[KK] Lipitler (Ya�lar) ve Beslenmedeki �nemi

MsXLabs (https://www.msxlabs.org/forum/)

- Sa�l�kl� Ya�am (https://www.msxlabs.org/forum/saglikli-yasam/)

- - Lipitler (Ya�lar) ve Beslenmedeki �nemi (https://www.msxlabs.org/forum/saglikli-yasam/145727-lipitler-yaglar-ve-beslenmedeki-onemi.html)

Lipidlerin Sindirimi

Normal mide-ba��rsak aktivitesi i�in

Sindirim enzimleri

Lingual lipaz
Gastrik lipaz
Pankreatik lipaz
Fosfolipaz A2
Kolesterol esteraz

Pankreas s�v�s�
Safra tuzlar�
Elektrolitler ve
Baz� polipeptidler gereklidir.

Lipidler Lipaz denen hidrolitik enzimlerle par�alan�r ve emilime haz�rlan�r.
Lingual lipaz

mide lipaz� gibi
trigliseridleri 1,3 pozisyonda kopar�r

Mide lipaz�

trigliseridlerden 1,3 pozisyonda ya� asitlerini kopar�r
�r�n: monogliserid ve ya� asitleri

Pankreas s�v�s�

bikarbonat; i�eri�in pH s�n� 7 civar�nda tutar
hidrolitik enzimler rol oynar

Safra

safra asitleri, fosfolipidler, ve kolesterol
karaci�erden sal�n�r, safra kesesinde birikir
safra asitleri sindirim i�in lipidleri ��z�nebilir k�lar
safra kolesterol k�kenlidir, kolesterol uzakla�t�r�r

Diyetteki lipidlerin sindirimi
(Deterjanlarla em�lsifikasyon)

Safra asitleri: karaci�erde sentezlenir, safra kesesine ge�er, ince ba��rsaklara salg�lan�r, geri emilir, karaci�er taraf�ndan yeniden al�n�r.

Re-absorbsiyondan kurtulan fraksiyon kolesterol ekskresyonu i�in tek yoldur.
Karaci�er hastal�� ile ilgili olarak safra asidi �retimi bozulmu�sa, ya�lar�n b�y�k k�sm� d��k� ile at�l�r (steatorrhea)

�nce ba��rsak (hidroliz)

Pankreas lipaz�; diyet lipidleri pankreatik lipazlarca par�alan�r. Enzim;

trigliseridlerin ya� asitlerini 1,3 pozizyonda kopar�r
optimum pH 8
safra asitleriyle inhibe edilir

Ko-lipaz

bir lipaz de�ildir
pankreas lipaz�n�n fonksiyonu i�in gerekli de�ildir.
pankreas lipaz�n� misel �zerinde stabil k�lar

Safra tuzu ba��ml� lipaz

Emilim ve kullan�m

Monogliseridler
Serbest Ya� Asitleri
Karaci�er

Kullan�l�r

Fosfolipid Sentezi
VLDL ve LDL Sentezi
Kolesterol sentezi
Safra asitleri sentezi

Ya� metabolizmas�n�n Karaci�er ge�idi

Beta oksidasyon ya� asitlerini iki karbonlu Asetil KoA lara kopar�r ve ATP sentezlenir, ya da keton cisimleri ve kolesterol sentezinde kullan�r.
Al�nt�daki Ek 49107

Lipid Y�k�mlanmas� (Lipoliz)

Lipoliz
Esterle�memi� (serbest) ya� asitlerinin ta��nmas�
Ya� asidinin yakalanmas�, al�nmas� ve oksidasyonu

Lipoliz hormona! kontrol alt�ndad�r
Al�nt�daki Ek 49108

Ya� dokudan ��kan ya� asitlerinin % �� plazmada albumine ba�l� olarak (lipalbumin) ta��n�r.
Bir molek�l albumin 7 ya� asidini s�k�, 20�den fazlas�n� ise zay�f ba�larla ta��r.
Ya� dokuda serbest kalan gliserol bir daha kullan�lamaz ve dokuyu terk ederek kana ge�er ve karaci�ere ta��n�r.
Karaci�erde yeniden esterle�tirilip trigliserid halinde VLDL yap�s�na kat�l�r. Veya glikoz sentezine (glikoneogenez) kat�l�r.

