýmýna koþtu. Bu arada kýyý bataryalarýmýz düþman üstüne ateþ yaðdýrmaya baþladýlar. Bunalan düþman kaçmak isterken topçu atýþlarýyla karþýlaþýyordu. Düþman gemilerine göz açtýrýlmýyordu. Karþýlýklý bu korkunç bombardýman bir saat kadar sürdü. Bu karþýlýklý bombardýmaný bir yabancý yazar þöyle anlatýyor:

«Ýnsan manzarayý gözlerinin önünde canlandýrabilir. Kaleler, toz duman bulutlarý içinde kaybolmuþlarda Yýkýntýlarýn arasýndan arada bir alevler yükseliyordu. Gemiler, çevrelerinde fýþkýran sayýsýz su sütun­larý arasýnda yavaþ yavaþ hareket ediyorlar, bazen duman ve serpintiler arasýnda iyice görünmez oluyorlardý. Tepelerden ateþ eden havan toplarýnýn alevleri görülüyor, aðýr toplar yer sarsýntýlarý gibi gümbürdüyordu.»

Bombardýman sýrasýnda Türk tabya ve bataryalarý büyük zarar görmüþtü. Amiral Robeck Fransýz gemilerini geri çekerek Ýngiliz savaþ gemilerini ileri sürdü. Tam bu sýrada müthiþ patlamalar oldu. Bouvet ve Suffren savaþ gemileri mayýna çarparak sarsýldýlar, manevra kabiliyetini kaybettiler. Bir gece önce Nusret mayýn gemisinin döþediði mayýnlar görevlerini yapmýþlardý. Boðazýn berrak sulan üzerinde bir dev gibi yatan Bouvet ve Suffren'e tarihi Hamidiye bataryamýzýn keskin niþancýlarý ateþ açtýlar. Çanakkale Geçilmez kitabýnýn yazarý Alan Moorehead olayý þöyle anlatýyor.

«Saat 13.45'de Suffren'in az gerisindeki Bouvet müthiþ bir patla­mayla sarsýldý. Güverteden göðe kesif bir duman yükseldi. Gittikçe hýzlanarak yana yattý, devrilip gözden kayboldu. Olayý görenlerden birinin ifadesine göre «Bir tabak, suda nasýl kayýp giderse o da öylece kayýp gitti.»

Türk tabyalarý, Boðaz'ý geçmeye çalýþan düþman gemilerine durmadan ateþ ettiler. Bu arada düþman Boðazdaki mayýnlarý temizlemek için mayýn tarayýcýlarýný boðaza soktu. Tabyalarýmýz mayýn tarayýcýlarýna ateþ açtýlar. Açýlan ateþ yaðmur gibi yaðmaya baþlayýnca düþmanlar panik içinde kaçtýlar. Bu arada düþman savaþ gemilerinden Ýnflexible, Ýrressitible büyük hasar gördü. Batanlar oldu. Daha sonra Queen Elisabeth ve Agamemnon yaralandý. Ýtilaf devletleri Çanakkale Boðazý'ný denizden aþamadýlar. Büyük kayýplar vererek: Çanakkale Boðazý'nýn geçilemeyeceðini öðrendiler.

Ýtilaf devletleri Çanakkale Boðazý'nýn savaþ gemileri ile aþamayýnca bu kez çýkarma yapmayý planladýlar. Artýk Çanakkale kara savaþlarý baþlý­yordu. Kara savaþýnda düþmanýn nereden çýkarma yapabileceði tartýþýldý. Mustafa Kemal Kabatepe ve Seddülbahir'den, Alman komutan Von Sanders ise Bolayýr ve Anadolu yakasýndan çýkarma yapýlabileceði görüþündeydi. Alman komutaný Von Sanders'in görüþü aðýr bastý, ve askerler o yöreye yerleþtirildi.

Düþman güçleri 25 Nisan 1918 sabahý Mustafa Kemal'in düþündüðü noktadan saldýrdý. 19. Tümen Komutaný Mustafa Kemal Kocaçimen'de Conkbayýr'da, savaþtý. Cephanesi biten askerlere:

— Süngü tak emrini verdi. Daha sonra ;
— «Ben size taarruz emretmiyorum. Ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman içinde yerimize baþka kuvvetler ve baþka komutanlar geçebilir» dedi. Tarihin bu en büyük siper savaþý baþlamýþtý. Siperler arasý uzaklýk sekiz on metre kadardý. Türk siperlerinden hiçbir asker ayrýlmýyordu. Þehit düþenlerin yeri hemen dolduruluyordu. Her adým baþýna bir mermi düþüyor; toprak adeta tüterek kaynýyordu. Düþman dalgalar halinde Conkbayýr'a doðru ilerliyordu. Bu arada Mustafa Kemal, Anafartalar Grup Komutanlýðýna atandý. Anafartalar Savaþý'nda düþmanýn attýðý þarapnel misketi Mustafa Kemal'in göðsüne isabet etti. Ancak cebindeki saate çarptýðýndan bir þey olmadý.

Kýsa sürede Türk ordusu her yerde büyük baþarýlar kazandý. Düþman þaþkýna döndü, bozguna uðradý. Çanakkale kara savaþlarýnýn en önemli cepheleri; Kumkale, Beþike, Bolayýr, Seddülbahir, Anbumu, Kabatepe, Conkbayýrý ve Anafartalar'dýr. 19 - 20 Aralýkta Anafartalar ve Arýburnu cephesi, 8 - 9 Ocak'ta Seddülbahir düþmanlar tarafýndan boþaltýldý. Böylece 1915 baharýnda parlak umutlarla

Çanakkale savaþlarýnda 250 binin üzerinde askerimiz þehit düþtü. Düþman kayýplarý ise bu rakamýn üstündedir.
Çanakkale savaþlarýnýn unutulmaz kahramaný, Anafartalar Grup Komutaný Mustafa Kemal'in baþarýsý ilerde baþlayacak Ulusal Kurtuluþ Savaþý'mýzýn kaynaðý oldu.

Baðýmsýzlýðýmýzý savunmak, yurt topraklarýmýzý korumak için yapýlan savaþlar kutsaldýr. Çanakkale, Ulusal Kurtuluþ Savaþýmýz kutsal destan savaþlara birer örnektir.

I. Dünya Savaþý'nda çarpýþmalarýn ve kahramanlýklarýn en üst düzeyde gösterildiði Çanakkale Cephesi Savaþlarý Türk ve Dünya tarihleri arasýnda önemi yadsýnamayacak bir yere sahiptir.Kuþkusuz tarihte hiçbir cephe Çanakkale Cephesi gibi dünya tarihinin akýþýný deðiþtirmemiþtir.Baðýmsýz Türk Cumhuriyeti'nin kurulmasýnýn temel taþlarýndan birini teþkil eden ayrýca Emperyalizme karþý verilen bu üstün direniþin tarihi Türk milletinin cesareti sayesinde zaferle sonuçlanmýþtýr.

BÝRÝNCÝ DÜNYA SAVAÞINDA ÇANAKKALE CEPHESÝ VE DENÝZ SAVAÞLARI (19 ÞUBAT 1915-18 MART 1915)
Birinci Dünya Savaþý, 19. yüzyýl ile 20. yüzyýlýn baþlarýnda meydana gelen olay ve geliþmelerin bir sonucudur. Bu bakýmdan sebeplerini bu dönemde aramak gerekir.

Birinci Dünya Savaþý, Avrupa'da dört merkezi devlete karþý, Avrupa ve diðer kýtalarda bulunan yirmi beþ devletin giriþtiði, o tarihe kadar görülmemiþ ilk dünya savaþýdýr. I. Dünya Savaþý Avrupa'da ittifak ve merkezi devletler diye adlandýrýlan Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlý Devleti ile itilaf devletleri diye adlandýrýlan Ýngiltere, Fransa, Rusya, Ýtalya, Yunanistan, Sýrbistan, Karadað, Belçika, Portekiz, Romanya, A.B.D, Brezilya vb. meydana gelmiþtir.
I. Dünya savaþýnýn genel ve özel olmak üzere iki nedeni vardýr.

GENEL NEDENLER:

Fransýz ihtilalinin getirdiði yeni anlayýþ ve görüþler siyasi ve sosyal hayatta büyük deðiþiklikler yapmýþtý. Milliyetçilik düþüncesi özellikle 20. yüzyýlýn baþlarýnda etkisini göstermiþtir. 1815 yýlýnda Viyana Kongresi ile Avrupa'ya yeni statü getirilmiþ ve buna göre de güçler dengesi kurulmuþtu. Özellikle 1870 Sedan Savaþý ile Alman ve Ýtalyan birliklerinin kurulmasý ve bu devletlerin giriþimlerde bulunmalarý Viyana Kongresi statüsünü ve güçler dengesini büyük ölçüde deðiþtirmiþtir.
19. yüzyýl içinde önem kazanmýþ diðer bir geliþmede sanayileþmedir. Sanayileþme sonuç olarak sömür geliciliði doðurmuþ, büyük devletlerin çýkar çatýþmalarý Afrika, ve Uzakdoðu'ya kadar yayýlmýþtýr. Hammadde ve Pazar arayýþý hýzlanmýþ, bütün devletler sömürge yarýþýna girmiþtir. Bazý devletlerin siyasi birliklerini geç kurmalarý bloklarý ortaya çýkmasýna neden olmuþtur. Bloklar hýzla silahlanarak yeni bir savaþýn þartlarýný hazýrlamýþtýr.

ÖZEL NEDENLER:

Devletlerin izledikleri politikalar ve çeþitli çýkarlar özellikle bu devletleri karþý karþýya getirmiþtir. Rekabet ittifak ve itilaf devletleri arasýnda meydana gelmiþtir. Savaþ öncesi devletlerin durumuna bakýldýðýnda ;

Almanya:
Siyasal birliklerini kurduktan sonra (1871) ekonomisinde büyük bir canlanma meydana gelmiþtir. Biriliðini geç kurduðundan dolayý sömürgeciliði geç baþlamýþtýr. Özellikle Ýngiltere ile rekabete giriþmiþtir.

Ýngiltere:
Almanya'nýn siyasal ve ekonomik açýdan güçlenmesinden rahatsýz olmuþtur. Kendisine rakip olabilecek güçlerden kurtulmayý istemektedir. Buna karþý deniz kuvvetlerini arttýrmýþtýr.

Fransa:
1870 Sedan Savaþý ile Almanya'ya kaptýrdýðý Alsance-Loren bölgelerini geri almak istemektedir. Bundan dolayý Almanya'ya karþý bir düþmanlýk içindedir.

Rusya:
Rusya, Panislavizm'i gerçekleþtirme amacýndadýr.

Ýtalya:
Sömürgecilikte geri kalmýþtýr. Amacý yeni sömürgeler ele geçirmektir.

Avusturya-Macaristan:
En büyük tehlikesi Rusya'dýr. Panislavizm'e karþý mücadele etmiþtir.

SAVAÞIN BAÞLAMASI:

Avusturya BÜYÜK Sýrbistan'ý kurmak isteyenlere gücünü göstermek üzere 1914 yýlý Haziran ayýnda Bosna da bir manevra yapmaya karar vermiþtir. Buna katýlmak üzere veliaht Ferdinant da Saray Bosna'ya gelmiþtir. Ancak veliaht 28 haziran 1914 günü bir Sýrplý tarafýndan öldürülür. Buda I. Dünya savaþýna yol açan olayýn baþlangýcý olur. Avusturya bu olaya Sýrbistan'a savaþ açarak karþýlýk verir. Bunun üzerine Almanya, Avusturya-Macaristan'ýn, Rusya da Sýrbistan'ýn yanýnda yer alýr. Böylece savaþ kýsa bir zaman içinde bütün Avrupa'yý etkilemiþtir.

I. Dünya savaþýna Osmanlý Devletinin Almanya'nýn yanýnda girmesinin nedenleri ilk bakýþta devletin ileri gelenlerinin Alman hayranlýðý ve daha sonra Trablusgarp ve Balkan savaþlarýnda kaybedilen yerlerin geri alýnabileceði, Kars, Ardahan ve Batum'un yeniden alýnabileceði, Mýsýr'ýn yarým yeniden Ýngiltere'den alýnabileceði, Rus, Mýsýr ve Ýngiltere sömürgeleri olan Türk ve Ýslam ülkelerinin istiklale kavuþabileceði, Girit ve Kýbrýs adalarýnýn tekrar devlete baðlanabileceði gibi düþünceler mevcuttu. Osmanlý Devleti bu toprak beklentilerinin yaný sýra yalnýzlýktan da kurtulma istiyordu. Almanya ile 2 aðustos 1914 te gizli bir ittifak anlaþýlmasýnýn yapýlmasý, Alman desteði ile ülkenin kalkýnabileceði ve iki Alman gemisinin (yavuz ve Midilli) Osmanlý topraklarýna sýðýnmasý savaþa girmemizde etkili olmuþtur.

Almanya'nýn Osmanlý Devleti'ni Savaþa sokmak istemesinin Nedenleri:
Almanya, Avrupa'nýn Doðusunda Rusya, Batýsýnda ise Ýngiltere tarafýndan sýkýþtýrýlmýþtýr. Bundan dolayý Avrupa'daki savaþ yükünü hafifletmek, Osmanlý Devleti'nin Jeopolitik konumundan yararlanmak istiyordu. Almanya özellikle geçiþ yollarýnýn tutularak Rusya'ya ulaþýlmasýna engel olmak düþüncesindeydi.

OSMANLI DEVLETÝ'NÝN SAVAÞA GÝRMESÝ:

Osmanlý Devleti'nin tarafsýz kalmasý en çok itilaf devletleri istemekteydiler. Özellikle Rusya boðazlarýn kullanýlmasý ve kendisine yardýmýn kolay yapýlabilmesi için bu durumun devam etmesini istiyordu.

Almanya, ittifak anlaþmasýndan sonra Osmanlý Devleti üzerindeki baskýlarýnýn savaþa girmesi yönünde arttýrmaya baþladý. Bu arada Alman askeri heyetinden bazý subaylar Osmanlý ordusunda önemli bazý görevlere getirilmiþlerdi.

Sonuçta, Yavuz (Goesa) ve Midilli (Breslav) gemileri Amiral Sovchen komutasýnda 28-29 Ekim 1914 gecesi Rusya'nýn Odessa ve Sivastopol Limanlarýný topa tutmasý fiilen Osmanlý Devletini savaþa sokmuþ oldu.

Bu olay üzerine önce Rusya ardýndan Ýngiltere ve Fransa Osmanlý Devleti'ne savaþ açtýlar. Böylelikle savaþa resmen katýlan Osmanlý Devleti I Dünya savaþýnda bir çok cephede savaþmýþtýr. Savunma Cephesi olarak kurulan ve oldukça öneme sahip bulunan Çanakkale Cephesi'nin açýlmasýnýn nedenleri ve meydana gelen Deniz savaþlarý üzerinde duracaðýz.

SAVAÞ ÖNCESÝ DÜÞÜNCE VE ÝTÝLAF DEVLETLERÝNÝN SAVAÞ PLANLARI:

Baltýk Denizine Egemen Olmak Planý:

"Baltýk Denizine egemen olmak ve hem Ruslara silahla cephane yetiþtirmek, hem de Almanya'nýn mesafelerce düz kumluk halinde bulunan Pomeranya kýyýlarýna, Berlin'den 150-200 km uzaklýkta olan yerlere, büyük bir Rus ordusu çýkarmak. Lora Fiser'e göre ayrýca üç yere üç ordu çýkarýlacak biri asýl çýkýþ ordusu, diðer ikisi gösteriþ ve þaþýrtma ordularý olacaktýr.

Planýn esaslarýna göre Ýngiliz donanmasý, Almanya Frizon (Frize) adalarýndan Batý'da bulunan Bordum adasýný ele geçirip onu Çanakkale önündeki Limni, Ýmroz ve Bozcaada gibi bir üs olarak kullanacak, o bölgede denize dökülen Alman ýrmaklarýnýn aðýzlarýný týkayacak, Kiel kanalýný tahrip edecek ve genel olarak Almanya'nýn kuzey deniz kýyýlarýný torpille kuþatacaktýr.

LOYD CORC Planý:

Loyd Corcc planýnýn esasý ilkbaharda kuvveti 700 bin kiþiye varacak olan yeni birliklerin Fransa'da Batý cephesine gönderilmeyip Balkanlar'da kullanýlmasýdýr. Loyd Corc ayrýca Türklerin Süveyþ kanalýna saldýrdýklarý sýrada, Suriye'ye 100 bin kiþilik bir kuvvet çýkararak 80 bin kiþilik Türk ordusunu maðlup etmeyi'de düþünmüþtür. Böylelikle Suriye ele geçirilmiþ ve Kafkasya ile sýkýþýk durumda bulunan Ruslara yardým edilmiþ olunur.

Amiral Fiþer Batý cephesini Baltýk yolu ile Kuzeyden çevirmeyi, Loyd Corc ise ayný iþi Balkanlar'dan veya Adriyatik kýyýlarýndan yapmayý istemektedir.

JOFR Planý:

Bu düþüncede olanlar her þeyi bir kenara býrakarak ilk olarak Almanya'yý ezmeyi istemektedirler. Buna klasik düþünce ve plan denilebilir. Bunu isteyenler, elde edilecek bütün kuvvetlerini, yani en çok Ýngiltere'de önce gönüllü sonra mecburi olarak silah altýna alýnan ve alýnacak olan birkaç milyon askerin hepsini veya hemen hepsini Batý cephesine yýðmak ve Alman ordusunu kemire kemire ezmek düþüncesindedirler. Bu düþünceler ileri sürenlerin baþýnda Fransýz ordularý baþkomutaný Jofr ile Ýngiltere Ýmparatorluk genel kurmay baþkaný General (sonra mareþal) Robertson bulunmaktadýr.

Çörçil-Hankey'in Boðazlarý Zorlama Planý:

Baltýk denizine girmek planý da kýsmen deniz bakanýnýn düþünceleri arasýnda olmakla birlikte Çörçil, hemen bütün gücünü Çanakkale'nin zorlanmasý üzerinde toplayacaktýr. O sýrada Ýngiltere'de Osmanlý Devleti, düþmanlarýn en zayýfý sayýlýyordu. O, Almanya'dan damla damla ve adeta kaçak gibi Romanya ve Bulgaristan yolu ile silah ve cephane alabiliyordu, dolaysýyla Türk'ün kahramanlýðýný göz önünde tutmayanlar Boðazlarý zorlamayý nispeten kolay sayabilirlerdi.

Uzlaþma Devletleri Çanakkale'ye denizden saldýrýya giriþecekleri sýrada Osmanlý Devleti'nin durumu onlar açýsýndan böyle bir saldýrý için elveriþli görüntüdeydi. Osmanlýlarýn Sarýkamýþ üzerine yaptýklarý büyük saldýrý bozgunla sonuçlanmýþtý. Mýsýr'ý Ýngilizlerden kurtarmak amacýyla giriþtikleri kanal harekatlarý umulanlarý getirmemiþti. Bu arada Balkan Devletlerinden Bulgaristan, Romanya ve Yunanistan'la Dünya Savaþý'nýn baþlamasýndan beri bir antlaþmaya varýlmasý için sürüp gelen siyasal görüþmelerden de olumlu bir sonuç alamamýþtý.

Bulgarlarýn çekingen davranýþý Almanya ile Osmanlý arasýnda doðrudan bir baðlantýnýn kurulmasýný engellediðinden Osmanlý ordusunun yoksun bulunduðu Modern savaþ gereçleri ile donatýlmamasý da gecikmekteydi.

Bu durum uzlaþma Devletleri'nin Osmanlýlara karþý bir saldýrýya geçmelerine elveriþli gibi görünmekteydi. Ne var ki aralarýnda bu maksatla hazýrlanmýþ bir harekat alanlarý yoktu.savaþ sonucunun batý cephesinde ve kýsa bir zamanda alýnacaðýna inanýlmaktaydýlar. Üstelik Ýngiltere'nin büyük bir kara ordusu kurmak için giriþtiði hazýrlýklar da tamamlanmýþ deðildi. Çanakkale üzerine bir saldýrý için ilgililer arasýnda kesin bir antlaþmaya henüz varýlmamýþtý.

ÇANAKKALE'YE SALDIRI FÝKRÝ

Çanakkale'ye saldýrý fikrinin bir Rus sorunu ile bir olup-bitti olarak ortaya çýktýðý görülmektedir. Sarýkamýþ saldýrýsýnýn Osmanlý çýkarýna geliþtiði sýrada Rus Ordularý Baþkomutaný Grandük Nicolar, Ýngiliz Harbiye Nazýrý Kitchner'den Osmanlý kuvvetlerinden bir kýsmýnýn Kafkas cephesinden uzaklaþtýrýlmasýný saðlayacak bir kara veya deniz gösterisinin yapýlmasýnýn mümkün olup olmadýðýný sormuþtur (Aralýk sonlarý 1914). Grandük böyle bir gösteri için Çanakkale'den söz etmemiþti. Grandük'ün sorusu Londra'ya ulaþtýðý sýrada, Çanakkale seferi düþüncesi çoktan doðmuþ bulunuyordu. Tartýþýlan yaný yapýlacak seferin yalnýz savaþ gemileriyle mi yoksa ayný zamanda bunlarýn kara kuvvetleri tarafýndan desteklenmesi suretiyle mi yapýlacaðýydý.

1908'de Ýngiltere Ýmparatorluðu Ulusal Savunma Konseyi Boðazlarýn yalnýz savaþ gemileriyle aþýlmasý konusunu etüt etmiþ ve XIX. Yüzyýl baþlarýnda Lora Nelson'un bu konuda öne sürmüþ olduðu bir fikre saplanýp kalmýþtý. Nelson, "Bir kara kuvveti tarafýndan desteklenmeden istihkamlara saldýran gemici delidir" demiþti. Fakat birinci dünya savaþý baþladýðý sýrada Ýngiltere'de Nelson'un düþüncesini paylaþmayan bir insan yetiþmiþ bulunuyordu: Churchill

Churchill ve Çanakkale

Churchill düþüncesini Dünya Savaþý'ndan birkaç yýl önce Londra'yý ziyaret etmiþ ve onunla görüþmüþ olan Enver Paþa'ya þöyle anlatmaktadýr; "Londra'da bulunduðum sýrada Churchill ile bir dünya savaþý çýkmasý durumunu tartýþmýþtým. Böyle bir savaþta Türkiye'nin ne yapacaðýný bana sordu. Ve arkasýndanda þunu dedi: "Eðer Türkiye Almanya tarafýný tutarsa Ýngiliz filosu Çanakkale Boðazý'ný zorlayýp geçecek ve Ýstanbul'u alacaktýr."

Churchill'in Çanakkale seferi ile ilgili çalýþmalarý Ýngiltere'nin Osmanlý Ýmparatorluðuna savaþ açmasýndan önce baþlar. Churchill 1 Eylül 1914'te Ýngiliz filosunun Çanakkale'yi zorlamasýna ve Yunanistan'ýn Gelibolu'ya asker çýkarmasýna dayanan bir tasarý hazýrlar. Fakat Bulgarlardan kuþkulanan Yunanistan, tarafsýzlýðýndan ayrýlýp Ýngiltere'ye yanaþmadýðý için bu tasarý suya düþer. Ayrýca Churchill, Mýsýr'ýn en iyi biçimde savunulmasýnýn Gelibolu'ya saldýrmakla mümkün olduðu yolundaki düþüncesini de savaþ komitesi tarafýndan çok kuvvete ihtiyaç duyulacaðý için iltifat görmez.

Yukarýdaki sözü edilen Rus ordularý Baþkomutanýnýn Osmanlý Ýmparatorluðu'nun her hangi bir yerinde bir gösteri yapýlmasý isteðinin Londra'ya varmasý üzerine (31 Aralýk) Churchill'in Baþvekile sunduðu bir raporda "Savaþýn duyurulmasýndan beri Gelibolu'ya saldýrýlmasýný istemekte idim" demektedir. Bu kez Lloyd George ile Savaþ komitesi genel sekreteri Hanway, Harbiye nazýrý Kitchner ve Lord Fisher de Churchill'in fikrine katýlmýþlardýr. Þu þartla ki kara kuvvetleri saðlanmadýðý takdirde Çanakkale Boðazý sadece savaþ gemileriyle zorlanacaktýr. Bu suretle Rusya'nýn "gösteri" isteði de yerine getirilmiþ olacaktýr.

3 Ocak'ta Churchill, Çanakkale'yi abluka altýnda bulunduran Amiral Garden'den Boðazýn yalnýz denizden zorlanmasýný mümkün görüp görmediðini sorar. Sorusuna bu iþ için eski savaþ gemilerinin kullanýlacaðýný ve saðlanacak sonuçlarýn, uðranýlacak kayýplarý haklý göstereceðini de ekler.

5 Ocak'ta Amiral Garden'in cevabý gelir: Bir baskýnla Çanakkale Boðazý'nýn zorlanabileceðini sanmadýðýný fakat esaslý bir plana dayanýlarak sayýsý fazla gemilerle bunun yapýlabileceðini bildirir. Bu cevap savaþ komitesi üyelerini tatmin eder. Bu suretle Churchill'in Çanakkale seferi ile ilgili hazýrlýklarý baþarý ile sonuçlanýr. Bundan sonra 20 Ocak'a kadar sürecek bir zaman içinde sefer planý hazýrlýklarýna geçilir. Bu sýrada sefere Fransa'nýn da katýlmasý saðlanýr. Churchill, Fransa'dan önemli bir yardým dilemediklerini bu devletten ancak iþbirliði, saldýrý tasarýsý üzerinde anlaþma ve onu birlikte hazýrlama dileðinde bulunduklarýn belirtmiþtir.

GARDEN'ÝN PLANI

Çanakkale'yi geçme planý Amiral Garden tarafýndan hazýrlanmýþ ve 13 Ocak'ta Savaþ komitesi tarafýndan onaylanmýþtý. Plan önemli deniz kuvvetlerinin kullanýlmasýný öngörmeliydi. 12 zýrhlý, 3 savaþ kruvazörü, 3 hafif kruvazör, 12 destroyer, 6 deniz uçaðý, 12 torpil tarayýcý gemisi ve daha bir çok baþka çeþit gemiler.

Plana göre ilkin boðaz'ýn giriþini savunan dýþ bataryalar uzun mesafelerden bir ateþle tahrik edilecekti. Dýþ bataryalarýn ikisi boðazýn Anadolu yakasýnda bulunan Orhaniye ile Kumkale'den, diðer ikisi de Rumeli yakasýndaki Ertuðrul ile Seddülbahir'den ibaretti. Boðaz'ýn bunlar arasýndaki geniþliði 4 km kadardý. Bundan sonra Boðaz'a girilerek Anadolu yakasýnda Kepez, Rumeli Kilitbahir'e kadar olan ve merkez savunma sistemi denilen tahkimatla bataryalar bombardýman edilerek tahrip edilecekti. Bu iþte son bulunca, Çanakkale ile Nara arasýndaki savunma sisteminin son kýsmý ateþ altýna alýnarak zararsýz duruma getirilecek ve Marmara'ya girilerek Ýstanbul yolu tutulacaktý. Bu bombardýman aþamalarýnýn her birinde savaþ gemileri yol almaya baþlamadan önce torpil tarlalarý ayýklanmýþ olacaktý. Planýn yürütülmesi için 15 þubat saptanmasý baþarý ümitleri de havalarýn iyi gitmesine; yol, cephane saðlanmasýna ve Türklerin savunmada göstereceði yýlgýnlýða baðlanmýþtý.

ENVER PAÞA VE BOÐAZLARI SAVUNMA SÝSTEMÝ:

Türk Baþkumandanlýðý Boðazýn savunma sisteminde mayýndan faydalanmaya büyük önem vermiþtir. Bundan ötürü mayýn hatlarý kurulmuþtur. Bunlarýn bir kýsmý sabitti. Ana mayýn hatlarý Çanakkale Boðazý'nýn 1,5 km geniþliðinde bulunan en dar yerini korumak maksadýyla Soðanlýdere - Dardonos önünden baþlamýþtý. 9 mayýn hattý meydana getirilmiþti. Kýyýlarda da bu hatlarý koruyacak gizli obüs bataryalarý yuvalanmýþ bulunuyordu.

Ender Paþa yalnýz denizden yapýlacak bir saldýr ile Çanakkale'nin geçilmezsinin olanaksýzlýðýný göstermekteydi. Bu nedenle Ýstanbul'da halk arasýnda dedikodularýn uyandýrmýþ olduðu korku, kuþku ve telaþýna anlamýyordu. Ona göre, düþman büyük istihkamlarý uzaktan ateþ hattýna olabilir, tahrip de edebilirdi. Fakat mayýn tarlalarýný savunma bataryalarý tahrip etmek için bataryalarýn üzerine kadar gelmesi gerekliydi. Gelecek olan gemiler ufaksa, kolaylýkla batýrýlabilirdi. Büyük savaþ gemileri ise batmak korkusundan oraya kadar yaklaþamayacaklardý. Þayet düþman donanmasý mayýn tarlalarýna geçip Çanakkale þehri önüne Boðazý kývrýlarak Nara'ya dönüp, Marmara'ya geçmeye giriþirse karþýsýnda bizim donanmamýzý bulacaktý. Bizim donanmamýz ufak olduðu halde büyük top düþmanýn teker teker geçmeye mecbur olan gemilerine karþý üstündü. Düþman gemileri bu dönüþ esnasýnda bizim gemilerimize karþý ancak 2 topla ateþ edebileceði halde 5 kilometreden fazla olmayan etki menzili içinde bizim en aþaðý 30 topumuz, onlarýn karþýlayabilecekti. Bu durumda en büyük dretnotlar bile batýrýlacaktý.

ÇANAKKALE DENÝZ SEFERÝNDEN BEKLENENLER

Enver Paþa'nýn Çanakkale deniz kuvvetleriyle zorlanamayacaðý hususundaki düþünceleri, birinci Dünya savaþý baþlarýnda Ýngiltere'de de aþaðý kabul edilmiþti. Fakat Charebill'in ilkin Mýsýr'ýn savunmasý için ortaya atýlan bu fikri zamanla kök tutmuþ ve bunun eyleme konulup baþarýlmasýyla þu önemli istifadelerin saðlanabileceði Ýngilizlerce hayal edilmeye baþlanmýþtý:

Ýstanbul'un Ruslar tarafýndan ele geçirilmesi önlenerek Ýngiliz hakimiyetine geçecektir. Bu durumda Osmanlý Devleti topraklarý ve ordusu ikiye bölünmüþ olacaðýndan barýþ yapmak zorunda kalacaktý. Buna yanaþmadýðý taktirde de kýsa zamanda savaþ dýþý býrakýlacaðýna þüphe yoktu. Bu durumda Rusya ile batýk dost devletler arasýnda baðlantý saðlanacak, karþýlýklý ekonomisel ve savaþsal yardýmlaþama saðlanacaktý. Bütün bunlardan baþka Dünya savaþý'nýn baþlangýcýndan beri tarafsýzlýklarý ile sallantýda bulunan Bulgaristan ve Romanya, Ýngiltere ile Fransa'nýn yanýnda savaþa gireceklerdi. Girince ve Almanya ile Avusturya'nýn etrafýndaki çember tamamlanmýþ ve kuvvetlenmiþ olacaktý. Sözün kýsasý " can boðazdan gelir" atasözüne uygun olarak dünya savaþýnýn bitirme yolu, Çanakkale Boðazýndan geçmekteydi.

Yukarýda sözü geçen Gordon planýnýn eylemine 19 þubat saat 10'da baþladý. Bu tarih 1807 yýlýnda Ýngiliz filosuna baþarý ile sonuçlanan Boðaz zorlamasý 108. yýl dönümüne rastlamaktadýr. Saldýrý amacý ilkin boðazýn giriþini koruyan Anadolu yakasýndaki Kumkale ile Orhaniye'de ,Rumeli yakasýnda Ertuðrul ile Seddülhisar'deki tabyalarý yok etmekti. Ýkinci Fransýz dördü Ýngiliz olmak üzere altý zýrhlý bu iþi baþarmak için görevlendirilmiþti. Bu gemiler 12.000 ile 10.000 metreden bataryalar üzerine ateþe baþlamýþlardý.

Ýlk ateþi açan HMS Cornwasllis zýrhlýsýnýn topçu subayý Yüzbaþý Harry Minchin, bunu büyük babasýna yazdýðý bir mektupta gururla anlatmaktadýr. Ýlk topa ateþ emrini verdim ve daha ilk ateþte isabet kaydettik. Onlarýn menzillerini dýþýnda olduðumuzdan ateþ oraný çok aðardý, dakikada bir mermi falan. Öðlene kadar buna devam ettik. Öðleden sonra biz ve Vengeance 8.00 ile 5.000 yarda kadar yaklaþtýk ve Vengeance epey yoðun bir ateþ altýna girdi. Biz hemen onu desteklemeye koþtuk ve gemideki bütün toplarla kaleye ateþe baþladýk. Her top yaklaþýk olarak dakikada iki mermi atýyordu. Bu numaralý tabya sýr taþý, duman, alev ve toz yýðýný halinde havaya uçtu. Ondan sonra baþka bir tabyada üzerimize ateþ baþlayýnca hemen o yana döndük ve yaþamým boyunca bu kadar eðlendiðimi hatýrlamýyorum. Birkaç kere çok yaklaþtýysa da biz hiç isabet almadýk. Ateþ hýzýmýz onlarýn þaþýrtmýþ olmalýydý. Ýnsanýn çevresine dakikada 1500 kilo mermi yaðmasý epey sinir bozucu olmalý.

Türk bataryalarý menzillerinin kýsalýðýndan susmak zorunda kaldýlar. Saat 12'den sonra zýrhlýlar kýyýlara yaklaþarak 7000 metreden ateþ etmeye baþlayýnca bataryalar da karþýt ateþe geçtiler. Ateþ þiddetliydi iki gemi isabet aldý. Amiral Garden saat 17:30 da geri çekilme emri verdi. Dýþ bataryalarý bir günde tahrip etmek ümidi bu suretle suya düþmüþ oluyordu. Ertesi gün baþlayan fena hava saldýrýyý 25 Þubat'a kadar geciktirdi.

Bombardýmana Devam Edilmesi (25 Þubat)

25 Þubat'a dýþ bataryalar üzerine yarýda kalmýþ olan saldýrýya tekrar baþladý. Bu kez saldýrýya 12 Þubat gemisi katýldý. Bataryalar top menzillerini elveriþsizliði alanýna giren gemilere güçlü bir karþýlýk verdiler. Ýkisine önemli isabetler kaydetmeye muvaffak oldular. Ne var ki, bu yüzer kaleleri yürüyüþlerinden alýkoyacak olanaklara sahip bulunmuyorlardý. 25 Þubat'tan beri artýk susmak zorunda býrakýlmýþlardý. Düþman savaþýn sonuçlarýný anlamak için tabyalara deniz erleri çýkarmýþ ve henüz kullanabilecek gibi görünen bir iki topu tahrip ettirmiþlerdi. Dýþ bataryalarýn susturulmasý iþi bu suretle sona ermiþ bulunuyordu.

