[KK] �yon Nedir? �yon �e�itleri (Katyon ve Anyon)

MsXLabs (https://www.msxlabs.org/forum/)

- Fizik (https://www.msxlabs.org/forum/fizik/)

- - �yon Nedir? �yon �e�itleri (Katyon ve Anyon) (https://www.msxlabs.org/forum/fizik/223477-iyon-nedir-iyon-cesitleri-katyon-ve-anyon.html)

�yon Nedir? �yon �e�itleri (Katyon ve Anyon)

iyon

bir ya da daha �ok art� ya da eksi elektrik y�kl� atomlar�n ya da atom gruplar�n�n ortak ad�.

Art� y�kl� iyonlara katyon, eksi y�kl� iyonlara anyon denir. �yonlar, n�tr atomlara, molek�llere ya da ba�ka iyonlara elektron kat�lmas� ya da bunlardan elektron eksiltilmesi; iyonlar�n ba�ka par�ac�klarla birle�mesi; iki atom aras�ndaki ortakla��m (kovalent) ba��n�n, ba��n her iki elektronunun da atomlardan birinde kalacak bi�imde par�alanmas� yoluyla olu�ur. Bir sodyum atomunun bir klor atomuyla tepkimeye girerek, sodyum katyonu ve klor�r anyonu olu�turmas�; amonyak molek�l�ne bir hidrojen katyonu kat�lmas�yla amonyum katyonunun olu�mas�; su molek�l�n�n ayr��mas�yla hidrojen katyonunun ve hidroksit anyonunun olu�mas�, iyon olu�um s�re�leri aras�ndad�r.

Pek �ok kristalin madde, kar��t y�kl� par�ac�klar aras�ndaki �ekim kuvvetinin etkisiyle d�zg�n geometrik bi�imlerde bir arada tutulan iyonlardan olu�mu�tur. �yonlar bir elektrik alan�n�n etkisiyle ta��n�rlar ve elektroliz kaplar�nda elektrik ak�m�n� iletirler.

iyon ba��, ELEKTROVALANS BA�� olarak da bilinir, bir kimyasal bile�i�in kar��t elektrik y�kl� atomlar� aras�nda olu�an ba�. Bu t�r ba� bir atomun en d�� y�r�ngemsisindeki de�erlik (valans) elektronlar�n�n kal�c� bi�imde bir ba�ka atoma ge�mesi durumunda olu�ur. Elektronlar�n� kaybeden atom art� elektrik y�kl� iyon (katyon), elektron kazanan ise eksi elektrik y�kl� iyon (anyon) haline ge�er.

kaynak: Ana Britannica

BAKINIZ
Kimyasal Ba�lar ve Hibritle�me
�yonik Ba�

�yon
Alm. Ion (n), Fr. Ion (m), �ng. Ion. Elektron eksikli�ine veya fazlal��na sahib olan, yani eksi veya art� elektrik y�kl� atom veya atom grubu. Pozitif (art�) y�kl� iyona katyon ve negatif (eksi) y�kl� iyona anyon denir.

�yonlar, atomlar aras�nda elektron al��veri�i sonucu meydana gelebilir:
Al�nt�daki Ek 58549

Bu reaksiyonda sodyum(Na), klor (Cl) atomuna elektron vermektedir. B�ylece pozitif y�kl� sodyum iyonu (Na+) ile negatif y�kl� klor�r iyonu(Cl-) meydana gelmektedir.

Bazan iyonik olmayan bir bile�i�e bir proton gidi�i ile pozitif y�kl� k�k meydana gelir:
Al�nt�daki Ek 58548

