Para ve Paranýn Tarihçesi
 

para

mallarýn alým ve satýmýnda kullanýlan deðiþim aracý.

Fiyatlarla deðerleri ifade eden bir araç olan para insanlar ve ülkeler arasýnda el deðiþtirerek ticari etkinliklerin yürütülmesini saðlar. Ayný zamanda temel servet ölçüsüdür.
Ýktisat kuramýnda para kavramýnýn önemli bir yeri vardýr. Taþýma ve ölçme kolaylýðý saðlamak gibi özellikleri bulunan paranýn asýl önemi, biçiminden ve yapýldýðý maddeden çok mal ve hizmet alýmýnda herkesin benimsediði bir ödeme aracý olmasýnda yatar. Eskiden, aralarýnda deniz kabuðu, boncuk, taþ ve sýðýrýn da bulunduðu, deðeri olan çeþitli mallar para olarak kullanýlmýþtýr. Ama 17. yüzyýldan beri temel para biçimleri metal para, kâðýt para ve kaydî paradýr.

Ýktisat kuramýna göre paranýn birbiriyle iliþkili dört ayrý iþlevi vardýr:
1) Mal ve hizmet alýþveriþinde, ayrýca borç yükümlülüklerinin yerine getirilmesinde herkesçe benimsenmiþ bir ödeme aracý olmasý;
2) fiyat sisteminin iþlemesini kolaylaþtýran ve hesaplarýn tutulmasýný, maliyet, kâr ve zararýn belirlenmesini saðlayan ortak bir deðer ölçüsü ve hesap birimi olmasý;
3) vadeli ödemelerde ve kredili iþlemlerde standart birim olarak kullanýlmasý; para olmasaydý, borç alýp vermede herkesçe benimsenmiþ bir kural bulunmayacak ve kredili iþlemlerin günümüzde ekonomide oynadýðý önemli rol gerçekleþmeyecekti;
4) tasarruf, servet ve saklama aracý olmasý; paranýn bu iþlevi, istendiðinde satýn alma gücüne çevrilebilir bir birikimi olanaklý kýlar. Likiditesi tam olan, yani anýnda baþka mallara çevrilebilen tek deðiþim aracý paradýr.

Metal paranýn deðiþim aracý olarak kullanýlýþý ÝÖ 7. yüzyýl sonlarýna deðin iner. Özellikle altýn ve gümüþ sikkeler uzun bir dönem en yaygýn kullanýlan metal para niteliðini kazandý (bak. altýn standardý; gümüþ standardý). 18. yüzyýl sonlarý ve 19. yüzyýl baþlarýnda bankalar uygun miktarlarda deðeri temsil eden banknot (ya da kâðýt para) basmaya baþladýlar. Önceleri banknotlarýn altýn ya da gümüþe çevrilebilirliði garanti ediliyordu. Zamanla bu garanti ortadan kalktý ve merkez bankasýnca çýkarýlan ve ülke içinde tedavülü zorunlu olan kâðýt para modern ekonomilerde temel deðiþim aracý haline geldi.

Para bireyler açýsýndan, metal ve kâðýt paralarla banka ve baþka mali kurumlarda tutulan, hemen kullanýlabilir mevduatlardan oluþur. Ama ekonomik açýdan toplam para arzý, yukarýdaki biçimde tanýmlanan para toplamýnýn çok üstündedir. Bunun nedeni mali kurumlara yatýrýlan paranýn büyük bölümünün kredi biçiminde dolaþýma yeniden dönerek piyasadaki toplam para miktarýný birkaç kat artýrmasýdýr. Gerçekte modern mali sistemlerde para arzýnýn hesaplanmasýnda çeþitli mevduat ve kredi türleriyle ticari senetler de dikkate alýnýr ve ödemelerde kullanýlabilen her araç para sayýlýr. Ekonomik politika tartýþmalarýnda para arzý kavramý giderek artan bir önem kazanmýþtýr. Günümüzde, para arzý içinde alýnabilecek farklý nitelikteki para türlerinden söz edilmektedir. Örneðin, para benzerleri terimi (near money), menkul kýymetler, sigorta poliçeleri ve konut kredileri gibi likiditesi yüksek, kýsa sürede paraya çevrilebilir varlýklarý; kaçak sermaye (hot money), geçici kâr amacýyla kýsa vadeli olarak bir ülkeden baþkasýna akan fonlarý; kýsa vadeli borç (call-money), talep edildiðinde geri ödenen kýsa vadeli kredileri; günlük borç ise (overnight money) bir gün içinde geri ödenmesi zorunlu kredileri belirtir.

para koleksiyonculuðu

az ya da çok deðerli her türlü kâðýt ya da metal paranýn ve ayný amaçla kullanýlan nesnelerin düzenli bir biçimde toplanmasý.
Para koleksiyonculuðu Ýtalya’da Rönesans’ta baþladý. 14. yüzyýlda þair Petrarca’ nýn topladýðý Antik Çað paralarý bunun ilk örneklerinden biriydi. 15. ve 16. yüzyýllarda pek çok soylu, para koleksiyonculuðuyla uðraþtý. Bu dönemde özellikle Eski Yunan ve Roma paralarýný toplamak önem kazanmýþtý. Dökümle ya da sahte kalýp kullanarak eski paralarýn kopyalarýnýn yapýlmasý, koleksiyonlara gerçek olmayan paralarýn girmesine yol açtý. 17. yüzyýlda nümizmatiðin bir bilim dalý durumuna gelmesiyle özel ve tüzel kiþilere ait koleksiyonlar karþýlaþtýrýlmaya, bunlardaki paralar kataloglanýp yayýmlanmaya baþladý. Bu çalýþmalarýn, gerçek ve sahte paralarýn ayrýlmasýný saðlamak gibi bir yararý oldu. Ayrýca eski paralarýn tarihsel araþtýrmalar için önemli belgeler olduðu da anlaþýldý. 19. ve 20. yüzyýllarda koleksiyoncularýn yaný sýra yetkili kuruluþlarýn çýkardýðý katalog ve el-kitaplarýnýn sayýsýnda da büyük bir artýþ oldu. Ýngiltere’de British Museum 1873’te, elinde bulunan para koleksiyonlarýnýn kataloglarýný yayýmlamaya baþladý. Bu konuya duyulan ilginin artmasý derneklerin kurulmasýna da yol açtý. Londra Nümizmatik Derneði (bugün Kraliyet Nümizmatik Derneði) 1836’da kuruldu. Zamanla genel koleksiyonlarýn yerini daha dar bir alanla sýnýrlanan koleksiyonlar almaya baþladý. Birçok ünlü müze böyle özel koleksiyonlar oluþturdu. Ayrýca eski paralarýn alýnýp satýldýðý, deðiþ tokuþ edildiði pazarlar da ortaya çýktý. Bu konuda en önde gelen merkezler Londra ve Zürich’tir. 1936’da kurulan Uluslararasý Nümizmatik Komisyonu da para koleksiyonlarýnýn ekonomik ve tarihsel olaylarýn incelenmesinde kullanýlmasý amacýný gütmektedir.