26 Þubat'ý izleyen günlerde ve havanýn elveriþliliði ölçüsünde saldýrý planýnýn ikinci ve üçüncü bölümlerine yani iç bataryalarýn tahrip edilmesine giriþilmiþti. Amaç Dardonos ve Erenköy tabyalarýn savaþ dýþý etmek için Boðazýn içine girmekti. Savaþ gemileri ateþ ederken mayýn tarama gemileri de kendilerine yol açacaktý. Planý bu bölümünün eylemini saðlamada hesapta olmayan engellerle karþýlaþýldý. Kýyýlarda yerleþtirilmiþ gizli ve hareketli sahra bataryalarýyla Dardonos tabyasýnýn topçularý yapýlacak iþi güçleþtiriyorlardý. Devamlý olarak yer deðiþtiren mayýn tarama gemilerine nefes aldýrmýyorlardý. Zýrhlýlara isabetler oluyordu. Kaydedilen baþarýlar umulanlara yaklaþýk olmadýðý halde Amiral Gorden, 2 mart'ta Churchill'e çektiði bir telgrafta Mart ortalarýnda Ýstanbul'a ulaþacaðý ümidinde olduðunu bildiriyordu. 11 Mart'ta Churchill, Gorden'le bu konumdaki düþüncesini bir kez daha sordu. Gelen cevap filonun Marmara'ya girmesi üzerine, geri güvenliðin korunmasý için kara kuvvetlerine ve bulunmadýðý gibi Gelibolu'ya sýr çýkartmakta planý da hazýrlamýþtý. Hemen kara kuvvetlerinin tedarike giriþildi. Bu kuvvet general Hamilton komuta atandý ve Çanakkale'ye gönderildi. Amiral Gorden'in ordusuz bir komutana ihtiyacý yoktu. Edindiði bilgilere göre Türk'lere Almanya'dan mühimmat gönderilmesi ihtimali de vardý. Bu arada da Almanya'dan ve Avusturya ve Avusturya denizatlýlarý iþe karýþabilirdi. Buna zaman yoktu. Kaldý ki planýn iç bataryalarýn susturulmasý ile mayýnlarýn toplanmasýndan ibaret olan ikinci kýsmýn tamamlanmýþ olduðuna dair de kanýtý vardý. 15 Mart'ta saldýrý için kararýný verdi ,. Saldýrý 17 ve 18 Mart'ta yapýlacak yani Boðaz gerilecekti. Ne var ki, vermiþ olduðu karardan bir gün sonra Gorden yorgunluktan, sinirden ve uykusuzluktan güçsüz düþmüþtü. Doktorunun tavsiyesi Ýstanbul'dan vazgeçerek Londra'ya dönmesi merkezin deydi. Bu suretle Amiral hazýrlanmýþ olduðu planýn trajedi ile sonuçlanacak son perdesini görmekten kurtulacaktý. 17 Mart'ta yerine Harmay baþkanlýðý yapmakta da Vis Amiral de Robeck atandý.

ÝSTANBUL'U SAVUNMA TEDBÝRLERÝ

Üçlü uzlaþma devletleri savaþ gemilerinin Çanakkale Boðazý'nýn geçilme giriþiminin Osmanlý Genelkurmayý'nýn kuþkuya düþmesi normaldi. Kaldý ki bu giriþime paralel olarak Ruslarýnda Karadeniz Boðazý'na bir saldýrýda Bulunmalarý olasýlýðý da büsbütün ortadan kalkmýþ deðildi. Bu durum göz önünde tutularak Boðazlarýn ve Ýstanbul'un savunulmasý için þu Askersel tedbirlerin alýnmasý gerekli görülmüþtü; Çanakkale Boðazý ile Ýstanbul doðrultusunu savunmak görevi Liman Von Sanders komutasýnda bulunan I. Orduya verilmiþti.

Bu ordudan I. Kolordu Gelibolu Yarýmadasýna, 15. Kolordu Çanakkale'nin Anadolu kýyýlarýna 6. Kolordu da Yeþilköy bölgesine yerleþtirilmiþti. Karadeniz Boðazý'nýn savunmasý ile Vehip Paþa'nýn komutasýnda bulunan 2. Orduya verilmiþ bulunuyordu. Boðazlarýn savunmasý ile görevli kuvvetlerin tümü , 200,000 kadardý.

18 MART SALDIRSI ÖNCESÝNDEKÝ HAZIRLIKLAR

Saldýrýnýn yüksek komutasý da Robeck'e verilmiþti. De Robeck bir gün önce görevinde çekilmiþ olan Gorden'in planýný uygulayacaktý. Plan sade idi.
Amaç Boðazýn iki kýyýsýndaki bataryalarýn susturulmasý, torpillerin ayýklanmasý, bu suretle açýlacak yoldan filonun Boðazý girilmesine olanak saðlanmasýnda ibaretti. De Robeck bu planý baþarýyla gerçekleþtirmek için savaþ gemilerini üç kümede savaþ düzenine getirmiþ bulunuyordu. Birinci kümede Queen Elizabeth, Agememnon, Lord Nelson ve Ýnflexible bulunuyordu. Bunlar güneye doðru sardýrmýþlardý. Bu üç savaþ gemisinin sahra bataryalarýna karþý güvenlikleri kuzey kanatta Lrince George ve güney kanatta Triumph tarafýndan saðlanacaktý.

Ýkinci kümede Amiral Guepratte komutasýnda þu dört Fransýz zýrhlýsýndan kurulmuþtu; Buffren, Bouvet, Goulois ve Charlemagne. Ýlk ikisini boðazýn Anadolu kýyýlarýný, diðer ikisi de Rumeli kýyýlarýný döveceklerdi.
Üçüncü küme, Ýrresistable, Albian , Vengeance, Swiftsare ve Magestic yedekte býrakýlmýþlardý. Üçüncü küme gemileri sýrasý gelince ikinci kümenin yerine alacaklardý. Son olarak Cornwallis, Conapus, Dorthmouth ve Dublin kruvazörleri geliyordu. Bunlardan ilk ikisinin görevi mayýn taramak, doðu ilgisinin de aþýrma ateþ yapmak suretiyle sahra bataryalarýný arkadan varmaktý.

Dünya topraklarýnda güneþin batmadýðý iki büyük imparatorluðun meydana getirdiði bu kudretli ve haþmetli savaþ gücüne insan gücü ile karþý gelinemeyeceði konusuna Ýngiliz ve Fransýz denizcilerinde genel bir kaç doðmuþtu. 18 Mart saat 10:58'de yukarýda iþaret edilen savaþ düzeni almýþ olan aramada da ilk bombardýman için suretle görev bölümü yapýlmýþtý:
Queen Elizabeth, Anadolu yakasýnda bulunan Hamidye I ve Çimenlik tabyalarýný, Agamenon, Lord Nelson ve Ýnfletible ise boðazýn Rumeli yakasýndaki Yýldýz, Mescidiye, Hamidiye II ve Namazgah tabyalarýný ateþ edeceklerdi. Düþman ordusu büyük saldýrýþa geçeceði sýrada Türk bölgesi savunma karargahýnda durum þöyleydi;
Karargah komutasý Albay Cevat , 18 Mart'tan önce Bozcaada'da düþman savaþ gemilerinin toplanmakta olduðunu haber almýþtý. 18 Mart sabahý da bir araþtýrýcý uçaðýmýz Bozcaada'da büyük bir kaynaþma olduðunun haberini getirmiþti.
Ne var ki, komutanlýk bu haberleri büyük bir saldýranýn ilk iþaretleri olarak kabul etmedi. O kadar etmedi ki komutan Albay Cevat, 18 Mart sabahý karargahta ayrýlýp Kirte'deki birlikleri teftiþe gitmiþ ve ancak 16:30'da karargaha dönebilmiþti. Bu nedenle savaþý Kurmay Binbaþý Selahattin Adil(paþa) yönetmiþti. Savaþ sýrasýnda yanýnda bulunmuþ olan yardýmcýlarý Kurmay Kolaðasý Osman Zati ile Yüzbaþý Hamdi'dir. Bu kýsa açýklama da göstermektedir ki, 18 Mart saldýrýsý bir baskýn biçiminde baþlamýþtýr.

SALDIRININ BAÞLAMASI:

Birinci küme ile kendilerine hedef olarak gösterilmiþ plan tabyalarý arasýnda düello saat 11:15'te baþlýyor. Queen Elizabeth, aðýr toplarýyla uzak mesafeden ilkin Çimenlik'e sonra Çanakkale þehrine daha sonra da Hamidiye tabyasýna ateþ ediyor. Çimenlik'e iki isabet oluyor. Çanakkale'de yangýn çýkýyor. Hamidiye'de yýkýntý meydana geliyor.
Saat 11:35'te Lord Nelson, Rumeli yakasýndaki Hamidiye II tabyasýna; George ve Triumph, Mecidiye, Yýldýz ve Dardonos tabyalarýna açýyorlar. Fakat zýrhlýlarýn büyük þikayeti bu tabyalardan olmaktan çok, görünmeyen ve göründüðü anda hýzla yer deðiþtiren sahar bataryalarýndandý.

12:30'da Amiral de Robeck Fransýz gemilerinden kurulmuþ olan ikinci küme gemilerine kýyýlara yaklaþarak, yakýn mesafeden bombardýmaný sürdürmesi emrini veriyor.

Bunlar Erenköy bizansýnda duran Ýngiliz gemileri arasýndan geçerek kýyýya 400 metre kadar yaklaþýyorlar. Bütün aðýr toplarýyla Rumeli yakasýnda Kilitsihar ile Mesudiye tabyalarý, Anadolu yakasýnda da Dardonos ile Beyaztepe mevkileri ateþe tutuyorlar. Büyük Aramada boðaz en dar olan Kilitsahir ile Çanakkale arasýna yönelmiþti. Buraya gelmeden önce birkaç gemi feda edileceði de hesaba katýlmýþtý. Bu kayýplarý karþýlýksýz olmayacaktý. Boðaz geçilip Ýstanbul alýnmakla, Osmanlý ile müttefiklerin baðlantýsý kesilecekti, çember içine alýnan Avusturya ile Almanya da pes demek zorunda kalacaklardý. Sözün kýsasý savaþýn muhteþem armadanýn birkaç kilometre daha ilerlemesine baðlý kalmýþtý. Tarihsel Fransýz cesareti ile Ýngiliz soðukkanlýlýðý Türk'ün alçak gönüllü kahramanlýðý karþýsýna bu alýnacak yerde bir sýnav verecekti.

Deniz savaþýnýn en bunalýmlý aný iki taraf içinde gelip çatmýþtý. Dünya bu olaya kadar Türk'lerin fetihler savaþlarýnda tanýmýþtý. Yurt savunmasýnda ise güçlerinin neye yettiðini ilk kez hecelemeye baþlayacaklardý.

Hava þartlarý Türk'lerin lehineydi. Gemi bacalarýndan ve toplardan çýkan dumanlar sayesinde Türk bataryalarý görünmüyordu. Türk savunma komutanlýðý düþman zýrhlýlarýnýn merkez bataryalarýna 14 kilometre kadar yaklaþmasý üzerine bu bataryalar tarafýndan da ateþ emri verildi. Türk'lerin aðýr toplarýyla ötüþlerinin ateþi düþman üzerine þaþýrtýcý bir etki yapmaktaydý. Kaptan köprüsünden isabet alan Ýnflexible'den geriye dön emri verildi. Bouvet'de de almýþ olduðu isabetten dolayý yangýn baþlamýþtý. Geminin toplarýnýn yarýsý kullanýlmaz hale gelmiþti. Bir çeyrek saatte 14 isabet alan Suffren hemen hemen savaþ dýþý edilmiþti. Ne var ki, bu arada da Çanakkale'de baþlamýþ olan yangýn geniþlemiþ, Dardonos, Namazgah ve Hamidiye bataryalarý, Fransýz gemilerinin ateþi karþýsýnda susmuþtu. Deniz ile kara arasýndaki büyük düello taraflar aðýr yaralar almýþlardý.
Fransýz gemilerinin yýprandýðýný gören de Robeck geri dönmelerini ve üçüncü küme gemileri ile yedeklere onlarýn yerine almalarýný emrini veriyor. Saat 13:34 ne var ki, Boðazdan çýkmak girmek kadar kolay deðildi. Donanmalara taranmýþ sandýklarý karanlýk limanýn güney kýsmýna, Erenköy açýklarýndan Doðuya doðru da Nusrat adýndaki mayýn gemisi geceleyin, Ruslarca Karadeniz kýyýlarýmýza dökülüp tarafýmýzdan toplanmýþ olan mayýnlardan 26 tane döker. Ýþte bu mayýnlardan birine çarpan Bovvet bir buçuk dakikada 640-700 kadar mevcudu ile sulara gömülüyor. 5 subayla 51 er ancak kurtarýlýyor. Bu kurtarma iþine karýþmýþ olan Gaulios zýrhlýsýna da iki aðýr top mermisi ile yaralanýp su almaya baþlayýnca diðer iki Fransýz gemisini yardýmý ile savaþ yerini terk ediyor. Fransýz, tümden yok olmamak için savaþ yerinden çekilmek zorundadýr. Ve þimdi Türklerle Ýngilizler karþý karþýya geliyorlar.

Bovvet'in batýþ anýný anlatan Yarbay Worsley Gibson'un sözleri; Bovvet'in sancak tarafýna yattýðýna dikkat ettim ve bunu McB'ye söyledim. Daha sözümü bitirmeden gemi daha fazla yatmaya baþladý. Aðýr yara aldýðý belliydi. Çokta hýzlý ileri gitmekteydi ve az sonra direkleri suya girdi, büyük bir duman ve buhar sütünü yükseldi ama herhangi bir patlama olmadý ve birkaç saniye sonra sulara gömüldü.

Bovvet'in batmasý Golois'in yaralanmasý ve tüm Fransýz gemilerinin geri çekilmesi Türklerin moralini yükseltiyor. Saat 14:00'ten sonra savaþ 6 Ýngiliz zýrhlýsý ile bataryalar arasýnda tekrar baþlýyor.

15:15'te Irrsistable zýrhlýsý Beyaz tepe hizasýnda torpidoya çarparak yan yatmaya baþlýyor. Makineleri su ile doluyor. Hareket edemiyor. Ocean zýrhlýsý imdada koþuyor. Onu geriye çekmek istiyor fakat akýntý iki gemiyi Anadolu kýyýsýna doðru sürüklüyor. Ocean'da Bovvet'in batmakta olduðu yerde bir mayýna çarpýyor. Ýki yaralý gemi Türk Topçusunun ateþi altýnda gemiler boþaltýlarak kendi hallerine býrakýlýyor. Bu gemiler Çanakkale Savaþýnýn son kýlavuzlarý oluyor. Amiral de Robeck saat 17'de muhteþem aramadan geri kalan zýrhlýlara dönüþ emrini veriyor. Çanakkale direniþinin ilk bölümü; Ýngiliz ve Fransýz armadasýnýn yenilgisi ve Türklerin zaferi ile son buluyor.

ÝKÝ TARAFIN KAYBI

18 Mart'ta Boðazý geçmek için 12 büyük zýrhlý savaþa katýlmýþtý. Diðer gemilerden her biride az çok isabet almýþlardý. Osmanlý kaybýna gelince; Bataryalardan hepsi isabet almýþtý. Boðazýn giriþindekiler susturulmuþtu. Ýç bataryalardan da çok veya az yaralananlar olmuþtu. 176 Kaptan 8'i kullanýlmayacak duruma gelmiþti. Ýnsan kaybý 40 ölü ve 74 yaralýdan ibaretti. Yaralýlarýnsa 18'i Almandý.

Ýki tarafýnda sahip bulunduklarý savaþ güçlerine göre kayýplar önemli sayýlamaz. Ýngiliz ve Fransýz imparatorlarý engin servet kaynaklarýna sahiptiler. Batan ve yaralanan gemilerini yerlerine kolaylýkla baþkalarýný koyabilirlerdi. Ne var ki, iki devletin normal kayýplarý hiçbir suretle giderilemeyecek kadar aðýrdý.

Türklerin uðradýðý nesnel kayýplara karþýlýk moral kazançlarý yüksekti. Aylardan beri Ýstanbul'da kuþku içinde yaþayan Türkler için Çanakkale deniz zaferi, kurtuluþ anlarýný taþýyordu. Türklerin Ýngiliz donanmasý için kökleþmiþ bir hayranlýðý vardý.bu donanmayý, yüz gemisi dönmeye zorlamanýn büyük heyecanýný duymalarý doðaldý. 18 Mart akþamý Ýstanbul ve zafer haberinin ulaþtýðý bütün Türk þehirlerinde, kasabalarýnda ve köylerinde evler bayraklarla süslenmiþ, aydýnlatýlmýþ ve þenlik yapýlmýþtý. Çanakkale deniz zaferinin dünyada bulunan diðer Müslüman ülkelerinde de etkisi görüldü. Sömürge yaþamý süren Müslüman ve hatta Müslüman olmayan halklarda, Emperyalizme karþý bu üstün direniþi kendi kurtuluþlarý için deðerli bir örnek gibi kabul eder oldular.

Çanakkale deniz yenilgisi altýnda kalmak istemeyen ve olumsuz etkisini her ne pahasýna olursa olsun silmek isteyen uzlaþma devletleri talihlerini bu kez de Ýstanbul'u almak için kara yolundan giderek denemeye karar verdiler. Bu yolun Gelibolu yarýmadasýndan geçtiðini düþündüler ve kara ordularýný oraya çýkartmakla ilgili iþe giriþtiler.

18 Mart yenilgisi Ýngiliz ileri gelenleri arasýnda bir takým tartýþmalara yol açmýþtý. Amiral de Rocek ile Ian Hamilton arasýnda ortaya çýkan sorun; donanmanýn Boðazý geçmek için yapacaðý ikinci bir denemesinin ordu tarafýndan desteklenmesine karþýlýk, ordunun Gelibolu Yarýmadasýna yapacaðý bir çýkartma hareketinin donanma tarafýndan desteklenmesinin daha uygun olup olmadýðý nedeniyle ortaya çýkmýþtýr. Ýngiliz ileri gelenleri baþvekil, savaþ komitesi, deniz bakanlýðý amirallik, savaþ komisyonu da savaþa devam düþüncesindeydiler. Hatta Fransýz deniz bakaný da ayný düþüncede olduðunu belirtmiþtir.
ilk baþta amiral Robeck tekrardan boðazý zorlayarak Ýstanbul'u almayý düþünmüþse de bu kararýnda vazgeçerek ordunun Gelibolu Yarýmadasý'na yapacaðý bir çýkartma hareketinin donanma tarafýndan desteklenmesi planýna uymuþtur. Bu nedenledir ki, 18 Mart saldýrýsý bir daha tekrarlanmayarak tarihte tek er bir olay olarak kalacaktýr.
Böylelikle 18 Mart yenilgisinin intikamýný almak isteyen uzlaþma devletleri 15 Nisan da Gelibolu'ya ilk birlikleriyle çýkartma yaparlar. Ancak.

ÇANAKKALE SAVAÞLARINDA HAVA HAREKATI

ÝLK HAVACILIK FAALÝYETLERÝMÝZ

Ýlk motorlu uçaðýn uçuþundan yedi yýl gibi kýsa bir süre geçtikten sonra, 1910 yýlýnda uçaklardan askeri amaçlarla yararlanma düþüncesi ortaya çýkmýþ ve takip eden yýllarda uçak, yeryüzünde etkin bir taarruz silahý olarak kullanýlmaya baþlanmýþtýr. Dünyadaki bu geliþmeyi yakýndan izleyen ve önemini deðerlendiren zamanýn Harbiye Nazýrý Mahmut Þevket Paþa'nýn direktifiyle, 1911 yýlýnda, Genelkurmay Baþkanlýðý bünyesinde askeri havacýlýkla ilgili bir þube oluþturulmuþ ve Türk askeri Havacýlýðý'nýn temeli olan teþkilat kurulmuþtur. Bu yeni silahýn edinilmesine büyük önem veren Mahmut Þevket Paþa, maaþýnýn bir kýsmýný baðýþlayarak uçak alýmý için kampanya baþlatmýþ ve bu kampanyaya baþta padiþah Sultan Reþat olmak üzere Donanma Cemiyeti, subaylar ve bazý zenginler iþtirak etmiþtir. Ýki uçaklýk para, kýsa zamanda toplanmýþ ve Fransa'dan biri 25 Beygirlik, biri de 50 Beygirlik iki uçak satýn almýþtýr.Müteakiben, Yeþilköy Safra düzlüðünde Kara Tayyare Mektebi, Yeþilköy Feneri yakýnlarýnda da Deniz Tayyare Mektebi kurulmuþ ve havacý personel yetiþtirilmek üzere ordu ve donanmadan istekli subaylar seçilmiþtir. Çanakkale Muharebeleri baþladýðý zaman dünya ve Türk askeri havacýlýðý mütevazý ve geliþtirilmeye muhtaç bir durumda idi. Çanakkale Muharebeleri havacýlýk yönünden, yeni silahýn gerçek deðerinin anlaþýldýðý ve bugünkü modern hava kuvvetlerinin temelini atan kahramanlarý kavramaya çalýþýrken, icra edilen hava harekatýnýn sadece o günkü müþterek harekata katkýsý deðil ayný zamanda bugünkü havacýlýðýmýza olan katkýsý da düþünülmekte ve hava kuvvetlerinin temelinin atýlarak, hava stratejisi ve taktiklerinin oluþturulmaya baþlandýðý bir harekat noktasý olarak deðerlendirilmektedir.

Havacýlýk açýsýndan iþte böyle bir ortam içinde, 2 Aðustos 1914 günü seferberlik ilan edilmiþ ve buna paralel olarak Yeþilköy'de bulunan deniz uçaklarýndan 2'si Ýzmir, birisi de Çanakkale Müstahkem Mevzi Komutanlýðý emrine verilmiþtir. 25 Aðustos 1914 tarihinde Çanakkale Nara Meydaný'na konuþlandýrýlan Nievport tipi deniz uçaðý ile, Deniz Yzb. Savmi, Ütðm. Fazýl ve Ütðm. Cemal'in yaptýðý keþif uçuþlarý sayesinde, bölgedeki Ýngiliz ve Fransýz gemilerinin faaliyetleri izlenmeye baþlanmýþtýr. 18 Mart 1915 tarihine kadar olan dönemde yapýlan baþarýlý hava keþif görevleri hem düþmanýn elindeki gemi tip ve miktarýný tespit, hem de taarruz hazýrlýklarýný devamlý takip imkaný saðlamýþtýr.18 Mart 1915 günü, havacýlarýmýz erken saatlerde yaptýklarý keþif raporunu þu þekilde vermiþlerdir: " Bozcaada önünde, 40 düþman gemisi sayýldý. Bunlardan; 19'u aðýr, 3'ü hafif olmak üzere 22'si kruvazör, diðerleri; þilep, destek gemisi ve uçak gemisidir. Sayýlarý tam olarak saptanamayan denizaltýlar görülmüþtür. 6 adet zýrhlý Ýngiliz gemisi, muharebe düzeninde boðaza doðru ilerlemekte ve Fransýz gemileri de demir almaktadýr. " Bir süre sonra, boðaza giren ve kýyý bataryalarýný þiddetle bombardýman eden düþman donanma topçusuna, Ark Royal uçak gemisinden havalanan Ýngiliz uçaklarý da ateþ tanziminde geniþ çapta yardým etmiþtir.

18 Mart günü öðleden sonra, havacýlarýmýza; Limni Adasý civarýndaki düþman kuvvetlerinin durumunu keþfetmeleri emredilmiþtir. Bir saat içinde görev bölgesine ulaþan pilotlar Mondros Koyu'nda 13 harp, 4 nakliye, 29 kömür gemisi olmak üzere toplam 46 geminin bulunduðunu, ayrýca Fransýzlarýn Gaulois gemisinin sahil topçumuzun ateþi ile Çanakkale aðzýnda yara aldýðýný rapor etmiþtir. Çanakkale Muharebeleri süresince, karþýlýklý keþif harekatý devam ederken; Türk havacýlarý, o tarihler için baþarýlý sayýlabilecek diðer hava görevlerini de icra etmiþledir. Bu görevlerden biri 18 Nisan 1915'de yapýlmýþtýr.O gün Çanakkale Boðazý bölgesinde gittikçe kuvvetlenen ve hava üstünlüðü kurmasýndan endiþe edilen düþman hava gücünü tesirsiz hale getirmek maksadýyla, Bozcaada'da 18 düþman uçaðýnýn konuþlandýðý meydana hava taarruzu planlamýþtýr. Ancak bu meydandaki uçaklar, keþif görevi için daha önceden kalktýðýndan, havada karþýlaþýlmýþ, kýsa bir hava muharebesinden sonra zayiatsýz olarak meydana dönülmüþtür. Bu görev amacýna ulaþmadýysa da, asli taktik hava görevlerinden olan "mukabil hava harekatý" nýn ilk ve tipik bir uygulamasý olmasý açýsýndan önem taþýmaktadýr.

Türk uçaklarýnýn meydan taarruzu planlamasýndan esinlenen Ýngilizler, ayný gün üçer uçaklýk iki kol ile meydanýmýza taarruz etmiþler, ancak uçaklarýmýz daha önceden meydan içinde daðýtýlarak gizlenmiþ olduðundan, atýlan bombalar hasar meydana getirememiþtir. Bu da, ufki daðýlma ve gizleme yapýlarak, beka tedbirlerinin alýnýþýna güzel bir örnek teþkil etmiþtir. 14-19 Mayýs 1915 günleri, güney cephemizdeki karþý taarruzumuzu desteklemek amacýyla; düþman çýkarma gemileri ve ordugahý bombalanmýþtýr. Mayýs ayý baþýndan itibaren sabit balon ile boðaz gözetlemesi ve topçu atýþ tanzimi ve birliklerimizi taciz eden manika balon gemisine taarruzlar yapýlmýþ, her hava hücumunda gemi, balonunu toplayýp yer deðiþtirmek zorunda býrakýlmýþtýr. Böylece bugün " yakýn hava desteði" olarak bilinen görev tipinin basit bir uygulamasý yapýlmýþtýr. Çanakkale savaþýnda havacýlýk bakýmýndan önemli taktikler ilk olarak yapýlmýþ, bu da þimdi bile kullanýlan önemli hava taktiklerinin temelini oluþturmuþtur. 25 Haziran'da; Arýburnu bölgesindeki düþman karargahý üzerine propaganda amacýyla 300 adet Ýngilizce yazýlý bildiri atýlmýþtýr. Bu görev, hava gücünün psikolojik harpte kullanýlmasýna iliþkin güzel bir örnektir. 30 Kasým 1915'te ise, Üsteðmen Ali Rýza, Teðmen Orhan'la beraber, Çanakkale giriþinde karaya oturmuþ bulunan bir düþman kruvazörüne taarruz etmek için görevlendirilmiþtir. Tam bu esnada bir düþman uçaðýnýn yaklaþtýðý görülmüþ ve yapýlan hava muharebesinde Üsteðmen Ali Rýza F ransýz uçaðýný makinalý tüfek ateþiyle düþürmeyi baþararak Türk havacýlýk tarihine ilk düþman uçaðýný düþüren pilot olarak geçmiþtir.

BÝRÝNCÝ DÜNYA SAVAÞI ''TÜRK HAVA HAREKATI'' ÇANAKKALE CEPHESÝ

1) Taraflarýn kuvvetleri
a) Türk Kuvvetleri:
Çanakkale Boðazýný savunacak olan 5. Türk Ordusu, düþmanýn yapacaðý hareketlere karþý koyacak þekilde büyük kýsmý ile Gelibolu ve Çanakkale bölgelerinde konuþlanmýþ bulunuyordu. Almanya'dan gelen dört uçaktan üçü Baþkomutanlýk Vekaleti'nin emri ile Çanakkale Boðazý'na gönderildi. Bu uçaklar Çanakkale'deki alana inerek Müstahkem Mevki Komutaný'nýn emrine girdiler.

b) Ýtilaf Devletleri Kuvvetleri:
16 muharebe, bir uçak ana gemisi, iki kruvazör, muhrip, mayýn arama ve tarama gemilerinden ibaretti. Ayrýca, Limni adasýnda Ýngiliz ve Fransýzlardan karma büyük bir kara kuvveti toplanmýþtý. Bozcaada'da bulunan Ark Royal uçak ana gemisinde iki kara Sopwith ile üçü Short olmak üzere toplam beþ uçak vardý.

2)Çanakkale'ye Gönderilen Türk Uçaklarýnýn Harekat ve Faaliyetleri:
25 Aðustos 1914'de Üsteðmen Fazýl'ýn uçtuðu bir deniz uçaðý Nara'daki alana indi. Uçaðýn gelmesi ile boðaz dýþýnda, Bozcaada ve Limni adasýndaki Ýngiliz deniz ve diðer kuvvetleri ile tesislerinin havadan keþfedilmesi için gerekli hazýrlýklara baþlanmýþtý.
5 Eylül 1914'de Bozcaada ve Limni doðrultusunda yapýlan hava keþfinde, boðazýn 10 mil açýðýnda Tavþan adalarýnýn kuzey-batýsýnda Basiliks sýnýfýndan iki Ýngiliz muhribinin boðazdan çýkan iki nakliye gemisini durdurmuþ olduðu, Gökçeada istikametinde bulunan Veymouth kruvazörünün uçaðý görür görmez seyre baþladýðý ve Limni yönünde Defence tipinden bir kruvazörün daha bulunduðu tespit edilmiþti. Yapýlan bu ilk hava keþfi ile Ýngiliz deniz kuvvetlerinin boðaz dýþýnda devriye gezdiði ve boðaza giren-çýkan gemileri kontrol ettikleri anlaþýlmýþtý.

10 Eylül 1914'de yapýlan hava keþfinde, bundan önceki keþifte tespit edilen Ýngiliz gemilerinin boðazýn ortalama 25 mil açýðýnda dolaþmakta olduðu ve Defence kruvazörünün grandy direðinde amiral forsunun çekildiði görülmüþ, sert bir havada Mondros limanýna giden uçak, iç limana varamadan dýþ limandan geri dönmek zorunda kalmýþtý. Dýþ limanda hiç bir deniz kuvveti göremeyen uçak dönüþte önden aldýðý þiddetli rüzgar yüzünden sürati azalarak boðaz giriþine beþ mil kala benzini bittiðinden denize inmek zorunda kalmýþ ve o civarda bekleyen Draç torpitosu tarafýndan yedeðe alýnarak üsse getirilmiþti.
2 Ekim 1914'de yapýlan hava keþfinde, Bozcaada'nýn batý ve güneyinde Ýngiliz ve Fransýzlara ait dört muhrip, iki kruvazör, iki muharebe gemisi, iki denizaltý. iki kömür gemisi ve bir yatýn demirli olarak bulunduðu; Bozcaada'nýn doðusunda ve Marmara burnu dolaylarýnda iki Ýngiliz muhribinin dolaþmakta olduðu görülmüþtü.

14-19 Ekim 1914 günleri yapýlan hava keþifleri ile Ýngiliz deniz kuvvetlerinde azalma olmadýðý ve bu kuvvetlere bazý þilep ve nakliye gemilerinin katýldýðý görülmüþ ve bu keþiflerden elde edilen bilgilere göre: Ýngiliz ve Fransýzlarýn Bozcaada ve dolaylarýnda çok sayýda harp gemisi topladýðý ve yakýn bir gelecekte Çanakkale Boðazýna karþý harekata geçeceði tahmin edilmiþti.

Tek uçakla devamlý keþif yapýlmasýna imkan olmadýðýndan Ýstanbul'dan Çanakkale'ye Yüzbaþý Savmi komutasýnda iki kiþilik bir nieport deniz uçaðýnýn daha gönderilmesine karar verildi. 19 Ekim 1914'de Ýstanbul'dan hareket eden Yüzbaþý Savmi Marmara üzerinde motor yaðýnýn bitmesi sonucu denize inmek zorunda kalmýþ ve uçak deniz üzerinde 24 saat kaldýktan sonra bir kurtarma motorbotu yedeðinde çekilerek Çanakkale'ye götürülmüþtü.

Bu tarihlerde havacýlýk çok ilkel bir durumda olduðundan ve görev yapan pilotlar da iyi yetiþmediðinden sýk, sýk kazalar olmakta, ancak Üsteðmen Fazýl, Üsteðmen Cemal ve Yüzbaþý Savmi gibi üstün yaratýlýþtakiler bu görevi bþarý ile yapmaktaydýlar. Görevler birkaç kiþinin elinde kaldýðýndan ve uçaklarýn sýk, sýk arýzalanmasýyla istenilen keþif görevleri tam olarak yapýlamamakta idi. Bu devrede Ýngiliz hava harekatýna ait hiçbir faaliyet görülmemiþti.

3)Çanakkale Boðazý'nýn Denizden Zorlanmasý ve Bu Safhada Hava Harekatý:
Çanakkale cephesinde iki taraf savunma ve taarruz için gereken hazýrlýk ve tertipleri almýþlardý. 17 Mart 1915 tarihinde Baþkomutanlýk karargahý Hava Müþaviri Yüzbaþý Serno Ýstanbul'dan bir torpido bot ile Çanakkale'ye geldi ve 17-18 Mart gecesi alandaki üç uçaðý uçuþa hazýrladý. 18 Mart sabahý rasýt (Gözleyici) Kurmay Yüzbaþý Shneider ile birlikte düþman durumunu keþfetmek üzere Bozcaada'ya doðru havalandýlar.Uçak Truva harabeleri üzerine geldiði zaman hava aydýnlanmýþ, Bozcaada doðrultusu iyice görülmeye baþlamýþtý. Bu sýrada etrafý gözetleyen rasýt, ada önlerinde muharebe gemileri, kruvazörler, uçak gemisi, tamir ve nakliye gemilerinden kurulmuþ büyük bir gemi topluluðu görmüþtü. Muharebe gemileri pruva hattýnda Çanakkale Boðazý'na doðru seyir halinde olup, bunlarý kruvazörler takip etmekte idi. Bir deniz kurmay subayý olan Gözleyici Shneider, gemi tiplerini tanýmakta zorluk çekmedi ve düþmanýn Çanakkale Boðazý'na taarruz etmek için ilerlediðini kolayca anladý. Havada daha fazla zaman kaybetmeden geri dönen keþif ekibi, düþman gemilerinden açýlan ateþ altýnda kaçýnma manevralarý yaparak en kýsa yoldan Çanakkale'ye döndü ve hemen elde ettiði bilgileri Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanlýðý'na bildirdi. Keþif ekibi tarafýndan verilen bu bilgiler üzerine Çanakkale'yi savunan ve böyle bir taarruzu bekleyen bütün birlikler gerekli tertibi aldýlar.