Atomlar�n veya molek�llerin, elektronlar veya fotonlar ile bombard�man�ndan da iyonlar elde edilir. Pozitif ve negatif iyonlar�n meydana getirdi�i bile�iklere iyonik bile�ikler denir. Genellikle iyonik bile�ikler kat� ve kristal yap�ya sahiptirler. Bir kristal yap�da iyonlar �e�itli �ekilde dizilmi�tir. Dizili�e ba�l� olarak da kristal t�rleri ortaya ��km��t�r. Z�t elektrik y�kl� iyonlar aras�ndaki elektro statik �ekim kuvveti b�y�k oldu�u i�in, iyonik bile�ikler olduk�a kararl�d�r. �yonik bile�ikler �s�t�larak eritildi�i zaman veya suda ��z�nd�� zaman bile�i�i meydana getiren iyonlar serbest kal�r ve hareket haline ge�erler. Bu y�zden erimi� iyonik bile�ikler elektri�i �ok g�zel iletir. Buna kar��l�k kristal iyonik bile�ikler zay�f iletkendir. ��nk� iyonlar hareket serbestli�ine sahip de�ildirler.

�yonik bile�ikler, polar ��z�c�lerde ��z�n�rler. S�v� ��zelti i�inde da��lm�� iyonlar, b�y�k elektriki �ekim kuvveti sebebiyle ��z�c�n�n molek�llerini kendine ba�larlar. Bu duruma iyonun solvate olmas� denir. E�er ��z�c� su ise solvate yerine hidrate kelimesi kullan�l�r. �yon taraf�ndan tutulan su molek�l� miktar�, iyon y�k�ne ba�l�d�r. Al�nt�daki Ek 58547

�eklinde hidrate olur.

�yon Nedir?

Her atomda belirli say�da elektron vard�r. Ama e�er atom bu elektronlardan bir ya da birka��n� kaybederse ya da d��ardan bir ya da birka� elektron al�rsa ve bunun sonu�cunda elektrik y�kl� duruma gelirse, art�k iyon olmu� demektir. Her ato�mun merkezinde art� elektrik y�k� ta��yan bir �ekirdek vard�r. �ekirde�in �evresinde eksi elektrik y�k� ta��yan bir ya da daha �ok elektron dolan�r. Genellikle �ekirde�in ta��d�� art� elektrik y�k� elektronlar�n ta��d�� eksi elektrik y�k�ne e�ittir ve bu iki y�k birbirini dengeler. B�ylece atom elektriksel olarak y�ks�z (n�tr) durumda olur.

E�er bir atomun en d�� y�r�ngesinden bir ya da birka� elektron ayr�l�rsa elektron kay�beden atom art� elektrik y�kl� bir duruma gelir. B�ylece art� y�kl� bir iyon (katyon) olu�ur. E�er bir atomun en d�� y�r�ngesine d��ardan bir ya da birka� elektron kat�l�rsa, yani atom elektron kazan�rsa eksi y�kl� bir iyon (anyon) olu�ur. Kimyasal denklemler yaz�l�rken atom ya da atom grubunun simgesi�nin sa� �st yan�na iyonun elektrik y�k�n�n de�eri ve i�areti yaz�l�r. �rne�in bir elektro�nunu kaybederek, art� elektrik y�kl� bir sodyum iyonu haline gelmi� olan bir sodyum atomu Al�nt�daki Ek 18888

olarak yaz�l�r. Al�nt�daki Ek 18889

olarak yaz�lan bir kalsiyum iyonu, iki elektron kaybetmi� olan bir kalsiyum atomudur. Eksi y�kl� klor iyonu Cl bir elektron kazanm�� bir klor atomudur.

Molek�llerin elektrik y�kl� iyonlara ayr��mas�na iyonla�ma denir. Bu olaya genellikle suya dald�r�ld��nda ��z�nen maddelerde rastlan�r ��nk� su, iyonlar aras�ndaki �ekimi zay�flat�r. �rne�in e�er sofra tuzu (sodyum klor�r) suda ��z�n�rse, sodyum iyonlar� ile klor iyonlar�na ayr��r. E�er bir elektrik pili�nin eksi ve art� kutuplar�na ba�l� iki teli bu ��zeltiye bat�r�rsak, her tel kendi ta��d�� elektrik y�k�ne kar��t y�kl� iyonlar� �ekecek ve bunun sonucunda eriyi�in i�inden bir elektrik ak�m� ge�ecektir. Metallerin elektro�liz yoluyla ar�t�lmas� i�leminde eriyik haldeki iyonla�m�� zeltilerden yararlan�l�r.