Para koleksiyonu yatýrým amacýyla da yapýlýr. Basýlan paralarýn sayýsýnýn sýnýrlý olmasý, ayrýca bu sayýnýn zaman içinde aþýnma, yýpranma, kaybolma ya da dolaþýmdan kalkma gibi nedenlerle daha da azalmasý eldeki paralarýn deðerinin artmasýna yol açar. Bir paranýn deðeri belirlenirken onun fiziksel durumuna bakýlýr. Koleksiyonlarda, belirli zamanlarda belirli olaylar nedeniyle basýlan ve gerçek para gibi dolaþýma sürülmeyen aný paralar da bulunur.
Özellikle metal paralarýn deðerini etkileyen þeylerden biri de bazen üstlerinde bulunan darphane damgalarýdýr. Belli bir darphanede ayný türden sýnýrlý sayýda para basýlabilmesi, bunlarýn daha ender olmasýna yol açmaktadýr.

para piyasasý

kýsa vadeli kredi iþlemlerinin yürütüldüðü piyasa. Orta ve uzun vadeli kredilerin iþlem gördüðü sermaye piyasasýndan farklýdýr. Para piyasasýnda alým satýma konu olan finansal varlýklar, kâðýt paranýn yaný sýra hemen paraya çevrilebilen kýsa vadeli devlet tahvilleriyle çeþitli kambiyo senetlerini de kapsar.
Para piyasasýnýn iþleyiþ kurallarý oldukça karmaþýktýr ve ülkeler arasýnda önemli farklýlýklar gösterir. Ama kýsa vadeli ödünç verilebilir fon fazlasý olanlarla kýsa vadeli kredi gereksinimi bulunanlarýn buluþmasýný saðlamak olan temel iþlevi her yerde aynýdýr. Bu iþlev belirli aracýlar eliyle, belli bir kâr karþýlýðýnda yerine getirilir. Birçok ülkede hükümetler hem borç alarak hem de kredi saðlayarak para piyasasýnda etkin bir rol oynar ve çizilen ekonomik hedeflere baðlý olarak para arzýyla faiz oranlarýný belli düzeylerde tutmaya çalýþýr (para politikasý). Uluslararasý para piyasasý ise, ulusal para piyasalarýndan farklý mekanizmalar içermekle birlikte, temelde ülkeler arasýndaki kredi ve döviz alým satýmý iþlemlerinde benzer bir aracýlýk iþlevini yerine getirir.

ABD ve Ýngiltere para piyasalarý en eski ve en geliþmiþ olanlardýr. Ýngiltere para piyasasýnda baþlýca rolü iskonto iþlemlerinde uzmanlaþan ve kýsa vadeli ticari kambiyo senetleriyle hazine bonolarý baþta olmak üzere çeþitli kredi senetlerinin alým satýmýyla uðraþan iskonto bankalarý oynar. Bunlar ticari bankalardan vadesiz kredi saðlayarak kambiyo senetleri ya da hazine bonolarý satýn alýr ve bunlarý daha sonra belirli bir kâr karþýlýðýnda ticari bankalarla takas bankalarýna satar. Hükümet de iskonto bankalarýna hazine bonosu satarak bankacýlýk sisteminden ödünç fon saðlar. Kambiyo senetleri ve hazine bonolarýna iþlem sýrasýnda uygulanan iskonto hadleri ve fiyatlar bunlarýn vadelerine ve genel faiz oranlarýna baðlýdýr. Ayrýca çýkaran kuruluþun ekonomik gücü de senetlerin fiyatýný ve piyasada gördüðü kabulü etkiler. Ticari bankalarýn kredi olanaklarý daraldýðýnda, Ýngiltere Merkez Bankasý iskonto bankalarýna düþük faizli ödünç fon saðlayarak ekonomideki kredi miktarýný geniþletebilir.

Kurumlar ve mekanizmalar farklý olmakla birlikte ABD para piyasasý da benzer ilkelere göre iþler. ABD para piyasasýnýn özelliklerinden biri bu piyasada çok sayýda ve farklý türde aracýnýn etkinlik göstermesidir. Bu duruma, þube bankacýlýðý üzerindeki kýsýtlamalar nedeniyle bankacýlýk sisteminin merkezileþmemiþ olmasý ve kýsa vadeli fonlarla uðraþan çok sayýda mali ve mali olmayan kurumun bulunmasý yol açmýþtýr. Kambiyo senetleri ve öbür likit mali araçlarýn alým satýmý büyük ölçüde Ýngiltere’deki iskonto bankalarýnýn gördüðü iþlevi yerine getiren aracý mali kuruluþlarca gerçekleþtirilir. Bu piyasada kambiyo senetleri, devlet tahvilleri, federal kurumlarca çýkarýlan tahviller, takas odasý fonlarý ve ticari bankalarýn vadeli mevduat sertifikalarý gibi çok çeþitli mali araçlar iþlem görür. Ayrýca Federal Rezerv Sistemi de bankacýlýk sistemine doðrudan önemli miktarda kýsa vadeli kredi saðlar. Federal Rezerv Sistemi ayrýca günlük piyasaya da girerek para arzý ve daðýlýmýyla faiz oranlarýndaki dalgalanmalarý denetim altýnda tutmaya çalýþýr.

Türkiye’de para piyasasý temelde ticari bankalara dayanmakla birlikte, özellikle 1980’lerde baþka aracý mali kuruluþlar da geüþme göstermiþtir. Para piyasasý üzerindeki gözetim ve denetim TC Merkez Bankasý^) ile Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu tarafýndan yürütülür. Büyük ölçüde devlete kýsa vadeli fon saðlamak amacýyla çýkarýlan hazine bonolarý en önemli para piyasasý araçlarýný oluþturur.

para politikasý

hükümetlerin belirli ekonomik amaçlarý gerçekleþtirmek için kredi, para arzý ve faiz oranlarý ile ilgili olarak yaptýðý düzenlemeler. Genellikle maliye politikasý ile birlikte yürütülür. Gerek maliye, gerekse para politikasýnýn ana amacý tam istihdamý, yüksek bir büyüme oranýný ve fiyatlarla ücretlerde istikrarý gerçekleþtirmektir. Özellikle II. Dünya Savaþý’ný izleyen dönemdeki enflasyonist geliþmeler, birçok hükümeti istikrarý gerçekleþtirmenin temel aracý olarak parasal önlemler almaya yöneltmiþtir.
Para politikasýnýn yürütülmesinde merkez bankalarý önemli rol oynar. Bu alandaki sorumluluk, örneðin ABD’de Federal Rezerv Sistemi’ne, Birleþik Krallýk’ta Ýngiltere Merkez Bankasý’na verilmiþtir. Türkiye’de ise TC Merkez Bankasý yanýnda Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu da para politikasýnýn yürütülmesinde önemli iþlevler üstlenmiþtir. Para arzýný denetlemede merkez bankalarýnca kullanýlan üç temel araç açýk piyasa iþlemleri, iskonto haddi ve mevduat karþýlýðýnda bankalarýn tutmak zorunda olduklarý nakit rezerv yükümlülüðüdür. Bunlarýn en önemlisi olan açýk piyasa iþlemleri, para arzýyla faiz oranlarýný etkilemeye yönelik olarak devlet tahvil ve bonolarýnýn alým satýmý yoluyla yürütülür. Merkez bankasýnýn tahvil satýn almasý ticari bankalarýn nakit rezervlerini artýrýr ve bankalarca verilen kredilerin miktarýnýn yükselmesine yol açar. Devlet tahvillerine olan talebin artmasý tahvil fiyatlarýnýn yükselmesine ve faiz oranlarýnýn düþmesine yol açarak yatýrým ve tüketim harcamalarýný artýrýr. Merkez bankasýnýn tahvil satmasý ise ters yönde etkide bulunarak para arzýnýn daralmasýna ve faiz oranlarýnýn yükselmesine yol açar.

îskonto haddi merkez bankalarýnca ticari bankalara verilen kredilerde uygulanan faiz oranýdýr. Ýskonto haddinin yükseltilmesi ya da düþürülmesi bankalarýn kredi faiz oranlarýný, dolayýsýyla verdikleri kredi miktarýný etkiler. Ticari bankalarýn mevduat karþýlýðýnda merkez bankasýnda tutacaklarý nakit rezerv miktarý ise mevduatlarýn belli bir yüzdesi olarak yasalarla belirlenir. Bu yükümlülük ticari bankalarca saðlanan krediler üzerinde bir fren etkisi yapar. Böylece karþýlýk oranýnýn artýrýlmasý ya da azaltýlmasý yoluyla toplam kredi miktarý, dolayýsýyla da para arzý etkilenir.