Bir süre sonra boðaza gelen ve kýyý bataryalarýný þiddetle bombardýman eden düþman donanmasý ilerlemeye baþladý. Türk topçusunun azimle karþý koymasý düþman ileri harekatýný aðýrlaþtýrmakla beraber kayýp verdirmeye de baþlamýþtý. Karþýlýklý topçu ateþi ile yapýlan muharebeler öðleden sonra da devam etti. Öðleden sonra keþif yapmak üzere Alman pilotu Seydler ve Türk rasýtý deniz Yüzbaþýsý Hüseyin havalandý. Bu ekibin görevi Limni adasý ve dolaylarýndaki düþman faaliyetleri hakkýnda bilgi toplamaktý. Bir saatte bölgeye varan hava keþif ekibi, Mondros'da 13 harp, dört nakliye ve yirmi dokuz kömür gemisinin bulunduðunu tespit etmiþ ve meydana dönüþte Çanakkale Boðazý'nýn aðzýnda hareket halinde bulunan topçu ateþi ile yaralanmýþ Fransýz gemisi Gaulois'i görmüþtü. 8 Mart'da Erenköyü yakýnlarýna Nusrat mayýn gemisi tarafýndan dökülen mayýnlarý Ýngiliz ve Fransýz keþif uçaklarý dokuz günden beri keþfedememiþ, böylece 18 Mart 1915 muharebelerinde bu mayýnlardan düþmanýn haberi olmamýþtý.

Öðleden sonraki muharebelerde Erenköyü dolaylarýna dökülen mayýnlara çarpan Buve, Ocean, Irresistble zýrhlýlarý batmýþ, Inflexble aðýr hasara uðramýþ ve akþama doðru düþman yenilmiþ olarak geri çekilmeye baþlamýþtý.
Sonuç olarak; 18 Mart muharebelerinde sabahýn erken saatlerinde yapýlan Türk hava keþfinde, düþman donanmasýnýn herekete geçerek boðaza yaklaþmakta olduðu, zamanýnda Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanlýðý'na bildirilmiþ ve alarm halinde bekleyen Türk birliklerinin gerekli önlemleri almalarýna yardým etmiþti.

4) 19 Mart - 24 Nisan 1915 Hava Harekatý:
18 Mart zaferinden sonra, yüksek komuta kademesini düþündüren mesele, düþmanýn yeniden taarruzu tekrarlayýp tekrarlamayacaðý veya Çanakkale Boðazý dolaylarýnda karaya asker çýkarýp çýkarmayacaðý idi. Ýstihbarat kanalý ve diðer yollarla elde edilen bilgiler düþmanýn daha çok karaya asker çýkaracaðýný gösteriyordu. Hava durumu nedeniyle görev uçuþlarý 26 Mart'da baþladý. 26 Mart günü öðleden önce Bozcaada ve Limni doðrultusunda keþif için havalanan uçuþ ekibi Bozcaada'dan sonra hava durumu nedeniyle geri dönmüþtü. Bu keþif esnasýnda Bozcaada önlerinde birkaç Ýngiliz gemisi tespit edildi. Bunlar arasýnda mayýna çarparak yaralanan ve onarýlmakta olan Inflexble da vardý. Ayný gün öðleden sonra hava düzelmiþ olduðundan pilot Seydler ve gözleyici Yüzbaþý Hüseyin görevlendirildiler. Uçak Limni'ye ulaþtýðýnda, Mondros koyunda Queen Elizabeth'in demirli olduðunu, ayrýca beþ adet nakliye gemisini tespit ettiler. Bu keþif sonucunda düþmanýn donanma ile yeniden taarruza geçeceðine dair bir emare görülemedi. Keþif faaliyetleri devam ederken iki tarafýn hava birliklerinin kuruluþunda bazý deðiþiklikler yapýlmýþtý.

Türk Hava Birliði:
Çanakkale'de bulunan üç uçak, Alman pilotlarý, Yeþilköy'de eðitim görmüþ üç Türk subayý ve Alman bakým personeli ile 1. Türk Tayyare Bölüðü kuruldu. Bu bölükteki Alman sivil pilotlarýna teðmen, makinistlere astsubay rütbesi verildi. Bölük komutanlýðýna Alman teðmen Preussner getirilerek bölük, Müstahkem Mevki Komutanlýðý emrine verildi. Bu komutanlýk, gözleyici olarak Yüzbaþý Hüseyin'i 1. Tayyare Bölüðü'ne atadý.

Ýngiliz Hava Birliði:
24 Mart 1915'de Ýngiliz binbaþýsý Samson'un komutasýnda bir uçak birliði Bozcaada'ya gelmiþti. Bu birlikte Ýngiliz ve Fransýzlardan karma 18 uçak bulunuyordu. Ayrýca, Bozcaada'ya daha önce getirilen iki tane de Fransýz Nieport uçaðý vardý.
Ýtilaf Devletleri hava birlikleri, uçak sayýsý bakýmýndan bir üstünlük saðlamýþ olmasýna raðmen, üç uçaðý bulunan 1. Tayyare Bölüðü 27 Mart-17 Nisan tarihleri arasýnda Çanakkale Boðazý önünde ikisi Limni' ye olmak üzere birçok keþif görevi yaptý. Bu keþifler sonucunda, düþmanýn yeni harekat faaliyetlerine ait belirtiler ve kuvvetlerinde bir artýþ tespit edilmemiþti. Bu görevlerde, Ýstanbul'da yapýlan bombalar düþman nakliye gemilerine atýlmýþ ve isabet kaydedilmiþti.

Gittikçe kuvvetlenen düþman birliklerinin bir hava üstünlüðü kurmasýndan endiþe eden Müstahkem Mevki Komutanlýðý Bozcaada'daki düþman hava alanýna baskýn yapýlmasýna karar verdi. 18 Nisan 1915'de yapýlan taarruzdan bir sonuç alýnamadý. Çünkü düþman, önceden tedbir almýþ ve havada sürekli av devriyesi kurmuþtu. Hava alanýna yaklaþan Türk uçaklarý düþman av uçaklarý tarafýndan karþýlanmýþ ve yapýlan hava muharebesinde iki taraftan düþen ve yaralanan olmamýþ ise de Türk uçaklarýnýn taarruzu etkisiz kalmýþtý. Türklerin bu akýnýna ayný gün karþýlýk veren Ýngilizler, üçer uçaklý iki kolla Çanakkale'deki Türk hava alanýna hücum ettiler. Bu hücumda, uçaklar gizlenmiþ olduðundan bir hasar görmediler. 23 Nisan'da Mondros koyunda yapýlan bir keþifte Ýngiliz ve Fransýzlarýn bilinen deniz kuvvetlerinden baþka altýsý Fransýz olmak üzere 27 nakliye gemisi, koy dolaylarýnda büyük iaþe, ikmal depolarý ve ayný zamanda birçok kara birliklerinin bulunduðu görülmüþ ve bunlarýn bir çýkarma için kullanýlacaðý düþünülmüþtü.

5) 25 Nisan - 6 Temmuz 1915 Hava Harekatý:
Çýkarmaya karþý koymak üzere Türk kuvvetlerince þu tertip alýnmýþtý: Saros körfezinden Beþike limanýna kadar kuzeyden güneye doðru 7., 19., 9., 3. ve 1. Tümenler ile Gelibolu ve Çanakkale jandarma birliklerinden ve çýkarma bölgelerine ateþ desteði yardýmý yapacak Barbaros ve Turgut muharebe gemileri ve Erenköy'de bulunan bir tayyare bölüðünden ibaretti. Ayrýca, Saros kuzeyinde bir süvari tuðayý da bulunuyordu. Çýkarmaya ayrýlan Ýtilaf Devletleri kuvvetlerinin durumu ise þöyleydi. 18 muharebe gemisi, 12 kruvazör, 31 muhrip, 3 torpitobot, 9 mayýn arama ve tarama, 12 denizaltý, 1 uçak ana gemisi, 1 balon gemisi, 1 denizaltý ana gemisi, 1 hastane gemisi ve 67 büyük nakliye gemisi olmak üzere 156 parça gemiden ve ayrýca Fransýz ve Ýngilizlerden karma 42 uçaktan ibaretti. Belirtilen deniz ve hava kuvveti dýþýnda, 1. Avustralya ve 29. Ýngiliz Tümenlerinden baþka, ayrýca Mýsýr'dan bir atlý piyade tümeni ile bir Hint Tugayý da gönderilecekti.

Düþmanýn Çanakkale'ye yakýn adalarý elde bulundurmaya devam etmesi, Mondros koyunda çok sayýda gemilerin toplanmasý, koy dolaylarýnda depo ve kara birliklerini arttýrmasý, boðaza karþý yakýnda yeniden harekete geçeceðine dair bir fikir vermekte idi. Nihayet 25 Nisan 1915 günü sabaha karþý Seddülbahir, Arýburnu ve Kumkale'ye çýkarma, Bolayýr bölgesine ve Beþike kýyýlarýna çýkarma gösterisi baþlamýþtý. Kumkale'ye çýkan Fransýz kuvvetlerini desteklemeye iki uçak, Seddülbahir'e çýkan kuvvetleri desteklemeye Bozcaada'da konuþlanan uçaklar, Arýburnu'na çýkan kuvvetleri desteklemeye de Ark Royal ana gemisindeki uçaklar verilmiþ ve Manika gemisindeki sabit balon da gözetlemeye ve gemi toplarýna ateþ açmak için görevlendirilmiþtir.

Çýkarmada bir deniz uçaðý Bolayýr ve Saros körfezini gözetleyecekti. 28 Nisan 1915'de kýyýya çýkan düþman kuvvetleri çýktýðý yerlerde tutunmaya çalýþýrken düþman harp gemileri Türk birliklerine ateþ yaðdýrýyor, Kirte'de iki taraf arasýnda çetin muharebeler oluyordu. Çýkarmadan önceki günlerde, Türk birlikleri sýk, sýk yer deðiþtirmiþ olduðundan evvelce düþman uçaklarýnýn tespit ettiði yerlerde Türk birlikleri bulunamýyordu. Bu sebepten çýkarma yapýlan düþman hava desteði tam etkili olamamýþtý. Buna raðmen çýkarma günü ve çýkarmadan sonra harekat bölgesinde düþman hava faaliyeti oldukça yoðun olmuþ ve özellikle Manika gemisinden yükselen sabit balon sayesinde, düþman gemi toplarýnýn ateþi iyi bir þekilde idare edilmiþ, bu yüzden Türk birlikleri çok kayýp vermiþlerdi. Bu balonun gözetlemesine engel olmak için 5. Ordu Komutaný Liman Von Sanders'in 30 Nisan 1915'de Baþkomutanlýk karargahýna ivedi kaydý ile çektiði mesajda anlam olarak þöyle deniliyordu:
''En çok kayýp vermemize sebep olan düþmanýn sabit balon gözetlemesidir. Yüzbaþý Serno'nun bu balona taarruz etmesi lazýmdýr. Adý geçenin Usedom Paþa'nýn emrinde mi, yoksa benim emrinde mi olduðunu bilmiyorum. Balon yalnýz birliklerimizi gözetliyor. Balon 200 metreye kadar yükselebilmektedir. Bütün düþman harp gemilerinin ateþini balon idare ediyor. Dün Kirte'nin batýsýndaki kýyýda, yarýsý harp gemisi olmak üzere 45 düþman gemisi saydým. Hastane ile beraber Eceabat'ýn dünkü bombardýmaný pek adi bir hareketti. Gelibolu'ya tayyareden bomba atýlmýþ, bir er þehit , bir kadýn ölü ve bir çocuk aðýr yaralýdýr.''

Gelibolu yarýmadasý ve Kumkale'ye çýkarma yapýldýðý sýrada Türklerin Çanakkale'deki alanýnda üç kara ve bir deniz uçaðýndan oluþmuþ bir tayyare bölüðü bulunuyordu. Bu bölük Müstahkem Mevki Komutanlýðý emrinde olduðundan ancak bu komutanlýðýn verdiði görevleri yapmýþ, 5. Ordu emrinde uçak bulunmadýðýndan ve iki komutanlýk arasýnda uçaklarýn görevlendirilmesi konusunda tam bir anlaþma da olmadýðýndan, çýkarma sýrasýnda Türk uçaklarýndan gereði kadar faydalanýlamamýþtý.

Çýkarma yapýldýktan ve ilk çýkan birlikler ileri harekete geçtikten sonra, Müstahkem Mevki Komutanlýðý çýkarma bölgelerine yakýn kýyýlardaki düþman deniz kuvvetlerinin durumunu öðrenmek amacýyla hava keþif ekibini görevlendirdi. Görevlendirilen ekip, Saros körfezinin en dar kýsmýndan baþlayarak Ege kýyýlarýna kadar olan sahada uzun bir keþif uçuþu yapmýþ ve Çanakkale Boðazý giriþ kýsmýnýn her iki kýyýsý ve Arýburnu önünde yükünü boþaltan 45 büyük düþman nakliye gemisi tespit etmiþti.
Önceden tespit edilmiþ olanlara ilaveten Ernest Renen ve Henry IV adlý iki Fransýz zýrhlý kruvazörünün de katýlmýþ olduðu görülmüþ ve düþman nakliye gemilerine birkaç bomba atýlmýþtý. Elde edilen bu bilgiler 5. Ordu Komutanlýðý'na zamanýnda ulaþtýrýlamadýðý için çýkarmayý takip eden günlerde dahi hava keþiflerinden faydalanýlamamýþtý.

Çýkarma yapýldýktan ve ilk çýkan birlikler ileri harekete geçtikten sonra, Müstahkem Mevki Komutanlýðý, çýkarma bölgelerine yakýn kýyýlardaki düþman deniz kuvvetlerinin durumunu öðrenmek amacýyla hava keþif ekibini görevlendirdi. Görevlendirilen ekip, Saros körfezinin en dar kýsmýndan baþlayarak Ege kýyýlarýna kadar olan sahada uzun bir keþif uçuþu yapmýþ ve Çanakkale Boðazý giriþ kýsmýnýn her iki kýyýsý ve Arýburnu önünde yükünü boþaltan 45 büyük düþman nakliye gemisi tespit etmiþti.
Hava keþif görevlerinde elde edilen bilgilerin gecikmesini önlemek için, 5. Ordu Komutaný'nýn Baþkomutanlýk karargahýna yaptýðý teklif üzerine, hava birliðinin faaliyetleri çýkarma kesimler ile yakýn kýyýlara yönlendirildi.

Bu sýrada Ýstanbul'dan geri çaðrýlan Yüzbaþý Serno, tayyare bölüðünün emir ve komutasýný tekrar üzerine aldý. Uçaklarýn uçuþa hazýr bir duruma sokulmasý için yer ve bakým kademeleri aralýksýz bir çalýþma yaptýlar ve hazýrlanan uçaklarla düþmanýn çýkarma yaptýðý bölgedeki depolarýný, kýt'a topluluklarýný ve topçu mevzilerini tespit etmek ve düþman nakliye ve harp gemilerini bombalamak amacýyla bir çok görevler yapýldý. Bu uçuþlarda, düþman durumunu iyi bir þekilde kavrayabilen deniz yüzbaþýsý Hüseyin gözleyici olarak görev yaptý. Mayýs ayý baþýndan itibaren Arýburnu açýklarýnda bulunan Ýngiliz balon gemisi, Çanakkale Boðazý iç kýsmýndaki ikmal yolunu gözetlemek suretiyle tehlikeli olmaya baþladý. Bu nedenle, boðazdaki deniz ulaþtýrmasýný gemi toplarý ile ateþ altýna almak mümkün oluyordu. Balon gemisi üzerine bir çok hava hücumlarý yapýlmasýna raðmen bombalar küçük çaplý olduðundan gemiye etki yapmýyordu. Bununla beraber uçaklarýn taarruz için gemiye yaklaþmalarý sýrasýnda balon aþaðýya çekilmekte olduðundan, görevi aksamakta ve böylece Türk hava akýnlarýnýn faydasý olmaktaydý.

23-31 Mayýs 1915 tarihleri arasýnda yapýlan hava keþiflerinden çýkarýlan sonuç, düþmanýn çýkarma bölgelerini yeniden takviye ederek taarruzi harekatýna hýz vereceði doðrultusundaydý. Nitekim, Seddülbahir'de devam eden ve 4 Haziran'da baþlayan Üçüncü Kirte savaþý þiddetini arttýrdý. Donanmanýn desteði ve üstün kuvvetlerle saldýrýya geçen düþman, Türk birliklerinin azimli direnci ile karþýlaþmýþtý. Bu çatýþmalar sýrasýnda Kanlýdere ve Harapkale dolaylarýnda bulunduðu tahmin edilen ve Türk kara birlikleri tarafýndan yerleri tespit edilemeyen düþman bataryalarý çok kayýp verdiriyorlardý. Seddülbahir grup komutaný düþman bataryalarýnýn yerlerinin havadan tespit edilmesini istedi. Bunun üzerine görevlendirilen uçak, Kanlýdere'de topçu mevzilerinin görülemediðini, Zeytinlik ve batýsýnda görülenler ile atýþ sýrasýnda aðýz alevleriyle yerleri tespit edilenler Müstahkem Mevki Komutanlýðý'na bildirilmiþti.

6 Haziran 1915'de Türk uçaklarý düþman mevzilerini bombaladý. Bu bombardýmandan sonra uçaklarýn bakýmýnýn yapýlmasý ve arýzalarýnýn giderilmesi için 13 Haziran'a kadar uçuþlara ara verildi. 13-14 Haziran tarihlerinde yapýlan hava keþiflerinde; Limni adasý Mondros yakýnlarýnda þimdiye kadar keþfedilenlere ilave olarak daha büyük çadýr ve barakalarýn kurulduðu, limanda 18 gemi bulunduðu tespit edilmiþti. Bozcaada'nýn kuzeyinde 1 muharebe gemisi ve 5 muhrip, Gökçeada'da 2 muhrip, 2 muharebe gemisi, adanýn güneyinde 3 mayýn arama tarama gemisi, Suvla, Arýburnu ve Seddülbahir'de muhrip ve mayýn arama tarama gemilerinin bulunduðu tespit edildi. 17 Haziran 1915'de Bozcaada'da bulunan hava alanýnda 16 uçak ile bir büyük hangar ve 18 uçak çadýrý tespit edildi.

22 Haziran 1915'de düþmaný bombalamak için havalanan iki Türk uçaðýndan biri, Alçýtepe hizalarýnda karþýlaþtýðý bir düþman uçaðý ile yaptýðý hava muharebesinde motoruna isabet alarak Alibey Çiftliði yakýnýna iniþ yapmak zorunda kalmýþ, düþmanýn yoðun topçu ateþine raðmen uçak, uçuþ ekibi ve o civardaki Türk erlerinin yardýmý ile kurtarýlarak meydana dönmüþtü. 25 Haziran 1915'de Ýstanbul'dan gönderilen bir Türk uçaðý ayný gün Arýburnu' ndaki düþman birlikleri üzerine Ýngilizce yazýlmýþ 300 bildirge atmýþtý.

29 Haziran 1915'de Seddülbahir'deki düþman birliklerini bombalamak üzere görevlendirilen iki uçaktan biri kalkýþta kýrým geçirmiþ, diðeri görevini baþarý ile tamamlayarak geri dönmüþtü.
Türk uçaklarý alçak irtifadan yaptýklarý görevlerde yerden açýlan ateþ ile isabet almakta ve bazen de uçaklarýný tanýmayan Türk erlerinin açtýðý ateþlerden yaralanmaktaydýlar. 5 Temmuz 1915 günü akþama doðru düþmanýn Çanakkale hava alanýna yapmýþ olduðu hava hücumunda, iki Türk uçaðý kullanýlamayacak þekilde hasara uðramýþtý.

6 Temmuz 1915'de Türk tayyare bölüðünün aylardan beri devam eden uçuþlarý kýsa bir süre durdu. Bu arada bölük, Baþkomutan Vekili ve Harbiye Nazýrý Enver Paþa tarafýndan 5.Ordu emrine verildi. Mayýs 1915'de kesilen ikmal ve uçak temini konularýný görüþmek üzere Yüzbaþý Serno Almanya'ya gönderilmiþ, bunun sonucunda 20 uçak verilmesi kararlaþtýrýlmýþtý.
Almanya'dan Türkiye'ye gönderilecek uçaklara yedek depo takýlarak uçuþa hazýrlandý. 1915 Haziran ayý ortasýnda ilk uçak Türk pilotlarý ile Macaristan'dan havalandý ve Temmuz sonuna kadar 7 uçak Edirne'ye inmeyi baþardý. Balkan daðlarý üzerinden geçen rota 600 km.den fazla olup, 6 saat sürmekteydi. 100 beygir gücündeki motora sahip bu uçaklarýn uçtuðu mesafenin kýymeti büyük olmakla beraber, pilotlarýn gösterdiði cesaret takdire deðerdi.

Bulgarlar, Almanlar safýnda savaþa katýlmaya karar verdikten sonra karadan yapýlacak uçak ve malzeme gönderme iþi serbest hale gelmiþti. Bu yolla bir miktar daha uçak getirilerek toplam uçak sayýsý 20'ye çýkarýlabilmiþti.
Bu arada Ýtilaf Devletleri, ayrý ayrý sevk ve idare edilen hava birliklerini bir elden yönlendirilmesinin daha iyi olacaðýna karar vermiþ ve bütün hava birliklerini Gökçeada'daki Kefalo limaný yakýnlarýnda bir araya toplamýþtý. Bu geliþmeye paralel olarak Ýngiltere'den 22 uçak daha gönderilmiþ, böylelikle Ýngiliz ve Fransýzlarýn toplam uçak sayýsý 55'e yükselmiþti. Düþman uçaklarýnýn çoðu makinalý tüfekle donatýlmýþ ve uzun menzilli yeni üretilen tiplerdendi. Bu nedenle, düþmanýn hava harekat imkanlarý büyük ilerleme kaydetmiþti. Buna raðmen, 1. Tayyare Bölüðü düþman uçaklarý ile temastan kaçýnmak suretiyle ve fýrsatlardan faydalanarak hava harekat görevleri yapýyordu.

6) 7 Temmuz-6 Aðustos 1915 Hava Harekatý:
Seddülbahir ve Arýburnu bölgelerine çýkarma yapan Ýngiliz ve Fransýz birlikleri, Türklerin azimli savunmalarý karþýsýnda çýkarma bölgesinde çakýlýp kalmýþlardý.Düþmanýn son durumunu öðrenmek maksadýyla keþif görevine çýkan Türk uçuþ ekibi, 18 Temmuz'da Kefalo koyunda rastladýðý Müttefik Kuvvetleri Komutaný Ian Hamilton'un yatýna taarruz etti. Atýlan bombalar yatýn yakýnýnda bulunan diðer gemilere isabet etmiþti. 28 Temmuz 1915'de Limni adasýndaki düþmanýn son durumunu keþfetmek üzere sabaha karþý havalanan Türk uçaðý ay ýþýðýnda uçuþuna devam etmiþ ve gün aðarýrken Mondros'a varmýþtý. Bu keþifte 13 harp, diðerleri nakliye olmak üzere 87 gemi tespit edilmiþ, bazý hedefleri bombalayan uçak üsse geri dönmüþtü.3 Aðustos 1915'de, Bozcaada'daki Fransýz hava alanýna hücum edilerek bomba ve uçak çivileri atýlmýþ, üsse dönüþte düþman uçaklarýnýn hücumuna uðrayan uçaklar, deniz seviyesine kadar alçalarak, zorlukla üslerine varmýþlardý. 4 Aðustos gecesi de Kefalo limanýna taarruz edilmiþ, düþman av uçaklarýnýn hücumuna uðrayan uçaklar bir çok isabet almalarýna raðmen üsse geri dönebilmiþlerdi. Düþman hava kuvvetlerinin üstünlüðü Türk hava harekatýnýn faaliyetlerini belirli oranda azaltmýþtý. Bu nedenle düþmanýn Gelibolu yarýmadasýna yapmakta olduðu takviye ve hazýrlýklar yeteri kadar takip edilememiþti. Buna raðmen yapýlan hava keþiflerinde düþman harp ve nakliye gemilerinin Limni adasýnda toplanmakta olduðu ve adada kara birliklerine ait çok sayýda çadýr kurulduðu ve bir kýsým kuvvetlerin de Gökçeada'da toplandýðý tespit edilerek 5. Ordu Komutanlýðý'na bildirilmiþti. Hava keþif ekibinin elde ettiði bilgilerin deðerlendirilmesinden sonra düþmanýn, birliklerini takviye ettiði sonucuna varýlmýþtý.

7) 7 Aðustos-Kasým 1915 Hava Harekatý:
Ýlk Ýngiliz takviye çýkarmasý 6-7 Aðustos' da Suvla' ya yapýldý. Bu çýkarma esnasýnda Türk uçaklarý keþif yapamamýþ, düþman Suvla' ya çýktýktan sonra haber alýnmýþtý.
Düþman, harekat alanýnda hava üstünlüðünü devam ettirmek amacýyla Çanakkale'deki Türk hava alanýna hücum ederek uçaklarý yerde tahrip etmeye büyük çaba harcýyordu. Düþmanýn artan bu hava faaliyeti karþýsýnda Türk uçaklarý alanda daðýlma, gizlenme ve aldatma önlemleri alýnarak korunmaya çalýþýlýyordu. Aldatma önlemlerinden biri de, iþe yaramayan uçaklarýn açýkta býrakýlmasýydý. Uçuþa hazýr uçaklar çok iyi gizlendiðinden fazla bir zarar görmemiþti. Çanakkale Savaþý sýrasýnda Türk birliklerinin birlik, silah, cephane ve diðer ihtiyaçlarý deniz yoluyla yapýlýyordu. Savaþýn ilerleyen aylarýnda çok çetin geçen muharebeler nedeniyle Marmara'daki deniz trafiði gittikçe yoðunlaþmýþtý. Bu nakliyatýn güvenle yapýlabilmesi için Marmara'ya giren düþman denizaltýlarýný tespit etmek amacýyla Müstahkem Mevki Komutanlýðý elde kalan tek uçaðý keþif ve bombalama amacýyla görevlendirdi. 9 Aðustos öðleden sonra Marmara adalarý yakýnlarýnda tespit edilen düþman denizaltýsýna taarruz eden deniz uçaðýnýn yaptýðý bombardýmanýn sonucu anlaþýlamamýþtý. Türk hava harekat ve faaliyetlerini devam ettirmek için Almanya'dan makineli tüfekle donatýlmýþ, av ve bombardýman görevi yapabilen o günün en üstün uçaklarýndan olan beþ Albatros-C ve beþ Gotha tipi deniz uçaðý getirilmiþti. Albatros-C'lerle 1. Tayyare Bölüðü takviye edilmiþ, üç deniz uçaðý Müstahkem Mevki Komutanlýðý emrine, ikisi de Ýstanbul'daki hava istasyonuna verilmiþti. Uçak ve personelle takviye edilen 1. Tayyare Bölüðü, düþmanýn hava üstünlüðüne raðmen, fýrsatlardan faydalanarak düþman topçu mevzilerini, depolarýný fotoðraflarla tespit ederek bu hedeflere bomba ve uçak oklarýyla hücum ediyordu. Düþman topçusuna ateþ düzenlemesi yaptýran sabit balon gemisine, 18 Eylül'de iki deniz uçaðý ile hücum edilmiþ, bombalar balon gemisinin yanýnda bulunan bir kruvazör üzerinde patlayarak yangýn çýkarmýþtý. 20 Eylül'de Limni, Bozcaada, Midilli, Gökçeada, Saros körfezi ve muharebe sahasýnda yapýlan hava keþfinde, adalarda fazla deniz trafiði görülmediði, Gelibolu bölgesinde düþman birliklerinin eskiye göre bir miktar azaldýðý tespit edilmiþti. 27 Eylül'de balon gemisine taarruz edilmiþ, isabet eden bir bombanýn yarattýðý hasar derecesi tespit edilememiþti. 28 Eylül'de havanýn sisli olmasýna raðmen ayný hedefe tekrar taarruz edilmiþ, 300-400 metre yükseklikte görev yapan uçaklar balon gemisini görememiþlerdi. Uçaklardan biri o bölgede gördüðü bir torpitobota iki bomba atmýþ, diðeri de Kabatepe kýyýsýnda bulunan bir düþman gemisine hücum ederek geminin kýç tarafýnda tam bir isabet saðlamýþtý. Keþifler ve diðer kaynaklardan alýnan haberler, düþmanýn Çanakkale bölgesinden çekilmekte olduðunu, harekatýn büyük kýsmýnýn sona erdiðini ve deniz kuvvetlerinin faaliyetlerini azalttýðýný gösteriyordu. 1915 Sonbaharý'nda Ýtilaf Devletleri, kuvvetlerini Çanakkale'de tutmasýnda bir fayda görmeyeceðini deðerlendirerek bu bölgenin boþaltýlmasýna karar vermiþti. Kasým sonlarýnda hazýrlanan tahliye planýna göre Anafarta ve Arýburnu'nu 19/20 Aralýk 1915'de, Seddülbahir'i 8/9 Ocak 1916'da tahliye ederek Çanakkale'den yenilmiþ olarak çekildi.

HAVA HAREKATININ ÖNEMÝ

Çanakkale Muharebeleri genellikle önce deniz, daha sonra da kara savaþý olarak bilinir. Hava harekatýna ise gerektiði kadar önem verilmemiþtir. Ama Çanakkale'de deniz,kara ve hava kuvvetlerimiz gözardý edilemeyecek bir baþarý kazanmýþtýr. Düþmanlarýmýz diðer alanlarda olduðu gibi hava gücünde de bizden kat kat üstündü. Çanakkale'de ufak bir iki çarpýþmanýn dýþýnda hava da önemli bir çarpýþma olmadý denebilir. Hava mücadelesi özellikle bilgi toplama ve strateji belirleme açýsýndan önemliydi. Düþman kuvvetleri bizden daha iyi olanaklara sahip olmasýna raðmen havacýlarýmýzýn gösterdiði baþarýyý gösterememiþlerdir. Hava kuvvetlerimiz keþif uçuþlarýnda düþmanýn elindeki silahlarýn sayýsýný,çeþidini ve asker miktarýný birliklerimize ileterek önemli bir görev baþarmýþlardýr. Birliklerimiz bu bilgiler sayesinde düþmaný çok iyi tanýmýþ ve bu yönde strateji belirlemiþlerdir.Düþman kuvvetlerinin hangi bölgeleri kullandýðý ve nereden saldýracaðý tahminleri de hava kuvvetlerimizin raporlarý göz önüne alýnarak yapýlmýþtýr. Uçaklarýmýz 18 Mart da dahil olmak üzere geceli gündüzlü çalýþmýþlar ve eldeki kýsýtlý imkanlara raðmen baþarý elde etmiþlerdir. Düþman uçaklarý ise tam tersine ayný derecede baþarýsýz olmuþlardýr. Boðaza mayýn döþeyen ve deniz savaþýna yön veren Nusrat Mayýn gemisini gözden kaçýrmýþlar, bu da onlarýn büyük kayýp vererek bozguna uðramasýna neden olmuþtur. Oysaki Ýngiliz uçaklarý kendi birliklerine verdikleri raporda "boðaza mayýn döþenmemiþtir" diye eklemiþlerdir. Gözlerinden kaçan bu ayrýntýyla boðaza daha rahat girmiþler, ama ateþ hattýndan kendilerini dýþarýya zor atmýþlardýr. Bu olay hem savaþýn kaderini belirlemiþ, hem de iki kuvvetten hangisinin daha özverili çalýþtýðýný gözler önüne sermiþtir. Türk tarafý kýsýtlý imkanlarla birliklerin gerekli bütün bilgileri toplamaya çalýþýrken, karþý taraf daha iyi imkanlarýna raðmen her bakýmdan bizden geride kalmýþtýr. Böyle baþarýlý çalýþmaya vatan sevgisi ve halkýmýzýn ülkesini ve baðýmsýzlýðýný koruma azmi de eklenince, hem savaþ meydanýnda hem de dünyanýn gözünde büyük baþarýlarýmýz kaçýnýlmaz olmuþtur.

1916 YILI HAVA HAREKATINDAN NOTLAR

1. 4 Ocak'ta Bozcaada açýklarýnda Teðmen Schubert'in silahlý deniz uçaðý bir Fransýz uçaðýný düþürdü.
2. 6 Ocak'ta Karaca viran'a Buddecke Fokker tayyaresiyle, bir Fransýz Farman uçaðý düþürüldü, pilot öldü.
3. 6 Ocak'ta öðleden sonra Pazarlýköy civarýna Buddecke bir düþman uçaðýný düþürdü.
4. 6 Ocak'ta topçumuz Arýburnu açýklarýna bir uçak düþürdü.
5. 7 Ocak'ta Croneiss Fokker'iyle Seddülbahir'e bir Ýngiliz Farman'ý düþürdü.
6. 11 Ocak'ta Schüz ve Buddecke Çanakkale'de bir Ýngiliz uçaðýný denize düþürdüler.
7. 12 Ocak'ta Schüz, Seddülbahir Kerte'de bir Farman indirdi.
8. 12 Ocak'ta Buddecke, Galata'da bir Fransýz Farmaný indirdi.
9. 4 Þubat'ta Croneiss, Kabatepe'de bir Fransýz uçaðýný indirdi.
10. 30 Mart'ta Buddecke, Kumdere üzerinde bir düþman uçaðýný denize düþürdü.
11. 8 Haziran'da topçumuz Seddülbahir, Kumkale arasýnda bir düþman uçaðý düþürdü.
12. 2 Temmuz'da Akbaþ üzerinde bir Ýngiliz uçaðý düþürüldü.
13. 10 Temmuz'da Tekeburnu ile Ýmroz arasýnda bir Ýngiliz deniz uçaðý düþürüldü.
14. 3 Aðustos'ta Mecidiye üzerinde uçaklarýmýz bir Ýngiliz Bristol uçaðýný indirdi.

BÝRÝNCÝ DÜNYA SAVAÞI TÜRK HAVA HAREKATI

• 18 Haziran 1914 Birinci Dünya Savaþý baþlayýnca tayyare tanýma iþaretimiz iç içe üç daire oldu. Kýrmýzý-beyaz-kýrmýzý
• 28 Haziran 1914 Birinci Dünya Savaþý boyunca dünyada toplam 51.040 uçak ve 92.594 motor inþa edildi.
• 28 Haziran 1914 Birinci Dünya Savaþý boyunca Türk Hava Kuvveti 7 uçak ve 10 pilottan 100 uçak ve 100 pilota ulaþtý. Savaþ boyunca Türk Hava Kuvvetinde 450 uçak görev aldý.
• 11 Kasým 1914 Osmanlý Birinci Dünya Savaþý'na girdiðinde Hava Kuvveti.
• 1 Adet Rumpler ( FETHÝ ) pilot : Ütðm. Þakir
• 2 Adet Bleriot (Edremit, Tarýk Bin Ziyad) Pilotlar : (Ütðm. Salim, Yzb. Fesa )
• 1 adet Deperdessin (Osmanlý) Pilot : Ütðm. M.Ali
• 2 Adet Nieuport Deniz (Mahmut Þevket Paþa) pilotlar : ( Fazýl Bey ve Bir bahriyeli )
• 1 Ponnier ve 1 Bleriot (Ertuðrul) tamirde Mektep Tayyareleri
• 3 Bleriot Pingouin 1 Deperdessin
• 6 Kasým 1914 Pilot Fesa (Evrensev) ve Salim (Ýlkuçan) Ýstanbul'dan Trabzon'a gemi ile tayyare götürürken, Ruslara esir düþtüler. Savaþýn sonuna kadar Sibirya'da esir kaldýlar.