Ya� asidi al�m�

plazma serbest (albumin-ba�l�) ya� asidi d�zeyleri lipoliz h�z�na ba�l� olarak �nemli derecede de�i�ir.
al�m: serbest dif�zyonla plazma membran� ge�ilir
al�m h�z� plazma deri�imi ile orant�l�d�r.

Ya� asidi kullan�m� talep ile d�zenlenir, yak�t ekonomisi sa�lan�r

FAD ve NAD b-oksidasyon i�in gereklidir
Bu fakt�rler h�crelerde s�n�rl�d�r
elektron transport zincir, ADP var olduk�a, genellikle oksitleyici kofakt�rleri �retir

Karaci�er kaynakl� VLDL�ler

Ya� asidi karaci�er enerjisinin �st�nde ise TG�lere �evrilmesi ve VLDL�lerde yo�unla�mas� gerekir ve dola��ma verilir
dokular lipoprotein lipaz ile onlar� kullan�ma haz�rlarlar
VLDL beslenme ve a�l�k durumunda

Ya� asitlerinin Oksidasyonu ve Enerji �retimi

Sitoplazmada aktive edilen ya� asitleri mitokondride oksitlenebilir.
Aktivasyon ya� akil-CoA ligaz (akil-CoA sentetaz ya da tiyokinaz) ile katalizlenir.
Bu reaksiyonun net sonucu 2 mol ATP harcanmas�d�r.

Ya� asidi + ATP + CoA > Acyl-CoA + PPi + AMP

�Ya� asitlerinin oksidasyonu mitokondria da g�r�l�r. Ya� asitlerinin mitokondriye ta��nmas� acyl-carnitine arac�l��yla olur. Ki bu da carnitine acyltransferase I etkisiyle �retilir. Bu enzim mitokondrial membran�n d�� y�z�nde ba�l�d�r. acyl- carnitine molek�l� mitokondri i�ine transfer eder. Mitokondri i�inde ikinci bir enzim carnitine acyltransferase II ya� akil-CoA molek�l�n�n rejenerasyonunu katalizler.
Ya� asidi oksidasyon olaylar� beta-oksidasyon olarak adland�r�l�r. Ya� asidi molek�l�n�n beta karbon pozisyonundan 2C ayr�lmas�yla d�ng� neticelenir.
Beta oksidasyonun her d�ng�s� bir mol NADH, bir mol FADH2 ve bir mol acetyl- CoA �retir.
Acetyl-CoA beta oksidasyonun her d�ng�s�n�n son �r�n� olup oradan TCA d�ng�s�ne girer. Olu�an NADH, FADH2 red�klenmi� kofakt�rler elektron tranpost sisteme ta��narak ATP �retilir.
Ya� asitlerinin oksidasyonu KH karbonlar�n�n oksidasyonundan karbon ba��na daha fazla ATP �retir.
Bir mol oleik asidin oksidasyonunun net sonucu (18-karbonlu doymam�� ya� asidi) 146 mol ATP (2 mol ya� asidi aktivasyonu s�ras�nda harcanm��t�), Buna kar��n Glikozun karbon atomlar�ndan 114 mol ATP �retilir.

Ya� asitlerinin b-oksidasyonu

https://www.msxlabs.org/forum/attachments/49110d1463942108-yag-asidi-lipit10.jpg
ya� asitlerinden asetil-CoA �retimi

genellikle d��k glikoz d�zeyleri bu �retimi s�n�rland�r�r.

TG depolar�ndan ya� asitlerinin sal�n�m� ile d�zenlenir.

epinefrin, glukagon, ACTH cAMP sentezini uyar�r.