Eskiden altýn standardýnýn yürürlükte olduðu dönemde para politikasýnýn temel amacý merkez bankasýndaki altýn rezervini korumaktý. Ödemeler dengesi açýk verdiðinde ülke dýþýna yönelik altýn akýþý olurdu. Merkez bankalarý para arzýný azaltarak bu akýþý durdurmaya çalýþýr, sonuçta fiyatlar, gelirler, istihdam düzeyi ve ithalat miktarý düþer, böylece dýþ ticaret dengesi yeniden saðlanýrdý. Dýþ ticaret dengesinin fazla vermesi durumunda ise ters yönde bir politika uygulanýrdý. Bir ülke ekonomisinin istikrarý dýþ pazar koþullarýna baðlýydý. 1930’larda iþsizlik probleminin ciddi boyutlara ulaþmasý ekonominin iç dengesine verilen önemi artýrdý, ama bu alanda daha çok maliye politikalarýna aðýrlýk verildi.

II. Dünya Savaþý sonrasý dönemin enflasyonist koþullarý para politikasýna ilgiyi yeniden canlandýrdý. Özellikle 1970’lerin ikinci yarýsýnda Batý dünyasýnda enflasyonun 1950-70 ortalamasýnýn üç katma çýkmasýyla enflasyonla mücadelede maliye politikasýnýn yerini daha çok para politikasý almaya baþladý. Harry G. Johnson, Milton Friedman ve Friedrich Hayek gibi iktisatçýlar para arzýnýn artmasý ile enflasyonun hýzlanmasý arasýndaki baða dikkat çekerek enflasyonun önlenmesinde, talep aðýrlýklý ekonomi politikalarýna oranla sýký para politikasýnýn çok daha etkili olacaðýný savundular. Ayrýca bak. monetarizm.

Para ve Paranýn Tarihçesi
 

PARANIN HÝKAYESÝ
PARA
Para iktisadi hayatýn iþleyiþinde büyük bir öneme haizdir.Mübadelenin yapýlmasýnda saðladýðý kolaylýk sebebiyle kullanýmý yaygýnlaþmýþ ve günümüzün ekonomik yaþayýþýnda vazgeçilmez bir unsur olmuþtur.Paranýn kullanýlmadýðý dönemlerde bir malýn doðrudan doðruya diðer bir malla mübadelesi yani trampa söz konusu idi. Mübadele edilen mal miktarýnýn oraný her malýn diðerine nazaran deðerini ifade eder. Trampanýn gerçekleþebilmesi, taraflardan her birinin alacaðý malýn , vereceði maldan daha faydalý olduðuna inanmasýyla mümkün olur. Diðer taraftan , trampa edilecek mallar kolaylýkla bölünemediðinden , bu mallar arasýnda kolaylýkla kýymet eþitliði saðlanamýyordu. Bu ise mübadeleyi zorlaþtýrýyordu. Bu zorluðu gidermek için üçüncü bir malý(hayvan derisi , tuz, buðday, inci daha sonra madenler )ödeme vasýtasý olarak kullanýlmaya baþlanmýþtýr. Yani bu madenler paranýn fonksiyonlarýný görmüþ ve para yer ve zaman bakýmýndan farklý þekillerde ortaya çýkmýþtýr. Çeþitli madenlerden yapýlmýþ paralar (demir, nikel, tunç, bakýr, kalay ...vs.) yakýn zamanlara kadar altýn ,gümüþ,banknot ve nihayet kaðýt para , kaydi para , kaðýttan yapýlmýþ paralar(çeþitli senet ve bonolar ), ufaklýk paralar kullanýlmaya baþlanmýþtýr.

PARANIN HÝKAYESÝ
Ýlk çaðlardan itibaren insanlar çeþitli mallarý para yerine kullanmýþlardýr. Ýþ bölümünün geliþmesiyle birlikte mallarýn mallarla mübadele edilmesi giderek zorlaþmýþtýr.Takas edilecek mallarýn deðerinin birbirine denk olmamasý , malý arzedecek kimsenin her zaman bulunmamasý , mallarýn bölünebilme özelliklerinin olmamasý çeþitli zorluklar ortaya çýkarmýþtýr.Örneðin bir at ile yirmi ölçek buðday deðiþtirmek isteyen bir kimsenin bir pazarda ayný malýn karþýlýðýnda on ölçek buðday veya beþ ölçek süt önerisi ile karþýlaþmasý farklý deðerlerin oluþmasýna neden olmuþtur.Zamanla bölgelerin özelliklerine göre bir mal üzerinde anlaþýlarak tk bir mübadele deðeri oluþturulmaya çalýþýlmýþtýr.Deðer ölçüsü, fonksiyonu gören bu mala hesap parasý denilmiþtir. Hesap parasýnýn temsil ettiði malýn ödeme aracý olarak kabul edilmesi paralý ekonominin doðmasýndaki en önemli etken olmuçtur.Öte yandan bazý mallarýn taþýnma ,bölünme ve biriktirme zorluklarýnýn bulunmasý madenlerin kullanýlmasýna yol açmýþtýr. Özellikle altýn bakýrgümüþ gibi metallerin küçük parçalara bölünebilmelerinin yanýsýra deðer ölçüsü ve biriktirme fonksiyonlarýný görmeleri yaygýn bir mübadele aracý olarak kullanýlmalarýný saðlamýþtýr.

En eski para M.Ö. 2900 yýllarýnda kullanýldýðý altýn ve gümüþ sikkeler olduðu zannedilmektedir.Anadolu'da ise altýn ve gümüþün doðal alaþýmý olan elektrumdan basýlan paralar mübadele aracý olarak dolaþýma girmiþtir.Zamanla altýn sikkeler dýþ ticarette ve büyük ödemelerde bakýr bronz gibi madenler de ufaklýk para olarak küçük ödemelerde kullanýlmaya baþlanmýþtýr.Ýç piyasada en çok kullanýlan ödeme aracý ise gümüþ olmuþtur.18.yy'a kadar para sisteminin temelini teþkil eden gümüþ sikkelerin aðýrlýðý ve ayarý devletçe tespit edilmekteydi. Para deðerinin ölçüsü olarak gümüþün kullanýldýðý bu dönemlerde altýn sikkeler sadece külçe deðerleri üzerinden iþlem görmüþtür.Gümüþ ve altýn arasýndaki deðer oraný serbest dalgalanmaya býrakýlmýþtýr.Devlet sadece kendisine ait veya imtiyaz verdiði darphabelerde basýlan gümüþ sikkelerin kabülünü zorunlu kýlmakla birlikte özel kiþilerede tuðra resmi karþýlýðýnda ellerindeki külçelerden sikke kestirmek hakký tanýnmýþtýr. Altýn üretiminin zamanla artmasý gümüþün deðerinin istikrarsýzlaþmasý altýn sikkelerin de deðerinin düþmesine neden olmuþ;bir çok ülke gümüþ ve metal sistemlerinden vazgeçerek çift metal sistemine veya altýn tek metal sistemine geçmiþtir. Altýn tek metal sisteminde para ölçüsü altýn da Darphanelerde özel kiþiler sadece altýn sikke kesitini bilmiþ ,gümüþ sikkeler ise devlet tarafýndan ve devletin tayin ettiði deðere göre tedavüle çýkarýlmasýnda Altýn sikkeler Birinci Dünya Savaþý’na kadar tedavüld kalmýþtýr.