1915 YILINDA TÜRK SEMALARINDA DÜÞÜRÜLEN VEYA ESÝR EDÝLEN UÇAKLAR

• 20 Nisan 1915 Yzb Fevzi ve Ütðm Sami Karadeniz Boðaz giriþine yaptýklarý keþif görevinden dönüþte topçumuzun ateþi sonucu Ýstanbul Uskumru Köyü ( Belgrad ormaný ) na düþerek þehit oldular.
• 5 Eylül 1915 Çanakkale Savaþý'nda ilk keþif yapýldý. Uçaðýn pilotu Fazýl Bey idi.
• 1915 Osmanlý'da havacýlýk örgütleniyor. 1 Çanakkale, 2 Irak, 3 zunköprü, 4 Adana, 5 Kafkas, 6 Þam, 7 Keþan Tayyare Bölüðü teþkilatýn adý.
• 1915 Çanakkale Hava Harekatý
• 30 Kasým 1915 Pilot Ali Rýza ve Rasýdý (Gözleyici) Orhan Albatros C1 uçaðý ile Kabatepe üzerinde bir Fransýz uçaðýný düþürdü.

1916 YILINDA TÜRK SEMALARINDA DÜÞÜRÜLEN VEYA ESÝR EDÝLEN UÇAKLAR

• 20 Nisan 1916 Ütðm Mehmet Ali Rýza görev uçuþunda, motorda oluþan yangýn sonucunda düþerek þehit oldu.
• 11 Eylül 1916 Almanya'ya uçuþ eðitimine gönderilen Ütðm Mehmet Ali Wilhelmshaffen de görev uçuþunda düþerek þehit oldu.
• 9 Kasým 1916 Ütðm Süleyman Hayrettin görev uçuþunda Yeþilköy Meydaný'na düþerek þehit oldu.
• 13 Kasým 1916 Ütðm Saim görev dönüþü Medine de Abbasiye (Bigri Abbas) meydanýna iniþte þehit oldu.
• 1916 Rasat Ýstasyonlarý kuruldu
• 1916 Daha önce Macaristan'dan uçarak uçak getirmek ve Çanakkale Kabatepe üzerinde ilk düþman uçaðýný düþürmekten taltif edilen Tayyareci Yzb. Ali Rýza ve Tahsin keþif raporu ihtilafýndan dolayý asli sýnýflarýna iade edildiler.
• 1916 Ýlk Türk pilot brövesi belirlendi. Gümüþ defne dalý çelenk üzerinde altýn kanat, rasýtlar için gümüþ kanat

3 Nisan 1916 IRAK CEPHESÝ :

Ýngilizler Kütülemare kalesinin kuþatmaya dayanabilmesi için 26 gün boyunca havadan 3 adet Short 184 tipi 225 beygirlik deniz uçaklarý ile ikmal yaptýlar . Bilinen ilk hava ikmal köprüsüdür. Dicledeki ORA Üs'sünden...
Sonuçta Kütülemare kalesi ve içindeki Ýngilizler ( 5 general, 76 subay, 12828 Er ) Türk ler tarafýndan teslim alýndý.

1917 YILINDA ÇANAKKALE SEMALARINDA TÜRK UÇAKLARIN FAALÝYETÝ

2 ve 3 Eylül 1917 6 tayyaremiz Limni adasýndaki Mondros limanýna gece hava taarruzu yaptýlar.

I.DÜNYA SAVAÞINA GÝRERKEN ÜLKELERÝN NÜFUSLARI (SÖMÜRGELER DAHÝL)

ÝTTÝFAK DEVLETLERÝ 1915'TEKÝ NÜFUSLARI:

Toplam : 168.300.000

ÝTÝLAF DEVLETLERÝ 1915'TEKÝ NÜFUSLARI:

Toplam : 1.002.435.000

I.DÜNYA SAVAÞINDA SÝLAH ALTINA ALINAN ASKER SAYISI

ÝTTÝFAK DEVLETLERÝ:

Toplam :22.900.000

ÝTÝLAF DEVLETLER:

• Rusya : 12.000.000
• Ýngiltere : 8.900.000
• Fransa : 8.400.000
• Ýtalya : 5.600.000
• ABD : 4.750.000
• Japonya : 800.000
• Sýrbistan : 750.000
• Romanya : 750.000
• Belçika : 300.000
• Yunanistan : 250.000
• 1Portekiz : 100.000
• Karadað : 50.000

Toplam :42.700.000

ÇANAKKALE'DE KÝ TÜRK ZAFERÝNÝN DÜNYA ÜZERÝNE ETKÝLERÝ

I.BÖLÜM

ÇANAKKALE CEPHESÝ'NÝN AÇILMASININ SEBEPLERÝ:

I.Dünya Savaþý'na Osmanlý Ýmparatorluðu 1914 yýlýnýn sonbaharýnda, Almanya'nýn yanýnda katýlmýþtýr. Osmanlý Ýmparatorluðu'nun savaþa katýlmasýyla müttefiklerin gündemine, boðazlar meselesi gelmiþtir. Boðazlar savaþýn gidiþatýnda çok önemli bir noktaydý. Çünkü Osmanlý Ordusu Kafkas Cephesi'nde Ruslarý sýkýþtýrýyorlardý. Rusya yardým istiyordu. Ýngiltere, Osmanlý'nýn Karadeniz yoluyla Kafkas Cephesini beslediðini düþünüyordu. Boðazlara saldýrýlýrsa, hem Kafkasya Cephesi'nde ki Osmanlý Ordusu'nun bir bölümünü boðazlara çekmiþ olacak, hem de Bulgaristan'ýn yanlarýnda savaþa katýlmasý saðlanacaktý. Müttefikler boðazlar yoluyla Rusya'ya silah ve erzak yardýmý yapýp, elinde bulunan insan gücünden faydalanmayý tasarlýyordu. Ayrýca boðazlar ele geçirilince Osmanlý devre dýþý býrakýlacak, Rusya'ya ayýplan yardýmla ve Bulgaristan'ýn savaþa katýlmasýyla Avrupa'da Almanya çökertilecekti. Bu da ömrünün kýsalmasýný, belki de sonunun gelmesini saðlayacaktý.

Çanakkale Cephesi'nin açýlmasýnýn diðer sebeplerini de kýsaca þöyle sýralamak mümkündür:

• Türkiye'nin Süveyþ Kanalý ve dolayýsýyla Hind Denizi yolu üzerinde ki baskýlara son vermek.
• Ýstanbul'u zapt ederek Müslüman Dünyasý'ný etki altýna almak ve Halife'nin ilan ettiði cihat'ý etkisiz kýlmak.
• Almanlarýn 1915 yýlýnýn baharýnda yapacaðý büyük taarruz hesaplarýnýn ertelemek ve dikkatini bu cepheye çekmek.

Genel Olarak Çanakkale Cephesi'nin Sonuçlarý:
1915 senesinin þubat ayýnda yukarýda saydýðým sebepler ve belki de henüz çözemediðimiz gizli amaçlar ve menfaatler doðrultusunda Çanakkale'ye saldýrýldý.Ýngiltere 12 büyük ve bir çok küçük gemiyle boðazda görülmüþtü. Müttefikler Osmanlý'yý hafife alýyorlardý. Boðazlarý aþmanýn kolay olacaðýna inanýyorlardý.Ama inançlarý gerçekleþmedi. Dünya savaþýnýn gidiþatýný deðiþtirecek sonuçlara neden oldu. Öyle ki savaþa girmiþ devletlerin kaderinin deðiþmesinin yanýnda tarafsýz ülkelerin kaderlerini az çok etkilemiþtir.Dünya hakimiyetine soyunmuþ olan, yeryüzünü tek elden idare etmek isteyen Ýngiltere'nin büyümesi Çanakkale'de durdu. Sömürgelerde ki Ýngiliz hakimiyeti ve gücü sarsýldý. Ýngiltere dominyonlarýnýn milliyet þuurunun oluþmasýný saðladý. Hindistan'da ayaklanmalar görüldü.Ýngiltere sömürgeleri yirmi ya da otuz yýl sonra ulusal devletlerini kurdular. Bunun temelini Çanakkale zaferi atmýþtýr. Çanakkale yenilgisi sonucu, üzerinde güneþ batmayan ülke Ýngiltere'de bir süre sonra güneþ batmaya baþlar.

Gelelim Çarlýk Rusya'ya, Çanakkale zaferi Rus tarihini deðiþtirdi. Çarlýk Rusya boðazlarý alýp, sýcak denizlere hakim olmak istiyordu. Çanakkale geçilemeyince ve kendisine silah ve erzak yardýmý yapýlamayanýca; yüzyýllardýr süre gelen bu Rus ideali son buldu. Çanakkale zaferi , Rusya'nýn iç savaþýný Bolþeviklerin kazanmasýný saðladý. Rusya yükseliþe geçti. Bu yükseliþ 2. Dünya savaþýyla önem kazandý.

Ýttifak devletleri Çanakkale zaferi sonucu güçlenmiþtir. Çünkü müttefiklerin kendi yanlarýna çekmeyi düþündükleri Bulgaristan aralarýna katýlmýþtýr. Ayrýca Almanya Sýrbistan'ý ele geçirmiþ. Bulgaristan'ý da yanýna almasýyla Osmanlý'yla kara baðlantýsý saðlamýþtýr. Böylece Almanya Osmanlý Ordusu'nu cephane bakýmýndan rahatlýkla beslemeye baþlamýþtýr. Osmanlý'nýn insan gücünün silahlandýrýlmasý, Bulgaristan'ýn savaþa katýlmasý savaþýn büyümesine ve uzamasýna sebep olmuþtur. Savaþýn uzamasýyla milyonlarca masum insan zorla cepheye sürülmüþtür. Çanakkale zaferinin belki de dünya açýsýndan tek kötü neticesi budur.Zira baðýmsýzlýk adýna büyük bir kazanýmdýr. Keza yeni Türkiye Cumhuriyeti'ni yaratmak isteyenler, Çanakkale zaferinden güç alacaklardýr. Anmaklar, Hintliler bu cepheden sonra ulusal baðýmsýzlýk bilincini kazanmýþlardýr.

Ýnsan Kayýplarý

Çanakkale Zaferi'nin sonucu olarak dünya siyasetinde deðiþmeler oldu. Rusya'nýn çökmesi ve sosyalizmin gelmesiyle bu devlet savaþtan çekildi. Ýngiltere ve Fransa ise savaþa daha çok güç katmak zorunda kalmýþlardýr. Boðazlarý alarak savaþýn ömrünü kýsaltmayý düþünenlerin planlarý ters tepmiþti. Savaþ iki yýl daha uzadý. Bu müttefiklerin kayýplarýný artýrdý. Bu kayýplarýn en önemlisi insan kayýplarýdýr. Ýnsan kayýplarýnda ki artýþlar aþaðýda verilmiþtir:

Fransýz Kayýplarý - Ýngiliz Kayýplarý

• 1914-15 yýllarý 1.990.000 - 286.633
• 1916 yýlýnda 1.354.000 - 749.140
• 1917 yýlýnda 569.000 - 817.790
• 1918 yýlýnda 1.197.000 - 852.861

Eðer 1915'te boðazlar geçilseydi; 1916 sonbaharýnda savaþýn bitmesi planlanýyordu. Beklenen olmadýðý için aradaki farký toplayarak görelim:

Fransýz Kayýplarý Ýngiliz Kayýplarý

• 1914-1915-1916 kayýplarý 3.344.000 - 1.035.773
• 1917-1918 kayýplarý 1.766.000 - 1.670.651

Toplam 5.110.000 2.706.424

Savaþ on milyondan fazla genci öldürmüþ ve daha da çoðunu sakat býrakmýþtýr.Ýnsanlarýn ruhlarý yaralanmýþ, yaralarýn bazýlarý zehirli olmuþtur. Keza ikinci büyük savaþýnda bu zehirlerin acýsýný yaþadý.

II.BÖLÜM

ÇANAKKALE'DE KÝ TÜRK ZAFERÝNÝN DEVLETLER TARÝHÝNE ETKÝSÝ

Ýngiltere'ye Çanakkale Zaferinin Etkisi

1915 yýlýnýn sonunda boðazlarýn geçilememesi ve Rusya'ya yardým gönderilmemesi, Ýngiltere'nin planlarýný alt üst etmiþtir. Ýngiltere, boðazlardan Rusya'nýn insan gücüne ulaþýp, onu silahlandýrmayý ve savaþýn vurucu gücü haline getirmeyi planlýyordu.Boðazlardan alýnan Türk yenilgisi, bu yüzden en fazla Ýngiltere'ye zarar vermiþtir. Çünkü, yenilgi; Rusya'nýn sosyalist olmasýna ve savaþtan çekilmesine neden oldu. Müttefiklerin elindeki en büyük insan kaynaðýna ulaþýlamamýþtýr.
Batý cephesinde Fransýzlar çok kayýp veriyorlardý. Müttefiklerin gücünü tüketiyordu. Ýngiltere'nin yardým göndermesi gerekiyordu. Yeterli desteði gönderebilmesi için ülkesinde zorunlu askerlik ilkesi uygulamasý gerekiyordu. Fakat Ýngiltere geleneklerine göre zorla askerlik yaptýrýlamazdý. Batý cephesinin ve imparatorluðun bir çok cephesinin sürekli artan asker ihtiyacýný karþýlamak zorundaydý. Bu yüzden Savaþ Bakaný Lord Kiçner 1915 yýlý sonlarýnda zorunlu askerlik ilkesinin onaylanmasýný ister. 5 ocak 1916'da zorunlu askerlik kanunu meclise sunuldu. Bu kanun tasarýsý hükümet içinde çatlaklýklara yol açar. Bakanlardan Maliye, Tecim ve Ýç Ýþleri Bakanlarý karþý koyarlar. Ýrlandalý ulus severler, kanunun Ýrlanda'da uygulanmamasý þartýyla muhalefetten vazgeçerler. Ýþçi Partisi'de muhalefetliðinden, sanayi de çalýþanlar arasýndan asker alýnmayacaðý konusunda baþbakanýn açýklamasýyla vazgeçerler. Böylece 25 Mayýs 1916'da önerge kanunlaþýr Savaþ bakaný kanunun onaylanmasý yüzünden büyük eleþtirilere maruz kalýr.

Bu olaylar Çanakkale Zaferi'nin sonuçlarýndan biridirÇünkü Çanakkale olayýnýn kapanmasýyla, Türklerin boðazda kaygýlarý kalmayýnca Mýsýr'a saldýrmasý korkusu yüzünden, buraya büyük ölçüde Ýngiliz Birlikleri gönderir. Bu birlikler, büyük tepkilere maruz kalan, zorunlu askerlik kanunuyla saðlanýr.

Batý cephesine gönderilen askerler ise; Almanya cephesini aþmak için dikenli tel ve mitralyözler üzerine saldýrýyorlar; ancak sonlarý ölüm oluyordu.

Her saldýrýda halk da ve orduda bu kez zafer kesin duygusu uyandýrýlmýþtýr. Ancak bu olmayýnca 'düþman o ölçüde yýpratýldý ki gelecek saldýrýda çökecek' savý ortaya atýlýyordu. Kitleler bu duruma bir süre inanmýþ, ses çýkartmamýþlardýr. Fakat kitleler bu savlara inanmaz olmuþlardýr. Ýngiltere kamuoyunda büyük tepkiler baþ göstermeye baþlar.
1917 senesinde Fransýz Ordusu Batý Cephesi'nde önemli bir iþlev göremez hale gelmiþtir. Cephe Ýngilizlere kalýr. Ýki ay boyunca Ýngiltere saldýrýr ve 400.000 kiþi kayýpla çekilir. Ýngiltere asker sýkýntýsý çekmektedir. Ve zor durumdadýr. Halka 'Silah ve cephane iþlerinde çalýþan gençleri askere alacaðýz" denildi. Bu Ýngiltere'ye binlerce top, tüfek kaybettiren grevlere neden oldu.S
1917 ilkbahar ve yazý içinde Rus çöküntüsünün de etkisiyle Fransa ve Ýngiltere'de hükümetlerin savaþý sürdürmek için gereken malzemeleri almak istemelerine güçlü bir direnme gösterilmiþtir. Bu iki ülke çökmek üzereyken, onlarýn kurtarýcýsý taze kan Amerika olmuþtur.

ÝNGÝLTERE'DE ÇANAKKALE CEPHESÝ'NÝN VE ZAFERÝ'NÝN YARATTIÐI HÜKÜMET BUNALIMLARI:

Ýngiltere ilk hükümet bunalýmý, Çanakkale'ye çýkartmalarý yapýlýrken; Amiral Fisher'e, Deniz Bakaný Çörçil'in danýþmadan bir takým gemilerin yola çýkarýlmasý buyruðunu verdiðini öðrenenice istifa eder. (15 Mayýs 1915 Bu olaydan sonra Liberal Parti hükümeti, mecliste ki büyük çoðunluða raðmen , muhafazakarlarýn iþleri kamuda tartýþma konusu yapmalarýndan çekinir ve karma hükümet kurulur. Liberal Parti Türk düþmanlýðý ile ünlüdür. Türklerden aldýðý kara ve denizde ki yenilgiler üzerine yönetimi Muhafazakarlarla paylaþmak zorunluluðunda kalýr.
Ýkinci hükümet bunalýmýný beklenildiði gibi sonuçlanmayan Ruslarýn, Avusturya-Macaristan cephesini çökertmesi ve ardýndan yine batý cephesinde alýnan Alman yenilgisi nedeniyle olur.( 5 aralýk 1916) Çanakkale geçilseydi, bu yenilgiler olmayacaktý ve hükümet bunalýmlarý da yaþanmayacaktý.

Ýngiltere'ye Mali ve Ekonomik Etkileri

Türkiye'nin 1.Dünya Savaþý'na katýlmasý ve en büyük zaferi Çanakkale Cephesi'nde muzaffer olmasý ve cihan harbinin ömrünü uzatmasý en çok Ýngiltere'yi etkiler.
Lord Core anýlarýnda," Savaþ baþýnda Avrupa'nýn en zengin ulusu Ýngilizlerdir. Bütün dünyada 4 milyar Ýngiliz Lirasý borç vermiþtir. Savaþ sonunda ise Ýngiltere dýþarýya borçlu devletler arasýnda yerini alacaktýr.
1916 yýlý sonunda devlet borçlarý iki milyar Ýngiliz lirasýný geçmeye baþlamýþtýr. Çanakkale yenilgisinden dolayý savaþýn iki yýl uzamasý; Ýngiltere'nin dýþ borcu 8 milyara yaklaþmýþtýr. Ýngiltere'ye mali ve ekonomik bakýmdan toparlanmasý son derece zor bir darbe inmiþtir.

Ýngiltere sanayi ürünü ve kömür ihracatçýsýdýr. Londra Dünya Bankasý konumundadýr. Ýngiliz ticaret donanmasý yeryüzündeki donanmalarýn toplamýnýn yarýsý kadardýr. Ülkeye büyük kazanç saðlamaktadýr. Savaþ 1916 yýlýnda son bulsaydý Ýngiltere dýþarýda ki alýcýlarýný pek kaybetmezdi. Ancak savaþ uzayýnca Ýngiliz sanayi ürünleri alýcýlarý, kendi ülkelerinde fabrikalar kurmaya ve var olanlarý çoðaltýp geniþletmeye koyulurlar. Hele barýþýn, resmi ve fiili anlamda yýllarca gecikmesi Ýngiliz alýcýlarýnýn, kendi ürünlerini fazlasýyla imal etmelerini saðlar. Diðer yandan Alman deniz altýlarý en fazla Ýngiliz ticaret donanmasýný vurmuþtur. Savaþ nedeniyle tamir edemediði ve yenisini yapamadýðý için deniz ticaretinde Amerika, Ýngiltere'yi geçmiþ, Japonya'da ona yakýn bir konuma gelmiþtir.

Ýngiltere savaþ sonunda da büyük bir iþsizlikle karþý karþýya gelir. Savaþta yakýlýp yýkýlan kenti olmadýðýndan, sanayi ürünü alacaklýlarý da kalmadýðýndan iþsizliðe çözüm bulunamamaktadýr.
1913 ile 1928 arasýnda Ýngiltere ihracatýnýn dünya ihracatýna oraný %13.9'dan, %1.2 düþerken tüm Avrupa ihracatý % 55.2 den % 46'ya düþmüþtür. Almanya'nýn çökmesi, Avusturya- Macaristan'ýn daðýlmasý , Fransa'nýn en zengin kentlerinin yakýlýp, yýkýlmasý, Rusya'nýn rejim deðiþtirmesi, Ýtalya'nýn bunalýmlar içinde çalkalanmasý, þunu diyebiliriz ki dört yýlý aþan savaþýn, iki yýl uzatýlmýþ olmasýndan doðan sarsýntýlar bu sonuçlarý doðurmuþtur.

Savaþ sýrasýnda, cepheye silah ve cephane yetiþtirmek için açýlan fabrikalar, demir ve maden iþleyen kuruluþlardýr. Savaþtan sonra yine demir ve maden iþletmeye devam etmeyip makine üretmeye baþlarlar. Ýngiltere'de sanayiinin gerilemesi bu yüzdendir. Yani Ýngiltere dýþýnda, savaþ sýrasýnda ona kurtarýcý olanlar, savaþtan sonra sanayi alanýnda rakipleri olmuþtur.
Savaþ sýrasýnda hükümet savaþanlarýn soy sopunun rahatlýðýný ve geçimini saðlamýþlardýr. Bu herkeste her þeyi hükümetten beklemek, iyi yaþantý saðlamasýný istemek duygusunu yaratmýþtýr. Bu da ülkeyi yönetenlerin daðýtým uðruna yatýrým yapmalarýna neden olmuþtur. Halkta ki bu anlayýþ daha çok mayýs 1916 yýlýnda çýkan zorunlu askerlik etkisini gösterdikten sonra geliþmiþtir. Oysa savaþ 1916 da bitseydi bunlar yaþanmayacaktý.

Osmanlý ile savaþ Ýngiltere'ye bir milyar liraya mal olmuþtur. Bunu Paris Konferansý'nda Ýngiliz Baþbakaný Zoyt Core Türklere olan kiniyle açýklamýþtýr. Lozan Barýþ Konferansý'nda da yeni Türk Cumhuriyeti temsilcisine, yine savaþa katýlmakla, Ýngiltere'ye verdiðimiz zararý kini kusmuþtur.
Savaþýn uzamasý Ýngilizlerin denizlerdeki hakimiyetlerini de Amerikalýlara ve Japonlara kaptýrmalarýna neden olmuþtur.

Ýngiliz Sömürgelerine Çanakkale Zaferinin Etkisi

Hindistan, Ýngiliz Ýmparatorluðu'nun en deðerli taþý ve Ýngiltere halkýnýn en fazla kazanç saðlayan sömürgesiydi.
Ýngiltere ve Osmanlý ile savaþý önce Hindistan'da Müslümanlar üzerinde huzursuzluk yarattý. Ancak yoksul halk, ücretli asker olarak Hindistan ordusuna yazýlmayý ihmal etmeyecektir.

Ýngilizler Çanakkale cephesinden Hindistan'a düþtü-düþüyor haberleri veriyordu. Bu aylarca devam etti. Ýngilizler ocak ayýnda çekilmelerine raðmen bunu büyük bir baþarýymýþ gibi göstermiþ ve davranmýþtýr. Halkýn gözünde küçük düþmüþlerdir. Türk cephelerindeki, Ýngiliz yenilgilerinin verdiði cesaretle Hindistan'da Müslümanlar ve Hindular eylemde bulunurlar.
Osmanlý'nýn savaþa katýlmasý askerlik ve genel bakýmdan Hindistan'da aþýrý güçlük çýkarmamýþ olmasý, Ýngilizler için övgü ve güven konusu olurken; o zamana deðin birbirine karþýt iki büyük toplum (Hindular ve Müslümanlar) iþbirliði yapmalarý Kut-ülh Amara ve Çanakkale yenilgilerinden doðan küçümseme ve güvenmeme sonucu oluþmuþtur. Hindu ve Müslümanlarýn iþbirliði daha önce ortaya hiç atýlmayan 'öz hükümet' isteðini hep birlikte ve resmen dile getirmelerine neden olmuþtur. Bu Ýngilizler için sýkýcý ve geleceði karartýcý bir olay olmuþtur.
Gelecekte ki yýllarda Türk cephelerinde hayatýný kaybedenlerin çocuklarý baðýmsýzlýklarýný isteyecekler ve Ýngiltere'nin canýný sýkacaklardýr.

Fransa ve Ýtalya'ya Çanakkale Zaferi'nin Etkisi

Fransa Meclisi Çanakkale cephesinin açýlmasý taraftarý deðildi. Ancak cephe açýlýnca kendisine Ýskenderun ve çevresi teklif edildi. Ayrýca Batý cephesindeki yükünü azalacaðý tahmin ediliyordu.
Müttefikler Almanya'nýn boðazlara çekip, gücünü ikiye böleceklerdi. Fransa'da Batý cephesinde rahatlayacaktý. Boðazlar aþýlýrsa Rusya'nýn insan gücüne de ulaþýlacaktý. Savaþ böylece daha kýsa bir zamanda son bulacaktý. Fransa'nýn Akdeniz'de sömürülerini artýrma isteði de gerçekleþecekti.

Fransa Çanakkale cephesine büyük umutlarla 79.000 kiþi göndermiþti. Bunlardan 27.000 geri dönmemiþtir. Bunun yanýnda boðazlarýn açýlamamsý ve Rusya'ya ulaþýlamamasý sonucunda savaþ iki yýl uzayacak ve Fransa daha büyük kayýplar verecektir. 1916 yýlýnýn sonlarýnda Fransa Almanlarla Batý cephesindeki çarpýþmalarda aðýr kayýplar verecektir. Ýngiltere desteði olduðu halde, Fransa ordusu iþe yaramaz hale gelecektir.Bu yenilgi orduda ve halkta ruhsal çöküntülere neden olacaktýr.Halk savaþtan býkmýþtýr. 1917 yýlýnda izinli er ve subaylar barýþ yapýlmasýný isteyen toplantýlara katýlýrlar. Bunlarýn ardýndan da Fransýz ordusunda bir sürü ayaklanma, buyruða uymama, sipere girmeme görülür. Bazý olaylar birleþerek hükümeti barýþa zorlamak için Paris'e yürümeye kalkýþýrlar.Ýþçi ayaklanmalarýný da asker ayaklanmalarý takip edecektir.
Çanakkale zaferinin ve zaferin sebep olduðu savaþýn iki yýl uzamasýný Fransýz Baþkaný Millaran Sevr Antlaþmasýnda þöyle dile getirir, Hiçbir neden olamadan onlara büyük bir deniz ulaþým yolunun kapayarak bir yandan Rusya'nýn ve Romanya'nýn öbür yandan da bunlarýn Batý'da ki baðlaþýklarýnýn ulaþýmýný kesmekle Türkiye en azýndan savaþýn iki yýl uzamasýna ve baðlaþýklarýn milyonlara varan insan ve yüzlerce milyar kaybýna sebep olmuþtur.Sonsuz zararlar pahasýna acunun özerkliðini yeniden kurmuþ olanlara Türkiye'nin ödemesi gerektiði tazminat kendisinin ödeme gücünü pek çok aþmaktadýr.
Ýtalya'ya gelince savaþa karþý olanlar yüreklenirler. Ekmek satan dükkanlar yaðmalanýr. Sokak kavgalarýn da ölüler artmaya baþlar. Sosyalist Partisi'nin desteðiyle belediyeler barýþ için yürümeye karar verirler.Ýtalya'da da en büyük sorun ekmek kýtlýðýdýr. Oysa boðazlar geçilseydi, Rusya7dan Avrupa için buðday teminatý saðlanacaktý.

Almanya'ya Çanakkale Zaferinin Etkisi

1917 yýlýnda müttefikler çok güçsüz duruma düþmüþlerdi.Rusya komünizm rejimi ilan edilmiþ, savaþtan çekilmiþti. Ýngiltere ve Fransa ise insan gücü bakýmýndan yetersizdiler. Almanya'nýn ve yandaþlarýnýn üstünlüðünü Çanakkale zaferi saðlamýþtýr.
Almanya çok yanlýþ olan, sonu hesaplanmadan bir kararla Amerika7nýn deniz altýlarýný batýrmasýydý. Karþý takým barýþ istemek zorunda kalýrdý. Almanya'ya kendisine saðlanan büyük yarardan faydalanamamýþtýr.

Amerika'nýn Savaþa Katýlmasý

Amerika'nýn savaþa katýlmasý müttefiklerin umduðu gibi 1915 sonunda boðazlar açýlarak silah ve cephane ile iyice beslenememiþ olan Rusya'nýn kendisinden bekleneni yapamamýþ olmasýnýn bir sonucudur. Amerika savaþa girmekle müttefikleri barýþ yapmaktan kurtarmýþ ve onlara kesin zaferi saðlamýþtýr. Amerikan Baþkaný Wilson savaþa girerken 'uluslarýn haklarý' gibi bir çok imparatorluklarý sarsacak beyanname yayýnlamýþtýr. Bu da Amerika7nýn, imparatorluk müttefiklerinin zararýna olmuþtur.

Rusya'ya Çanakkale Zaferi'nin Etkisi

Rus ayaklanmasý doðrudan doðruya Çanakkale'de ki Türk kahramanlýðýyla Çörçil'in 'Kaderin Adamý' dediði Mustafa Kemal'in en can alacak noktada ve anlarda, nisan 1915'te Arýburnu'n da, aðustos ayýnda Anafartalar'da ve Cokbayýrý'n da gösterdiði büyük komutanlýk vasýflarýnýn sonucu olarak Boðazlarýn kapalý kalýp Rusya'nýn yeter ölçüde cephane ve öbür savaþ aracý bulunmamasý sonucudur.
Rusya'da devrimci ayaklanmalar, Stolipin'in baþbakanlýðýnda (1906-1911) sýrasýnda azalmýþtýr.O ölünce ayaklanmalar yeniden baþlar. Rusya'nýn 1914'te savaþa katýlmasýyla , 'ulusal birlik' kavramý ayaklanmalarý azalmasýný saðlamýþtýr. Rus halký da Almanya>'ya karþý bir anti -pati vardý. Bu nedenle halkta Çarlýkla birleþme oldu. Bu unsurlarýn yanýnda, 1916'da Rusya ve baðlaþýklarý Ýstanbul'u alsaydý. 1917'de acaba devrim gerçekleþir miydi?
1915 yýlýnda boðazlar açýlmýþ, her türlü savaþ ve taþýt araçlarýný getirip sonsuz kalabalýklarýn gereði gibi silahlandýrarak 1916 haziran-aðustos aylarýnda düþmanlarýný çökertmiþ ve Ýstanbul'u ele geçirmiþ olan bir Rusya'da devrimin gerçekleþmesini bekleyemeyiz. Bunlara dayanarak diyebiliriz ki , Türk zaferinin dünyanýn sosyo-ekonomik ve politik dengesinin deðiþmesini saðlayan Rus Devriminin gerçekleþmesinde büyük payý vardýr.

MUSTAFA KEMAL VE ÇANAKKALE SAVAÞLARI

MUSTAFA KEMAL'ÝN HAYATI

Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu, Türk devriminin yaratýcýsý ve uygulayýcýsý Mustafa Kemal Atatürk 19 Mayýs 1881'de Selanik'te doðdu. Babasý Ali Rýza Efendi annesi Hacý Sofu ailesinden Feyzullah Aðanýn kýzý Zübeyde Hanýmdý.Küçük yaþta babasýný kaybeden Mustafa'yý zeki ve büyük bir Türk kadýný olan Zübeyde Haným yetiþtirdi.Ýlk öðrenimini Selanik'te Þemsi Efendi Ýlköðretim okulunda yaptý.Babasýnýn ölümünden sonra annesiyle beraber köyde yaþayan dayýsýnýn yanýna yerleþti. Orada köy hayatý yaþamak zorunda kaldý.Annesi okul hayatýnda uzak kalmasýna üzülüyordu.Bu nedenle onu teyzesinin yanýnda eðitime devam etmesi için Selanik'e yolladý.Okulda bir arkadaþýyla kavga etmesi üzerine Kaymak Hafýz adýndaki hocasý vücudundan kan gelinceye kadar dövmüþ, babaannesi de onu okuldan almýþtý.

Komþularý Binbaþý Kadri Bey'in oðlu Askeri Rüþtiyesine gidiyordu. Giydiði kýyafet Mustafa Kemal'i çok özendiriyordu Subaylarý gördükçe onlara imreniyor onlar gibi Rüþtiyeye gitmek istiyordu.Annesi askerlikten koktuðu için askeri okula gitmesini istemiyordu.Bunun üzerine annesinden gizli olarak Rüþtiyeye giderek sýnavý verdi.Mustafa bu okulda en çok matematik dersiyle uðraþýyor ve çok baþarýlý oluyordu.Öðretmeninin adý da Mustafa'ydý ve küçük Mustafa'ya senin adýn Mustafa benim de bu böyle olmaz.Bundan böyle senin ki Mustafa Kemal olsun diyor.Bundan sonra küçük Mustafa, Mustafa Kemal oluyordu.Matematik dersleri Mustafa Kemal'e çok kolay geliyordu.Hatta bu dalda müzakereci olup ders bile anlatýyordu.Fakat Fransýzca'da geriydi.Fransýzca hocasý Mustafa Kemal ile ilgileniyor acý uyarýlarda bulunuyordu.Bu uyarýlardan rahatsýz olan Mustafa Kemal ilk tatilde Selanik'e geldiðinde Fransýz Frerler okuluna devam ederek idadideki derslerinden daha ileri derecede Fransýzca öðrendi.

Manastýr Askeri idadisinde iken þair Ömer Naci ile tanýþtý.Ömer Naci o sýralar þiir yazmaktaydý.Mustafa Kemal'den okuyacak bir kitap istemiþ getirdiði kitaplarýn hiç birini beðenmemiþti.Buna alýnan Mustafa Kemal Þiir ve Edebiyata yönelmiþ eserler vermeye baþlamýþtý.Türkçe öðretmeninin 'Þiir seni askerlikten uzaklaþtýrýr.'Uyarýsýyla bu isteði içinde kalmýþ ve bu meraký Tarih'e yönelmiþtir.Napolyon'u çok beðeniyor ve örnek alýyordu.Manastýr Askeri idadisini bitirdikten sonra harp okulunun piyade bölümüne girdi.Harp okulunu da bitirince Erkan-ý Harbiye'ye girdi.Burada arkadaþlarýyla siyasi fikirlerini anlatmak amacýyla el yazýsý bir dergi çýkarmaya baþlamýþtý.Bir gün veteriner dersliðinde gazete faaliyetleriyle meþgul olurken suçüstü yakalanmýþtý.Müfettiþ Ýsmail Paþa sýnýfý basarak dersten baþka þeylerle uðraþtýklarý gerekçesiyle tutuklama emri vermiþ, okul müdürünün araya girmesiyle izinsizlik cezasýyla yet inilmesine karar verilmiþti. Mustafa Kemal 11 Ocak 1905'te Harp Akademisini Kurmay Yüzbaþý olarak 320 kiþilik piyade sýnýfýnýn 20. likle bitirmiþ,kurmaylýk hakký kazanan 13 subay arasýna girmiþti. Ýstanbul'da kaldýðý sürede arkadaþlarýndan biri adýna tuttuklarý apartman dairesinde ara sýra toplanýp memleket meselelerini konuþuyorlardý.