Gazlar� iyonla�t�rmak i�in olduk�a b�y�k miktarda enerji gerekir. Bir gaz �ok fazla �s�t�larak iyonla�t�r�labilece�i gibi i�inden ��n ge�irilerek de iyonlar�na ayr�labilir. �yonla��may� sa�layan bu ��nlar X ��nlar�, kozmik ��nlar, mor�tesi ��nlar ya da radyoaktif maddelerden ��kan gamma ��nlar� olabilir. �yonla�an gaz iletken hale gelir, yani i�inden elektrik ak�m� ge�ebi�lir. Bu �nemli �zellikten yararlanarak rad�yasyon �l��m� i�in kullan�lan ve iyonla�ma odas� denilen ayg�t yap�lm��t�r. Ayg�t bu �l��m�, gaz�n i�inden ge�en elektrik ak�m�n� �l�erek ger�ekle�tirir. E�er gaz�n iyonla�ma�s�n� sa�layacak bir radyasyon yoksa, gaz�n i�inden elektrik ak�m� ge�meyecektir. Radyas�yon varsa, iyonla�an gazdan ak�m ge�ecek ve radyasyon artt�k�a ge�en ak�m miktar� da artacakt�r. Bu t�r ayg�tlar n�kleer enerji santrallanndaki radyasyonu �l�mekte ve uran�yum gibi radyoaktif mineral cevherlerinin aranmas�nda kullan�l�r.

Elektriksel olarak n�tr olan bir azot atomunun �ekirde�inde yedi proton ve �ekirde�inin �evresinde dolanan yedi elektron bulunur. E�er bu atom bir kimyasal tepkimede elektron kaybederse, art� y�kl� bir iyona d�n��r; e�er fazladan elektron kazan�rsa, eksi y�kl� bir iyon durumuna gelir.

D�nya'n�n atmosferinin �st b�l�m�nde "iyonosfer" denilen bir katman vard�r. G��ne�'ten gelen ��nlar atmosferin bu b�l�m�n�deki havay� iyonla�t�rm��t�r. �yonosfer G�ne�'ten gelen mor�tesi ��n�m�n b�y�k b�l�m�n� so�urur ve t�m�yle yery��z�ne ula�mas� durumunda deride ciddi yan�k�lara yol a�abilecek olan bu ��nlardan insanla�r� korur. �yonosfer bir t�r ayna g�revi yaparak radyo dalgalar�n� da yans�t�r ve b�ylece uzurt mesafeli radyo ileti�imine yard�mc� olur. �yonosferin y�ksekli�i G�ne�'in konumuna ba�l� olarak de�i�ir, bu nedenle de uzaktan gelen radyo dalgalar� bazen s�nerek kaybola�bilir. E�er iyonosfer olmasayd�, radyo dalga�lar� geri yans�may�p uzaya do�ru yollar�na devam edecek ve uzun mesafe radyo sinyalle�rinin g�nderilmesi ancak haberle�me uydula�r�ndan "yans�t�larak" ger�ekle�tirilebilecekti. Bu y�ntem g�n�m�zde televizyon yay�nlar��n�n d�nyan�n her yerine ula�t�r�lmas�nda kul�lan�lmaktad�r.

MsXLabs.org & Temel Britannica

�yon
Elektriksel olarak y�klenmi� atom, molek�l ya da atom ve molek�l gruplar�. �yonlar, elektron yitirmi� ya da kazanm�� atom ya da atom gruplar�d�r. Metallerin iyonlar� genellikle art�, ametallerinki ise eksi y�kl�d�r. Bile�ik h�ldeki iyonlar da genellikle oksijenli asitlerden t�rerler (s�lfat iyonu gibi). �yonik bile�iklerin kristalleri, kristal �ebekesinde art arda yer alan ve birbirlerine elektriksel �ekim kuvvetleriyle ba�l� duran negatif ve pozitif iyonlardan olu�ur. Kovalent bile�iklerin �o�u, ��zeltilerinde iyonlar�na ayr��r. Gazlar da ��n�m ya da elektriksel bo�alma sonucunda iyonla��r. �yonosfer tabakas�ndaki iyonlar b�yle olu�mu�tur. �ok y�ksek s�cakl�klarda gazlar, iyon ve serbest elektron y��n� demek olan plazma bi�imini al�rlar.