Çift metal sistemini (bimetalizm) kabul eden ülkelerde ise hem gümüþ hem de altýn devlet resmi parasý olarak kabul edilmiþtir.Özel kiþiler de iki madenden de sikke kestirmek hakkýna sahipti , ödeme güçleri iç piyasada ayný idi.Zamanla altýn ve gümüþ üretimi arasýnda dengesizlik ortaya çýktý. Ýki maden arasýndaki parite de bozulmuþtur.Özellikle gümüþ üretimindeki artýþ gümüþün deðerini para deðerinin altýna düþürmüþtür.Bu durumda gümüþü ucuza alýp darphanede sikke kestirerek ödemlerde kullanmak yaygýn hale gelmiþ , gümüþ sikkeler giderek ortadan kaybolmuþtur. 19.yy.’nýn ikinci yarýsýndan itibaren çift metal sistemini ayakta tutabilmek için bazý önlemler alýnmaya baþlanmýþtýr.Örneðin gümüþ sikkelerin deðeri düþürülmüþ ve serbestçe bastýrýlmasý durdurulmuþtur. Ayrýca küçük birimli gümüþ sikkelere kabul haddi tayin edilmiþ , kýsaca gümüþün para ölçüsü olarak gördüðü fonksiyonlar sýnýrlandýrýlmýþtýr.Sonuç olarak da ortaya topal mikyas adý verilen sistem ortaya çýkmýþtýr. Madeni para sistemleri yaygýn bir þekilde uygulanýrken 17.yy’dan itibaren temsili paralarýn da tedavül etmeye baþladýðý göze çarpmaktadýr.Aslýnda madeni sikkelerin yerini tutmak üzere çýkarýlan temsili paralara eski çaðlarda dahi rastlanmaktadýr.Bununla beraber ,çaðdaþ banknot sistemlerine öncü sayýlabilecek ilk para Ýngiltere’de 17.yy.’da deðerli madenleri muhafaza eden sarraflarýn tevdiat sahiplerine verdikleri makbuzlardýr.Goldsmith’s notes adý verilen bu makbuz hamilleri ,üzerinde yazýlý deðerde altýn veya gümüþ külçe almak hakkýna sahiptirler.Zamanla bu makbuzlar para gibi tedavül etmeye baþlamýþtýr.

Daha sonra sarraflar kendilerine tevdi edilen deðerli madenlerin özellikle altýnýn hepsinin ayný anda çekilmediðini farketmiþlerdir.Bunun üzerin kendilerine ait olmayan bu aþtýn stokunun bir kýsmýný kasa karþýlýðý olarak tutmuþlar ,geri kalanýný ihtiyaç sahiplerine faiz karþýlýðý borç olarak vermiþlerdir.Daha ileri bir safhada ikrazda bulunduklarý kimselere altýn sikke yerine artýk banknot adý verilen temsili paralarý vermeye baþlamýþlardýr.Sarraflar bir ara açtýklarý kredileri ödeme imkanlarýnýn üstüne çýkarmýþlar ve mevduat sahiplerini zarara sokmaya baþlamýþlardýr.Bunun üzerine 17.yy’nýn sonlarýda faaliyetleri durdurulmuþ fakat bu sefer de ayný nitelikleri taþýyan bankalar kurulmuþtur.Altýn sikke sistemine güvenin azalmaý ve uluslar arasý ticarette aracý kurumlara ihtiyaç duyulmasý banka sistemine uygun hale getitmiþtir.Fakat bankalarda banknot ihracý yetkilerini kötüye kullanmýþlardýr.Nihayet 19.yy.’nýn baþlarýndan itibaren banknot hacminin kontrolüne gidilmiþtir. Altýn standardý veya çift maden sisteminde banknotlarýn madeni karþýlýðýnda emisyon kurumu kefil olmuþtur.Banknotlar emisyon kurumuna ibraz edildiðinde karþýlýklarý olan deðerli madenin ödenmesine konvertibilite denir.Uygulamada üç türlü konvertibilite esasý altýn sikke sistemidir. Bu sistemde madeni paralar ve banknotlar hukuken eþit ödeme kabiliyetine sahip olmuþlardýr. Altýn külçe sisteminde ise altýn sikkeler tedavülden kaldýrýlmýþ ve yurt içi ödemeler temsili paralarla yapýlmýþtýr. Konvertibilite esasý yalnýz yüksek meblaðlar için uygulanmýþtýr. Altýn külçe sistemi Birinci Dünya Savaþý’ndan sonra bir ara bazý Avrupa ülkelerinde tatbik edilmiþtir. Tedavül hacmini karþýlayabilecek kadar geniþ altýn stokuna sahip olamayan ülkelerde ulusal para ile altýn arasýndaki bað altýn standardýna baðlý dövizler yardýmý ile kurulmuþtur.

Altýn kambiyo sistemi adý verilen bu sistemde emisyon kurunun çýkardýðý banknotlarýn altýn sikke ve altýn külçe konvertibilitesi tanýnmamýþtýr. Ancak yurt dýþýna ödeme yapmak isteyenler altýn standardýna baðlý yabancý paralarý serbestçe elde edebilmiþlerdir. Adý geçen sistemi 19. yy sonlarýnda Rusya uygulamýþ ve rubleyi altýna baðlarken Alman markýný esas olarak almýþtýr. Banknot ihracýnýn kontrolünde baþlýca iki görüþ ileri sürülmüþtür. Otomatik altýn standardý teoreminin kurucusu olan Ýngiliz Ýktisatçýsý D.Ricardo iþlemesi için tedavül prensibini savunmuþtur. Bu prensibe göre banknot miktarý sýký bir þekilde altýn sikke miktarýna baðlanýyordu. Diðer bir deyiþle çýkartýlan her banknotun tam altýn karþýlýðý bulunmasý gerekmekteydi. Para arzýna elastiklik kazandýrmak amacýný güden diðer prensip banka prensibi adýný taþýr. Emisyon sorununu para talebi açýsýndan ekle alan banka prensibine göre tedavüldeki sýnýrý altýn sikke miktarýnýn artýk çok geniþlemiþ olan ticaret hacmine intibak etmesi güçtür; þu halde para arzýna elastiklik kazandýrmak için bankalara ihracý konusunda serbestlik tanýmalýydý. Her iki prensipten de asgari altýn ankes sisteminde banknotun belirli oranýnda minimum altýn sikke karlýðý bulundurmak zorunluydu. 19. yy boyunca özellikle savaþ dönemlerinde halkýn elindeki banknotlarý altýn sikkeye çevirme eðilimi artmýþtýr. Merkez bankalarý altýna çevirme taleplerini karþýlayamaz hale gelmiþ ve banknotlarýn altýna çevrilebilme kabiliyetini geçici bir süre kaldýrarak kaðýt para rejimine geçilmiþtir. Kaðýt para rejiminde devlet ve ya merkez bankasý tarafýndan çýkarýlan paralarýn altýna çevrilebilme imkanlarý yoktur. Bununla beraber kaðýt para sistemi devamlý olamamýþ ve ekonomik durum düzeldikçe yeniden altýn sikke sistemine dönülmüþtür. Ayný tecrübeler Birinci Dünya Savaþý sýrasýnda geçirilmiþ ve nihayet 1929 Büyük Dünya Buhranýndan sonra devamlý olarak kaðýt para rejimine geçilmiþtir. Kaðýt paranýn altýna çevrilebilme kabiliyeti yoktur. Bununla beraber bu gün kaðýt para yerine banknot denmektedir. Kaðýt paranýn altýna çevrilme özelliðinin bulunmamasý para arzýna geniþ bir elastiklik kazandýrmýþtýr. Bu elastikliði saesinde adý geçen sistem para arzýný bir ekonomi politikasý aleti olarak kullanýlmasýný saðlamýþtýr. Kaðýt para rejiminin uygulanmasýyla altýnýn ödeme aracý fonksiyonu tamamen ortadan kalkmýþ deðildir. Özellikle uluslar arasý ödemelerde bu fonksiyon önemini muhafaza etmektedir.

TÜRKLERDE PARA BASIMI
Osmanlýlarda Darphane Emini, kubbe vezirlerinden ve defterdarlardan tayin edilmekteydi. Para basmayla ilgili yayýnlanan bir tamimde:
“… sikke denilen þey, her devlet tebeasýnýn alýþveriþte birbiri aldatmamak ve gerek aðýrlýðýnda ve gerek deðerinde bir fesat olmamak için padiþah adýna damgalanmýþ altýn ve gümüþ parçalarý demektir. Memlekette geçen sikkenin aðýrlýðý ve deðeri bilinmek için sahip-i mülk olan padiþahýn sikkesi olmasý lazým gelir. “ denmektedir. Osmanlýda para birimi AKÇE idi. Akçe gümüþ paranýn adýdýr. Ýlk zamanlarda bunlarýn ayar ve aðýrlýðý hiç deðiþmezdi. Fatih Sultan Mehmet han zamanýnda 6 kýrat olan aðýrlýðý 5 kýrata indirildi. Bundan sonra bazý sultanlarýn devirlerinde deðiþik aðýrlýklar uygulandý. 1898 senesinde bileþimi yalnýz gümüþ ve bakýr karýþýmýndan meydana gelen 148,000 lira tutarýnda 10-5 paralýklar bastýrýldý. Halk bunlara METELÝK diyordu. Sultan 6, Mehmet Han devrinde 40 ve 10 paralýklar; 1840 senesinde KAÝME adý verilen 500 kuruþluk kýymetinde kaðýt paralar bastýrýldý. 1851’de 10 ve 20 kuruþluk kaimeler piyasaya çýkartýldý.