Aralarýna giren bir ajanýn bunlarý ihbar etmesiyle birkaç arkadaþýn ve Mustafa Kemal tutuklanmýþtý.Birkaç arkadaþý itirafta bulunmuþ bir müddet tutuklu kaldýktan sonra serbest býrakýlmýþlardý.Bir süre sonra Hap Akademisini bitirenleri Genelkurmaydan çaðýrdýlar.Mustafa Kemal'in arkadaþlarýyla arasýnda bir örgüt olduðu düþüncesiyle Þam daki 30.Süvari Alayýna staja gönderdiler.Bu bir nevi sürgündü. Mustafa Kemal'in staj gördüðü alayýn komutaný Lütfi Bey idi.Bu komutanla Dürzü ayaklanmasý sýrasýnda ahbap olmuþtu.Lütfi Bey onu diðer arkadaþlarýyla da tanýþtýrdý.Bunlar 2. Abdülhamit yönetimine karþý bir örgüt kurmak istemiþ fakat baþaramamýþlardýr. Mustafa Kemal'le beraber 1906 Ekimi gecesi Tüccar Mustafa'nýn evinde Vatan ve Hürriyet derneðini kurdular.Suriye ve yöresinde örgütlenmeyi saðlamak Mustafa Kemal'in göreviydi.Beyrut, Yafa ve Kudüs'e giderek örgütlenmeyi saðladý.Vatan ve Hürriyet cemiyetinin bir þubesini de Selanik'te kurdular.Bir süre topçu stajý yapmak için Þam'a gönderilen Mustafa Kemal staj sonrasý Kolaðasý ( Kýdemli Yüzbaþý) oldu.Þamdaki ordu Kurmay heyetine atandý.( 20 Haziran 1907) Mustafa Kemal'in ayrýlmasýndan sonra Vatan ve Hürriyet derneði Selanik'te geliþme gösteremedi.O sýralarda ittihak ve terakki kurulmuþtu.Dr. Nazým'ýn aracýlýðýyla iki dernek ittihak ve terakki adý altýnda birleþti.(1907) Dr. Nazým ve diðer arkadaþlarýnýn ýsrarýyla 29 Ekim de ittihak ve terakki derneðine girdi.Derneðin Makedonya örgütlenme çalýþmalarýna yardýmcý oldu.22 Haziran 1908 de kendisine ek görev olarak Selanik - Üsküp demir yolu müfettiþliði görevi verildi.Selanik ve Üsküp demir yolu üzerindeki þehir ve garnizonlara derneðin þubelerini açtý ve geliþmesi için çalýþtý.

Ýttihat ve terakki derneði 1876 Anayasasýnýn geri getirilmesini isteyen bir bildiri yayýnladý.Ýstanbul derneðin isteðini kabule mecbur oldu.1908 de 2. Meþrutiyet ilan oldu.Mustafa Kemal meþrutiyeti ilan etmekle iþin bitmediðini söyleyerek köklü reformlar yapýlmasý gerektiðini bunun içinde Ýttihat ve Terakki'nin siyasal parti niteliði almasýný, ordunun kesin olarak siyasetten çekilmesini þart görüyordu.Bunun için Ýttihat ve Terakkicilerle arasýnda bu noktada görüþ ayrýlýðý ortaya çýktý.Bu sýrada Trablusgarp'ta Meþrutiyet idaresine karþý bir ayaklanma hareketi baþ gösterdi.Ýttihatçýlar bunu fýrsat bilerek Mustafa Kemal'i Selanik'ten uzaklaþtýrýp Trablus'a gönderdiler.Mustafa Kemal karþýlaþtýklarý tüm güçlüklere raðmen hareketi kan dökmeden bastýrdý.Selanik'e 2. Redif tümeni Kurmay baþkaný olarak döndü. (13 Ocak 1909) 2.Meþrutiyete raðmen ittihatçýlar Ýstanbul'a tam manasýyla hakim olmadýlar.Dernek içinde de ayrýlýklar baþ gösterdi.(13 Nisan 1909) 31 Mart'ta Ýstanbul'da rejime karþý bir ayaklanma oldu.Bu hareketi bastýrmak üzere Ýstanbul'a yürümeye karar verdi. Hareket ordusunu kurdu.Kurmay baþkanlýðýný üstlendi. 31 Mart olayýndan sonra yani ittihak ve terakkicilerin 2. Abdülhamit'i tahttan indirmesinden sonra Selanik'e döndü.

Mustafa Kemal'in Selanik'teki çalýþmalarýndan hoþnut olmayan 3. ordu komutaný, kendisini Selanik'ten uzaklaþtýrmak için Genelkurmay baþkanlýðýnda bir göreve atanmasýný saðladý.Bu atamadan pek az sonra 13 Eylül 1911 de Ýtalyanlar Trablusgarp'a saldýrdý.Mustafa Kemal Trablusgarp'a giderek Ýtalyanlarla savaþmaya karar verdi.Devrin genç subaylarýndan Fethi Okyar , Enver Paþa ve baþka subaylarda Trablusgarp'a gitti.Mahmut Þevket Paþa Ýngilizlerin kendilerini Mýsýr'dan geçirmeyeceðini söylese de Mustafa Kemal'in direniþine engel olamadý.16 Ekim 1911 de Tobruk a gitti.Ethem Paþanýn kurmaylýðýný üstüne aldý.9 Ocak 1912 de Mustafa Kemal'in idaresinde yapýlan Tobruk muhaberesinde baþarýlý olundu.Mustafa Kemal Trablusgarp'ta iken Balkanlarda savaþ patlak verdi.Savaþ haberini alýr almaz derhal görev almak istedi.Ýstanbul'a dönmek üzereyken Komonova yenilgisini, Selanik'in düþtüðünü,Bulgarlarýn Çatalca önlerine geldiðini öðrenerek büyük üzüntü yaþadý.Türk ordularýnýn bu kadar kolay yenileceðine inanmýyordu.Romanya üzerinden Ýstanbul'a geldi''Akdeniz Boðazý Kuva-i Mürettebesi ''harekat müdürlüðüne atandý.Bu birliðin kurmay baþkaný Fethi Beyle Bulgarlara saldýrarak Trakya ve Edirne'nin kurtarýlmasý hakkýndaki önerisi çok önemlidir.

Kolordu Kurmay baþkaný Fethi Bey askerlikten çekildi.Ýttihak ve Terakki genel sekreteri oldu. Yerine Mustafa Kemal geçti ve Edirne'nin kurtarýlmasý hareketine katýldý. (22 Temmuz1913 ) 27 Ekim 1973 de Fethi Okyar Sofya Elçiliðine M. Kemal'de Sofya askeri ataþeliðine gönderildi.Burada M. Kemal vatanperver faaliyetler yürüttü.
Enver Paþa Yarbaylýkta Tümgenareliðe yükselerek harbiye nazýrý oldu.M. Kemal'in askerlik ve komutanlýk niteliklerini yakýndan bilmesine raðmen aralarýnda öteden beri süren rekabet yüzünden M. Kemal'e faal bir görev vermedi.Sadece Mart 1914 de Onu yarbaylýða yükseltti.

I.DÜNYA SAVAÞI ÇANAKKALE CEPHESÝ VE MUSTAFA KEMAL

28 Haziran 1914'te Avusturya veliahdý arþidük Ferdinand Saraybosna'da bir Sýrplý tarafýndan öldürülmüþ, bundan bir ay sonra Avusturya-Sýrbistan savaþý baþlamýþtý.Bu I. Dünya savaþýnýn baþlamasý demekti.M. Kemal savaþa Almanya'yla beraber girilmesine karþýydý.Almanya savaþý kazanýrsa Osmanlý onun uydusu olacak,kaybederse Osmanlý her þeyini kaybedecekti.Ona göre devlet tarafsýz kalýp kuvvetlenmeye bakmalýydý.Enver Paþa ise bu düþüncenin tam zýddýný savunuyordu.Nitekim onun istediði oldu.Osm. savaþa girdi.bu sýrada Batýlý müttefikler Almanya karþýsýnda zor duruma düþen Rusya'ya yardým ulaþtýrabilmek için Çanakkale Boðazýný zorla geçmeye karar verdiler.Rus donanmasý bir çok defa boðazýn dýþ tabyalarýný bombardýman etmiþti.Bir çýkarma iþleminin gün geçtikçe yaklaþtýðý anlaþýlýyordu Mustafa Kemal'in Çanakkale savaþlarýna baþlamasý bu savaþýn ilk günlerinde baþlar.1 Ekim'de Boðaz resmen kapatýldý.19 Þubat 1915'te düþmanýn ilk taarruzu baþladý.Mustafa Kemal'in 19. Tümen Karargahý Eceabat'a nakledildi.Þubat sonunda M. Kemal birliklerini kýyýlara yerleþtirmiþtir.5 Mart'ta tümen karargahýna gelen Boðaz Komutaný Cevat Paþa'ya (Çobanlý) kendi tümeninin Seddülbahir sahil tertibatýný gösterirken düþmen gemilerinin ateþine maruz kalmýþlardý. Bölgenin korunmasýndan sorumla 26. alay M. Kemal'in talimatý ile düþmaný maðlup etti.Bu muhaberelerin kara tarafý M. Kemal'in üzerinde idi.Ýngiliz ve Fransýzlarýn deniz maðlubiyetlerinden sonra vazgeçmeyeceklerini bilen M. Kemal,kýyýya adam çýkaracaklarý düþüncesiyle maiyetindeki birliklere uyanýk olmalarý emrini verdi.

Gerekli yerlere müracaat edip kuvvetlerini arttýrýyordu.O bölge kumandanlýðýna Halim Sami Bey'in atanmasýyla, Yarbay M. Kemal "genel yedek" olarak kalmýþtý.M. Kemal'in tümeninden bir alay Çanakkale'ye geçmiþse de geri çevrilmiþ.Bunun üzerine o da bütün tümeni Bigalý köyünde toplayarak,talim ve terbiye ediyordu.18 Mart'tan 25 Nisan'a kadar zaman,düþmanýn keþif ve oyalama hareketleriyle geçer.Düþman Boðazýn geçilemeyeceðini anlayýp,yarýmadanýn Avrupa kýyýlarýna asker çýkarma planlarýný tamamladý.25 Nisan'da ise önce yarým ada ile Trakya arasýndaki Saros körfezine ve Boðaz aðzýndaki Anadolu köþesine þaþýrtma çýkarmalarý yaparlar.26 Nisan'da,Rumeli tarafý giriþ noktasýnda(Seddil Bahir) çýkartma baþlar,Bu çýkartma Ege Denizine bakan Kabatepe ve Arýburnu kýyýlarýndaki çýkartmalarla hedefini belli eder.O günden itibaren de kara harpleri baþlamýþ demektir.Mustafa Kemal bu savaþlarýn tam içinde,Arýburnu cephesindedir. Bu topraklardaki savaþlar bir meydan harbi deðildir.Bir harekat harbi deðildir.Bu savaþlar birer avuç denebilecek dar topraklar üzerinde binlerce,on binlerce,yüz binlerce insanýn kucak kucaða,boðaz boðaza gýrtlaklaþmasýdýr.

Halil Sami Bey'den gelen bir raporla düþmanýn Arýburnu sýrtlarýna çýktýðý anlaþýlýyor.Mustafa Kemal'den taburunu adý geçen düþmana karþý sevk etmesi isteniyordu.Daha önce tahmin ettiði gibi düþmanýn Kabatepe'ye karaya çýkma giriþimi baþlýyordu.Bu iþle mücadelenin zor olacaðýný bildiði için bütün tümeniyle düþmana yaklaþmayý düþündü.Emrindeki tüm kuvvetleri derhal hazýr bulunarak emir almalarý için yanýna çaðýrdý.Bigalý deresi boyunca alayý Kocaçimen Tepesi'ne doðrulttu.Yaya olarak Conkbayýrýna vardýlar.

Osmanlý Hükümeti ve Genelkurmayýn Ege denizinden gelecek bir saldýrýya hazýrlýklý olmadýðý bir gerçektir.Onun içindir ki Gelibolu karalarý Ege Denizine karþý tamamen açýk bulunuyordu.Bu tertipsizliðin,yolsuzluðun,muharebe þebekelerinden yoksun oluþun, Çanakkale savaþlarýnda,Türk ordusuna çok pahalýya mal olduðu hakikattir.Kocaçimen'e 57. alayýný bizzat sevk ederek ulaþtýran M. Kemal'in ilk gördüðü manzara pek fikir verici deðildir.Düþmanýn çýkartma yeri Arýburnu ölü zaviyededir.Yani Kocaçimen'den görülmez.Bunun üzerine bin bir güçlükle Conkbayýrýna ulaþýr
Bu esnada Conkbayýrýnýn güneyindeki 261 rakýmlý tepeden sahil gözetlemesine memur bir müfreze efradýnýn,Conkbayýrýna doðru kaçmakta olduðunu gösteren M. Kemal ile arasýnda þu konuþma geçer:
-Niçin kaçýyorsunuz?dedim
-Efendim düþman!dediler
-Nerede?
-Ýþte,diye 261 rakýmlý tepeyi gösterdiler.
Hakikaten düþman tepeye serbestçe yaklaþmaktadýr.Mustafa Kemal'in ise elinde kuvveti yoktur.Düþman ona Kocaçimen'deki askerinden daha yakýndýr.Derhal karar verir. "Bu kararý kendisi bir mantýki muhakeme veya sev kitabi olarak deðerlendirir."Ýþte bu karar savaþýn gidiþatýný deðiþtirir.
-Düþmandan kaçýlmaz der
-Cephanemiz yok diyen askere.
-Süngünüz var ya...dedi ve sonrasýný þöyle anlatýr:
Baðýrarak bunlara süngü taktýrdým.Yere yatýrdým.Ayný zamanda Conkbayýrýna ilerlemekte olan piyade alayý ve cebel bataryasýnýn "marþ marþla" benim bulunduðum yerdeki emir zabitini onlarý çaðýrmalarý için geriye saldýrdým.Bu efrat süngü takýp yere yatýnca düþman efradý da yere yattý.Kazandýðýmýz an bu andýr.
-Düþününüz,iþte bu bir andý.
Conk bayýrýndan harekatý idare eder,sað sol birliklerle irtibat kurmaya çalýþýr,taarruz ilerlemektedir.Bu harekatý anlatýrken sözleri þuydu:"Herkes öldürmek ve ölmek için düþmana atýlmýþtý."
Ya öldürmek ya ölmek!Zaten bu verilmiþ bir emirdir.Aslý þöyledir:-Size taarruzu emretmiyorum ölmeyi emrediyorum.
Biz ölünceye kadar geçecek zaman içinde baþka kuvvetler ve komutanlar olabilir..."Kumandan iþte böyle bir anda böyle bir emri verebilen insandýr."
Neticede düþmana saldýrýldý.Boðuþuldu.Düþman dayanamayýp geri çekildi.Sahile kadar gerileyerek orada tutunabildi.Arýburnu cephesi iþte böyle açýldý.
25/26 Nisan 1915 gecesi 5 Ýngiliz tümeni yeniden Arýburnu'na çýkarma yapar.Bu bir küçük ordudur.Halbuki bizim kuvvetlerimiz yetersizdir.Ayaklarýndaki çarýklarý dökülmüþ,yiyecekleri kýt,yollarý yoktur.Muharebe þebekesi iyi kurulamamýþtýr.Mustafa kemal her türlü olumsuzluða raðmen emrindeki birliklerle sonuna kadar mücadele etmiþ,26 Nisan günü savaþ neticesini maðlup olmuyoruz þeklinde bildirmiþtir.27 Nisan'da 2 alay daha takviye ederler.Verdiði emir aynýdýr.O günkü harekatý yönettiði tepeye Kemalyeri adý verilmiþtir.

Kemalyerindeki Mustafa Kemal Artýk dünyanýn en kudretli imparatorluðunun,Türk topraklarýna kustuðu sonu gelmez insan ve ateþ kudretiyle boðuþmuþ kendini denemiþtir.Kendine güvenen ve yenilmeyeceðine inanan bir genç ve güzel insandýr.Kemalyeri'nden sað kanattaki bir çok düþman askerinin ellerini kaldýrýp,beyaz mendiller sallayarak kendi erlerine teslim oluþunu seyreder.Ama düþmanýn asker çýkarmasý durmaz devam eder.29 Nisan gene çarpýþmalarla geçer.Herkes bulunduðu topraða,taþa elleri,ayaklarý,týrnaklarýyla sarýlmýþtýr.Gene de herkesin çabasý karþýsýndakinin yapýþtýðý topraðý onun elinden almaktýr.Onu ya öldürmek ya atmaktýr.

Churchill hatýratýnda Türklerin mücadelesini þöyle özetler:
"Türkler bu daracýk geçit baþýnda sýký bir savunmaya giriþmiþlerdi.Canlarýný veriyorlar fakat vatan topraðýndan karýþ vermiyorlardý. 30 Nisan!da bir kumandanlar toplantýsý yapýlýr.Mustafa Kemal þöyle der: "Bire kadar hepimiz ölerek düþmaný mutlaka denize dökmemiz lazýmdýr."Ýçimizde ve askerlerimizde,Balkan harbi utancýný tekrar görmektense ölmeyecek yoktur.Böyleleri varsa kendi elimizle kurþuna dizelim.

Yarýmadanýn en dar ve en tehlikeli noktasý olan Arýburnu cephesinin gerisinde bizim 19. tümenimiz ihtiyatta bulunuyordu.Bunun komutaný genç yarbay Mustafa Kemal idi.Karaya çýkarmayý ve arz ettiði tehlikeyi hissedince kendiliðinden harekete geçti.Tümenin düþmanýn eline geçmesi çok tehlikeli bir durum doðuracak olan Kocaçimen tepesi istikametine sevk etti. Bizzat kendisi 57. Alayýn baþýnda bu tepenin en þiddetli noktasýna yaklaþtýðý zaman Anzak kolordularýnýn öncüleri tepeye ulaþmýþlardý.Kýsa bir müddet boðazýn en dar noktasýný seyredebildiler.Sonra 57. alayýn þiddetli bir taaruzuyla geri atýldýlar.Çýktýklarý sahile sürüldüler ve deniz filosunun himayesine tutunabildiler.Bu hareketiyle Genç Mustafa Kemal boðazý 1. defa kurtarmýþ oldu.Ya 57. Alay?57. Alay baþka türlü bir Alaydý.57. Alaydan Gök kubbeye baki kalan bir hoþ sedaydý.57.Alay Çanakkale harbinde tamamen þehit oldu...

Ama nasýl olur da Balkanlar'da bir nefeste bir vilayeti býrakýp daðýlanlar,bugün burada hem de dünyanýn en kudretli imparatorluðunun birlikleri karþýsýnda bir karýþ torak için bir alayýn kanýný bir nefeste kurban ederler...Evet bunda bir mucize vardý.Bir kumandan mucizesi.Mustafa Kemal artýk 19. Tümen komutaný deðildir.Arýburnu ve Aðýl dere Cepheleri Kumandaný Mustafa Kemal'dir.

M. Kemal Arýburnu çevresinde savaþlarýný yaparken onun saðýndaki Anafartalar Cephesi de ateþ içindedir.Sol kanattaki Conkbayýrýný ise gece gündüz endiþe ile takip eder.Cephelerin bazýlarý birbirine karýþmýþ,kumanda karýþýklýðý ortaya çýkmýþtý.Bilhassa Conkbayýrý böyleydi.9 Aðustos'ta kumanda karýþýklýðý son haddine varmýþ,savaþ ise zirve noktasýndadýr.Düþman denizden durmadan çýkarma yapar,karaya durmadan birlikler kusar.Türk Ordusu karargahýn son gücünü da cepheye yollamaktadýr.Mustafa Kemal bu cephe kargaþasýný düzeltmesi gerektiðini bilir.Yoksa tehlike vardýr...
Mustafa Kemal bu durumun düzeltilmesi için ordu kumandanýna açýk ve kesin olarak mevcut kuvvetlerin kendi kumandasýna verilmesini isteyerek böyle büyük bir sorumluluktan çekinmemiþtir;ve "sorumluluk ölümden aðýrdýr" sözünü söylemiþtir. Ordu karargahtan gelen emirle Anafartalar Grup Komutanlýðýna tayin edilmiþtir.10 Aðustosta Taarruza geçmesi emredilmiþtir.Çanakkale harbinin en büyük ve en kanlý taarruzu için harekete geçti.Düþmaný ani ve þiddetli bir baskýnla yenmek istiyordu.Bu iþte kuvvetten çok karar vardýr.Her türlü olumsuzluða raðmen verdiði karar þudur.Düþman yenilecek ve mahvedilecekti.

Mustafa Kemal hücum anýný þöyle anlatýr:
"Bütün askerler,zabitler her þeyi unutmuþlar,baþkalarýnýn kalplerini verilecek iþarete baðlamýþlardý.Süngüleri ve bir ayaklarý ileri uzatýlmýþ olan askerlerimiz,onlarýn önlerinde ellerinde tabancalarý,kýlýçlarý,zabitlerimiz kýrbacýmýn aþaðý inmesiyle demirden bir kitle halinde aslanca bir saldýrýþla ileriye atýldýlar.Bir saniye sonra düþmanýn siperlerinde gökleri dolduran Allah Allah!uðultularýndan baþka bir þey iþitilmiyordu.Düþman silah kullanmaya vakit bulamadý.Boðaz boðaza kahramanca bir boðuþma sonunda birinci hattaki düþman kamilen imha edildi.Mustafa Kemal;bu muhaberede hücuma kalkarken askerlerden okuma bilenlerin Kuran-ý Kerimi göðüslerine basarak,bilmeyenlerin kelime-i þahadet getirerek ve hemen hepsinin de iki üç dakika sonra öleceklerini bilerek,nasýl titremeden,irkilmeden ileri atýldýklarýný anlatýr. "Emin olmalýsýnýz ki,Çanakkale muhaberesini kazandýran bu yüksek ruhtur" demiþtir. 10 Aðustos Conkbayýrý Savaþý o gün, Mustafa Kemal'in askerlerinin baþarýsýyla böyle bitmiþtir.M. Kemal Çanakkale Muhabereleri denilen destanýn ortasýnda iþte bu zafer halesiyle görülür.Yaklaþýk 8 aylýk Çanakkale savaþlarýnda Türk askeri cesur,akýllý ve ortak bir komutanýn idaresinde neler yapmaya gücü yettiðini göstermiþtir.Bilhassa anafartalar savaþýnda(7-8 Aðustos 1915) yarbay olan M. Kemal'in askere "taarruzu deðil ölmeyi emretmesi" savaþýn kaderini etkilemiþtir.

Churchill'in kaderin adamý olarak tanýdýðý Mustafa Kemal Conkbayýrý ve Kocaçimen'de ilerleyen,Anzak Ordusunu geri çekilmeye zorlayarak iþgal edilen noktalarý kurtarmýþtýr.19. Tümen ve 57. Alayý merkezden emir beklemeden kendi inisiyatifiyle cepheye sürmüþ,Çanakkale cephesinin düþmesini engellemiþ,Boðazlarý kurtarmýþtýr.Savaþlar Ýngilizlerin 19/20 Aralýkta Arýburnu ve Anafartalar'ý 8/9 Ocak Seddülbahri boþaltmasýyla sona ermiþtir. Çanakkale Muharebesi bize bir çok muvaffakiyetten mada bir de Mustafa Kemal kazandýrmýþtý.Osmanlý tarihinin en þerefli sahifesini iþgal edeceðine hiç þüphe olmayan Çanakkale muvaffakiyeti Orada çarpýþan Türklük ruhunu,Türklük fedakarlýðýný ispat ettiði gibi büyük bir kahramana malik olduðumuzu gösterdi.Çanakkale zaferi Türk kahramanlýk destanýydý.Türk askeri ne demektir?Bunu cihan Çanakkale'de bir daha tanýdý.Düþman çok kuvvetli,bol silahlý ve çok zengin bir milletti.Ona raðmen Türk askeri süngüsüne dayanarak,düþmaný siperlerine mýhladý.Düþmaný tek adým ileri attýrmadý.Türk'ün süngüsü Çanakkale'de çelik bir kale oldu.Mustafa Kemal'in kuvvetli sevk ve idaresi,Türk askerinin sarsýlmaz iman ve iradesi Türk tarihine altýn yaldýzlý bir Çanakkale zaferi yazdý.Hiç Þüphesiz Mustafa Kemal ve Cevat Paþalarýn bu savaþlardaki çabalarý yadsýnamaz.Mustafa Kemal genç ve azimkar metin bir kumandandýr.Çanakkale'de ordu nevmid bir vazifeye düþtüðü zaman ümidini bozmamýþ ve imanýndan aldýðý kuvvetle,ordunun da maneviyatýný yükseltmiþtir.Büyüklerini tanýmak mecburiyetinde olan gençlik "Mustafa Kemal" namýný da hafýzalarýna ilave etmeli halaskarlarýmýzdan birinin de o olduðunu unutmamalýdýr.

Düþmanlar Çanakkale boðazýndan hüsranla çekip gidince artýk Ýstanbul da zabýt ve istila tehlikesinden kurtulmuþ demekti.Bütün memleket ahalisinin hususile Ýstanbullularýn M. Kemal'e hürmet minnettarlýklarý son dereceyi bulmuþtu.Düþmanlar bile bu dahi kumandan idaresindeki Türk askerinin harekatýna hürmet ve takdirlerini ifadeden geri durmamýþtýr.Artýk Çanakkale savaþlarýnýn siper savaþýna dönüþmesi üzerine son bir saldýrý ile düþmaný denize dökme önerisinin reddedilmesi üzerine 10 Aralýk 1915'te görevinden istifa etti.Kendisine çok büyük saygýsý olan Limon Von Sanders bu istifayý kabul etmeyerek kendisine hava deðiþimi verildi.Ýngilizlerin Gelibolu'yu boþalttýklarý öðrenildi.Ýngiliz ve Fransýzlar hiç kayba uðramadan çekilmek istiyorlardý.Mustafa Kemal Buna razý olmuyor, düþmanýn bedavadan çekip gitmesi sonradan bizimle alay etmesini istemiyordu.10 Aralýk 1915'te grup komutanlýðýndan istifa etti.Limon Von Sanders'in bu istifayý hava tebdili iznine çevirmesinden sonra M. Kemal Gelibolu'dan ayrýldý.

M. Kemal'in 31 Mart irtica olayýný ezmekteki hizmeti daha o dönemde gölgelenmiþ ve unutturulmuþtu.Arýburnu Conkbayýrý ve Anafartalardaki kahramanlýklarý ise örtbas edilmeyecek bir hal almýþtý.Ýstanbul'da sansürün gazetelerde isminin yazýlmasýna izin vermemesi,Enver Paþanýn bir çok subayýn rütbesini yükselttiði halde onunkinin olduðu gibi kalmasý,bir çok kiþinin hizmetlerini küçük göstermeye çalýþmasýna raðmen,M. Kemal'in ülke ve ordudaki þaný azalmadý.Artýk o bir ad,bir kuvvet,bir umut olmuþtu.O iki kere Ýstanbul'u kurtarmýþ ve cihan harbinin gidiþini deðiþtirmekte esas amil olmuþtu.Türk erlerinin kahramanlýðýndan azami sonuç almayý o bilmiþtir.En kalabalýk ve güçlü Osmanlý ordusunu o komuta etmiþti.Bu yeni duruma dayanarak sýrf askerlik görevi dýþýnda bir çok uðraþta bulundu.Bir süre Ýstanbul ve Sofya'da dinlendikten sonra 1916 yýlý baþýnda Edirne'de 16. Kolordu Kolordu Komutanlýðý'na atandý.Bir ay sonra Muþ ve Bitlis dolaylarýnda kurulan b aþka bir kolorduya nakledildi.Bu göreve giderken Tüm Generalliðe yükseldi.Van Gölü güneyinden,Çapakur Boðazýna kadar 80 km'lik cephede Kazým Karabekir Paþayla beraberdi.Önce cephe hattýný geri çekti,sonra Muþ ve Bitlis'i geri aldý.Kendisine altýn kýlýçlý imtiyaz madalyasý verildi.M. Kemal Sekarat'ta bulunan 2. Ordu Kumandanlýðý'na gelince,Orada Ordu Kurmay Baþkaný Ýsmet Ýnönü ile tanýþtý.Hicaz Seferiyesi Komutanlýðý önerildi.Kabul etmedi.Enver Paþa Baðdat'ý geri alma hayaliyle Yýldýrým Ordular Grubunu kurdu.M. Kemal de bu orduya baðlý 7. Ordu Komutaný olmuþtu.Asýl sorunun Irak'ta deðil Filistin'de olduðu anlaþýlýnca Baðdat'ýn geri alýnmasýndan vazgeçilerek,Yýldýrým Ordularý Filistin'e gönderildi.M. Kemal bu cephede göreve baþladýktan sonra,Enver,Talat ve Cevat Paþalara rapor vererek savaþ yönetimi ve halkýn içinde bulunduðu durumu bildirmiþ ve alýnmasý gereken önlemleri açýkça anlatmýþtý.Bu rapora 2. bir ek olarak da Yýldýrým Ordu Komutaný Falkenhayn'ýn tutumunu þiddetle eleþtirdi.Enver Paþandan Falkenhayn'ý tutan bir cevap gelince 7. Ordu Komutanlýðýný Ali Rýza Paþa'ya býrakarak Ýstanbul'a geldi.2.Ordu kumandanlýðýna atandýysa da görevi kabul etmedi.

3 Temmuz 1918'de Sultan Reþat'ýn ölümüyle yerine Vahdettin geçti.Yarbay Naci'yi kendisine baþyaver,Ýzzet Paþa'yý yaver-i ekrem yaptý.M. Kemal böbrek rahatsýzlýðý yüzünden Krlsbadda'ydý.Tedavisini yarým býrakýp Ýstanbul'a geçti(Padiþahýn emriyle)M. Kemal burada Padiþaha orduyu ele almak gerektiðini söylemiþ,Vahdettin de gereken iþleri Talat ve Enver Paþa ile görüþtüðünü söylemiþ.Fakat yýkým görülmeye Ýttihat ve Terakki iktidarýnýn düþeceði sezilmeye baþlayýnca M. Kemal'in yaver olmasý gündeme geldi. Vahdettin kendisini yeniden Fahri Yaverliðe ve 7. Ordu komutanlýðýna getirdi.Osmanlý'nýn Filistin'de verdiði mücadele yenilgiyle sonuçlandý.Bulgaristan da Selanik anlaþmasý ile çekildi.Bu surette Osmanlý'nýn müttefikleriyle baðlantýsý kesildi.Çok geçmeden Almanya da mütareke istedi.8 Ekim'de Talat Paþa kabinesi istifa etti.M. Kemal bu durumda Osmanlý Devleti'nin müttefiklerinden ayrý bir barýþ yapmasýný saðlamak,elde kalan kuvvetlere ileri sürülecek ateþkes önerilerine karþý milletçe direnmeyi düþünüyordu.Padiþaha telgraf çekerek Ahmet Ýzzet Paþa'yý Sedaret'e getirerek,kendisi harbiye nazýrý olmak birkaç kiþiyi daha kabineye almak istiyordu.Sadrazam Ahmet Ýzzet Paþa oldu.M. Kemal'i Harbiye Nazýrý yapmadý ama kabine M. Kemal'in isteðine yakýndý.

30 Ekim 1918'de Osmanlý Devleti Rauf Bey baþkanlýðýndaki heyetin 36 saat tartýþarak kabul ettiði Mondros Mütarekesi imzalandý.Mütareke gereðince Alman komutanlarýn Türkiye'yi terk etmesi gerekiyordu.Limon Von Sanders Yýldýrým Ordularý Grup Komutanlýðýný Mustafa Kemal'e verdi.Bu anlaþma ile Osmanlý Devleti kendini düþmana kayýtsýz þartsýz teslim etmiþ,bununla da kalmayarak memleketin istilasý için onlara yardým da etmiþti.M. Kemal bu mütarekenin sakýncalý bulduðu noktalarý sadrazama bildirip bir yandan da elindeki 2. ve 7. kolordularý ulusal savunma kuvveti haline getirmek için çalýþmaya koyuldu.

13 Kasým 1918'de itilaf donanmasýna baðlý gemilerin Ýstanbul'a girmesi üzerine yanýndakilere dönerek "geldikleri gibi giderler" dedi.Bu sözü bir gün ülkenin baðýmsýzlýðýna kavuþacaðýna olan inancýný belirtiyordu.Ýstanbul fiilen iþgal altýndaydý.Enver,Cemal ve Talat Paþa'lar memleketten kaçmýþ,meclis ve hükümet üyeleri birbirine düþmüþtü.M. Kemal Ýstanbul'da kaldýðý 6 ay içinde vatanýn kurtuluþuna en küçük yardýmý dokunabilecek herkesle iliþki kurdu,görüþtü.Düþüncelerini daha kolay yayabilmek için Fethi Bey'in çýkardýðý Minber gazetesine ortak oldu.Komutan ve subaylarýn moralini yükseltebilmek için,Hasbihal adlý eserini yayýmladý.Onun bu çok yönlü çalýþmalarý iþgal kuvvetleri yetkililerini ve hükümeti kuþkulandýrýyordu.Onu tevkif etmenin,halk çoðunluðu üzerinde kötü etkileri olacaktý.Þu halde M. Kemal'i Ýstanbul'dan uzaklaþtýrmak için uygun bir görev gerekliydi.Ýngiliz raporlarýna göre bir görev vardý.Samsun dolaylarýnda Türk ahali Rum halka baský yapýyordu.Bu durumda hükümet önlem olarak M. Kemal'i 9. Ordu Müfettiþliðine atadý.Bu kýtaat 15. Kolordu Kazým Karabekir'e baðlýydý.M. Kemal Kazým Paþa'nýn yardýmýyla çok geniþ yetkilerle göreve gidiyordu.Buna göre müfettiþlik sýnýrlarý dýþýndaki bütün komutan ve sivil makamlara emir verebilecekti.Bu doðrultuda Ýngilizlerin vereceði vizeyi heyecanla beklemeye baþladý.

KURTULUÞ MÜCELESÝ

Yunan birlikleri 20.000 kiþilik bir orduyla Ýzmir'i iþgale baþladý.Böylece Türk kurtuluþ savaþý 15 Mayýs 1919'da Yunanlýlarýn Ýzmir'i iþgali sýrasýnda düþmana ilk kurþun sýkmasýyla fiilen baþladý.Ýngilizler padiþahýn M. Kemal'e güveni vardýr gerekçesi ile beklenen vizeyi verdiler.16 Mayýs akþamý eski bir þilep olan Bandýrma ile yola çýktý.M. Kemal her an bir Ýngiliz tarafýndan yolu kesileceðinden kuþkulanýyordu.Kuþkusunda da haklýydý.M. Kemal'in nasýl bir amaçla gittiðini anladýlar.Fakat geç kaldýklarý için durdurmayý baþaramadýlar.M. Kemal fýrtýnalý bir havada Samsun limanýna çýktý.