MsXLabs.org & MORPA Genel K�lt�r Ansiklopedisi

iyon, anyon ve katyon

Y�kl� atom veya atom gruplar�na iyon denir. (+) y�kl� iyonlara katyon, (-) y�kl� iyonlara da anyon denir. Katyonlar +1, +2, +3 ve +4 y�kl� olabilir. Anyonlar da -1, -2 ve -3 y�kl� olabilir. Anyon ve katyonlar�n listesini kitaplar�n�zdan bulabilirsiniz. Bunlar�n bilinmesi gerekir. Bile�ik form�lleri yaz�l�rken,�nce (+) y�kl� iyon, sonrada (-) y�kl� iyon yaz�l�r.

�rnek: Al�nt�daki Ek 58550

iyonlar�ndan olu�an bile�i�in form�l� yaz�l�rken �stteki say�lar �apraz bir �ekilde di�erinin alt�na getirilir. Al�nt�daki Ek 58551

�eklinde yaz�l�r.

Katyonun ad� + Anyonun ad� = Bile�i�in ad�
Al�nt�daki Ek 58552

(Al�minyum oksit)

Bile�ikler i�lerindeki elementlerin t�rlerine g�re; Metal-Metal bile�ikleri ve Ametal -ametal bile�ikleri olarak ikiye ayr�l�r. Adland�rmalar� da birbirinden farkl� olur. �rne�in; yukar�daki Al�nt�daki Ek 58552

bile�i�i metal-ametal bile�iklerine bir �rnektir. Bir bile�i�in molek�llerindeki atomlar ve bunlar�n say�lar� farkl� �ekilde g�sterilebilir.Molek�l �ekil olarak modellerle g�sterilebilece�i gibi a��k, yar� a��k ve kapal� form�llerle de g�sterilebilir. A��k form�llere yar� form�lde denir. Bunlara atomlar�n birbiriyle yapt�klar� ba�lar da belirtilebilmektedir. Fakat reaksiyon kimyas�nda daha �ok kapal� form�l kullan�l�r. Al�nt�daki Ek 58553

yaz�l��nda atomlar�n ad ve say�lar� belirtilmi�tir. Al�nt�daki Ek 58553

molok�l� bir al�minyum ve 3 adet klor atomundan olu�ur.

Kaba form�lle molek�l form�l� aras�ndaki fark�n anla��lmas�nda yarar vard�r. Kaba form�l sadece, bile�i�i olu�turan elementlerin bile�ikteki ba��l atom say�lar� aras�ndaki oran� g�sterir. Fakat ger�ekte bile�i�in molek�llerinde ka�ar atom bulundu�unu ifade etmez. Molek�l form�l� ise bile�i�in molek�l�ndeki atomlar�n ger�ek say�s�n� g�sterir. Ger�ek form�l veya kimyasal form�l diye de adland�r�l�r.

Elektron Almaya veya Vermeye Yatk�nl�k

Atomlar kararl� hale ge�ebilmek i�in en yak�n soy gaza benzemek isterler. Bunun i�in de elektron al�r ya da elektron verirler.
Son y�r�ngesinde 1, 2, 3 elektron bulunduran atomlar elektron vermeye yatk�nd�rlar. (He hari�)
Son y�r�ngesinde 5,6,7 elektron bulunduranlar ise elektron almaya yatk�nd�rlar.
Bir atom son y�r�ngesindeki elektron say�s�na 2�ye tamamlayarak soy gaza benzer ise bu duruma �Dublet� denir. Yani Helyuma benzemek istemeleridir.
Bir atomun son y�r�ngesindeki elektron say�s�n� 8�e tamamlayarak soy gaza benzemesine ise �Oktet� denir.
Al�nt�daki Ek 58500