Alýnan bir kararla, 1863 eylül ayýnda kaime basýlmasýna ve tedavülüne son verildi bu tarihten sonra tahsil ve tediye iþlemleri yalnýz madeni paralarla yapýlmaya baþlandý. 1876 senesinde tekrar kaime bastýrýlmasý ve tedavüle sokulmasý kararlaþtýrýlmýþsa da 1879’da tekrar tedavülden kaldýrýlmasýna karar verildi. Sultan 5, Mehmet Reþad Han zamanýnda 1 Nisan 1916 tarihli Tevhid-i Meskukad hakkýnda Kanuni Muvakkat ile altýn Osmanlý devletinde kýymet ölçüsü olarak kabul edildi. Sultan Ýkinci Abdülhamit Han devrinde yürürlüðe konan Kavaim-i Naktiye nizamnamesi ile para iþi belirli bir kanuna baðlandý.

Cumhuriyet devrinde 1924 tarihli 411 sayýlý kanun ile 100 paralýklar çýkartýldý. Bu günde kaðýt paralarýn üzerindeki itibari deðerler bir kýymetli maden karþýlýðýnda tesbit edilemezler. Kullanýlmakta olan kaðýt paralar altýn paraya çevrilebilir olmaktan çýkmýþtýr. Birim paranýn deðeri itibari bir özellik almýþtýr. Banknotlarýn karþýlýðý bir nevi Türk lirasýnýn mal satýn alabileceði deðer “satýn alma gücü” olmuþtur. Kaðýt para çýkartýlmasý bir kanunla 1999 yýlý sonuna kadar T.C. Merkez Bankasýna bir imtiyaz olarak verilmiþtir. Ýmtiyaz süresi bitimine 5 yýl kalýncaya kadar uzatýlabilir. Paranýn istikrarý konusunda da merkez bankasý vazifelidir. 1983’ten sonra çýkartýlan kanun hükmündeki kararnamelerle Türk parasýný koruma hakkýndaki kanun hükümlerinde uluslar arasý liberal sistemin uygulanmasý yönünde, bazý düzenlemeler yapýlmýþtýr. IMF ile teknik düzeyde bazý görüþmeler yapýlmýþ 22,03,1990 tarihinden itibaren Türkiye’nin 14. madde (IMF anlaþmasý) statüsünden 8. madde statüsüne geçtiði ve bu maddenin yükümlülüklerini kabul etmekte olduðu IMF’e resmen bildirilmiþtir. Böylece Türkiye’nin kambiyo rejimi büyük bir serbestliðe kavuþturulmuþtur.

PARANIN ÇEÞÝTLERÝ
Ýlkel toplum biçimlerinden modern topluma geçiþi süresi içinde para olarak kullanýlan araçlarýn niteliði deðiþmiþtir. Tarihi geliþim süresince çeþitli uygarlýklarýn uygulamaya koyduðu para türleri aþaðýdaki þekilde aþamalý olarak 7 grupta ele alýnabilir.

1- MAL PARA: malýn malla deðiþ tokuþ edildiði ilkel toplumlarda deðiþim ölçüsü olarak tuz tütün deri kurutulmuþ balýk ve hayvan baþý gibi deðeri olan mallar kullanýlmýþtýr.
2- MADEN PARA: “Altýn ve gümüþ sikkeler”in para olarak kullanýlmasýdýr. Bu iki deðerli metalin diðer mallara göre kýt olmasý, çabuk bozulmamasý ve deðer kaybetmeden küçük parçalara bölünebilmesi “mal para”dan “maden para”ya geçiþi kolaylaþtýrmýþtýr. Altýn ve gümüþ para, bu aþamada mal deðerine eþit bir nitelik göstermektedir. Osmanlý imparatorluðunun ilk döneminde 1314 yýlýndan “akçe” adý verilen, 1,5 dirhem aðýrlýðýnda gümüþ para basýldý. Ýlk altýn para ise, Fatih Sultan Mehmet zamanýnda tedavüle çýkarýldý.
3- ALTIN ve GÜMÜÞE BAÐLI KAÐIT PARA: halkýn, maden para olarak kullanýlan altýn ve gümüþü yanýnda taþýma yerine güvenilir sarraf ve bankalara yatýrýlýp, maden para karþýlýðýnda aldýklarý belgeyi (sertifikayý) kullanmasý ile ortaya çýkmýþtýr. Batý Avrupa ülkelerinde görülen uygulamada, altýn ve gümüþü %100 temsil eden bu kaðýt paralar, farklý kuruluþlarca düzenlenmiþ olmalarýna karþýn büyük çoðunluk tarafýndan kabul edilmiþ ve kullanýlmýþtýr.
4- BANKNOT: altýn ve gümüþe baðlý kaðýt paralarla olduðu gibi %100 karþýlýðý bulunmayan resmi yada özel kuruluþlarca piyasaya çýkarýlan kaðýt paralardýr. Özellikle altýna baðlý para uygulanmasý sonunda, altýn miktarýnýn ekonominin para ihtiyacýna cevap verecek düzeyde artmamasý ve altýn karþýlýðýnda bankalarýn daðýttýðý belgelerin halk tarafýndan benimsenmiþ olmasý devlet ve bankalarýn altýn karþýlýðý olmadan kaðýt para (banknot) çýkartmalarýna yol açmýþtýr. Böylece karþýlýðý altýn olana belgeler yerine piyasada “banknotlar” yani banka senetleri dolaþmaya baþlamýþtýr. Ýngiltere’de doðup serbestçe geliþen bu uygulamada, sonralarý devletin müdahalesine yol açmýþtýr.
5- KAÐIT PARA: günümüzde modern ekonomilerde egemen olan para çeþididir. Her ülkede yetkili kýlýnan banka (merkez bankasý) tarafýndan basýlan ve karþýlýðý olmayan bu kaðýt paralarýn,ülke içerisinde kabulü zorunludur. Esas para niteliðinde olan bu kaðýt paralarýn sýnýrsýz ödeme gücü vardýr. Ülke dýþýndaki deðeri ise parayý çýkaran ülkelerin dýþ ekonomik iliþkilerindeki baþarýsýna baðlý olarak deðiþmektedir.
Her ülke siyasal baðýmsýzlýðýný simgeleyen ulusal para birimini seçme ve basma yetkisine sahiptir. Tedavüle çýkarýlacak kaðýt para miktarýný o ekonominin ihtiyacýna göre ve yasalar çerçevesinde yetkili “kurul” ya da “kuruluþ” belirlemektedir. Örneðin Türkiye’de kaðýt para basma yetkisi 1211 sayýlý “T.C. Merkez Bankasý Kanunu” ile Merkez Bankasýna verilmiþtir.
6- UFAKLIK veya BOZUK PARA: kaðýt para gibi yasal olmakla birlikte tam olarak kaðýt paranýn yerini tutmayan yardýmcý paradýr. Gümüþ,bakýr, nikel gibi madenlerden yapýlan bu ufaklýk paralarýn maden deðeri, üzerinde yazýlý deðerlerin altýndadýr. Doðrudan Maliye Bakanlýðýna baðlý bir kuruluþ tarafýndan basýlýr. Küçük ve kesirli alýþveriþlerde kullanýlan bu “ufaklýk para”lar yasa tarafýndan belirlenmiþ sýnýrlar içinde ödemelerde kullanýlýr. Alacaklýlar, ödemeler sýrasýnda saptanmýþ sýnýr üstünde ufaklýk para kabulüne zorlanamaz. Örneðin: Türkiye’de ufaklýk paralarýn üst sýnýrý, üzerlerinde yazýlý deðerlerin 50 katýdýr.
7- BANKA PARASI yada KAYDÝ PARA: bankalarda vadesiz mevduat þeklinde hesaplarý olanlarýn, kaðýt para ile ufaklýk para kullanmadan ödemeler bulunmalarýdýr. “banka parasýnýn” maddi varlýðý yoktur. Bu yüzden elden ele dolaþmaz hesaptan hesaba nakil yoluyla ulaþmýþ olur. Ödemeler ilgili hesaplara kayýt düþülerek gerçekleþtirildiðinden, bu paraya “kaydý para” adý da verilir. Banka parasýnýn tedavülü, yani ödemeler çek aracýlýðý ile olur. Özellikle geliþmiþ ülkelerde halkýn büyük çoðunlu kaðýt para taþýmak yerine alýþveriþlerde çek kullanmayý tercih ederler. Bu konuda yasal bir zorunluluk olmadýðý için çek yerine kaðýt para istemek mümkündür.