Anadolu,Ýzmir'in iþgali ve bunun doðuracaðý sonuçlar hakkýnda çok az bilgiye sahipti.M. Kemal burada telgraf aracýlýðýyla yetki altýnda bulundurduðu makamlarla sýký bir iliþki kurmak,halka protesto ve mitingler yaptýrarak Bab-ý Ali ve müttefiklere karþý halkýn cephe aldýðýný göstermek istedi.Askeri ve siyasi alanda çalýþmalara baþladý.Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i Ýlhak cemiyetleriyle baðlantý kurdu. Bu cemiyetler Yunan iþgaline karþý kurulduðu için ve Kuvay-i Milliye ile iliþki kurulamadýðý için vataný kurtaracak güce eriþemiyordu.

Bu çalýþmalar gerek iþgal kuvvetleri gerek Ýstanbul'u rahatsýz ediyordu.Ýngilizler baskýlarýný arttýrýnca M. Kemal geri çaðýrýldý. Oysa Samsun'a geleli bir hafta olmuþtu ve rahat çalýþabilme imkanlarý arýyordu.Dolayýsýyla bu çaðrýya kulak asmadý.Karargahýný Havza'ya çekti.Mitingler düzenletti.Müdafa-i Hukuk Derneðinin Havza þubesini kurdu.Reddi Ýlhak ve Müdafa-i Hukuk dernekleriyle Anadolu ve Trakya'daki bütün komutan ve sivil yöneticilere Havza'dan ilk genelgesini yolladý.Devlete baþ kaldýrmýþ olan efeler derhal M. Kemal ve arkadaþlarýyla iþbirliðine karar verdiler.Amasyalýlar M. Kemal'i davet ettiler o da kabul etti.Amasya çalýþmalarýna uygun bir ortamdý.Ali Fuat ve Rauf Beyler ile 21-22 Haziran Amasya Genelgesini yayýnladý.

Mustafa Kemal bu genelge ile Sivas'ta bir kongre toplanmasý kararýný Ýstanbul hükümeti ve iþgal kuvvetlerine duyurdu.Ýþgal kuvvetleri M. Kemal'i görevden azletti. Bu haberi alýr almaz 3. Ordu Müfettiþliði ve askerlikten istifa etti.Milli kurtuluþ hareketinde milletle beraber herhangi bir fert gibi çalýþmak istediðini Ordulara ve millete duyurdu.Vilayet-i Þarkiye Müdafa-i Hukuku Milliye derneðinin Erzurum þubesinin isteðiyle derneðin faal heyetinin baþýna geçti.Erzurum kongresi 23 Temmuz'da toplandý.9kiþilik bir heyeti temsiliye seçildi bunun baþýnda M. Kemal vardý.Temsilcilerin bir çoðu Sivas'a varmýþlar,M. Kemal ve arkadaþlarýný bekliyorlardý.Erzurum'dan ayrýlmasý gerekiyordu.Sivas kongresi Doðu ve Batý illeri ile Trakya'nýn yani bütün bir memleketin birliðini saðlamak gayesi güdülüyordu.

Sivas Kongresi 4 Eylül 1919'da lise binasýnda toplandý.Þark-ý Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Derneði adýný aldý.11 eylül 1919'daki toplantýda Heyet-i Temsiliye' ye ek olarak 6 kiþi daha seçildi.16 kiþilik Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Derneði Heyet-i Temsiliyesi oldu.Bu bir geçici hükümet sayýlýyordu.Kongre Erzurum Kongresi kararlarýný onayladý.Damat Ferit'in adamý Elazýð valisi Ali Galip, Kürt aþiretlerini M. Kemal'e karþý kýþkýrtýp,çalýþmalarýný bozmaya çabaladýysa da baþarýlý olamadý.M. Kemal tarafýndan sorgulandý.Halep'e kaçtý.Sivas kongresi bu hava içinde sona erdi.Damat Ferit kabinesinin olumsuz çabalarýný tespit eden M. Kemal ve arkadaþlarý,yapmýþ olduðu olumsuz çalýþmalarý padiþaha bildirdiler.Ferit Paþa Kabinesi çekilmek zorunda kaldý.Yerine gelen Ali Rýza Paþa hükümeti,Heyet-i Temsiliye hükümetini þartlý olarak desteklemeye karar verdi.M. Kemal Sivas'ta iken Ýrade-i Milliye gazetesin çýkarmýþtý.(13 Eyl).Bu defa Ankara'da Hakimiyet-i Milliye gazetesini kurdu.(10 Ocak 1920)
Meclis-i Mebusan 12 Ocak'ta Ýstanbul'da açýldý.Mustafa Kemal Ýstanbul' giden millet vekillerine,kendisini seçmelerini ve mecliste Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyetini kurmalarýný tavsiye etmiþti. Kendisi hazýr bulunmayan birini seçmenin sakýncalý olacaðý düþüncesiyle onu baþkanlýða seçmediler.Kurduklarý gruba Felah-ý Vatan adý verdiler.Mebusan meclisi heyeti 28 Ocak 1920'de Misak-ý Milli esaslarýný bir bildiri þeklinde kabul ve imza etti.Pariste toplanan müttefikler arasý konsey 13 Mart'ta Ýstanbul'un fiilen iþgaline karar verdi.16 Mart'ta Ýstanbul fiilen iþgal edildi.M. Kemal olayý Ýslam elemi ve dünya parlamentolarýna yayýnladýðý bildirilerle protesto etti.Bildiride 700 yýllýk Osmanlý Devletinin hayat ve hakimiyetinin sona erdiðini belirterek, milleti hayat ve baðýmsýzlýðýný bütün geleceðini korumaya çaðýrdý.

BÜYÜK MÝLLET MECLÝSÝ

19 Mart 1920'de yayýnladýðý bildiride Ankara'da olaðanüstü yetkilerle ve milletin gerçek iradesine sahip bir meclis toplanacaðýný,bu meclisin milletin yeniden seçeceði temsilcilerle Ýstanbul Meclis üyelerinden, Anadolu'ya geçe bilenlerden oluþacaðýný belirtti.Her ilden 5 milletvekili seçilirken 5 Nisan'da Sadaret'e gelen Damat Ferit Milli Hareket'in Padiþaha isyan,hareketin baþýndakileri de eþkýya olarak niteleyen fermanlar yayýnlatýyor.Þeyhülislam Abdullah Efendi verdiði fetvada bunlarý kafir ilan ediyor,öldürülmelerinin dinen caiz olduðunu bildiriyordu.Bu durumu deðerlendiren Damat Ferit,Ýngilizlerin desteðiyle kurduðu bir takým saf ve cahil insanlardan oluþan Kuva-i Ýnzibatiye ve Hilafet Ordusu'nu Anadolu'ya göndermeye yelteniyordu.TBMM 23 Nisan 1920'de en yaþlý milletvekili Þerif Bey'in baþkanlýðýnda toplanýyordu.Ertesi Gün M. Kemal meclis baþkaný seçildi.Bir hükümet kurulmasýnýn zorunlu olduðunu söyledi.3 Mayýs 1920'de 11 kiþilik icra heyetini seçti.20 Ocak 1921 Teþkilat-ý Esasiye Yasasý ile icra vekilleri heyeti kuruluncaya kadar baþkanlýk yaptý.29 Nisan 1920 günü kabul edilen Hiyanet-i Vataniye yasasý ile TBMM'nin niteliðine isyan edenler,sözle veya yazýlý saldýrý yapanlarýn vatan haini sayýlacaðý ilan edildi.Bu tür suçlularý yargýlamak için de Ýstiklal Mahkemeleri'nin kurulmasýna karar verildi.

Bu dönemde halkçýlýk programýný düþüncelerine uygun bulmayanlar muhalefet gruplarý þeklinde ortaya çýktýlar.Muhalefette olan anlaþmazlýklarý gidermek için mecliste Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kurdu.10 Mayýs 1921 günü M. Kemal grubun baþkaný seçildi.Bu I. Meclis zaman zaman üyeler arasý þiddetli tartýþmalara sahne olurken konu vatan olduðunda birlik ve beraberlikten hiç ayrýlmamýþtý.Nihayet zafer sonrasý 16 Nisan 1923 günü son birleþimi yapýlarak tarihin þerefli sayfalarýna geçti.

Mustafa Kemal'i meclis çalýþmalarý dýþýnda meþgul eden konularýn baþýnda,daðýnýk haldeki Türk Ordu'sunu yeniden seferber etmek,silahlandýrmak ve eðitmek meselesi geliyordu.Ordu kurulana kadar Kuva-i Milliye birliklerinden yararlanmayý düþünmüþ,fakat bunlarýn baþýndaki Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe gibi diðer Kuva-i Milliye birliklerinin keyfi davranýþlarý,yarardan çok zarar getiriyorlardý. Bu durum da düzenli ordunun kurulmasýný hýzlandýrmýþtý.

SARIKAMIÞ VE KARS GÜMRÜ'NÜN ELE GEÇÝRÝLMESÝ

1877 Osm-Rus savaþý sonrasý Rusya'da kalan ve Kars dolaylarýnda Baðýmsýz bir Ermeni Devleti kurulmuþtu.Ermeniler bu bölgede Ýngilizlerle iþbirliði yapýp Türkleri katlediyor,Türkiye ve Rusya'nýn baðlantýsýný kesmeye çalýþýyorlardý.9 Haziran 1920'de Kazým Karabekir 19. Kolordu Kumandaný Doðu Cephesi Kumandanlýðýna atandý.Doðu illerinde seferberlik ilan ederek kuvvetli bir ordu meydana getirdi.Kars,Sarýkamýþ ve Gümrü iþgal edildi.3 Aralýk 1920'de TBMM'nin taraf olduðu ilk anlaþma olan Gümrü imzalandý.Ermeni sorunu ortadan kalktý.Doðu kuvvetlerinin Batý:'ya aktarýlmasý gerçekleþti.Fransýzlarýn Güney bölgesindeki(Mersin'den Urfa'ya saldýrýlarýna M. Kemal direktifinde kahramanca karþý koyan milis kuvvetleri Arap savunmasý sonunda Gazi unvanýný almýþtý.Fransýzlar Türklerle savaþýn sonuç vermeyeceðini anlamýþlardý.Sakarya savaþýndan sonra Ankara Ýtilafname'sini imzaladýlar.T.B.M.M ve Türklerin Misak-ý Milli'deki baðýmsýzlýk ilk defa bir devlet tanýmýþtý.

SEVR ANLAÞMASI

Yunanlýlar 22 Haziran 1920'de Türklerin düzenli ordu kurmasýna engel olmak ve barýþ projesini kabule zorlamak için 3 yönden ileri harekata geçti.T.B.M.M Yunan ilerleyiþini durdurmak üzere 20. Kolordu Komutaný Ali Fuat Cebesoy'u Batý Cephesi komutanlýðýna getirdi.Yunanlýlar kuzeyde baþarýlý olmuþlardý.Balýkesir ve Bursa'yý iþgal etmiþler,20-27 Temmuz'da Edirne dahil bütün Batý ve Doðu Trakya'yý iþgali baþarmýþlardý.Bu iþgaller -özellikle Bursa'nýn iþgali- mecliste aðýr eleþtirilere sebep olmuþtu.(eski baþkentin yitiriliþi siyah örtü örtülerek protesto edildi).M. Kemal henüz ordumuzun kuruluþ aþamasýnda olduðunu,zafere inandýðýný belirtti.Fakat Vahdettin ve Ýstanbul Hükümeti barýþ yapýlmasýný kabul ettiler.10 Aðustos 1920'de Sevr imzalandý.T.B.M.M bu anlaþmayý imzalayanlarý vatan haini ilan etti.

Bu anlaþmayý Türk milletine kabul ettiremeyeceklerini anlayan iþgal kuvvetleri,Yunanlýlarý tekrar saldýrýya geçirdiler.Türk Ordu'sunun Çerkez Ethem ile uðraþmasýný fýrsat bilerek Afyon,Eskiþehir,Bursa üzerinden Ýnönü'ye yürümeye baþladýlar.Albay Ýnönü Yunanlýlarý 3 günlük çetin mücadeleler sonuca maðlup etti.Bu kez Sevr'i uzlaþma yoluyla kabul ettirmeye çalýþtýlar.Ankara hükümetini Londra'ya çaðýrdýlar.13 günlük konferans sonuç vermedi.Yunan kuvvetleri 23 Mart'ta tekrar saldýrýya geçtiler.II. Ýnönü'de de yenildiler.T.B.M.M ve S.S.C.B Moskova ant. Ýmzalamýþ Ankara hükümeti diplomatik güç kazanmýþ.

Yunanlýlarýn 2. kez maðlup olmasý hoþnutsuzluk ve siyasi buhran yarattý.Yunanlýlar farklý bir taktikle tekrar saldýrma kararý aldýlar.M. KEMAL Batý cephesi ordularýnýn Sakarya'ya çekilmesini istedi.Meclis M. Kemal'in T.B.M.M Ordularýnýn baþýna getirilmesine karar verdi.(5 Aðustos 1921) olaðanüstü yetkilere sahip olmuþtu.M. Kemal bu sürecin 3 ayla sýnýrlanmasýný ,gerekirse her 3 ay sonucu sürenin uzatýlmasýný uygun gördüðünü belirtti.

M. Kemal Baþkomutan olduktan sonra Tekalif-i Milliye emirlerini yayýnladý.Ordunun ihtiyacý olan her türlü malzemenin Ordu emrine verilmesini öngören emirler uygulamak için de Tekalif-i Milliye komisyonu kuruldu.Yunanlýlarýn kesin sonuç almak için tekrar saldýrýya geçeneðini biliyordu. 23 Aðustos'ta Yunanlýlar tek savunma hattýna þiddetli saldýrýya baþlamýþ oldu.Sakarya Meydan Savaþý baþlamýþ oldu.22 gün ve 21 gece aralýksýz devam eden savaþta M. Kemal ünlü "Hattý müdafaa yoktur,sathý müdafaa vardýr.O satýh bütün vatandýr" emrini vermiþtir.Savunma durumundaki Türk birlikleri saldýrýya geçtiler.Sakarya'nýn doðusunda yunan askeri kalmamýþtý.

Türklerden her bakýmdan iki kat üstün araç gereçle savaþan Yunan Ordularýný yenilgiye uðratan M. Kemal'e Gazi unvaný verildi.Savaþ sonrasý Fransýzlarla Ankara Antlaþmasý imzalandý.Ýtilaf devletlerini güvenini sarsan Yunanlýlar son bir kez saldýrýya geçti.Türk Ordu'sunun da kendisini toplamasý gerekliydi.11 ayda bunu baþardý.Baþkomutanlýk Meydan Muharebesi baþlamýþtý.Garp Cephesi Ordularý 2'ye ayrýldý.6 Aðustos 1922'de M. Kemal P.,Ýsmet P., Genel Kurmay Baþkaný Fevzi Paþa taarruz hazýrlýklarýný gözden geçirdiler.Türkler þiddetli bir saldýrý sonucu Çiðiltepe, Erkmentepe, Týnaztepe, Belentepe, vs. ele geçirdi.Afyon kuzeyindeki Yunan Ordularý geri çekilmek zorunda kaldýlar.Türk ordusu Dumlupýnar'a yöneldi. Dumlupýnar'ýn kuzey ve kuzeydoðudaki 5 tümenlik Trikupis Grubu yenildi.

M. Kemal Yunanlýlarýn herhangi bir yerde tutunup savunmaya geçmelerine ve itilaf devletlerinin müdahalesine meydan býrakmamak için düþmanýn süratle ve aralýksýz kovulmasýný istiyordu.Bunun için "Ordular ilk hedefiniz Akdeniz dir" hedefini vermiþti.9 Eylül'de 3,5 yýl iþgal altýndaki Ýzmir de kurtuldu.

Annesi Zübeyde Haným 14 Ocak 1923'te öldü.29 Ocak 1923 Ýzmir'in ünlü ailelerinden Uþþakizade'lere mensup Muammer Bey'in kýzý Latife Haným ile evlendi.Evlilikleri 5 Aðustos 1923'e kadar sürdü.18 Eylül'e kadar Batý Anadolu Yunan ordusundan temizlenmiþ bulunuyordu. Türk-Yunan Savaþý Mudanya Mütarekesi ile sona erdi.(1 Ekim 1922) Yunanlýlar yeterli delege olmadýðý gerekçesi ile imzadan kaçýndýlar.Ýtilaf Devletlerinin Barýþ konferansýna Ankara Hükümeti ile beraber Ýstanbul Hükümetini de çaðýrmak istemesi T.B.M.M' yi harekete geçirdi.Meclis 1 Kasým1922'de saltanat ile halifeliðin ayrýlmasý ve saltanatýn kaldýrýlmasýna karar verdi. Vahdettin Ýngilizlere sýðýndý.17 Kasým gecesi bir Ýngiliz zýrhlýsý ile kaçtý.Abdülmecit Halife oldu.

Lozan Barýþ Ant. 28 Temmuz 1923 günü imzalandý.Yunan sorunu dýþýnda Þark sorunu ve diðer sorunlar ele alýndý.I. Dünya savaþýnda savaþ durumunda olan devletler arasý barýþ yapýldý.Türkiye'yi Ýsmet Paþa temsil ediyordu. Ýþgal kuvvetleri 30 Ekim 1923'te Ýstanbul'u boþalttýlar.M. Kemal toprak bütünlüðünün ifadesi olarak,Ankara'yý baþkent yapmak istiyordu. Tasarý meclise sunuldu. Ankara baþkent oldu. M. Kemal askeri alanda büyük baþarýlar kazanmýþtý.Bundan sonra daha fazlasý gerekliydi.Þimdi devlet adamý bir devrimci olarak iþ baþýndaydý. 6 Aralýk 1922'de basýna verdiði demeçte Cumhuriyet Halk partisi adýnda, Halkçýlýk ilkesine dayalý bir parti kuracaðýný ve her türlü yoruma açýk olduðunu belirtti. Herkes çeþitli endiþeler ortaya attý. Buna raðmen M. Kemal CHP'yi kurdu. Ölünceye kadar da baþýnda kaldý.

M. Kemal artýk cumhuriyeti ilan etmek için faaliyetlere geçti.Milletvekilleri de bu görüþteydiler.1920 yýlýnda "Egemenlik Ulusundur" ilkesine dayalý idarenin baþladýðý günden itibaren aslýnda Cumhuriyet kurulmuþ fakat adý söylenmemiþti. M. Kemal,Ýsmet Paþa ve Fethi Bey'i köþküne çaðýrdý ve cumhuriyeti ilan edeceðini bildirdi. Anayasaya Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir maddesi ekendi.29 EKÝM 1923'TE Teþkilat-ý Esasiye Yasasýnda deðiþiklik yapýlarak, cumhuriyetin ilanýna karar verildi.Oylamaya katýlan milletvekilleri cumhuriyeti kabul ederek kendisini ilk Cumhurbaþkaný seçtiler.1927-31-35 yýllarýnda 4 yýlda bir Cumhurbaþkaný seçildi.

T.B.M. M nin 3 Mart 1924 tarihli oturumunda Medreselerin kapatýlmasýna,eðitim ve öðretimin birleþtirilmesine ve Þeriye ve Evkaf Vekaleti'nin kabineden çýkarýlmasýna iliþkin yasalar kabul edildi.20 Nisan 1924'te 2. anayasa yürürlüðe girdi.Türkiye Cumhuriyeti'nin Laik olduðu kesinlik kazandý. ( 10 Nisan 1928 )

ÝNKLAPLAR, DEVRÝMLER

M. Kemal'in gerçekleþtirdiði devrimler tek bir temele dayanýyordu.Türk milletini gerçekten Layýk olduðu yüksek,güçlü ve müreffeh bir yaþam düzeyine kavuþturmak. Bu düþünceyi engellemeye çalýþan her türlü kurum ve muhalifin karþýsýnda bulunuyordu.Eski Ortaçað karanlýðýný içinde tutan topluma,ilkel bir görüntü veren kurumlarý hükümleri ve alýþkanlýklarý kaldýrarak,çaðdaþ uygarlýðýn akýl ve bilime dayanan deðerlerini getirmek istiyordu. Bu temel görüþler doðrultusunda devrimleri geçekleþtirdi.

Bu devrimler,hilafetin kaldýrýlmasý,eðitimin tek elden yönetilmesi,þeriye mahkemelerinin kaldýrýlmasý,Tekke,zaviye ve türbanýn kaldýrýlmasý,þapka giyiminin zorunlu olmasý,takvim ve saatte deðiþiklik,Türk medeni yasasýnýn kabulü,Latin harflerinin kabulü,ulusal okullarýn açýlmasý ulusal rakamlarýn kabulü, Kur'an ve ezanýn Türkçeleþtirilmesi.Lakap ve unvanlarýn kaldýrýlmasý ve bazý kisvelerin giyilmemesi,hafta tatili cumadan,pazara alýndý ve en önemlisi medeni yasanýn evlenmeyle ilgili hükümleri...Tanzimat dönemindeki Mecellenin yerini Ýsviçre medeni kanunundan örnek olarak hazýrlanan Türk Medeni Yasasý 17 Þubat 1926'da kabul edildi.Medeni yasa ile kadýnlara haklar tanýnýrken,onlarýn siyasal ve ekonomik yaþama katkýlarý da düþünüldü. 1930'da belediye seçme ve seçilme,1934'te de milletvekili seçme ve seçilme hakkýný kazanmýþtý.21 haziran 1934'te soyadý yasasý kabul edilmiþ,T.B.M.M' de M. Kemal'e Atatürk soyadýný vermiþti.Bunun daha öncesinde hem askeri hem askeri hem siyasi önder olmasýný çekemeyenler yüzünden askerlikten istifa etti.(30 haz 1927).Atatürk Cumhuriyet idaresindeki bir ülkenin demokratik olmasý gerektiði,bunun için birden fazla parti kurulmasý gerektiðini savunuyordu.Cumhuriyetçilik ve Laiklik ilkesinden ödün vermek istemiyordu.Terakkiperver Cumhuriyet Fýrkasý(1924-25) ile Serbest Cumhuriyet Fýrkasý(1930) bu ülke sýnýrlarýný aþtýklarý için uzun ömürlü olmadýlar.

Cumhuriyet Halk Partisinin 2. büyük kurultayýnda gerek parti,gerekse Türkiye açýsýndan büyük önem taþýyan büyük Nutku'nu okudu.(15-20 Ekim 1927) Nutukta kuruluþ savaþýnýn tüm evrelerini belgelerle açýkladý.Cumhuriyetin kuruluþunu,devrimleri,devrimlere karþý çýkanlarý ayrý, ayrý anlattý. Sonunda da Türkiye Cumhuriyetini Türk gençliðine emanet ettiðini bildirdi.12 Nisan 1931'de Türk Tarih Kurumu'nu kurdu.

Çanakkale Hava Savaþlarý
Çanakkale Savaþý’ndan tam 91 yýl sonra, ilk kez bu yýlýn baþýnda açýklanan yeni belgeler, bu savaþtaki deniz ve kara savaþlarý zaferlerimiz yanýsýra, çok önemli “hava savaþlarý zaferleri” de kazandýðýmýz gerçeðini “günýþýðýna çýkardý”. Bu tarihsel gerçeðin aydýnlýða çýkarýlmasýný saðlayan ve savaþtan bugüne deðin özenle saklanan bu belgeler ve fotograflar, ilk kez 90 yýllýk tozlarýndan temizlenerek iki ay önce, “Çanakkale Hava Savaþlarý” adlý bir kitapta yayýmlandý.

Sevgili büyük baþkumandanýmýz, þanlý halifemiz efendimiz hazretlerinin, yüksek emirlerini tebliði ediyorum. Þu bir hafta içinde, milletin ve ordunun, halifelik katýnýn memnunluðunu çekecek derecede gösterdiði gayret ve hamiyeti, ordumuzun geleceðinin, selametinin hayýrlý bir iþareti olarak görüyorum. Sýrasýnda ordunun, Balkan Harbinin kara kýresini temizlemek için Allah'ýn himayesine sýðýnarak, büyük hakanýmýzýn emirleri istikametinde canla baþla en büyük fedakarlýklar yapmak zorundadýr. Kutsal halifeliðin ve Osmanlýlýðýn ölmezliði, ordunun vazifesini yapmakta gösterdiði liyakat ve fedakarlýða baðlýdýr. Her zabit ve her er bilmelidir ki, emirsiz bir adým gerilemek, kendisinin, devlet ve milletin mahvýna sebep olur. Ordu ve millet için, ölüm geride kurtuluþ ve mutluluk ileridedir. Düþman, top ve tüfeðiyle ne kadar dehþet saçarsa saçsýn daima ileri gitmeyi düþünmeliyiz. Çünkü tekrar ediyorum ki, maddi ve manevi mutluluk ancak ileridedir. Her zabit ve her er kendi kendine düþünerek tereddütsüz iyi hareket etmeye azmeder ve büyük Allah'ýn yardýmýna pak bir iman ile gönül baðlayarak ileri giderse þanlý babalarýmýz gibi ordumuzun da muzaffer olacaðýna eminim.
Mýntýka Emri, No:6

- Düþmanýn karaya asker çýkartma teþebbüsünü zamanýnda öðrenip çýkartmaya mani olmak ve çýkanlarý atmak için tarassuda vazifeli kýtalarýn, birbirleri arasýnda ve geri ile haberleþme ve irtibatý en emin ve hýzlý vasýtalarla saðlamalarý ve telefon ve helyoðrar olmayan yerlerde, katranlý ve gazlý meþalelerle iþareti kararlaþtýrarak, ot ve çalý yolarak, düþmanýn karaya asker çýkarmaya baþladýðý zaman, birbirlerinin ve merkezin haberdar edilmesi gerekir.

Vukuat
9.8.1914
Mahal: Fener
Suret:

Boðazýn önemi bakýmýndan bir ihtiyat tedbiri olmak üzere aþaðýdaki maddelerin tatbiki ve iyi muhafazasýnda mütemadiyen itina gösterilecektir.
1
a) Boðaz ve adalar denizi ile karþý körfeze nazýr olan kasaba, köy, çiftlik ve binalarda geceleyin ýþýk bulundurulmayacaktýr. Bu yasak kýþla ve ordugahlar hakkýnda da geçerli olup deniz istikametindeki pencereler, perde ile örtülecektir. Her mýntýka kumandaný, mýntýkasý içindeki hususi ve askeri ikamet mahallerinin bu maddeye riayet edip etmediðini tetkik edecek, uygun hale getirecektir. Aksi halde mesuldur.

b) Eski yasak dahilinde, geceleyin Boðazda gezilmeyecektir. Limanda bulunan gemiler hiçbir ýþýk göstermeyecektir. Nöbetçi bulunan gemiler, karada bir ýþýk gördüðü zaman, hemen o yer hükümetine haber vermek ve denizdeki vaziyeti tetkik edip, yasaklamak vazifesiyle mesuldur.
2- Her mýntýka kumandaný kendisine ait olmayan karþý ve civar mýntýkalarda da, emre ters bir hareket gördüðünde, hemen telefonla o mýntýka kumandanýna haber vererek harketin yapýlmasýný engellemeye çalýþacaktýr.
3- Askeriyece görülecek lüzum üzerine, geceleyin liman içinde gidiþ geliþ için, nöbetçi torpidosuna malumat verilecektir.

Vukuat
30.8.1914
Mahal: Gelibolu Yenihan
Suret

1. Ruslar, talim için Karadeniz'de bulunan filomuza bugün hücum ettiler. Þimdiye kadar Ruslardan bir gambot ile bir torpil gemisi batýrýlmýþ ve 3 zabit ile 23 esir alýnmýþtýr. Bizden hiçbir zayiat yoktur.
2. 7.Fýrkadan makinalý tüfek bölüðüne sahip bir piyade alayý ve bir dað taburu ve hafif cephane kolu yarýn Gelibolu'ya çýkacaktýr. Bu alayýn çýkmasýný kolaylaþtýrmak için gerekli tedbirler bu akþamdan tarafýnýzdan alýnmalýdýr.
3. Kýtalara, bayram dolayýsýyla erat ve zabitlere izin verilmeyecek ve verilmiþ varsa, kýtasýnca yerine telgraf çekilerek hemen çaðrýlacaktýr.
4. Vaziyet, son derece önem kazanmýþtýr. Daima vazife yapmaya hazýr bulunacaktýr. Bayram merasiminden vazgeçilmiþtir.

58 Numaralý Günlük Emre Lahika
Rus, Ýngiliz, Fransýz, Belçika, Sýrp, Japon, Karadað hükümetleri bizimle siyasal iliþkilerimizi kestiler. 1.9.1914 sabahý Ruslarla Kafkasya sýnýrýnda savaþ baþladý. Ýngilizler Ýzmir, Alcabe taraflarýnda çatýþmaya baþladýlar. Buna göre bu devletlerle harp halindeyiz. Her ordu v.s. kumandaný þimdiye kadar yapýlan tebliðlerle belirtilen harp vazifelerini yapmakta serbesttirler.

Müstahkem Mevki Kumandaný
Albay Cevat

Vukuat
25.2.1915
Perþembe günü
Güneþ batmadan önce 11:00
Tabur emri,
1...,4. Bölükler Kumandanlýklarýna
1- Düþman, Boðazý bombardýmana baþlamýþtýr.
2- Savaþ gemisi ve taþýma gemisi görüldüðü zaman, mevziin iþgal ve savunulmasý için þimdiden hazýr durumda bulunulmasý gerektir.

2. Bölükler Kumandanlýklarýna:
1- Düþman, Boðazý bombardýmana baþlamýþtýr.
2- Þimdi, müfreze kumandanlýklarýndan telefonla alýnan emirle, birinci taburun Aðýldere'deki bölüðünün, emir ve kumandasý üzerinize alarak, düþman savaþ ve nakil gemileri oralara doðru ilerlediði zaman Aðýldere ve Arýburnu'nu müdafaa ediniz.
3- Dað bataryasý mevziine girince, müdafaasýyla, Aðýldere'deki bölük kumandana, kumandanýz altýnda bulunduðun bildiriniz.
Binabaþý

1.3.1915
Mahal : Kabatepe
Bölükler Komutanlýklarýna
Müfreze emrinin sureti, yukarýya çýkarýldý. Malumat edinilmekle beraber, fevkalade tetikte ve uyanýk bulunarak, düþman gemilerinin yaklaþmasýnda hemen gerekli tertibatýn alýnmasý ve mevziin kahramanca savunulmasýyla, hiçbir düþman erinin karaya ayak bastýrýlmamasý.
Binbaþý

25.4.1915
Mahal: Kabatepe
9. Fýrka Kumandanlýðýna
Kabatepe'nin, kuzey ve güneyi, Arýburnu ve Aðýldere aralarýnda düþman bir çok nakliye aracý ile harp gemisi görülmektedir. Düþmanýn, Arýburnu'na bir miktar asker çýkardýðý, bölük kumandanlýgýndan bildiriliyor. Düþman hareketlerinin ciddi olduðý anlaþýlmakla, buralarýný takviye etmeye katiyetle lüzum görüldüðünü arz olur.

Kabatepe Mýntýkasý Kumandaný
Binbaþý
25.4.1915
Mahal: Kabatepe
9. Fýrka Kumandanlýðýna

Arýburnu'nu bir takýmla takviye ettim, Bir takým, Kabatepe'nin kuzeyindeki siperleri tutmuþtur. Geride bir takým kuvvet vardýr. Bunu da Kabatepe'nin güney sahilini tutmak üzere bulunduruyorum. Arýburnu ile irtibat kurmak için, ara yerdeki takýmlara emir verilmiþ ve alýnacak malumat arz edecektir.
Binbaþý
25.4.1915
Mahal: Kabatepe
9. Fýrka Kumandanlýðýna

Þimdi Arýburnu'ndan aldýðým haberde, düþmanýn, Aðýldere ve Arýburnu'na çýkarma hareketi yaptýðý ve bölüðün Kocaçimen daðýna çekilmede zorunda kaldýðý ve bölük kumandaný ile bir mülazým saninin ve bir baþçavuþ, selüz kadar etrafýn yaralý olduðu anlaþýlmýþtý. Bölüðün Kocaçimen daðýnda düþmana direnmekte olduðu arz olunur.