DEVAMI Ya� Asidi

Alternatif Oksidasyon Yollar�

Do�al lipidlerin �o�u �ift say�da karbon atomu i�erir. �ok az bir k�sm� tek say�l�d�r; Tek say�l� ya� asitlerinin p-oksidasyonu asetil-CoA birimleri ve tek mol propionil-CoA sa�lar.
Propionil-CoA ATP-ba��ml� bir ge�it ile suksinil-CoA�ya �evrilir.
Suksinil-CoA oksidasyon i�in TCA d�ng�s�ne girer.
Doymam�� ya� asitlerinin oksidasyonu s�ras�nda doymu� olanlardaki yollar�n �nemli bir k�sm� izlenir, �ift ba� dikkate al�nmaks�z�n.
S�ra �ift ba�a geldi�inde, ba� spesifik bir enoyl-CoA isomerase ile izomerize edilir ve oksidasyon devam eder.
Linoleatta A-12 doymam�� ba� varl�� oksidasyon s�ras�nda bir dienoyl-CoA olu�turur. Bu molek�l ilave oksitleyici enzim olan ve NADPH gerektiren 2,4-dienoyl-CoA red�ktaZ�n substrat�d�r.
Fitanik asit ruminant dokular�nda yayg�n bulunan bir ya� asididir.ve g�nl�k �retim diyetle al�nan ya� asitlerine ba�l� olarak de�i�ir ve �nemlidir. ��nk�, fitanik asit metile olur, beta-oksidasyon yolunun ilk enzimi (akil-CoA dehidrogenaz) substrat� olmaz. �lave bir mitokondrial enzim, a-hidroksilaz, bir - OH grubunu fitanik asidin alfa-karbonuna ekler, bu �ekilde oksidasyon enzimlerinin bir substrat� olarak hizmet eder.
Bu olay a-oksidasyon olarak bilinir.
omega (w) oksidasyon

Karaci�er ve b�brek ER�da ger�ekle�ir.
substratlar: orta zincir (C10, C12) ya� asitleri
O2 ve NADPH gerekir

Keton cisimleri olu�umu

Keton cisimi �retim

�zellikle karaci�erde g�r�l�r
a�l�kta ve diyabette olu�ur
do�rudan bir hormonal kontrol alt�nda de�ildir

A�l�kta hepatik b-oksidasyon

y�ksek glukagon, d��k insulin; katekolamin
ya� doku lipolizi ve karaci�er uygun ya� asidi
ya� asitlerinin y�ksek oksidasyonu glikoneogenezisi besler

A�l�kta hepatik glikoneogenezis

glikoneogenezis OAA �n azalmas� ve TCA d�ng�s�n�n yava�lamas� ile sonu�lan�r
y�ksek P-oksidasyon ve d��k TCA d�ng�s� asetil CoA ve aseto- asetil CoA birikimi ile sonu�lan�r.
bunlar keton cisimleri �retimine neden olur: asetoasetat ve deriveleri P-hidroksibutirat ve aseton

Sitrat olu�umu ya da ketogenezis ?

Keton cisimleri neden yap�l�r?

Neden keton cisimleri yap�l�r?

Ketogenezin D�zenlenmesi

Ya� asidi metabolizma h�z� bireyin fizyolojik durumuyla belirlenir.
Ketogenez birincil olarak karaci�erde ger�ekle�ir ve �e�itli fakt�rlerden etkilenir:

1. Adip�z dokudan serbest ya� asitlerinin sal�n�m�n�n kontrolu karaci�erde ketogenez d�zeyini do�rudan etkiler (substrat- d�zeyinde reg�lasyon).
2. Karaci�erde ya�lar birbiriyle s�k� ili�kili iki yola girer. Ya� asidini akil-CoA�ya aktive eder ve oksitler ya da gliserol ile triakilgliserole esterle�tirir.
3. Ya�lar�n oksidasyonuyla Asetil-CoA lar�n �retimi TCA d�ng�s�yle tamamen oksitlenir. ATP gereksinimi artt��nda asetil- CoA �retim h�z� y�kselir ve CO2 e oksitlenir.
4. Ya� oksidasyon h�z� hormonal olarak d�zenlenir ACC nin fosforilasyonu, ki onu aktive eder (glucagona cevap olarak) ya da onu inhibe eder (insulin etkisi).
Al�nt�daki Ek 49122

Keton Cisimleri �retimi ve Kullan�m�

Keton cisimleri kullan�m�

Keton cisimleri sistemik kana sal�n�rlar

aseton idrarla ve akci�er havas� ile at�l�r
asetoasetat ve b-hidroksibutirat yak�t olarak kullan�labilir,

Keton cisimlerinin enerjiye donu�umu:

b-hidroksibutirat ve asetoasetat TCA d�ng�s�nde �retilen suksinil CoA kullan�larak asetoasetil CoA ya d�n��t�r�l�r
asetoasetil CoA 2 asetil CoAya kopar�l�r : Krebs d�ng�s�

keton cisimleri kullanan dokular�n geni� de�i�im s�n�rlar�

beyin kullanmaz ��nk� asetoasetat aktive edici enzim yoktur
enzim a�l��n yakla��k 4. g�n�nde yap�l�r; a� beyin enerjisinin yakla��k %50 sini keton cisimlerinden elde ettikleri i�in glikoza gereksinimi d��r�r

keton cisimlerinin a��r� olu�u asidozise neden olur, ki bu da keton cisimlerinin idrarla uzakla�t�r�lmas� ile d�zeltilmeye �al��l�r.