PARANIN FONKSÝYONLARI
Para trampanýn yol açtýðý güçlükleri ortadan kaldýrmak için çýkartýlmýþtýr. Çünkü para mübadeleyi kolaylaþtýrmakta ve hýzlandýrmaktadýr. Bu nedenlerdir ki para,herkesin kabul ettiði bir mübadele aracýdýr. Para, faydalý olduðu için ekonomik bir maldýr. Ancak tüketim veya yatýrým malý olmayýp özel bir duruma sahiptir. Nihai bir tüketim malý gibi tüketilerek bir ihtiyacý gidermeye yaramaz;ancak tüm tüketim mallarýnýn satýn alýnmasýna yarar. Paranýn faydasý sahip olduðu fonksiyonlarýndan doðmaktadýr.
Para bir mübadele aracýdýr:Mallarýn alýnmasýnda ve satýlmasýnda para bir araçtýr ve mübadelede kolaylýk saðlar. Mübadele aracý olmasý herkes tarafýndan bilindiði ve kabul edildiði için trampada karþýlaþýlan zorluklar ortadan kalkar. Böylece ihtiyaçlar hýzla karþýlanmýþ olur. Para ortak bir deðer ölçüsüdür:Çeþitli mal ve hizmetlerin deðerini ,para yardýmý ile ölçer ve anlarýz. Bütün mal ve hizmetlerin ,bir birinin deðeri para ile ölçülmekte ve buna fiyat denilmektedir. Para,fiyatý ortaya çýkarttýðý için ticareti kolaylaþtýrmakta ve hýzlandýrmaktadýr. Paranýn deðerinin sürekli þekilde düþtüðü yüksek enflasyon yaþayan ekonomilerde para,bu iþlerini tam olarak yerine getirememektedir. Para bir tasarruf aracýdýr:Gelirin kullanýlmayan kýsmý olan tasarruf için para önemli bir vasýtadýr. Çünkü gelir elde edildiði dönemde harcanmayabilir. Ýþte ,tasarruf denilen bu olayýn gerçekleþmesi para sayesinde olur. Tasarruflarýmýz para þeklinde korunur. Eðer tasarruflar menkul yada gayrimenkul mallar satýn alýnarak muhafaza edilirse bu tür mallarý gerektiðinde hemen paraya çevirmek mümkün olmayabilir. Para her an kullanýma hazýr(likit) olduðu için tasarruf aracý olarak genel kabul görmektedir. Para bir dönem aracýdýr: Paranýn fonksiyonlarýný yerine getirmesi ekonomik geliþmelere paralel olarak daha da somutlaþmýþtýr. Önceleri tek aþamalý karþýlýklý trampaya;daha sonralarý çok aþamalý trampaya baþvurulmuþtur. Yani, eþdeðerli iki mal bulunana kadar,arada baþka trampalar gerçekleþtirilmiþtir. Mübadele vasýtasý olarak para devreye girdikten sonra,bu kez para çeþitleri söz konusu olmuþtur.

Kaðýt paranýn yolculuðu

Vedat Nedim Tör Müzesi, dünyanýn ilk Frig sergisinden sonra bu kez de kâðýt paralar üzerine kapsamlý bir sergiye ev sahipliði yapýyor. “Ýmparatorluktan Cumhuriyete Kâðýt Paranýn Öyküsü” adlý sergi, 29 Mayýs – 31 Aðustos 2008 tarihleri arasýnda ziyaret edilebilecek.

Dünyada tek örneði bulunan el yazmasý ve faizli kaimeler, ordu kaimeleri, belediye paralarý, çok dilli paralar, kilise paralarý, Atatürk ve Ýnönü resimli paralar, sergide anlatýlan öykülerin kahramanlarý olacak.

Sergide, kâðýt paralar ve karþýlýðý deðerler, zamanýn uluslararasý ekonomik olaylarý Prof. Dr. Ali Akyýldýz'ýn ve Güçlü Kayral’ýn metinleri eþliðinde sunuluyor.
Kaðýt paranýn nesnel varlýðýnýn yanýnda, günlük ve ekonomik yaþamdan fotoðraflar, kartpostallar, hisse senetleri, antetli þirket faturalarý ve tanýtým kartlarý gibi arþiv belgeleri de sergiye renk katýyor.
Sergilenen paralarýn fotoðraf ve öyküleri Osmanlý para politikalarý tarihine ýþýk tutacak nitelikte.

Gelibolu Ýþgal Paralarý
Sergideki tarihe tanýklýk etmiþ her bir paranýn ayrý bir hikâyesi var. Ýngiliz Gelibolu iþgal paralarý bunlardan biri.
Birinci Dünya Savaþý sýrasýnda Ýngiliz Hazine Dairesi, Akdeniz’deki kuvvetlerinin kullanýmý için paralar bastýrdý.
Ýngilizler, Gelibolu çýkarmasýndan o kadar emindiler ki iþgalde kullanacaklarý paralarý da yanlarýnda getirdiler.
Savaþa katýlan Ýngiliz askerlerinin anýlarýna göre bu paralar daðýtýlýr ancak çýkarma harekâtý felakete sürüklenince bir hafta içinde geri toplanýr.
Bu paralar, normalde pullar için hazýrlanan çok ince kaðýtlara basýlmýþtý.

Para Pul Oldu
Paranýn pul olmasý da sergide anlatýlan en ilginç hikâyelerinden... Osmanlý Hükümeti, ülkede yaþanan bozuk para sýkýntýsýný pek çok giriþime karþýn bir türlü çözemeyince 1878 yýlýnda damga ve posta pullarýnýn arkalarýna karton yapýþtýrarak bozuk para haline getirir.

Pullarýn tedavüle çýkarýlmasý hâlen kullandýðýmýz “para pul oldu” deyiminin kaynaðýdýr.

Kalpazanlýðý Devlet Yaparsa…
Kalpazanlýðýn, kimi zaman devlet eliyle düþman ülke ekonomilerini çökertmek amacýyla yapýldýðýný yine bu sergiden öðreniyoruz. Birinci Dünya Savaþý sýrasýnda Ýngilizler, zaten zayýf olan Osmanlý ekonomisine darbe vurmak için Vahdettin döneminin sahte 10 liralýk banknotlarýndan bastýrýrlar.

28 Mart 1334 tarihli bu paranýn Ýngiliz Savaþ Konseyince basýldýðý çeþitli yayýnlarca ortaya çýkarýldý. Gerçeðinden ayýrt etmek oldukça zor olan bu sahte paranýn kâðýdý daha kalýndýr. Ayrýca arka yüzde bulunan küçük kupür yazýlarý ters basýlmýþtýr.