Bir atom verdi�i elektron say�s� kadar pozitif(+) y�kle y�klenir. Pozitif y�kl� atoma Katyon denir.
Al�nt�daki Ek 58501

Bir atomun son katman�nda 1,2,3 elektron var ise bu elektronlar�n� vererek kararl� duruma ge�erler. Verdikleri elektron say�s� kadar + y�k ile y�klenirler. (He hari�)
Son katman�nda 1,2,3 elektron bulunduranlar metaldir.
Son katman�nda 1 elektron bulunduranlar +1 y�kl� 2 elektron bulunduranlar +2 y�kl� (He hari�) , 3 elektron bulunduranlar +3 y�kl� duruma ge�erler.

Bir atom ald�� elektron say�s� kadar ( - ) negatif y�k ile y�klenir. Negatif y�kl� atoma Anyon denir.
Al�nt�daki Ek 58503

Son katman�nda 5, 6, 7 elektron var ise bu elektronlar�n� 8� e tamamlamak i�in elektron al�rlar. Ald�klar� elektron say�s� kadar � y�kle y�klenirler.
Son katman�nda 5, 6,7 elektron bulunanlar ametaldir.
Son katman�nda 7 elektron bulunduran 1 elektron alarak -1 y�kle, 6 elektron olanlar -2 y�kle, 5 elektron bulunanlar -3 y�kle y�klenir.
Son katman�nda 4, 5,6,7 elektron bulunanlar son y�r�ngesinde bulunan elektronlar�n� vermekte zorluk �ektikleri i�in elektron al�rlar. Anca sadece � y�kl� de�ildirler. 7 A grubu elementleri -1 veya +7 de�erlik alabilirler.

�YON

a. (ing. ion; yun. ion'dan). Elekt. ve Fizs. kim. Bir ya da bir�ok elektron kazanm�� ya da yitirmi� bir atom ya da bir atom grubundan olu�an, elektrik y�kl� par�ac�k.

�Elektrotekn. �yon giderme, bir anahtar�n iki elektrotu aras�nda olu�an ve do�al g�r�n�m�nden sonra alma��k ak�m bi�iminde bir ark�n yeniden s��ramas�na yol a�an iyonlar� yok etme.

�Fizs. kim. iyon ba��, iyon kristallerinde ters i�aretli iyonlar� elektrostatik �ekimle birle�tiren ba�. (E�anl. AVRIKKUTUPLU BA�.)
�yon kristali, salt pozitif ya da negatif iyonlardan olu�an kristal. (Bu iyonlar alkali ve toprak-alkali metaller gibi son derece elektropozitif ya da halojenler, k�k�rt ve oksijen gibi son derece elektronegatif elementlerden meydana gelir (�rne�in sodyum klor�r, sezyum klor�r.] Ayr�ca karbonat $\"Al�nt�daki$ nitrat Al�nt�daki Ek 58555

ve amonyumda Al�nt�daki Ek 58556

oldu�u gibi atom gruplar�ndan olu�an iyonlar da bilinmektedir; bu t�r bir kristalde temel etkile�im kuvvetleri elektrostatik k�kenlidir; bu iyonlar�n kristal yap�lar� basittir; elektri�i ve �s�y� �ok iyi yal�t�rlar.)

�N�robiyol. iyon ak�m�, sinir ve kas h�crelerinde, zar�n iki taraf�nda eriyik halinde bulunan iyon t�rlerinin ta��d�� ak�m. (Bk. ansikl. b�l.)

�N�k. m�h. iyon motoru, n�kleer enerjiyi elektrik enerjisine d�n��t�rme ilkesine dayanarak �al��an motor.

�Opt. iyon ��z�mleyicisi, iyon mikroskobu, g�zlenen cismin yayd�� iyonlarla g�r�nt� olu�turan ��z�mleyici, mikroskop.