Vukuat
2.5.1915
Mahal: Kanlýsýrt
Solkanat Kumandanlýðý
1. Taburun þimdiye kadar toplanabilen silahendaz sayýsý 306 erle, iki mülazýmsani, bir asteðmendir.
2. Ýki bölüðe bölünerek düzenin saðlandýðý ve cephane noksanlýklarýnýn tamamlandýðý arz olunur.
Binbaþý

Vukuat
6.5.1915
Mahal: Kanlýsýrt
Solkanat Kumandanlýðý
Biri þarapnelden, öteki yemek almaya giderken ve bir baþkasý da yiyecek getirirken üç erin yaralandýðý arz olunur. Binbaþý

Vukuat
8.8.1915
Saat 6:45'den sonra
27.Alay Kumandanlýðýna
1- Düþmanýn vaziyetinde bir deðiþiklik yoktur.
2- Cephede tek tük ateþ ve hafif mitralyöz ateþi vardýr.
3- Bir þehitle dört yaralýdan baþka vukuat olmadýðý arz olunur.
27. Alay 2. Tabur Kumandaný
Binbaþý
MAKAM/BÝRLÝK

• 3.KOLORDU KOMUTANI
• 3.Kolordu Kur. Bþk.
• 3. Kolordu Hrk. Þ. Md.
• 3.Kolordu Kurmayý
• 9.TÜMEN KOMUTANI
• 9.Tümen Kur. Bþk.
• 27.Alay Komutaný
• 1.Tabur Komutaný
• 2.Tabur Komutaný
• 3.Tabur Komutaný
• 19.TÜMEN KOMUTANI
• 19.Tümen Kur. Bþk.
• 57.Alay Komutaný
• 1. Tabur Komutaný
• 2. Tabur Komutaný
• 3. Tabur Komutaný
• 72. Alay Komutaný
• 72. Alay Komutaný
• 39. Topçu Alay Komutaný

RÜTBE

• Tuðgeneral Yarbay
• Binbaþý
• Yüzbaþý
• Albay
• Binbaþý
• Yarbay
• Yüzbaþý
• Binbaþý
• Yüzbaþý
• Yarbay
• Binbaþý
• Binbaþý
• Yüzbaþý
• Yüzbaþý
• Yüzbaþý
• Binbaþý
• Yarbay
• Binbaþý

ADI ve SOYADI

• Esat paþa (Kor. BÜLKAT) Fahrettin (Org. ALTAY)
• Ohrili Kemal
• Burhanettin
• Halil Sami
• Hulusi (Albay CONK)
• Mehmet Þefik (Albay AKER)
• Malatyalý Ýbrahim
• Ýsmet
• Halis (ATAKSOR)
• Mustafa Kemal (Mrþ. ATATÜRK)
• Ýzzettin (Org. ÇALIÞLAR)
• Avni (ARIBURNU)
• A.Zeki (Tümg. SOYDEMÝR)
• Ata
• Hayri
• Mehmet Münir
• Saip
• Halil Kemal

ARIBURNU-ANAFARTALAR BÖLGESÝ 25 NÝSAN 1915 ARIBURNU MUHAREBESÝ
"Düþmanýn Anzak Kolordusu Conkbayýrý ve Kocaçimen tepeleri ele geçip Çanakkale Boðazýnýn en dar yerinde bulunan Eceabat bölgesindeki tabyalara ulaþmak ve boðazý kendi donanmalarýna, Seddülbahir bölgesinden Alçýtepe üzerinden gelecek kuvvetlerle beraber açmak için; ilk kademede Avustralya Tümeninin bir tugayýný saat 04:30'dan itibaren Kabatepe kuzeyindeki sarp bir kaya aslýnda Kabatepe plajlarýna çýkarmayý planlamýþlardý -çýkarmaya baþladý. Çýkan kuvvetlerin karþýsýnda sadece 27. alayýn bir bölüðü vardý. Düþman zayýf ateþ karþýsýnda saat 07:20'ye kadar Conkbayýrý güney yamaçlarýna, Düztepe bölgesine ulaþtý. Saat 08:00'de Tümen komutanýndan taarruz iznini alan 27. Alay komutaný alayýnýn bütünü ile Kanlýsýrt üzerinden çýkan düþmanýn güney kesimine taarruza baþladý. Saat 09:30'da da, ordu ihtiyacý olan 19. Tümen komutaný Yarbay Mustafa Kemal, inisiyatifini kullanarak Kocaçimen bölgesine getirdiði 57. Alay ile, düþmanýn kuzey yanýndan taarruz etti. Düþman ilerlemesi durduruldu. Yarbay Mustafa Kemal, düþmana taarruz etmek için ordu komutanýndan gerekli izni almayý bekleseydi, düþman muhar ilk saatlerinde bölgenin en hakim tepeleri olan Conkbayýrý ve Kocaçimen'i ele geçirerek ve boðaz yolunu açmýþ olacak, Seddülbahir'de savunan Türk kuvvetlerini de kuzeyden kuþatmýþ olacaktý. Ayný zamanda düþmanýn çýkarma yaptýðý Arýburnu ve Seddülbahir bölgelerine, muhar ilk gününde müdahale edebilecek mesafede Türk birliði bulunmadýðýndan (M.Kemal'in tümeni hariç) Mustafa Kemal'in bu tarihi müdahaleleri olmasaydý Çanakkale Muharebeleri 25 Nisan günü kaybedilebilirdi. Yarbay Mustafa Kemal tümenin diðer alaylarýný da bölgeye getirip, 27. Alayý da emrine aldýktan sonra saat 16:00 da yeniden karþý taarruza baþladý. Çýkardýðý kuvveti 15000'e ulaþan düþman 5000 kiþilik Türk taarruzu karþýsýnda, geriye çekilmek zorunda kaldý. Donanma ateþinin sayesinde çok dar bir kýyý þeridinde tutunmayý baþardý. Ancak Kor.K. geleceðini çok tehlikeli gördüðünden çýkan kuvvetlerini tekrar gemilere bindirmeye karar verdi. Fakat bunun asgari iki günde olacaðýnýn bildirilmesi ve Türk taarruzlarý karþýsýnda tahliyenin savunmadan daha fazla zayiata sebep olabileceði korkusu Kor. K 'ný geri çekilmek kararýndan vazgeçirdi. Mustafa Kemal taarruzlara gece de devam etti. Fakat ilerleme kaydedilemedi. Düþman ise 25 Nisan günü çýkaramadýðý Yeni Zelanda Tümenini de öðlene kadar çýkardý".

"O meþhur Dara'nýn eski Yunan topraklarýna geçerken azgýn sularýný dövdürdüðü Gelibolu yarýmadasýnda, Türkler, dünyanýn en kudretli donanma ve ordularýný dövmüþlerdir. Çanakkale'yi bir asker olarak anlatmak imkansýzdýr. Çelikten manevi kudretten, vatan aþkýndan bir insan yapýsý ne demektir? BU sualin cevabý, iþte bu gösteriþsiz, mütevekkil ve sessiz Anadolu çocuðunun kendisiydi. Tarih kitaplarýnda Türkler için okunanlar, hatta onlarla dövüþenlerin anlattýklarý hikayeler hakikati ifadeden acizdir. Saadet Türklerle beraber ayný safta dövüþmektir. Bu þerefi ömrümün sonuna kadar taþýyacaðým".

ÇANAKKALE SAVAÞLARI'NIN ARDINDA BIRAKTIKLARI...

ÇANAKKALE SAVAÞLARI'NIN KRONOLOJÝSÝ

MEMLEKETÝN GENEL DURUMU
1914'lü yýllarda Osmanlý, Avrupalýlarýn deyimiyle Doðunun " Hasta Adam" yorgun ve halsizdi. 1. Dünya Savaþý'na girecek durumda deðildi. Daha yeni çýktýðý Balkan Savaþýnýn yaralarýný saracak zaman bile bulamamýþtý. 1911 Trablusgarp ve 1913 Balkan muharebeleri yenilgileri Osmanlý'nýn adeta belini bükmüþ ve kendisine gelmesi çok zor olan bir süreç içerisine girmesine neden olmuþtur.

Genç Türklerin iktidara geldiði 5 yýl içinde büyük toprak kayýplarýna uðramýþtý.örneðin; " Bulgaristan baðýmsýzlaþmýþ, Selanik, Girit, Ege Adalarý Yunanistan'a kaptýrýlmýþtý. Ýtalya Trablusgarb'ý ve Oniki Ada'yý ele geçirmiþ; Ýngiltere Mýsýr üzerine protektora ilanýnýn ardýndan Kýbrýs'ý ilhak etmiþti. "

En deðerli ordularýný bozgunda kaybetmiþ; kucak dolusu paralar ödenerek dýþarýdan satýn alýnmýþ silah top cephane ne varsa onlarda ekim ve kasým ayýnýn çamurlu, yolsuz Rumeli topraklarýnda düþmana terkedilmiþti. Koca imparatorluk çaðýn, sanayi devriminin, bilim ve teknolojinin çok gerilerinde kalmýþ: zengin Avrupalýlarýn kapitülasyon denen ekonomik ve mali boyunduruðu altýnda ezikti.

Ülkede ne sanayi denebilecek bir tesis, ne de tam anlamýyla yapýlan bir tarým vardý. Gaz yaðýndan iðnesine, silahýndan mermisine her þey için dýþa baðýmlý olan memlekete ne düzgün bir yol,ne bir liman, ne de fabrika vardý. Ýhmale uðramýþ insanlarý fakir ve okutulmamýþ, devlet yönetimi çürümüþ hazinesi tamtakýr olmuþtu.Çürümüþ ,hazinesi tamtakýr olmuþtur " Bir yýl öncesinden beri Alman askeri Türk ordusunda geniþ ýslahat yapmýþ fakat Balkanlar'daki yenilgiler büyük zarar getirmiþti."(2)

Bir çok bölgelerde asker aylardan beri maaþýný alamamýþ, orduda moral kalmamýþtý. Donanmada mutsuz ve demode bir haldeydi. Çanakkale'deki Garnizon periþandý. Silahlarý ise çaðdýþý idi

HÜKÜMETÝN GENEL DURUMU
Siyasal durum ise tam bir karmaþa idi. " Ýttihat ve Terakki Cemiyeti'ne baðlý olan Genç Türkler, 1909'da padiþahý tahtan indirerek pek çok çevrede özellikle aydýn çevrede tam bir destek kazanmýþtý" (3) Ama 5 yýllýk savaþ ve iç bunalýmlar gereðinden de fazlaydý. Ýmparatorluðun derme-çatma hükümeti bir baþka hükümeti iþ baþýna getirerek kuvvetlenmek, durumu düzeltmek imkaný kaçýrmýþ; Genç Türklerin enerjileri kendi baþlarýný kurtarmanýn umutsuz ve yalýn mücadelesinde tükenmiþti.

Artýk ne demokratik seçimlerden, ne özgürlükten, ne bütün ýrklarýn eþitliðinden ne de hilal altýnda birleþmeden bahseden yoktu.
Mali yönden hükümet iflas etmiþ: ahlak yönünden eski zorbalýk ve irtikap günlerine geri dönülmüþtü.

• Alan Moorehead, Çanakkale Geçilmez, " Gallipoli" Milliyet, yay. Ýstanbul-1972, s. 11
• Fikret Günesen, Çanakkale Savaþlarý, Kastaþ yay, Ýstanbul 1986, s.
• Alan Moorehead , a.g.e,s.12
• Alan Moorehead,a.g.e,s.12; S. Bilbaþar, Çanakkale 1915,2. baský,s.2;

Yusuf Hikmet Bayür, Türk inkýlabý Tarihi, CIII,(1914-1918 Genel Savaþý), Kýsým IV, TTK, Ankara-1991, s. 314

"Baðdat ve Kudüs gibi dýþ eyaletlerde mahalli idareler korkutucu bir durumdaydý.Her an herhangi bir aþiretin baðýmsýzlýðýný ilan etmesi mümkündü."

Durum böyle olunca yani istikrarsýz politikalar ardý arkasýna uygulamaya devam edince Ýttihat ve Terakki yönetimi de gittikçe halkýn gözünden düþmektedir. Çünkü politik durum tam bir keþmekeþti. Ýttihat ve Terakki'nin iktidara geliþi ile Sultan Abdülhamit'in tahtan indirilmesi önceleri dünyanýn her yerinde olduðu gibi memleket içindeki çýkarcý çevrelerde iyimserlikle karþýlanmýþtýr. Ancak aradan geçen beþ yýl zarfýnda olup bitenler Ýttihat ve Terakki'ye oldukça sarsmýþtýr.

" Jön Türkler'in mücadeleleri politik bir kavga haline gelmiþtir. Artýk ilk günlerin parlak sözlerinden, serbest seçimlerden, daha öncede belirttiðimiz gibi imparatorluðu meydana getiren çeþitli din ve milliyetteki unsurlarýn eþitliðinden bahseden yoktu" (5)

Kýsacasý cemiyet dehasý kendisini yitirmiþti.

Bu çalýþmada sizlere I. Dünya Savaþý baþlangýcýnda Çanakkale Cephesi'nin açýlma nedenleri ve Ýtilaf Devletlerinin Çanakkale Cephesi'nden önce kendi aralarýnda yaptýklarý gizli paylaþýmlar ele alýnacaktýr.

I. Dünya Savaþý bilindiði üzere güçlü devletlerin kendi aralarýndaki çýkar çatýþmalarýndan meydana gelmiþtir. Baþta Ýngiltere, Rusya, Fransa, Almanya gibi devletler sömürge yarýþýna girmiþler, bu amaçla da Osmanlý Devleti'nin zayýf durumundan yararlanmak istemiþlerdir. Ýngiltere,Fransa ve Rusya birleþerek Osmanlý Devleti'ni daha savaþ baþlangýcýnda kendi aralarýnda bir takým parçalara ayýrmýþlardýr. Buna karþýlýk Almanya da Osmanlý devletini kendi yanýna çekerek hem kendi emellerini gerçekleþtirmek, hem de kendine iyi bir müttefik bulma çabasýna girmiþtir. Bütün bu sebepler ve devletler arasý gerginlikler Osmanlý'yý da savaþa girmeye zorunlu hale getirmiþtir. Ýngilizler ve Fransýzlar savaþ sýrasýnda zor durumda bulunan Rusya'ya yardým ulaþtýrmak amacýyla Çanakkale boðazýný hedef tutmuþlar, Çanakkale Cephesi'nin açýlmasýna neden olmuþlardýr. Ancak sonunu bilemeyecekleri bir baþarýnýn kurbaný olmuþlardýr. Çanakkale savaþlarý Türk Tarihine altýn harflerle yazýlmýþtýr.

Avrupa'da Bloklaþmalar Ve Cepheleþmenin Temel Nedeni: Sömürge Yarýþý.

Üçlü Baðlaþma (Ýttifak) ve Üçlü Anlaþma (Ýtilaf)

Ýtalya ve Almanya'nýn siyasal birliklerine kavuþup, güçlü birer devlet haline gelmeleri, Avrupa'da devletlerarasý dengeyi temelinden sarsmýþtý. Her iki devlet de birliklerini elde etmek için Avusturya'ya savaþ açmýþlardý. Fransa ise Almanya karþýsýnda büyük bir yenilgiye uðramýþtý. Birliklerini saðlayan devletler, durumlarýný ve üstünlüklerini sürdürmek amacýyla kendilerine destek arama gereðini duymuþlardýr. Yenilenler ve özellikle Fransa, kaybettiklerini yeniden elde edebilmek için bir " öç alma" siyaseti gütmeye baþlamýþtý. Ýþte bu karþýt eðilimler ve yeniden hýzlanan sömürgecilik yarýþý, çok geçmeden Avrupa'da devletlerin iki bloka ayrýlmasý sonucunu doðurmuþtu.

Üçlü Baðlaþma (Ýttifak)

Bloklaþmanýn kökeninde Alman-Fransýz anlaþmazlýðý yatmaktaydý. Alsace-Lorraine 'i geri almak amacýný güden Fransa izleyeceði yolu öç alma diye adlandýrmýþtý. Özellikle 1886'da savaþ bakaný olan General Boulanger buna yönelmiþ ve Almanya'yý yenebilmek için müttefikler aramaya koyulmuþtu. Öte yandan Alman Baþbakaný Otto Von Bismarck Fransa'nýn siyasetine karþý Almanya ile iþbirliði yapabilecek devletlere yönelmiþti.

Almanya'da siyasal birliðin saðlanmasýnda büyük etken olan Germenlik anlayýþý ve ruhu ileride Almanlarýn üstün ýrk olduðu iddiasýný doðurmuþtu.
Fransýz -Alman anlaþmazlýðýna var olan korumanýn ötesinde daha da geniþlemek savaþmak eðilimleri de eklenince devletler arasýnda birlikler ve bloklaþmalar yeni bir döneme girmiþ oluyordu. Bu konuda da ilk önce davranan Bismarck Almanyasý oldu. Alman baþbakaný Fransa'yý dize getirdiðinin hemen ertesinde, yenilenin öç almaya çalýþacaðýný düþündüðünden yeni imparatorluða müttefikler aramaya koyulmuþtu. O öngördüðü ittifaký 2 aþamada gerçekleþtirecektir. Önce Napoleon Bonaparte Fransa'sýna karþý savaþan eski baðlaþýklarý yanýna çekmeye çalýþacak, bundan umduðu sonucu alamayýnca Rusya'yý dýþlayýp Ýtalya ile birleþecektir. Böylece orta Avrupa'da güçlü bir birlik doðacaktýr.

Üç Ýmparator Birliði (1872)

Alman imparatorluðunun ilanýndan sonra ilk anlaþma Rusya ve Avusturya ile yapýldý. Bismarck'ýn çabalarý sonucunda Alman, Rus ve Avusturya-Macaristan imparatorluklarý Berlin'de toplanarak bir anlaþmaya vardýlar. Üç imparator anlaþmasý (ligi) denen ve yazýlý olmayan bu anlaþmaya göre Avrupa'da Status-Quo (varolan durum) korunacaktý. Bu özellikle Fransýz-Alman sýnýrý için önemliydi. Ayrýca ihtilalci hareketlere karþý iþbirliði yapýlmasý kararlaþtýrýlmýþtý. Barýþ tehlikeye düþtüðünde imparatorlar aralarýnda danýþýp, ona göre hareket edeceklerdi. Üç imparator biriliði Osmanlý Ýmparatorluðu'nu ilgilendiren doðu sorunundaki anlaþmazlýklarý birlikte çözeceklerdi. Daha sonra Rusya bu birlikten çekilmiþtir. Birliðin bozulmasýna sebep olan olay, Osmanlý Ýmparatorluðu üzerindeki çýkar çatýþmalarýdýr.

Almanya-Avusturya Savunma Birliði (1879)

Rusya'nýn üç imparator birliðinden çekilmesinden sonra iki devlet kendi aralarýnda yeni bir anlaþma yapmýþtýr. Almanya Fransa'ya karþý güvence bulmuþ, Avusturya-Macaristan da Rusya'ya karþý yalnýz kalmamýþtý. Bu anlaþmaya göre; Rusya Avusturya'ya saldýracak olursa Almanya ona yardým edecekti. Bir Almanya-Fransa savaþýnda Avusturya yalnýz kalacaktý. Ancak Rusya Fransa'ya yardým edecek olursa Avusturya da Almanya'nýn yanýnda olacaktý.

Üç Ýmparator Birliði'nin Yenilenmesi (1881)

Almanya Berlin Kongresi ile Doðu sorununa da aðýrlýðýný koyunca Rusya, yeniden Almanya'ya yaklaþmak gereðini duymuþtu. Böylece 1881'de Üç Ýmparator anlaþmasý yenilenmiþti. Bu kez yazýlý olarak yapýlan anlaþma "3" yýl için öngörülmüþtü. Bir Alman-Fransýz savaþýnda Rusya ile Avusturya-Macaristan yalnýz kalacaklardý. Osmanlý Ýmparatorluðu boðazlarda bir baþka devlete ayrýcalýk tanýyacak olursa, Rusya da boðazlar bölgesinde harekete geçmede serbest olacaktý. Böyle olduðu halde Balkanlarda çok geçmeden yeni bir Rusya-Avusturya yarýþmasý baþ göstermiþti. 1885'de Bulgaristan olaylarý yüzünden bir bunalým baþlayýnca da Rusya, süresi gecen anlaþmayý yenilemiþti.

Üç Baðlaþma: Almanya, Avusturya - Macaristan, Ýtalya (1882)

Üç devleti bir araya getiren son olay Osmanlý Ýmparatorluðu'na baðlý bir ülkenin ele geçirilmesi sorunu olmuþtur.
1882 Mayýsýnda Almanya - Avusturya - Macaristan ve Ýtalya arasýnda yapýlan anlaþmaya göre:

• Taraflar birbirine yönelik ittifaklara girmeyecekler.
• Fransa, Ýtalya'ya saldýracak olursa öteki iki devlet ona yardým edecek.
• Fransa, Almanya'ya saldýracak olursa Ýtalya ona yardým edecek ama Avusturya tarafsýz kalacaktý.
• Taraflardan biri, kendisinin bir suçu olmadan baþka iki ya da daha çok büyük devletle savaþacak olursa, öteki iki müttefik de savaþa gireceklerdi.

Üçlü Anlaþma (Ýtilaf) Fransa - Ýngiltere - Rusya (1881 - 1907)

Üçlü baðlaþmanýn gerçekleþtirilmesiyle Almanya'dan öç almak isteyen Fransa ittifak karþýsýnda tek baþýna kalmak tehlikesiyle karþýlaþtý.Bundan kurtulmak için kendisine müttefikler bulabilmek çabasýný yoðunlaþtýrmýþtý. Ancak 1907'de son biçimini alan bu anlaþma Üçlü Anlaþma (Entente) adýný aldý.

Fransa ile Ýngiltere, Avrupa'da olduðu gibi, sömürgecilik alanýnda da birbirleriyle çekiþiyordu. Rusya ile de Akdeniz ve Osmanlý Ýmparatorluðu'na iliþkin siyasette öteden beri bir anlaþma saðlanamamýþtý. Kýrým Savaþý'nda olduðu gibi 1877-78 savaþý da Ýngiltere ve Fransa'yý Rusya ile karþý karþýya getirmiþti. Ýngiltere ile Rusya arasýnda ise bir baþka anlaþmazlýk alaný Asya idi. Hindistan'a egemen olan Ýngiltere, kuzeye Afganistan'a doðru çýkmaya çalýþýrken, Sibirya'yý ve Orta Asya'yý ele geçiren Rusya ise Afganistan üzerinden güneye, Hindistan'a inme siyasetini güdüyordu. Bütün bu nedenlerle Üçlü Anlaþma çok güç ve geç gerçekleþebildi.

Fransa-Rusya Baðlaþmasý (1891 - 1894)

Almanya'nýn Ýtalya'nýn Trablusgarp'a yerleþmesini kabullenmesi Fransa ile Rusya'yý birbirlerine yaklaþtýrdý. Ýki taraf da bir anlaþma yapmak istediklerini 1891'de açýklamýþlardý. Ertesi yýl da Genel Kurmay Baþkanlarý arasýnda Üçlü baðlaþma devletlerinin saldýrýlarýna karþý bir askeri sözleþme imzalanmýþtý. Ancak bununla ilgili hükümler, hükümetlerce 1894'te onaylanmýþtý.

Fransa - Ýngiltere Dostluk Anlaþmasý (1904)

Fransa aralarýndaki anlaþmazlýklara son vererek Ýngiltere ile dost olma çabasýna düþmüþtür. Sonunda 1904'te adýna samimi anlaþma (Entante Cordiate) denilen bir iþ ve görüþ birliðine varýlmýþtý. Buna göre Avrupa'da bir çatýþma, bir savaþ olursa Ýngiltere Fransa'yý bir dost olarak yalnýzca siyasal yönden destekleyecek, doðrudan doðruya savaþa girmeyecekti. Bunun dýþýnda, Fransa Mýsýr'ý Ýngiltere'ye býrakýyor, bunun karþýlýðýnda Fas'ý ele geçirme hakkýný kazanýyordu. Böylece "dostluk" gene bir Osmanlý ülkesi Mýsýr üzerinde pazarlýk yapýlarak gerçekleþmiþtir.

Rusya-Ýngiltere Anlaþmasý (1907)

Ýngiltere ve Rusya'nýn aralarýndaki anlaþmazlýklarý gidermeye yönelmelerinde Japonya'nýn Rusya'yý yenip bir güç olarak ortaya çýkmasý büyük ölçüde etken olmuþtu. Estonya'daki Tallin (Reval) kentinde bir araya gelen taraflar, sömürgeler ve özellikle Afganistan ve Ýran konusundaki görüþ ayrýlýklarýna son veren bir anlaþma imzalamýþlardý. (30 Aðustos 1907)

Bununla :

• Ýngiltere Türkistan, Rusya da Hindistan üzerindeki iddialarýndan vazgeçiyorlardý. Tibet, Çin topraðý olarak kabul ediliyordu.
• Ýran taraflar arasýnda "2" etkenlik (nüfuz) bölgesine ayrýlýyordu. Kuzey Ýran Rusya'nýn, Güney ve Güneybatý Ýran ise Ýngiltere bölgesi olacaktý. Ülkenin orta bölgeleri ise yansýz sayýlacaktý.
• Ýngiltere Afganistan'da üstünlüðünü koruyacaktý, ancak Statusquo'yu korumayý ve Rusya aleyhine bir durum yaratmamayý da vaat ediyordu.

Rusya ile Ýngiltere arasýndaki bu anlaþma ile Üçlü Anlaþma tamamlanmýþ oluyordu. Böylece Avrupa devletleri "2" bloða ayrýlmýþlardý. Yani bir denge saðlanmýþtý. "Üçlü Ýttifak" ve "Üçlü Ýtilaf" devletleri giderek silahlanýyorlardý. Bu rakip devletler arasýnda herhangi bir vesile ile geniþ çapta bir savaþýn çýkmasý bekleniyordu.
Bu genel tablo içerisinde 1. Cihan Harbini hazýrlayan diðer nedenler de þunlardýr.

I. Dünya Harbi arifesinde daha önce de bahsettiðimiz gibi Almanya'nýn kudreti Ýngiltere'ninkine çok yaklaþmýþtý. Münakaþasýz bir biçimde dünyanýn 1, kara kuvvetlerine sahip Almanya , Ýngiltere'ninkinden sonra gelen bir donanmaya, Ýngiltere'yi hafifçe geçmeye baþlayan bir sanayiye sahipti. Almanya ile Ýngiltere ve Fransa arasýndaki mesafe tehlikeli bir þekilde açýlmýþtý.

Milliyetçilik hareketleri, 19,yy. içinde etkili olduðu gibi 20.yy.. ilk çeyreðinde de iliþkilerin temelini teþkil etmiþtir. Ýtalya ve Alman milli birliklerinin kuruluþu Avrupa dengesine yeni bir biçim vermekle birlikte Balkanlardaki milli duygularý kamçýlamýþ, Balkanlar 1870'den sonra Avrupa diplomasisinin baþlýca müdahale alaný olmuþtur. I. Dünya Savaþý öncesinde Milliyetçilik, bütün dünyada milli toplumlarýn yalnýz cankurtaran simidi deðil, ideallerinin gerçekleþmesine de imkan veren bir akým olmuþtur.
Fransa ihtilalinin bir diðer etkisi de, siyasi anlamda deðerlendirilen özgürlük (liberalizm) hareketlerinin devlet sýnýrlarýný da aþarak milletler arasý diplomatik iliþkilere konu olmasý ile belirmiþtir.

Sanayileþmenin 19, y.y içinde kazanmýþ olduðu yeni hýz ve bunun sonucu olarak geliþen ve geniþleyen sömürgecilik, diplomatik münasebetlerin alaný,Avrupa'nýn dar sýnýrlarýndan çýkarak yeni kýtalara,Afrika ve Uzakdoðu'ya yayýlýr. Ayrýca büyük devletlerin çýkar çatýþmalarý ,karþýlýklý siyasi rekabete ve uyuþmazlýklara sebep olmuþtur.
1904-1914 devresinde bloklar arasýnda çatýþmalar sürdü. Ýtilaf devletleri, bu çatýþmalar sýrasýnda ,Ýtalya'nýn bu ittifaka zayýf baðlarla girmiþ olduðunu fark ettiler ve savaþa baþladýðýnda ,çeþitli vaatlerle bu devleti yanlarýna çekmeyi baþardýlar.

Savaþ, sömürgeci devletler arasýnda çýkmýþtý ama,sömürgeci bir güç olmayan,bilakis, emperyalizmin boy hedefi haline gelmiþ olan Osmanlý Devleti de bu savaþa sürüklendi.

Savaþ öncesi Osmanlý Asya'sýnýn bölüþülmesi ve Rus Bölgesi

Bu bölüþme iþinde ilk adým Doðu ve Kuzey-Doðu Anadolu ile ilgili 29 kanun-u Sani 1329 (8 Þubat 1914 ) günlü Osmanlý-Rus antlaþmasý ve onunla sonuçlanan uzun tartýþmalardýr.
Buna göre büyük devletlerce seçilecek yabancý genel müfettiþten biri o zamanki Erzurum, Trabzon ve Sivas öbürü de Van Bitlis, Harput ve Diyarbakýr vilayetlerinde yönetimi, adaleti, polis ve jandarmayý ve bir ölçüde de orduyu denetleyebilecek ve kullanabilecekti.

Rus bölgesi halký askerliði yersel olarak yapacaðý ve yemen gibi uzak yerlere yapýlacak seferler için ayrýlacak birlikler bu bölgeden de alýnabileceði için Rusya bu yolla tüm Osmanlý devletini de bir bakýma denetleyebilecekti. Antlaþma Rusya ile yapýldýðý için, Rus hükümetine Zimren (Örtülü) bile olmayan biçimde o koca bölgenin bütün iþlerine koþmak yetkisi vermekteydi. Anýlan bölge Erzurum, Erzincan, Aðrý (Karaköse) Rize, Trabzon, Giresun, Ordu, Gümüþhane, Sivas, Tokat, Amasya, Van, Hakkari (Çölemerik) ,Bingöl (Çapakçur), Siirt, Bitlis, Maraþ, Elazýð, Tunceli, Malatya, Adýyaman, Diyarbakýr ve Mardin vilayetlerimizi yani 23 vilayeti içine almaktaydý. Bu bölgenin Sürmene dolaylarýndan güneye kadar inen bir þeridine Fransýz ekonomik çýkarlarý, Mardin ile Diyarbakýr bölgesine de Baðdat demiryoluyla iliþkileri dolayýsýyla Alman ekonomik çýkarlarý girmekteydi.

Bunlar dýþýnda kalan Rusya'nýn payý hem siyasal, hem ekonomik bakýmdan Rus sayýlabilir,çünkü orada Rusya'nýn istediði dýþýnda demiryolu yapýlmayacaktý.

Fransýz Bölgesi

Orta Asya'nýn Türk kýsmýnda iki Fransýz bölgesi vardý; Bunlardan biri Karadeniz Ereðilisi - Bolu -Yozgat - Sivas - Diyarbakýr - Ergani - Pekeriç - Trabzon þematik çizgisiyle Karadeniz kýyýlarý arasýnda kalan bölgedir. Bunun bir kolu Bitlis ve Van'a kadar uzanmaktadýr.

Farnsýz bölgesinin ekonomik bakýmdan Rus siyasal bölgesine girdiði yerler.

Ana ikinci Fransýz bölgesi bu devletin uyruklarýnca yapýlýp iþletilen ;
Ýzmir-Manisa-Afyonkarahisar b) Manisa-Soma-Bandýrma c) Bursa-Mudanya demir yollarýný besleyen bölge.
Üçüncü Fransýz bölgesi Suriye ve Lübnan'ý içine almaktadýr. Ancak Palestin'in bir kýsmýyla Mýsýr'a ait yerlerin bazýlarý için kesin sýnýr çizilememiþti. Yani oralar da Fransýzlarla Ýngilizlerle anlaþmazlýk çýkabilirdi.

Ýngiliz Bölgesi

Bu bölge Osmanlý Asyasýnýn Türk kýsmýnda Ýzmir-Aydýn-Afyonkarahisar demiryolunun ekonomik alanýyla Eðridir,Beyþehir,Burdur, göllerine deðin uzanmaktadýr.
Bu duruma göre Ýzmir, Fransýz ve Ýngiltere için ortak bir liman olacak demektir.

Osmanlýnýn Arap kýsmýndaki Ýngiliz bölgesi 31.arz dairesinin güneyindeki bölgedir ve hemen bütün Arabistan yarýmadasýný içine almaktadýr. Fýrat ve Dicle ýrmaklarýnda öteden beri gemi iþletme haklarý bulunduðundan bugünkü Irak'ýn Basra'nýn kuzeyinde bulunan kýsmýnda demir yollarý ile Baðdat ve Basra limanlarý Almanlarýn ýrmaklarda gemi iþletilmesi ve sulama iþleri Ýngilizlerindir. Petrol %70 Ýngilizlerindir.

Alman Bölgesi

Ýzmit Adapazarý çizgisinin güneyinden musul vilayeti sýnýrýna deðin uzanmakta olup Eskiþehir , Kütahya, Afyonkarahisar, Konya,Kayseri, Adana, Mersin, Ýskenderun,Maraþ, Gaziantep ve Urfa'yý içine almakta olduðu gibi ekonomik bakýmdan yukarýda görüldüðü gibi Rus ve Ýngiliz bölgeleri içine de girmektedir.

Ýtalyan Bölgesi

Kýyýda Marmaris,Fethiye,Antalya ve Alanya'yý içine almakta ve içeride kýzýl kaya ve Akseki'ye kadar uzanmaktadýr.

Avusturya Macaristan bölgesi

Anamur'la Silifke'yi içine alan ufak bir parçadýr. Bu devlet sömürgeci olmamakla birlikte bu genel paylaþmaya katýlamamak onuruna dokunduðundan o da çok ufak bir bölge elde etmiþtir. Orasý alman payý olacakken onun onaylamasýyla Avusturya - Macaristan verilmiþtir.

Bu paylaþmanýn genel anlamý ve özellikleri :

Balkan savaþlarýndan önce Osmanlý ülkesinde imtiyazlar almak için büyük devletler arasýnda bir çok gerginlikler ve karþýtlýklar olurdu. Çünkü alýnan her imtiyaz onu alan ortaklýðýn baðlý olduðu devletlerce o bölgeye atýlmýþ bir kanca gibiydi ve ona orada bir þekilde hak saðlamýþ sayýlýrdý.

Almanlarýn Haydarpaþa limaný imtiyazýný almalarý Ýstanbul'da gözü olan Rusya'yý Baðdat demiryolu imtiyazýný elde etmeleri de Irak'ý Hindistan'ýn kapýsý sayan Ýngiltere'yi kuþkulandýrýp kýzdýrmýþtý. Bir takým sýzlanmalara yol açmýþtý.

Balkan savaþlarýndan ezik bir durumda çýkmýþ olan Osmanlý Devleti'nin her an daðýlmasý olasýlýðý var sayýldýðýndan büyük devletler bir takým anlaþmalarla bölgelerini kabataslak bir biçimde olsa da bir birlerine tanýtmak istemiþlerdi. Doðal olarak Alman - Rus ve Alman Ýngiltere bölgelerinde var olan pürüzleri de yeni görüþmeleri ve bir takým tavizler gerektirecek þekildeydi, ancak iþin büyük kýsmý çözümlenmiþti.

Çok kez Bab-ý Ali'de de tanýnan bu anlaþmalarýn özleri büyük devletin bölgesinde öbür büyük devletlerden hiçbirinin yeniden demiryolu, liman ve benzeri bayýndýrlýk iþleri yapmaya kalkýþmayacaðý ve kendi uyruklarýný bu yolda desteklemeyeceðiydi. Görünürde bu bölüþme Osmanlý'nýn da yararýna olarak rahat bir ekonomik çalýþma alaný elde etmek amacýný güdüyor ise de gelecekteki siyasal paylaþmanýn temellerini atmaktý.

Doðu ve orta Anadolu'daki Rus payýnda bu amaç pek açýkça görüldüðünden iþbaþýndaki ittihat ve terakki hükümeti Rusya ile imzalanan 8 þubat 1914 günü anlaþmanýn niteliðini ve esaslarýný hem meclislerden hem de halktan gizlemiþti. Öbür paylardaki tehlike amacýnýn gizlenmesi ise daha kolaydý çünkü o bölgede Osmanlý yönetimini yýkan ve hatta yaralayan bir yön açýkça görülmüyordu. Ancak iþin gerçek niteliði diplomat ve devlet adamlarýnýn yazýlarýndan anlaþýlýr.

Paylaþma Anlaþmalarý Yapanlar ne Diyor?

Ýngiliz alman bölgelerinin Irak'la ilgili kýsmýný saptamak için Ýngiltere hükümetiyle görüþmelerde bulunmuþ olan alman büyükelçisi Prens Lihnovski þunlarý yazmaktadýr.
" Baðdat anlaþmasý denilen anlaþmayý müzakere ediyordum. Gerçektende bu anlaþma ile güdülen amaç Küçük Asya'yý nüfuz bölgelerine ayýrmaktýr. Fakat sultanýn haklarýna saygý göstermiþ olmak için bu deyimin kullanýlmamasýna son derece dikkat etmem gerekiyordu..."

Fransýz - Alman müzakerelerinin Berlin'de cereyan etmiþ olanlarýný yöneltmiþ olan Fransýz Büyük elçisi Dül Kambon 25 eylül 1915'te kendi Dýþ Ýþleri bakanýna yazdýðý özel bir mektupta þöyle der:
" ....Londra'da, Paris'te, Berlin2de yapýlan bütün bu müza k e relerden çýkacak sonuç þudur.;
Türkiye'nin ekonomik bakýmdan bir dereceye kadar güçlenmesi , ki bizim için son derece yararlýdýr.
Büyük devletlerin küçük Asya'da gelecekteki paylarýnýn ve bugünkü nüfuz bölgelerinin hep bir arada ve pek kesin olarak saptanmasý...