Batan Geminin Paralarý
Kâðýt para basma teknolojisine sahip olmayan Türkiye, uzun yýllar yüksek maliyetlere katlanarak bu paralarý ithal etmek zorunda kaldý.
Hava yolu taþýmacýlýðýnýn geliþmediði 1930’lu ve 40’lý yýllarda bu paralar deniz yolu ile taþýnýyordu. 15 Mart 1940 tarihinde Londra’daki “Bradbury, Wilkinson &Co” þirketine 40 milyon adet 50 kuruþluk banknot sipariþ edilir.
Parayý taþýyan Yorkshire adý gemi, mola verdiði Yunanistan’ýn Pire Limaný’nda Alman savaþ uçaklarý tarafýndan batýrýlýr. Su yüzüne çýkan ve savaþ yýllarýnýn prestijli Türk banknotlarý yaðmalanýr.

Yunan hükümetinin ele geçirebildiði banknotlar Türkiye’de imha edilse de, tedavülde olmayan bu banknotlar Yunan tüccarlar tarafýndan olaylardan haberi olmayan doðu illerinde halka verilir.
Ankara Hükümeti, 1945 yýlýna dek piyasada dolaþan bu banknotlarý toplayabilmek için yoðun uðraþ verir.

Dünden Bugüne Para
Ýlk çaðlardan itibaren insanlar çeþitli mallarý para yerine kullanmýþlar fakat mal mübadelesi ticaretin geliþmesiyle zorlaþmýþtýr. Tarihteki ilk “mal-para”, M.Ö.7. yüzyýlda Anadolu’da Lidyalýlar tarafýndan basýlan elektron sikkelerdir.

Ýlk kâðýt para M.Ö. 140 yýlýnda Wu-ti Hanedaný zamanýnda Çinlilerce kullanýldýðý ve Moðollar zamanýna kadar aralýklarla tedavül ettiði genelde kabul edilir. Moðol haný Kubilay Han 1260-1290 yýllarý arasýnda iki kere kâðýt para bastýrmýþtýr.

Uygurlar da, 11.yüzyýlda Kumdu adý verilen ve kumaþ parçalarý üzerine mühürler basýlý paralarý kullanmýþlardýr. Ayrýca, Suvar Türkleri de Ekin (Suvar Türklerinin kumaþ-parasý) denilen kumaþ ve Ýdil Bulgarlarýyla Hazarlar da deri-paralarý kullanmýþlardýr.

Avrupa’da ilk kâðýt para Ýsveç’teki Stockholm Bankasýnca 1666′da basýldý. 1672’de Ýngiltere’de de Goldsmith’s paralarý denilen kâðýt para piyasaya sürüldü.
Amerika’da ise, 1690 yýlýnda asker maaþlarýna karþýlýk olmak üzere Ýngiliz kolonisi olan Massachusetts Hükümeti tarafýndan çýkarýlýr ve bunu diðer koloniler izler.
Kâðýt para serüveni, Fransa’da 1716’da kurulan La Banque Générale isimli özel banka ile baþlar.

Osmanlý Ýmparatorluðunda ilk kâðýt para 1840 yýlýnda çýkarýlýr. Ancak kâðýt para ilk baþta bu günkü kullanýmýndan farklý olarak, iç borçlanma aracý niteliði taþýmaktaydý; yani faizliydi.

Osmanlý mali yönetimi kýriz dönemlerinde baþý sýkýþtýkça kâðýt para tedavülüne baþvurdu.
Ýlk çýkanlar, Tanzimat reformlarýnýn finansmaný için 1840-1863 Abdülmecid ve Abdülaziz dönemlerinde; ikinci defa Osmanlý -Rus savaþýnýn finansmaný için, 1876-1879 V. Murad ve II.Abdülhamid dönemlerinde; son olarak da, I. Dünya Savaþý’nýn finansmaný için 1912-1920 Reþad ve Vahdeddin dönemlerinde basýldý.

Bu son paralar Cumhuriyetin ilk beþ senesinde, 1928 yýlýna kadar tedavülde kaldý. Cumhuriyet, ilk kaðýt parasýný 1927 yýlýnda bastýrabildi, ancak bunlar harf devrimi öncesi olduðundan Arap harfleriyle basýlmýþtý.

Nisan 1938 de Latin harfli banknotlara geçildi. Ancak Atatürk’ün ölümü üzerine Ýsmet Ýnönü paralara kendi resmini koydurdu. 1950’lere gelindiðinde Demokrat partinin ilk iþlerinden biri paralara Atatürk resimlerini tekrar koydurmak ve paralarý renklendirmek oldu.

1970’ler ise Türkiye’nin enflasyonla tanýþma dönemiydi ve bu paralara da yansýdý. 80’lere gelindiðinde kuruþ unutulup bol sýfýrlý günlere geçildi. 90’larda en küçük birim milyon olmuþ, paralardaki sýfýrlar sayýlmaz hale gelmiþti.

Koordinatörlüðünü Þennur Þentürk’ün yaptýðý serginin nümizmatik danýþmanlýðý ve hazýrlýk çalýþmalarý Güçlü Kayral tarafýndan yürütüldü.
Serginin diðer danýþmaný ve Türkiye’nin en önemli kâðýt para koleksiyonerinden Mehmet Tezçakýn koleksiyonu, Yapý Kredi Koleksiyonu, Osmanlý Bankasý Müzesi, Darphane Arþivi, Mehmet Gacýroðlu, Tunç Buyurgan ve Haldun Akayaz koleksiyonundan alýnan örneklerle “Ýmparatorluktan Cumhuriyete Kâðýt Paranýn Öyküsü”, 168 yýllýk sürede yaþanan çok sayýda olay ve öyküyle dolu bir sergi.

Prof Dr. Ali Akyýldýz’ýn metinleri ile belgesel niteliðinde bir sergi kitabý da sergiye eþlik ediyor.

Para Nedir?
 

Para icat edilmeden önce, deniz kabuðundan kýymetli metallere kadar çeþitli mallar deðiþim aracý olarak kullanýlmýþtýr. Tarihi kayýtlara göre, M.Ö. 118 yýlýnda Çinliler deri para kullanmýþlardýr. Ýlk kaðýt para ise M.S. 806 yýlýnda yine Çin e ortaya çýkmýþtýr.

Batýda kaðýt paralarýn basýlmasý ve kullanýlmasý 17 nci yüzyýlýn sonlarýna rastlamaktadýr. Ýlk kaðýt paranýn 1690 ý yýllarda Amerika Birleþik Devletleri de Massechusetts Hükümeti, Ýngiltere'de ise "Goldsmiths" ler tarafýndan basýldýðý ve dolaþýma çýkarýldýðý, 1694 yýlýnda Ýngiliz Merkez Bankasý ve daha sonra diðer ülke merkez bankalarýnýn kurulmasý ile de yaygýnlaþtýðý görülmektedir.

A) OSMANLI ÝMPARATORLUÐU'NDA KAÐIT PARA
1) Kaime
Osmanlý Ýmparatorluðu da ilk banknotlar idari, sosyal ve yasal reformlarýn gündeme geldiði tanzimat döneminde tedavüle çýkarýlmýþtýr. Banknotlar bu dönemde esas olarak reformlarýn finanse edilmesi amacýyla basýlmýþtýr.

Ýlk Osmanlý banknotlarý Abdülmecit tarafýndan 1840 yýlýnda Kaime-ý Nakdiye-ý Mutebere adýyla, bugünkü dille ara Yerine Geçen Kaðýt bir anlamda para olmaktan çok faiz getirili borç senedi veya hazine bonosu niteliðinde olmak üzere çýkarýlmýþtýr. Bu paralar matbaa baskýsý olmayýp, elle yapýlmýþ ve her birine de resmi mühür basýlmýþtýr. Kaimelerin zaman içerisinde taklidinin kolayca yapýlmasý ve kaðýt paraya olan güvenin azalmasý nedeniyle 1842 yýlýndan itibaren matbaada bastýrýlmasýna baþlanarak, el yapýmý olanlarla deðiþimi saðlanmýþtýr. Osmanlý Ýmparatorluðu da 1862 yýlýna kadar çeþitli þekil ve miktarlarda kaime ihraç edilmiþtir.