Ya� asidi sentezi

Ya� asidi sentetaz ile katalizlenir.
Akil ta��y�c� protein (acyl carrier protein =ACP) aktivitesini i�erir.
Ya� asitlerinin biyosentezi ve oksidasyonu farkl� ge�itleri kapsar.
Farkl� enzimleri kullan�r.
H�crenin farkl� kesimlerinde ger�ekle�ir.

https://www.msxlabs.org/forum/attachments/49126d1463944029-yag-asidi-lipit27.jpg

�ki �nemli enzim sentez reaksiyonunu katalizler:

1. Asetil-CoA karboksilaz
2. Ya� asidi sentetaz

1. Asetil CoA karboksilaz

Tersinir olmayan iki a�amal� reaksiyon
Bakteri � 3 polipeptid alt birim
Hayvan h�creleri - bir multifonksiyonel polipeptid
T�m olaylar, bir biotin prostetik grup gerektirir

https://www.msxlabs.org/forum/attachments/49127d1463944083-yag-asidi-lipit28.jpg

DEVAMI Ya� Asidi

L�P�DLER

Suda ��z�nmezler
Sabunla�ma tepkimesi verirler.
C, H ve O den olu�mu�lard�r.
Ya�lar ve ya� benzeri maddeler genelde birlilikte lipidiler olarak ifade edilir.
WHO nun tavsiyesi g�nl�k toplam enerji ihtiyac�n�n %25-30 unun ya�lardan al�nmas� ve doymu� ya� asitlerinin %10 u a�mamas� gerekir.
Ya�lar�n fiziksel, duyusal ve fonksiyonel �zellikleri, insan sa�l��na etkileri ve muhafaza ko�ullar� kimyasal yap�lar� ile ilgilidir. Ya�lara farkl� �zellikler kazand�ran kimyasal yap�, trigliseridler ve i�erdikleri ya� asidi �e�it/miktar� ile ya� benzeri maddeleri ifade etmektedir.
Ya� benzeri maddeler, (tokoferol, sterol, fenol, hidrokarbonlar, renk, tat ve koku bile�ikleri vb.) genelde sabunla�mayan maddelerdir ve min�r bile�enlerdir.
Ya� ve ya� benzeri maddeler lipidler olarak adland�r�l�r

Ya�ca zengin g�dalar: s�v� ya�lar, tereya��
Ya�ca fakir gidalar: meyveler, sebzeler
Ya�s�z g�dalar: �eker pancar�
Ya�ca zengin g�dalar geni� �l��de hayvansal (ya� dokusu) ve bitkisel (tohum ve etli k�s�m) organizmalar�n depo ya�lar�ndan ortaya ��kmaktad�r.

Ya�lar�n Kimyasal Yap�s�

Ya� Asitleri

Doymu� ya� asitleri

Doymu� ya� asitlerinin �zellikleri esas itibariyle C zincirlerinin uzunlu�una ba�l�d�r. C zinciri artt�k�a s�v�dan kat�ya, keskin kokudan kokusuz hale ge�ilir.
Al�nt�daki Ek 49338

Teraya�� (B�tirik) Asidi (C4:0): S�t ya��nda %2-4 oran�nda bulunur. Tereya��na ransit tad� verir. A��kta muhafaza edilen g�da maddesinde �ok kuvvetli koku �eker.
Palmitik asit (C16:0): Zeytinya��nda %10-15, s��r i� ya��nda %25-30 ve kakao tereya��nda %25-35 oran�nda bulunur.
Stearik asit (C18:0): S�t ya��nda %5-15, s��r i� ya��nda %14-30 ve kakao tereya��nda %30-35 oran�nda bulunur.