Paylaþma Ýçinde Türklük Bakýmýndan En Tehlikeli Devletler

Bunlar hiç þüphesiz Rusya, Almanya ve Ýtalya idi. Çünkü bunlarýn nüfuzlarý biteviye çoðalmakta olup dýþarýya taþmaktaydý.
Bu paylaþýmlarýn bir özelliði vardý. Öbür paylaþmacýlarýn bölgelerinde yalnýz ekonomik haklarý olacak, siyasi ve yönetimsel etkileri olmayacaktý. Rusya ise orta ve doðu Anadolu halkýnda Osmanlý ile yönetim, baysallýk, askerlik ve yargý iþlerini de içine alan ayrýca bir anlaþma imzaladýðýndan bunun uygulanýþ biçimine biteviye karýþmakta kendini yetkili görecek ve Osmanlýnýn güçsüzlüðü dolayýsýyla bu iþi alabildiðine ileri götürecekti. Buna göre kesin paylaþma iþi ortaya çýkýnca kendi payýna esasen siyasal yönden geniþ ölçüde el koymuþ, yabancý genel müfettiþleri seçilmiþ ve birine de iþe baþlatmýþ olan Rusya'nýn henüz öyle bir duruma gelmemiþ olan öbür büyük devletlerden, kesin ve edimsel bir paylaþmaya karar verilince daha fazlasýný yani yeni bir þey istenince daha fazlasýný yeni yeni bir þeyler istemesi onun bilinen hýrsý dolayýsýyla doðal sayýlabilirdi.

Ýstanbul ve boðazlar sorurunda Rusya'ya karþý daima Ýngilizlerle Fransýzlar dikilmiþ olmakla birlikte onlarýn baþarýlý karþý koymalarýnda Avusturya Macaristan Ýmparatorluðu desteði çok etkili olmuþtu. Kýrým seferinde (1854 - 1855) Ayastefanos Anlaþmasý yerine Berlin anlaþmasýnýn geçirilmesinde (1878) Trablusgarp savaþý sýrasýnda Rusya'nýn savaþ gemilerinin boðazlardan geçirmek hakkýný elde etmek isteðinde (1911) Avusturya'nýn açýkça ve edimsel biçimde veya örtülü olarak denizci devletlerin yanýnda olmasý Rus'un yenilgisinde yahut ta gerilemesinde büyük etki yaratmýþtýr. Çünkü Rusya denizden Ormanlýyý destekleyen devlet yada devletler karþýsýnda yandan ve balkanlara inince arkadan Avusturya'nýn tehdidi altýnda bulunmuþtu. Buna göre önce Avusturya - Macaristan'ý çökertmek gerekiyordu.

Rusya'nýn Sýrbistan'ý bu yola itmiþ olmasý da onun genel tutumundan anlaþýlmaktadýr. Rus dýþ iþleri bakaný Sozonof'un Belgrat'taki elçisine çektiði tel de bu durumu açýkça gözler önüne sermiþtir. Sozonof 'un Petrograt'da ki ( bugünkü Leningrat) sýrp elçisine onun hükümetine çekmiþ olduðu 25 mayýs 1913 günlü tele göre de ayný kýþkýrtmalarda bulunmuþtur. Bu telde "Sozonof bana yeniden dedi ki ; Biz ilerisi için çalýþmalýyýz ve Avusturya'dan toprak alsalýyýz"

Esasen bu iþin heveslisi olan Sýrplarýn Sozonof'un öðuütlediði yolda çalýþadurmalarý Sýrp komitecilerin de daha gayrete gelmeleri doðaldý. Bu kýþkýrtmalarýn bir bakýma sonucu savaþýn sebebine hazýl olan olayý doðurmuþtu.

Böylelikle birçoklarýnca umulduðu gibi genel savaþ çýkmasaydý bu paylaþma tasarýlarýnýn uygulanmasý yoluna gidilecekti.

19,yy içerisinde yukarýda da bahsettiðimiz gibi Osm. Ýmp. nun çeþitli alanlarý büyük devletlyer arasýndaki mücadelelere konu olmuþtur .

Bu mücadeleleri genel olarak 4 kýsma ayýrabiliriz.

• Boðazlar üzerinde Ýngiliz- Rus mücadelesi
• Balkanlar üzerinde Avusturya - Rusya mücadelesi
• Mýsýr üzerinde Ýngiliz-Fransýz mücadelesi
• Osm. Ýmparatorluðunun orta doðu topraklarýnda Ýngiliz-Alman mücadelesi

Boðazlar Üzerindeki Ýngiliz Rus Mücadelesi

Rusya'nýn Türk boðazlarýný ele geçirerek Akdeniz'e inmek istemesini, Ýngiltere, Hindistan'la baðlantýsýný saðlayan imp. yolunun güvenliði bakýmýndan endiþe ile karþýlamýþ ve bunu her vasýta ile önlemeye çalýþmýþtýr. Rusya açýsýndan ise mesele þuydu: 15,yy'ýn sonunda kurulan Rus Çarlýðý baþlangýçta tamamen bir kara devleti idi, ve denizde baðlantýsý yoktu. Rus çarlýðýnýn denize ulaþabilmesi için iki istikamette topraklarýný geniþletmesi gerekiyordu Biri Baltýk denizi , diðeri ise Karadeniz'di. Lakin her iki istikamette de önüne engeller çýktý. Baltýk denizine çýkmamasýnda Ýsveç ve Karadeniz'e ulaþmamasýnda da Osm. Devletine baðlý Kýrým Hanlýðý yaný Osm. Devletiydi.

1699 Karlofça Anlaþmasý ile Azak kalesini alan Rusya ilk defe olarak Karadeniz kýyýlarýna ayak basýyordu. Ýsveç ile yaptýðý savaþ sonunda 1721'de imzalanan Ngstid barýþý ile de Rusya Baltýk kýyýlarýna çýktý. Bundan sonra Rusya bütün 18,yy boyunca hem Kafkaslar, hem de balkanlar doðrultusunda olmak üzere Karadeniz de kýyýlarýný geniþletmiþ olan ve Balkanlarda Osm.-Rus sýnýrý 1792 Yaþ anlaþmasý ile Tuna'nýn kollarýnda Purut Nehri olmuþtur. Böylece bütün Karadeniz kýyýlarýný ele geçirmiþ olan Rusya'nýn 19, yy içindeki çabalarý Ýstanbul ve Çanakkale boðazlarýnýn ele geçirilmesine hiç deðilse bu boðazlarýn kendisine açýk olmasý amacýna yönelmiþtir.

Bununla beraber Rusya'nýn bu boðazlar politikasýna paralel olarak yürüttüðü diðer bir politika balkanlar politika olmuþtur. Çünkü Rusya balkanlarý ele geçirdiði ve Osm devletini balkanlardan çýkarýp balkan yarýmadasýna hakim olduðu taktirde Ege denizi ve Akdeniz'e çýkabileceði gibi Boðazlar üzerinde bir baský imkaný elde edecekti. Boðazlar Osmanlý Devletinin elindeydi ve egemen bir devlet olarak da Osmanlý Devleti boðazlarý istediði devletin savaþ gemilerine ve açmaya ve kapatmaya yetkili idi. Osmanlý Devletinin bu yetkisi Ýngiltere için zaman zaman hoþlanmadýðý durumlar çýkarmýþtýr. Mesela Napolyon'un Mýsýr'ý iþgali üzerine Rusya 1798'de Osmanlý Devleti ile yaptýðý ittifak anlaþmasý ile Rus savaþ gemilerinin boðazlardan serbestçe geçmesi hakkýný elde etmiþ ve 1805'te yapýlan ikinci bir anlaþma ile de bu hak devam ettirilmiþ ayrýca Rusya boðazlarý baþka bir devlete karþý Osmanlý devleti ile birlikte savunacaktý.

Mehmet Ali isyanýnda Osmanlý Devletinin sýkýþýk durumundan istifade ederek Rusya'nýn Osmanlý devletiyle imzaladýðý 1833 Hünkar Ýskelesi Anlaþmasý ise gerçekte bir ittifak anlaþmasý olarak ayný zamanda Rusya'ya yönelecek bir saldýrýya karþý Osmanlý Devleti 'nin boðazlarý kapamasýný da öngörmektedir. Fakat diðer Avrupa devletleri bu anlaþmanýn boðazlarý Rusya'ya açtýðý inancýnda olmuþlardýr.

Bu anlaþmalar Ýngiltere'nin hoþuna gitmemiþtir. Bu sebepten bu tarihten sonra Ýngiltere barýþ zamanýndan baþka devletlerin savaþ gemilerinin boðazlardan geçmesi meselesini Osmanlý Devleti'nin yetkisinden çýkarýp bunu milletlerarasý bir statüye baðlamak istemiþtir. Ýngiltere bunu 1841 Boðazlar Sözleþmesi ile muvaffak olmuþtur. Bütün Avrupa devletlerinin imzaladýðý sözleþmeye göre; barýþ zamanýnda hiçbir yabancý devletin savaþ gemileri boðazlardan geçmeyecekti. Yani Boðazlarýn kapalýlýðý ilkesi kabul ediliyordu. Osmanlý devleti savaþa girerse boðazlarý istediðine açar ve kapatabilirdi. Bu suretle Ýngiltere 1841 boðazlar sözleþmesi ile Rus savaþ gemilerinin boðazlardan geçerek Akdeniz'e çýkmasýný önlemiþ olmaktaydý. Boðazlarýn bu statüsü 1923 Lozan Boðazlar sözleþmesine kadar devam edecekti.

Balkanlar Üzerindeki Avusturya - Rusya Mücadelesi

Rusya'nýn 1870ler den beri Pancerman bloðuna karþý takibe baþladýðý Panislavizm politikasý dolayýsýyla balkanlardan kuzey-güney doðrultusunda inmeye çalýþmasý balkan yarýmadasýnda bir Avusturya - Rusya mücadelesini ortaya atmakla beraber öte yandan Avusturya - Macaristan'ýn Bosna Hersek topraklarýný alarak Adriyatik denizine çýkmak istemesi 19.yy. sonlarýna doðru kendisini yine Adriyatik denizine Bosna Hersek üzerinden çýkmak isteyen Sýrbistan'da çok þiddteli bir çatýþmanýn içine sokuþtur. Bu çatýþma o kadar þiddetli olmuþtur ki 1,Dünya Savaþý neredeyse 1914 yýlýnda deðil 1908 ylyýnda çýkacaktý. 20 Fahir Armanoðlu a.g.e. s.

Mýsýr Üzerindeki Ýngiliz - Fransýz Mücadelesi

Üçlü itilafýn ikinci halkasýný teþkil eden 1904 Ýngiliz Fransýz anlaþmasýný ve bu anlaþmadan önce iki devletin içinde bulunduðu çatýþma ve mücadelelerini açýklarken bu mücadeleyi ve yeteri kadar belirtmiþtik. 1904 Ýngiliz Fransýz anlaþmasý bu iki devletin Mýsýr üzerindeki mücadelesini sona erdirmekle kalmamýþ 1904'den sonra ve özellikle 1, Dünya Savaþýndan sonra bu iki devlet Orta Doðu bölgesinde bir sömürgecilik iþbirliðine girmiþler ve bu iþbirliði 1960lara kadar devam etmiþtir.

Osmanlý Ýmparatorluðunun Orta - Doðu Topraklarý Üzerindeki Ýngiltere - Almanya Mücadelesi

Bu mücadele uzun ömürlü olamayýp Osmanlý devleti topraklarý üzerinde en kýsa ömürlü büyük devletler mücadelesidir.

BÝRÝNCÝ DÜNYA SAVAÞI VE ÇANAKKALE CEPHESÝ

28 Haziran 1914 de Avusturya veliahdý Arþidük François Ferdinand Sarajevo'da bosnalý bir öðrenci tarafýndan katledildi. 6 Aðustosta Fransa,Ýngiltere, Rusya, Sýrbistan, Belçika, Almanya ve Macaristan dört yýldan fazla sürecek sekiz milyondan fazla insanýn hayatýna mal olacak ve dünyayý alt üst edecek bir savaþa girmiþ bulunuyordu .
Önem bakýmýndan birbirinden bu derce farklý iki olay arasýnda bir sebep sonuç iliþkisi kurmak zor geliyor. Hal bu ki bu beþ hafta boyunca olaylar birbirine sýký sýkýya zincirlenmiþtir.
Savaþa bu ismin verilmesi bütün dünyanýn katýlmýþ olmasýndan deðil "dünyanýn merkezi" olarak görülen Avrupa da cereyan etmiþ olmasýndandýr. Bu savaþ ayný zamanda avrupa merkezli dünya siyasetinin de sonunun baþlangýcý olmuþtur .

Osmanlý Ýmparatorluðunun Harbe Giriþi

28 Haziran1914 te Avusturya veliahdýna yapýlan suikast 1, Dünya savaþýnýn baþlamasýna sebep olmuþ, Ýngilizler ellerinde bulundurduklarý gemilerin teslimini geciktirmeye baþlamýþlar ve bir ay sonra savaþýn baþlamasýyla gemilere el koyduklarýný ve vermeyeceklerini açýkladýlar. Yavuz ve Midilli deki alman askerlerinin parti parti Türk denizcileriyle deðiþtirilmekte olduðu söylenerek müttefik devletler oyalanýrken bunlara hiç dokunulmuyor, inadýna alman denizcilerden bir irtibat subayý Türk savaþ gemilerine görevlendiriliyordu.
Rusya olsun, Ýngiltere olsun, Yavuz ve Midilli'nin boðazlar dýþýna çýkmasýný kabul etmeyeceklerini ve bunlarý düþman gemisine sayarak batýracaklarýný resmen bildirmiþlerdi. Karadeniz'de Ýstanbul boðazý açýklarýnda Rus donanmasý vardý ve Yavuzla Midillinin geldikleri günden beri Ýngiltere ve Fransýz savaþ gemileri de Çanakkale boðazý açýklarýnda bekleyip duruyorlardý. Yani Karadeniz olsun Ege olsun Osmanlý donanmasýna adeta kapanmýþtýr. Ve her iki boðazýn aðzý karþý taraf donanmasý tarafýnda ablukaya alýnmýþ gibiydi. Bu sýralarda Almanya ile Osmanlý þöyle bir anlaþmaya varýr; Anlaþma ve Baðlaþma...

Osmanlý imparatorluðu bu dünya savaþýna katýlanlar arasýnda ilk sýrayý almýþtý. Saray Bosna suikastýný izleyen günlerde bile cemal paþa aracýlýðýyla Fransa ile anlaþmaya çalýþan hükümet bu giriþimlerden bir sonuç alamayýnca Almanya'ya karþý olan eðilim daha güçlenmiþti. Baþta sadrazam ve dýþiþleri bakaný Sait Halim , Harbiye bakaný Enver, Ýçiþleri bakaný Talat ve Mebuslar baþkaný Halil Menteþe zaten Almanya yanlýsý olarak tanýnýyorlardý. Avusturya Sýrbistan'a karþý savaþa hazýrlanýrken Osmanlý hükümetine üçlü baðlaþmaya katýlmasýný önermiþti. Bunun üzerine Almanya ve Avusturya'ya baþvurarak anlaþmaya girmek istediðini bildirmiþti. (22 temmuz) Görüþmelere baþlayabilmek için Sultan Reþat'tan alýnan 25 Temmuz yazýsýnda " Rusya'nýn olasý bir saldýrýsýna karþý Almanya ile bir savunma iþbirliðine gireceklerini belirtmiþtir. Bu Osmanlý hükümetini Almanya ile ittifaka yönelten son etkenin Rus tehdidi olduðunu göstermektedir.

Karþýlýklý olan eðilimlerin etkisiyle Almanya'nýn Rusya'ya savaþ ilan etmesinden sonra Ýstanbul daki alman elçisi Baron Von Wangenheim ile Sadrazam Hakim paþa arasýnda gizli bir ittifak anlaþmasý imzalanmýþtý. (2 Aðustos 1914) bu anlaþmaya göre:

• Ýki devlet Avusturya ile Sýrbistan arasýnda çýkan bir anlaþmazlýkta tam bir tarafsýzlýk gösterecekti.
• Rusya'nýn aldýðý askeri tedbirler sonucu Avusturya ile Rusya savaþa tutuþur ve Almanya'da Avusturya nýn yardýmýna gitmek zorunda kalýrsa Osmanlý devleti de savaþa katýlacaktý
• Osmanlý devleti tehdit altýnda kalýrsa Almanya Osmanlý devletini silahla savunacaktý
• Ýttifak 1918 yýlý sonuna kadar devam edecek ve taraflardan biri feshetmezse 5 yýl için yeniden geçerli olacaktý.
• Savaþ Halinde Osmanlý kuvvetlerini alman askeri heyeti yönetecek.

Osmanlý hükümeti 2 aðustos 1914 günü "silahlý Tarafsýzlýðýný" ilan etti ve ertesi günü 3 Aðustos 'da seferberliðe baþladý. Ýstanbul'daki yabancý elçilikler ve istihbarat kaynaklarý bazý kuþkulara raðmen durumu anlayamamýþlar ve bu anlaþmayý öðrenememiþlerdir.

Dýþarýda savaþ tüm þiddetiyle sürüyordu ekim ayý geldiðinde Ruslar ve Ýngilizler seferberliklerini tamamladýklarý ve cepheye daha fazla kuvvet yýðmaya baþladýklarý gözlenmekteydi. Yani harbin 3, ayýnda Almanlarýn Fransa cephesinde büyük ümitlerle baþladýðý yýldýrým taarruzu Paris yakýnlarýnda týkanýp kalmýþ, doðu da ise sonuç vermeyen ileri gerili hareketlerle zafer ümidi dahi kaybolmuþ gibiydi.

Ýþte gizli müttefik Osmanlý imparatorluðunu savaþa sokacak zaman gelmiþti. Ve böylece ekim 1914'te Almanlarýn Osmanlý yönetimi üzerindeki baskýlarý artmýþtý. Türkler verilen sözü yerine getirecek bir an önce savaþa katýlmalýydý. Müttefikler de Osmanlý yönetiminin her geçen gün biraz daha Almanya safýna kaydýðý görülüyordu. Ýki alman gemisinin geliþinden sonra bu kayma daha da hýzlanmýþtý.

Ýngiltere de yapýmý biten zýrhlýlarýn Türkiye'ye verilmeyiþinin de farkýndaydýlar. Böylece Osmanlý devleti ekim 1914'te savaþa girmiþtir.Osmanlýnýn savaþa katýldýðý sýrada esasen karþý yan boðazlarý açmamýz için baskýda bulunmaya baþlamýþlardý. Onlar ve bütün dünya bu savaþýn aþýrý çapta uzayacaðýný ve insanlýðýn buna dayanamayacaðý ve en çok bir yýlda biteceði inancýndaydýlar. Bu inancýn gerçekleþmeyeceði 1915 yazýnda anlaþýlmýþ, ve bunun üzerine boðazlar birinci derece önem kazanmýþtýr. Hatta 1914 sonlarýnda Ýngiltere de Çanakkale saldýrýsý düþkünlüðü sýrada esasa amaç Rusya ile kolay baðlantý kurmak olmayýp Osmanlýyý en cana alacak noktasýndan tehdit ederek onun Mýsýr'a kuvvet göndermesini ve daha sonra Sarýkamýþ vuruþmalarý sýrasýnda Rusya'ya aþýrý baský yapmasýný önlemekti. Bu son devlette baðlantý kurmanýn bir ölüm kalým sorunu olduðu 1915 yazýnda kavranabilmiþti.

Osmanlý devletinin cephe durumu ve 1915 yýlý gerek Almanya gerekse Osmanlý devleti savaþa katýlýrken Rusya ile Ýngiltere imparatorluðu içindeki Müslümanlarý ayaklandýrmanýn bu iki devlete büyük zorluklar çýkaracaðýný ümit etmiþlerdi. Halifelik sýfatý ile Osmanlý padiþahý Müslümanlýk aleminin dinsel lideri olmasý dolayýsýyla Cihat-ý Mukaddes ilan edeceði bütün Müslümanlýðýn Hýristiyanlara karþý ayaklanacaðý sanýlýyordu. Þeyhülislam 23 kasým 1914'te Cihad-ý Mukaddes ilan ederek kýrým, Türkistan, Hindistan, Afganistan ve Afrika Müslümanlarýný Ýngiltere Fransa ve Rusya ya karþý savaþa davet etti . Osmanlý devleti Almanlarla birlikte savaþ planlarý yaptý.

Buna göre;

1. Doðu Anadolu ve Kafkasya üzerinden Rusya ya bir darbe vurmak
2. Ýngiltere nin ona imparatorluk yolunu kesmek için Süveyþ kanalýna ve mýsýr la karþý hareket geçmek. Bu cephede trablusgarp ve sudan Müslümanlarýna güvenilmekteydi.
3. Ege ve Akdeniz de Ýngiliz ve Fransýz donanmalarý egemen olduðundan Çanakkale'yi korumak için Trakyada kuvvet býrakýlmasý

Bu Türk alman planýna karþýlýk Ýngiltere de Osmanlý devletini hassas noktalardan vurmak için ilk önce güney ýrak ta ve ondan sonra Çanakkale cephesi açýlmýþtýr. Osmanlý devleti daha savaþ baþýnda 4 cephede savaþmak zorunda kaldý.

ÇANAKKALE CEPHESÝ

Cephenin Açýlma Nedenleri :
Çanakkale savaþlarý hem itilaf hem de ittifak devletleri açýsýndan önemli bir yere sahip olmuþtur.

1914 senesi Kasýmýndan sonra Fransa da askeri harekatýn kilitlendiðini düþünen Ýngiltere düþmanýn güçlü cephesiyle savaþarak vakit kaybetmektense zayýf olan yerlerinde yeni cepheler açarak çökertmeyi uygun buluyordu. Bu tanýma en uygun yer ise þüphesiz Çanakkale boðazý ve Ýstanbul dur.

Ýtilaf devletleri Çanakkale cephesini açmakla neyi hedefliyordu?

Bunun cevabý birbirine baðlý stratejik hesaplarý da ortaya koyar. Bu cephenin Ýngiltere için yararý daha çok Rusya dan dolayý idi. Ruslar Ýngiltere ve Fransýzlarýn Çanakkale'de savaþýp boðazlarý açmak istiyordu. Boðazlarýn zorlanmasý nedenleri ise þöyledir.

• Boðazlarýn açýlmasý saðlanýrsa Rusya ile baðlantý kurulabilecek, böylelikle her türlü yardým ve savaþ araç gereçleri gönderilebilecekti.
• Trakya ele geçirilince Almanya'nýn balkanlardaki üstün durumu güneyden gelecek güçler karþýsýnda tehlikeye girebilecekti.
• Ýtalya ve Romanya gibi müttefik devletlere eðilim gösteren fakat o zamana kadar tarafsýz kalmýþ devletlerin itilaf devletleri yanýnda savaþa girmeleri saðlanabilecekti.
• Kuvvetlerin bir bölümü Çanakkale'yi çekmek sorunda kalacak olan Osmanlý devletinin Kafkaslarda Rusya üzerindeki baskýsý hafifleyecekti.

Ýpin çekileceði en kestirme yer boðazlardý. Üstelik boðazlar devletin kalbi olan Ýstanbul'u kapsýyordu. Churchill "Sýkacaksýn Boðazýný" diyordu. "bir sýkýmlýk caný var. Göreceksiniz donanmamýz Çanakkale'n geçip Marmara ya girdiði haberi bile yeterli hem inanýnýz bana" diyordu. Churchill bunun için öyle büyük kuvvetlere de gerek yok birkaç tümen asker ve Akdeniz donanmamýz bu iþ için yeter." Aslýnda Churchill Türk boðazlarýna birden saldýrmayý hatýrlamýþ deðildi. Avrupa da savaþýn baþladýðýnýn 2, haftasý 19 aðustosta yunan baþbakaný Venizelos Ýngilizlere onlarýn saffýnda Çanakkale'ye taarruz edebileceðini bildirmiþ, ve saldýrý için ayrýntýlý bir plan sunmuþtu. Belki de büyük Britanya'nýn hem denizde hem karada iþleyen imkanlarýna elveriþli bir harekat alaný açmak olacaktý.

Çanakkale cephesinin açýlmasýna sebep olan diðer hususlarý ise þöyle sýralamak mümkündür.

• Türkiye'nin Süveyþ kanalý ve dolayýsýyla Hint denizi yolu üzerindeki baskýlarýna son vermek.
• Ýstanbul'u zapt ederek Müslüman dünyasýný etki altýna almak ve halifenin ilan ettiði Cihad-ý Mukaddesi tesirsiz kýlarak Ýslam dayanýþmasýný çökertmek.
• Almanlarýn 1915 baharýnda yapacaðýný hesapladýklarý büyük taarruz için bu devletin dikkatini Çanakkale ye çekerek Avrupa cephesinden buraya kuvvet kaydýrmalarýný saðlamak.
• Boðazlar ve Ýstanbul müttefiklerin eline geçerse Osmanlý devleti için barýþý kabullenmekten baþka çare kaymaz ve bu suretle Osmanlý imparatorluðunun açmýþ olduðu ve Müttefiklerin açtýðý bütün cepheler tasfiye edilmiþ olurdu.

Churchill eðer harekatta baþarýlý olur ve boðazlara Ýstanbul ve Ruslar dan önce ele geçirirse barýþ masasýna çok daha avantajlý olarak oturur ve Ruslar'ýn boðazlarý almasý bu sayede önlenebilirdi.

Denizlere egemen olan Ýngiltere ve Fransa bütün acýnýn kaynaklarýndan yaralanabilecek durumdaydýlar. Almanya ve Avusturya abluka altýnda olmakla birlikte alman sanayisi mucizeler yaratabilecek durumdaydý. Almanya'nýn tek umudu bir yandan Osmanlýya boðazlarý kapattýrarak Rusya yý yarý kötürüm býrakmak ve 1915 yazýnda ona yüklenerek onu yutmaktý. Bu olmayýnca ona türlü araçlar kullanarak gizlice Ýstanbul'u peþkeþ çekip Ýngiltere ve Fransa dan ayýrmaktý. Bu konular baþarýlý olamayýnca kýyasýya savaþýldý.
Lloyd George ve Milloran'ýn Türkleri boðazý kapatmakla savaþý iki yýl uzattýklarý yolundaki sözleri onlarýn gerçekleþtiremedikleri tasarýya dayanýr.
Aralýk 1914 Türk ordularýnýn giriþtiði Sarýkamýþ harekatýndan telaþa kapýlan Rus Çarý Nicolai Ýngiltere ye baþvurarak Türkiye ye baþvurarak Türkiye'ye karþý karadan veya denizden bir cephe açmalarýný istemiþtir.

Ýþte bu gibi düþünceler çerçevesinde Ýngiliz Horla kabinesi Churchill'in baskýsýyla Çanakkale cephesinin açýlmasýna karar verdi. Ne yazýk ki gerçekleþmesi iþi o kadar hafiflik ve anlayýþsýzlýkla ele alýndý ki en feci acýnacak ve çok pahalýya mal olmuþ bir sunuca ulaþtý.

I. Dünya Savaþý'nýn en önemli cephelerinden biri olan Çanakkale cephesi Ýtilaf devletlerine umduðunu verememiþ, onlarý hayal kýrýklýðýna uðratmýþtýr. Osmanlýyý kendi çaplarýnda bölüp yutmayý planlayan sömürgeci devletler bu savaþta büyük bir yara almýþlardýr.

Hedef tuttuklarý bir çok yere ulaþmalarýnda önemli bir yere sahip olan Çanakkale Boðazý düþman kuvvetlerine dar gelmiþtir. Kolay lokma sanýlan Osmanlý Devletinin o kadar da kolay teslim olamayacaðý anlaþýlmýþtýr. Osmanlý Devleti 1, Dünya Savaþýndan yenik çýkmýþ olmasýna raðmen, Ýtilaf Devletlerinin ilerideki planlarýna birazcýk da olsa set çekmiþtir. Ancak tüm çabalara raðmen düþman kuvvetler Osmanlý ve diðer yerler üzerindeki çýkarcý ve sömürgeci düþüncelerden vazgeçmemiþtir.

Sonuç olarak þunu söyleyebiliriz ki Çanakkale savaþlarý Türk ve Dünya Tarihinde hiç de küçümsenmeyecek bir yere sahiptir. Bu savaþtaki Türk'ün iman gücü ve yenilmezliði ileride çok daha büyük baþarýlarda kendini göstermiþtir.

kaynakça
ALTINTAÞ, Ahmet : Belgelerle Çanakkale Savaþlarý,Ýstanbul 1997, s.16 -17
ARMAOÐLU, Fahir : 20, Yüzyýl Siyasi Tarihi (1914 - 1980)
ARTUÇ, Ýbrahim : 1915 Çanakkale Savaþý (Kastaþ Yayýnlarý)
BAYUR, Yusuf Hikmet : 20, Yüzyýlda Türklüðün Tarih ve Acun Siyasasý Üzerindeki Etkileri Anakara 1974 s.
GÜZEL, Abdurrahman : Avustralya Resmi Tarihinde Gelibolu Çanakkale, Çanakkale 1996 s.3-4-5
LESTIEN, George Roger Care : Ýki Dünya Savaþý ( 1914 - 1918) ( 1939 - 1945) Ýstanbul 1966 s.7-56
TANÖR, Bülent : Kurtuluþ ( Türkiye 1918 - 1923) Ýstanbul 1997 s.23
TURAN, Þerafettin : Türk Devrim Tarihi 1, Kitap Ýmparatorluðun Çöküþünden Ulusal Direniþe Ankara 1991 S.21-23-24-25-26-38
YILMAZ,Mustafa -Temuçin Faik Ertan-Yusuf Sarýnay- Adil Daðýstan-Derviþ Kýlýçkaya Ayten Sezer- Oðuz Aytepe- Ayþe Aktaþ : Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Ankara, 1998 s.48 -49
: Çanakkale Savaþlarý Sebep ve Sonuçlarý Uluslararasý Sempozyumu Ç.14-17 Mart 1990 Türk Tarih Kurumu Yay. Ankara 1993 Pelin MERT

3 Kasým 1914 ve 18 Mart 1915 tarihleri arasýnda Çanakkale Boðazý'nda cereyan eden bir seri deniz savaþlarýyla Gelibolu Yarýmadasý'nda 25 Nisan 1915 - 8/9 Ocak 1916 tarihleri arasýnda yapýlan kara savaþlarý, Türk tarihinin en þerefli sayfalarýný dolduran birer zafer destanýdýr.

Çanakkale Zaferini, büyük Türk Ulusuna, Atatürk gibi dahi bir lider hediye etmiþtir. Türk baðýmsýzlýk savaþýnýn temelleri, Çanakkale'nin sularýnda, Conkbayýrý'nda ve Anafartalar'da atýlmýþ, bu zaferler Türk Kurtuluþ Savaþýna maya çalmýþtýr.

Türk Ulusu; Ýstanbul'u kurtaran Anafartalar kahramaný Mustafa Kemal Paþayý Çanakkale'den tanýmýþ; 19 Mayýs 1919'da O, Samsun'a çýktýðý gün Suriye ve Filistin cephelerinden terhis olarak Anadolu'ya dönen Türk halký, "bu benim kahraman komutanýmdý" diyerek O'nun etrafýnda kenetlenip Ýstiklal Savaþý'na katýlmýþtýr.

Türk Ulusu ve dünya O'nu böylece tanýrken, O da Conkbayýrý'nýn, Kocaçimen'in, kan deryasý can pazarýnda ulusunun ve Türk askerinin asýl cevherini yakýndan tanýyarak daha sonra giriþeceði Baðýmsýzlýk Savaþýný kesin zaferle sonuçlandýracaðý kanaatini daha o zamandan edinmiþtir. 18 Mart zaferi kazanýlmasaydý, düþman donanmasý, daha 1915'in Mart ayýnda Ýstanbul'a girerek Osmanlý Ýmparatorluðu'nu çökertebilecekti.

Çanakkale Boðazý'ný denizden aþýp Ýstanbul'a giremeyen Ýtilaf Devletleri, 25 Nisan 1915'ten baþlayarak 8-9 Ocak 1916'ya kadar süren Çanakkale kara savaþlarýnda Mustafa Kemal tarafýndan durdurulamasaydý, Birinci Dünya Savaþýnda Çarlýk Rusyasý en kýsa yoldan müttefiklerinin yardýmlarýna kavuþacaðý için yýkýlmayacak, muhtemelen Ekim 1917 Bolþevik Ýhtilali de olmayabilecekti. Bu durumda Almanya'nýn yenilgisi hýzlanacak ve 1. Dünya Savaþý belki de 1915'te sona erecekti. Çanakkale Zaferi; harbin 4 yýl sürmesine, üç imparatorluðun (Osmanlý, Çarlýk ve Avusturya/Macaristan Ýmparatorluklarý) tarih sahnesinden silinmesine neden olmuþtur. Gelibolu Yarýmadasý'nda düþmana kesin darbeler vurarak onlarý yenilgiye uðratan Alb. Mustafa Kemal'in Anafartalar tepesinde yaktýðý zafer meþalesi, Kurtuluþ savaþýmýzýn da yolunu aydýnlatmýþtýr.

Böylece 18 Mart deniz zaferimizi taçlandýran 25 Nisandan sonraki kara savaþlarýnda, Mustafa Kemal'in etkin liderliði sayesinde kazanýlan zaferlerin, ulusal tarihimize ve dünya tarihine yön veren etkin rolünü yukarda belirtilen noktalarda toplamak mümkündür.

Ýtilaf Devletlerinin Akdeniz Baþkomutaný Amiral Carden, Boðazý geçerek Ýstanbul'a girmek için üç aþamalý saldýrý planý yapmýþtý. Ýstanbul'a bir ay içinde ulaþacaðýný hesaplamýþtý. Plan gereðince, 3 Kasým 1914 günü 7 zýrhlý ile Boðaza bir keþif taarruzu yaptý. Giriþteki tabyalarýmýz zarar gördü. Ýkinci saldýrýyý 19-25 Þubat 1915 tarihleri arasýnda 7 gün süreyle devam ettirdi. Türk topçusunun atýþ menzili dýþýndan yapýlan bombardýmanlar etkili oldu. 19 topumuz ve Boðaz giriþindeki tabyalarýmýz kullanýlamaz hale geldi. 26 Þubat günü düþman donanmasý Boðaza girdi orta kesimdeki tabyalar 8 saat süreyle kesintisiz bombardýmana tabi tutulup sarsýldý. Bu baþarýlar üzerine Amiral Carden, Londra'ya çektiði bir telgrafta, 14 gün içerisinde Ýstanbul'a ulaþabileceðini müjdeliyordu. Amiral, hazýrlýklarýný tamamlamaktaydý. Son darbe 18 Martta indirilecekti. Ne var ki, kaðýt üzerinde yapýlan bu savaþ planýnda, Türk'ün kahramanlýðý ve savaþ azmi hesaba katýlmadýðý için evdeki hesap çarþýya uymayacaktý.

BÜTÜN TÜRK'LERÝN BÝLMESÝ GEREKEN BÝR DESTAN...

MsXLabs.org & Ana Britannica

Vehbi VAKKASOÐLU