�Tip. iyon tedavisi, �yonla�t�r�c� ��nlarla yap�lan tedavi. (Bk. ansikl. b�l.)

�Uz. havc. iyon itmesi, itici maddeyi iyonla�t�r�p bir elektrik alan�yla h�zland�rd�ktan sonra elektrik bak�m�ndan yans�z halde p�sk�rtmeye dayanan itme bi�imi.

�Yerbil. iyon de�i�imi, kat� cisimlerde, iki iyonun yaln�zca belirli s�n�rlar i�inde ger�ekle�ebilen kar��l�kl� yer de�i�tirmesi. (�yon de�i�imli iz elementler yerbilimsel termometre olarak kullan�l�r.)

�ANS�KL. Elekt. ve Fizs. kim. ��zeltilerdeki iyonlar. ��zeltilerin �zelliklerini ve elektroliz olaylar�n� a��klamak i�in Arrhenius, sulu ��zeltide asitlerin, bazlar�n ya da tuzlar�n ayn� anda iyonlar halinde ayr��t�� varsay�m�n� ortaya att�. Bu iyonlar�n bir k�sm� pozitiftir ve bir asit s�zkonusu oldu�unda bir elektron yitirmi� hidrojen atomundan olu�ur, dolay�s�yla mutlak de�eri bir elektronun e y�k�ne e�it bir y�k ta��r; bir baz ya da tuz halinde ise mutlak de�eri ne'ye e�it bir y�k� olan bir metal atomudur ve n, metalin de�erli�idir. Negatif iyonlar ise molek�l�n geri kalan b�l�m�nden kaynaklan�r.

Kristalle�en bir tuzda, iyonlar kristal kafesinin d��mlerinde yer al�r; �rne�in bir deniz tuzu kristali Na+ iyonlar� (bir elektron yitirmi� sodyum atomlar�) ve Cl- iyonlar� (bir elektronu kazanm�� klor atomlar�) i�erir. ��zeltide iyonlar ayr�l�r ve elektrostatik etkiyle birle�me e�ilimi g�sterir; ama suyun, �ekimi azaltan g�rece b�y�k elektrik ge�irgenli�i (e, = 80) ve s�rekli darbeler y�z�nden statik bir denge kurulur: iyonla�ma tersinir ve k�smidir (en az�ndan zay�f elektrolitler i�in). Bu denge iyonsa! ayr��ma katsay�s�'n�n de�eriyle belirtilir; a ile g�sterilen bu katsay� (0< a <1) ayr��m�� molek�l say�s�n�n, ayr��ma �ncesi toplam molek�l say�s�na oran�na e�ittir. Bu oran elektrolite ve ko�ullara (s�cakl�k, deri�im) ba�l�d�r. K�tle etkisi yasas�n�n, statik dengeye uygulanmas�, genellikle elektrolitin deri�imi O'a yakla�t��nda, an�n artarak 1�e yakla�t��n� g�sterir.

K�smi ayr��ma varsay�m� g�n�m�zde ancak belli sak�n�mlarla kabul edilir: ayr��ma katsay�s� kavram�, "zay�f� denen ve seyrettik ��zeltide bile az ayr��an belli bir elektrolit s�n�f� i�in ge�erlidir; bunun tersine, "g��l�� denen �ok say�da elektrolitin, az seyrettik ��zeltide bile, hemen hemen tamamen ayr��t�� benimsenir. Elektrolit �zelliklerini nicel olarak yorumlama, �nemli problemlere yol a�ar.