Ba�l�ca Doymu� Ya� Asitleri

Doymam�� Ya� Asitleri

Monoen Asitleri: Bir �ift ba�l� ya� asitleri (oleik asit)
Dien Asitleri: �ki �ift ba�l� ya� asitleri (linoleik asit)
Trien Asitleri: �� ift ba�l� ya� asitleri (linolenik asit)
Polien Asitleri: ��ten fazla �ift ba�l� ya� asitleri (ara�idonik asit)

Esansiyel ya� asitlerinin bulunduklar� yerler ve % oranlar�

�OKLU DOYMAMI� YA� AS�TLER�

T�m doymam�� ya� asitleri s�v�d�r. �ift ba�lar y�ksek bir reaksiyon kabiliyetini ortaya ��kartmaktad�r. Bunun i�in doymam�� ya� asitleri kolay okside olur. Bu �zellik ya�lar�n muhafazas� s�ras�nda arzu edilmeyen ya��n bozulmas�na sebep olur.
Bunun d��nda doymam�� ya� asitlerine e�er hidrojen kat�l�rsa doymu� ya� asitleri elde edilir. Bu olay ya�lar�n sertle�tirilmesi y�ntemini te�kil eder.

�e�itli Ya�larda Doymu� ve Doymam�� Ya� Asidi D�zeyleri

Doymam�� ya� asitlerinde izomerizm

Geometrik izomerizm: �ift ba�lar�n etraf�ndaki C atomlar�na ba�l� H atomlar�n�n konfig�rasyonuna g�re �ekillenir.
Al�nt�daki Ek 49343

Genel olarak cis izeomerler kat� ve s�v� ya�larda tabii �ekilde olu�maktad�r. Trans izomerler her ne kadar ruminant hayvan ya�lar�nda d��k miktarlarda bulunsa da genel olarak kat� ve s�v� ya�lar�n k�smi hidrojenasyonu sonucu, daha �ok cis izomerlerin trans izomerlerine d�n��m� ile meydana gelir.
Trans form cis forma g�re daha y�ksek erime noktas�na sahiptir ve �r�nde arzulanan kat� yap�n�n olu�umuna katk� sa�lar. Ancak yap�lan �al��malar trans asitlerin insanlarda damar t�kan�kl��an neden olan ve LDL seviyesini y�kseltici ve HDL seviyesini azalt�c� etkisinin oldu�u belirtilmektedir.
Al�nt�daki Ek 49344

Mumlar

Y�ksek molek�ll� ya� asitlerinin, y�ksek molek�ll� doymu� monoalkoller ile yapt�klar� esterlerdir. Yap�lar�nda ya� asidi olarak serotin asit (CH3-(CH2)24-COOH) ve alkol olarak 16 karbonlu setil, 18 karbonlu oktandesil veya 20 karbonlu seril alkol bulunur.
Mumlar 2�ye ayr�l�r.

Ger�ek mumlar: 16-20 karbonlu ya� asitleri ile 16-18 karbonlu d�z zincirli y�ksek alkollerin esterleridir.
Di�er mumlar: Aromatik (halkal�) alkollerin ya� asitleri ile olu�turduklar� esterlerdir.

Mumlar suda erimez, organik ��z�c�lerde erir. Ya�lar gibi kolay hidrolize olmaz ve sabunla�maz. Lipaz enzimleri mumlar� �ok yava� hidrolize edebildi�inden mumlar�n besinsel de�eri fazla de�ildir. Mumlar biyolojik y�nden �nemlidir. Bitki ve hayvan v�cutlar�n� �rten mum tabakalar� su kayb�n� �nler. Mumlar meyvelerin kurutulmas� s�ras�nda suyun buharla�mas�n� engelleyip kurumay� g��le�tirdiklerinden k�rm�z� erik gibi �zerinde mum tabakas� meyveler kurutma �ncesi NaOH, KOH, Na2CO3 vb. alkali ��zeltilerine bat�r�l�r. Alkali uygulamas� kurumay� engelleyen mum tabakas�n� inceltir veya ortadan kald�rarak kuruma h�z�n� art�r�r. Mumlar end�stride merhem ve kozmetik �retiminde kullan�l�r.

YA� BENZER� MADDELER

Yumurta sar�s�
Beyin
Karaci�er
Y�rek
Baklagiller
Soya ya��
Pamuk �i�idi ya��
Ay�i�e�i ya��
Tereye��

L�POKROMLAR

YA�LARIN �ZELL�KLER�

Ya� Asitlerinin Cinsleri ile Ya�lar�n Konsistensi Aras�ndaki �li�ki
Al�nt�daki Ek 49347

Bitkisel Ya�lar�n Kuruma �zellikleri
Al�nt�daki Ek 49348

�yot say�s�: 100 g ya� taraf�ndan ba�lanabilecek iyot miktar�

Ya�lar�n S�cakl�kla Par�alanmas�

S��r i� ya��, yemeklik s�v� ya�lar ve domuz ya�� 250-290 C, tereya�� ve margarin 140-180 C)

Ya�lar�n Eriyebilirli�i

Ya�lar ve ya� benzeri maddeler suda ��z�nmezler. Sudan daha d��k �zg�l a��rl��a sahip olan ya� daima sulu ��zeltide y�zer durumdad�r.
Ya�lar su ile em�lsiyon halinde kar��abilir. Em�lsiyon iki ayr� kar��mayan maddenin s�v� tabakalar�n�n �ok ince da��t�lm�� par�ac�klar�n�n sistemidir.
Su ya� i�inde em�lsiyon halinde bulunabilir (tereya��)
Ya� su i�inde em�lsiyon halinde bulunabilir (s�t)
Em�lsiyon olay� em�lgat�r olarak isimlendirilen maddelerce ger�ekle�tirilir (�rnek lesitin). D�� etkiler ile em�lsiyon bozulabilir (s�cakl�k ile) ve arzu edilmeyen durum de�i�iklikleri ortaya ��kar (mayonezde faz ayr�lmas�, �ikolatada ya��n s�zmas�, helvada ya� s�zmas�)
Ya�lar belirli organik ��z�c�lerde ��z�n�rler (�rne�in benzen, benzol, triklormetan). Bu �zelli�i ya�l� tohum ve meyvelerden ya��n ekstraksiyonunda uygulama alan� bulmaktad�r.
Baz� vitaminler (A, D, E, K), steroller ve do�al renk maddeleri ya�da ��z�n�rler.

YA�LARIN BOZULMASI

Ya�lar �ok �abuk bozulmaya maruz kalabilen g�dalard�r. Ya��n bozulmas�, farkl� etkiler ile meydana gelen ve h�zlanan par�alanma �r�nlerinin meydana gelmesi anla��lmaktad�r. Bu genelde ransidite olarak adland�r�l�r.
Al�nt�daki Ek 49350

YA�LARIN FONKS�YONLARI

Ya�lar enerjice zengindir, Kalori de�eri 9.3 kcal/g d�r.
Ya�lar y�ksek tokluk hissi verir.
Ya�lar ya�da eriyen vitaminleri ta��r.
Hazm� kolayla�t�r�rlar.
Yemeklerin tad�n� art�r�rlar.
Esansiyel ya� asitleri

Palmiye Ya�� Hakk�nda Bilinmesi Gerekenler!

Avrupa G�da G�venli�i Kurumu'nun (EFSA) Ferrero'nun sevilen markas� Nutella ba�ta olmak �zere bir�ok �r�nde kullan�lan palmiye ya��n�n kanser riskine i�aret etmesi, bu bitkisel ya��n sa�l�k ve �evreye olan etkilerini yeniden g�ndeme ta��d�.Peki bu bitkisel ya� nas�l �retilir? Hangi g�dalar, g�n i�inde kulland��m�z hangi �r�nler palmiye ya�� damgas� ta��r?

Palmiye Ya�� Nedir?

Bir t�r Palmiye a�ac� olan 'Elaeis guineensis'in meyvelerinden �retilen palmiye ya��, dayan�kl� ve ucuz olmas� nedeniyle g�n�m�zde en �ok kullan�lan bitkisel ya�lar�n ba��nda geliyor. Uluslararas� �evre kurulu�u Greenpeace, s�permarket raflar�nda g�rd��m�z ambalajl� �r�nlerin yar�s�n�n palmiye ya�� i�erdi�ini s�yl�yor. �ikolatalardan cipslere bir�ok i�lenmi� g�dada palmiye ya�� bulunuyor.

D�nyada ya� �retimi i�in en verimli bitki oldu�u belirtilen palmiye t�r�n�n y�zde 90'� Endonezya ve Malezya'daki ekili alanlarda �retiliyor. Palmiye a�a�lar�, k�kenleri Bat� Afrika'ya dayansa da, ya�� miktar� ve s�cakl��n y�ksek oldu�u Asya, Kuzey ve G�ney Amerika'n�n farkl� b�lgelerinde de yeti�ebiliyor.