Bir ��zelti i�indeki iki elektrota farkl� potansiyeller verilirse, iyonlar� devindiren bir E elektrik alan� olu�ur: pozitif iyonlar katota (bu y�zden katyon denir) do�ru ve negatif iyonlar anpta (bu nedenle anyon ad�n� al�r) y�nelir, iyonlar�n t�rlerine g�re farkl�l�k g�steren yer de�i�tirme h�zlar� E elektrik alan�yla orant�l�d�r: v = KE. K orant�l�l�k de�i�mezi, iyonun devingenli�ini g�sterir; bu devingenlik �ok d��k ve saatte santimetre d�zeyindedir: �rne�in, en y�ksek h�zla devinen H + iyonu i�in V/cm ba��na K = 0,003 29 cm/sn�dir.

iyonlar elektrotlara ula�t�klar�nda y�klerini yitirir ve birle�erek ya da elektrotlara ve elektrolite etkiyerek yeni molek�ller verir. Bu olgu, elektroliz �r�nlerinin yaln�z elektrotlar �zerinde toplanmas�n�n nedenini a��klar.

iyon kavram� kimyada temel kavramd�r, ��nk� ��zelti halindeki elektrolitlerin g�sterdi�i iyon tepkimeleri konusunda bir�ok olay� yorumlamaya olanak verir; bu olaylara �u �rnekler verilebilir: ��zeltilerin, i�erdikleri iyonlar�n t�rlerine g�re de�i�en renkleri; g��l� bazlar ve asitler i�in, H + ile OH- iyonlar�ndan yaln�zca bir mol suyun olu�umu sonucu a��a ��kan, dolay�s�yla b�t�n baz ve asitler i�in ayn� olan yans�zla�ma �s�s�; �ok zay�f da olsa suyun iyonlara ayr��mas�na yol a�an, tuzlar�n hidroliz tepkimeleri; yine yaln�zca iyonlar�n ay�rtedic� �zelli�ini veren ��kelme tepkimeleri. B�t�n bu tepkimeler i�in, a��k iyonsaI yaz�m, olaylar�n do�rudan anlat�m�n� sa�lar B�ylece iyonlar kuram� kimyaya de�erli bir katk� ve �ok verimli bir d��nce bi�imi kazand�r�r.

Gazlardaki iyonlar.

�yonlar gazlarda �e�itli nedenlerden do�abilir:

�ok ye�in elektrik alan�: �rne�in iletken bir ucun yak�n�nda, gaz�n iyonla�mas�ndan ve olu�an iyonlar�n ��n�msal olarak yeniden birle�mesinden kaynaklanan bir yay�nt� g�zlemlenir;
gazdan ge�en y�ksek enerjili par�ac�klarla �arp��ma: h�zland�r�lm�� elektronlar, radyoaktif cisimlerin yay�mlad�� a, 0, y ��nlar�. Bu par�ac�klar�n olu�umuna yol a�t�� iyonlardan, yine bu par�ac�klar� alg�lamak i�in yararlan�labilir (saya�lar ve alg�lay�c�lar);
X ve mor�tesi ��mas�: bu olgu fotoiyonla�mad�r;
�s�l �alkalanma: gazdaki par�ac�klar�n ortalama enerjisi iyonla�ma enerjisinden b�y�kse, par�ac�klar aras�ndaki �oklar iyonlar�n do�mas�na yol a�ar.

Gazlar ancak k�smi olarak iyonla�t�r�labilir. T�m�yle iyonla�t�klar�nda, bunlara plazma ad� verilir: y�ld�z atmosferlerinde, iyonosferde, G�ne� r�zg�r�nda bu olgu s�zkonusudur.

Katilardaki iyonlar,

iyonlar kat� hal yap�s�nda, �zellikle iyon kristallerinde b�y�k bir rol oynar.

�N�robiyol. iki tip iyon ak�m� vard�r: dinlenme ak�mlar�, h�cre i�i ve d�� aras�ndaki iyon bile�imi farklar�ndan do�ar, enerji t�keten pompalar�n metabolizma etkinlikleriyle dengelenir; eylem ak�mlar�, iyonoforlar�n a��lmas�na ba�l�d�r ve eylem potansiyeli de denen sinir ak�m�n� do�urur.

�T�p. Do�al ya da yapay radyoaktif maddeler ve X ��nlar�, genellikle t�m maddeleri oldu�u gibi canl� dokular� da etkileyerek yollar� �st�nde kar��la�t�klar� atomlardan bir elektron ya da bir n�tronun sal�verilmesine ve b�ylece dokular�n i�inde iyonla�maya neden olurlar. B�ylece ortaya ��kan iyonlar, ikincil bir iyonla�ma da yaratabilirler; buna ikincil ��nlanma denir. I��n tedavisinin temeli bu olayd�r; bu nedenle radyoaktif maddelerin ��nlar�na ve X ��nlar�na �yonla�t�r�c� radyasyon denir.