Hangi Besin �r�nlerinin ��inde Bulunuyor?

Birle�mi� Milletler (BM) D�nya Do�ay� Koruma Vakf�'na (WWF) g�re bu ya�, g�dalar, temizleyiciler ve end�striyel �r�nlerin �o�unda kullan�l�yor. Yemeklik ya�lar, margarinler, dondurma, haz�r yemek ve �ekerlemeler gibi i�lenmi� g�dalar�n �o�unda palmiye ya�� kullan�l�yor. �ikolata, pizza hamuru, bisk�vi ve kurabiyeler, paketlenmi� ekmek bu �r�nlerden baz�lar�. Ayr�ca s�v� deterjan, sabun ve �ampuanlar�n �o�u, ruj, a�da ve cilalar, end�striyel ya�lay�c�lar ve biyolojik yak�tlar�n i�eri�inde bu ya� bulunuyor.

Sa�l��a Zararl� m�?

Palmiye ya��n�n kansere neden oldu�u iddias�, sa�l�k endi�elerinin ba��nda geliyor. Avrupa G�da G�venli�i Kurumu (EFSA) palmiye ya��n�n 200 dereceden y�ksek �s�larda rafine edilmesi halinde, di�er bitkisel ya�lardan daha �ok kanserojen madde ortaya ��kard��n� a��klad�. Palmiye ya��, do�al k�rm�z� rengini de�i�tirmek ve kokudan ar�nd�rmak i�in y�ksek �s�larda rafine ediliyor.

EFSA'n�n yan�nda D�nya Sa�l�k �rg�t�, BM G�da ve Tar�m �rg�t� gibi kurulu�lar palmiye ya��ndaki GE olarak bilinen kanserojen maddenin arz etti�i tehlikeye dikkat �ekmekle birlikte, palmiye ya��n�n t�ketilmemesi tavsiyesinde bulunmad�. �te yandan baz� ara�t�rmac�lar, y�ksek doymu� ya� oran� nedeniyle kolesterol seviyesini art�rarak, kalp krizi ve fel� riskini art�rd��n� belirtiyor. Is�t�lm�� palmiye ya��n�n kan bas�nc�n� y�kseltti�i ve y�ksek tansiyona neden oldu�u da ifade ediliyor.

Do�ada Nas�l Bir Etki B�rak�yor?

�evreciler, palmiye ya�� retiminin iklim de�i�ikli�i, hava kirlili�i ve toprak erozyonuna etkilerine dikkat �ekiyor. Greenpeace, ge�ti�imiz 25 y�lda, en b�y�k �retici �lke Endonezya'da palmiye ya�� retiminin 6 kat�na ��kt��n� s�yl�yor. �evreciler, �retimin art�r�lmas� i�in �irketlerin ya�mur ormanlar�n�n b�y�k b�l�m�n� talan ederek yerlerine palmiye a�ac� diktikleri ele�tirisini getiriyor.

Buna g�re, a�a� hamuru ve palmiye ya�� retilmesi amac�yla milyonlarca hektar do�al alan yok ediliyor. 2015'te sadece Endonezya'da El Nino hava olay�n�n �iddetlendirdi�i yang�nlarda iki milyon hektar orman k�l oldu. WWF, saat ba��na 300 futbol sahas� b�y�kl��ndeki ya�mur ormanlar�n�n palmiye ya�� retimi i�in yok edildi�ini belirtiyor. Buralardaki turba k�m�r�n�n �nemli oranda karbonu saklad��, turbal�k alanlar�n�n yak�larak ve susuz b�rak�larak t�ketilmesinin b�y�k miktarda sera gaz� sal�m�na neden olaca�� kaydediliyor.

Ya�mur ormanlar�n�n yok olmas�, orangutanlar ba�ta olmak �zere kaplan ve filler gibi bir�ok vah�i hayvan�n do�al ya�am alanlar�ndan olmas�na sebep oluyor. Do�al ya�am alanlar�n�n palmiye ya�� fidanl��na d�n��t�r�lmesi, orangutan gibi b�y�k maymunlar�n ka��r�lmalar�n� da kolayla�t�r�yor.

Kaynak: BBC Bilim / G�rsel Telif Hakk�: AFP (18 Ocak 2017)