�YONLA�MA

a. Fiz. ve Kim.
1. Yans�z bir atom ya da bir molek�l�n art� ya da eksi elektrik y�k� ta��y�c�s� haline geldi�i s�re�. (Bir atom, bir ya da bir�ok elektron kazanarak eksi bir iyon haline gelebilir. �te yandan, elektronlar�ndan bir ya da bir�o�unu yitirerek art� iyona da d�n��ebilir.)
2.

iyonla�ma enerjisi, bir atom, bir iyon ya da bir molek�lden kinetik enerji vermeden.bir elektron koparmak i�in gereken enerji. (Genellikle elektronvolt cinsinden �l��l�r.) [Bk. ansikI. b�l.]
�yonla�ma potansiyeli, elektronvolt cinsinden ifade edilen iyonla�ma enerjisiyle ayn� de�erde eV �arp�m� (e, elektron y�k�) veren V potansiyeli.

�Gezbil.

�yonla�ma katman�, iyonosferde y�kseltiye g�re iyonla�man�n maksimum de�ere ula�t�� b�lge.
Atmosfer iyonla�mas�, fotonlarla ileri �l��de iyonla�an ve kimi elektromanyetik dalgalar�n yay�lmas�nda de�i�iklik do�uran atmosfer durumu.

��l�bil. iyonla�ma odas�, �yonla�t�r�c� ��malar� �l�en ayg�t. (Ayg�tta bir gaz i�inde olu�an iyonlar bir elektrik alan�yla y�nlendirilir; bu da �l�mede yararlan�lan elektrik ak�m�n�n ge�i�ine neden olur.)

�ANS�KL. Fiz. ve Kim. Bir atom i�in, bir elektronun ayr�lmas�ndan kaynaklanan birinci iyonla�ma enerjisi, y�kl� bir iyondan ikinci elektronu koparmak i�in gereken ikinci iyonla�ma enerjisi vb. ay�rt edilir.

Elektronla �ekirdek aras�ndaki ba� kuvvetlendik�e iyonla�ma enerjisi y�kselir ve �o�u kez, atoma en zay�f ba�la ba�l� d�� elektronlardan kaynaklan�r. Dolay�s�yla bu enerji, g�z �n�ne al�nan elementin kimyasal etkinli�i a��s�ndan iyi bir g�stergedir; birinci iyonla�ma enerjisi soy gazlarda y�ksektir (helyum i�in 25 eV) ve bu durum kararl�l�klar�n�n nedenini g�sterir; alkali metallerde ise d��kt�r (sodyum i�in 5.4 eV) ve bu da g��l� tepkinlik g�stermelerini a��klar.

Kaynak: B�y�k Larousse

Negatif Y�kl� �yon Anyon!

Bir veya birden fazla elektron kazanm�� atom ya da molek�l anyon olarak tan�mlan�r (elektron kazan�m� oldu�u i�in negatif y�kl�d�r). Elektrik ak�m�n� ileten ve suda ��z�nme niteli�i ta��yan maddeler pozitif ya da negatif y�kl� iyonlar olu�tururlar.

Elektroliz s�ras�nda negatif y�kl� iyonlar, pozitif elektroda (anot) y�nlenirler. �lgili negatif y�kl� iyonlar bu niteliklerinden dolay� Michael Faraday taraf�ndan 'anyon' olarak adland�r�lm��lard�r. S�zgelimi, hidrojen klor�r�n (HCl) ve s�lf�rik asitin (H2SO4) ayr��ma �r�nleri olan (Cl)- ve (SO4)-2 iyonlar� ile hidroksil iyonu (OH-) buna �rnek verilebilir.

Kaynak: Grol�er Internat�onal Amer�cana