Osmanlý Ýmparatorluðu da, 1856 yýlýnda Ýngiliz sermayesi ile kurulan Osmanlý Bankasý ank-ý Osmani 1863 yýlýnda Fransýz ve Ýngiliz ortaklýðýnda ank-ý Osmanii Þahane adýyla bir devlet bankasý niteliðini kazanmýþtýr. Osmanlý Ýmparatorluðu un sýk sýk Avrupa piyasalarýndan borçlanmak zorunda kaldýðý dönemlerde Ýngiltere ve Fransa, devletten ziyade, kendi idaresi altýndaki bu bankaya güven duymuþ ve mali iliþkilerini bu banka kanalýyla yürütmeyi tercih etmiþtir.

Osmanlý Ýmparatorluðu, Osmanlý Bankasý a hükümetin hiç bir biçimde kaðýt para basmayacaðý ve baþka bir kuruma da bastýrmayacaðý taahhüdünde bulunarak, 30 yýl süre ile kaðýt para ihracý imtiyazýný vermiþtir. Osmanlý Bankasý ilk olarak 1863 yýlýnda, istendiðinde altýna çevrilmek üzere, Maliye Nezareti ve kendi mühürlerini taþýyan banknotlarý tedavüle çýkarmýþ, 1863-1914 yýllarý arasýnda da çeþitli þekil ve miktarlarda banknot ihraç etmiþtir.

Yukarýda belirtilen taahhüt verilmekle birlikte, Osmanlý yönetimi Osmanlý Bankasý ile anlaþarak, halk arasýnda "93 Harbi" olarak bilinen 1876-1877 Osmanlý-Rus Savaþý sýrasýnda, savaþ masraflarýný karþýlayabilmek amacýyla kaime ihraç etmiþtir.

2) Evrak-ý Nakdiye
Birinci Dünya Savaþý sýrasýnda Osmanlý Bankasý hükümetin avans ve banknot ihraç isteðini geri çevirmiþtir. Bu anlaþmazlýk, Banka ýn savaþ döneminde banknot ihraç ayrýcalýðýný kullanmayacaðýný açýklamasý üzerine giderilmiþ ve Osmanlý yönetimi, 1915 yýlýndan itibaren altýn ve Alman hazine bonolarýný karþýlýk göstererek dört yýl boyunca, yedi tertipte toplam 160 milyon liranýn üzerinde banknot çýkarmýþtýr. Bu banknotlar vrak-ý nakdiye adý altýnda Türkiye Cumhuriyeti e intikal etmiþtir.

B) CUMHURÝYET DÖNEMÝ BANKNOTLARI
Osmanlý Ýmparatorluðu dan intikal eden evrak-ý nakdiyeler, Cumhuriyetin ilk yýllarýnda para bastýrýlamadýðýndan, 1927 yýlý sonuna kadar tedavülde kalmýþtýr.

Bir devletin egemenlik ve baðýmsýzlýk sembolü olmasý nedeniyle, Türkiye Büyük Millet Meclisi de, 30 Aralýk 1925 tarih ve 701 Sayýlý evcut Evrak-ý Nakdiyenin Yenileriyle Ýstibdaline Dair Kanun kabul edilerek ilk Türk banknotlarýnýn bastýrýlmasýna karar verilmiþtir. Bu kanun ile, mevcut evrak-ý nakdiyenin ayný nitelik ve miktarda kaðýt para ile deðiþtirilmesi esas alýnýp, paranýn þekli ve basýlýp deðiþtirilmesi gibi konularý düzenlemek üzere, Maliye Vekaleti den bir temsilcininin baþkanlýðýnda Ziraat, Osmanlý, Ýtibar-ý Milli, Ýþ, Akhisar, Tütüncüler ve Akþehir bankalarý ile Türkiye e faaliyet gösteren diðer baþlýca bankalarýn birer temsilcisinden oluþan bir komisyonun görevlendirilmesi hükme baðlanmýþtýr.

1) Birinci Emisyon (E1) Grubu Banknotlar
Dönemin Maliye Bakaný Abdülhalik Renda baþkanlýðýndaki komisyon 9 aylýk bir çalýþma sonunda 1, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1.000 liralýk kupürlerden oluþan Birinci Emisyon Grubu banknotlarýn basýlmasý kararýný almýþ ve basým iþi, bir Ýngiliz firmasý olan Thomas De La Rue a verilmiþtir. Bu banknotlar, filigranlý kaðýtlara kabartma olarak basýlmýþtýr.

Bu emisyon grubundaki banknotlar 1 Kasým 1928 Harf Devrimi den önce bastýrýldýðý için ana metinleri eski yazý Türkçe, kupür deðerleri ise Fransýzca olarak yazýlmýþtýr.
Ýlk Türkiye Cumhuriyeti banknotlarý olan Birinci Emisyon Grubu banknotlar 5 Aralýk 1927 tarihinde dolaþýma çýkarýlmýþtýr. Tedavülde bulunan mevcut evrak-ý nakdiyeler ise, 4 Aralýk 1927 tarihinden itibaren dolaþýmdan çekilerek 4 Eylül 1928 tarihinde deðerlerini yitirmiþlerdir.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasý ýn Kuruluþu
Cumhuriyet Yönetiminin, banknot ihracý imtiyazýnýn, kurulacak bir milli bankaya verilmesi konusundaki kararlýlýðý çerçevesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nce 11 Haziran 1930 tarih ve 1715 sayýlý Kanun ile Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasý'nýn kurulmasý kabul edilmiþtir. Banka, gerekli hazýrlýklar tamamlanarak 3 Ekim 1931 tarihinde faaliyete geçirilmiþ ve banknot ihracý imtiyazý münhasýran Merkez Bankasý a verilmiþtir.

2) Ýkinci Emisyon (E2) Grubu Banknotlar
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasý kurulduktan sonra, harf devriminden önce basýlan eski yazýlý banknotlar, latin alfabesi ile basýlmýþ yeni banknotlarla deðiþtirilmiþtir.

Latin alfabesi ile hazýrlanmýþ yeni banknotlar, 50 Kuruþ, 1, 21/2, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1.000 Türk Liralýk olmak üzere 9 farklý deðerde ve 11 tertipten oluþmaktadýr. Söz konusu banknotlardan 50 Kuruþluk Almanya a, diðerleri ise Ýngiltere e bastýrýlmýþtýr.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasý tarafýndan dolaþýma ilk çýkarýlan banknot olan 5 Türk Liralýk banknotu da içeren Ýkinci Emisyon Grubu banknotlar, 1937-1944 yýllarý arasýnda tedavüle çýkarýlmýþtýr.

Ýkinci Emisyon Grubu içinde hem Atatürk, hem de Ýnönü portreli banknotlar yer almaktadýr.
Ýkinci Dünya Savaþý sýrasýnda tedavüle verilmeyen banknotlar

Bu emisyon grubu içinde Ýngiltere e bastýrýlan ancak, Ýkinci Dünya Savaþý sýrasýnda banknotlarý Türkiye getiren geminin Pire Limanýnda hücuma uðrayýp batmasý sonucunda denize dökülen Ýnönü resimli 50 Kuruþluk ve 100 Türk Liralýk banknotlar ile yine Ýngiltere e bastýrýlan ancak, Londra aki bir hava hücumu sýrasýnda basýldýðý matbaa zarar gören 50 Türk Liralýk banknotlar dolaþýma verilmemiþtir.

3) Üçüncü Emisyon (E3) Grubu Banknotlar
Tamamý Ýnönü portreli olarak bastýrýlan Üçüncü Emisyon Grubu banknotlar, 1942-1947 yýllarý arasýnda dolaþýma çýkarýlmýþ olup, 2,50, 10, 50, 100, 500 ve 1.000 Türk Liralýk kupürlerden oluþan 6 farklý deðerde, 7 tertip olarak Ýngiltere, Almanya ve Amerika a bastýrýlmýþtýr.

4) Dördüncü Emisyon (E4) Grubu Banknotlar
Sekiz emisyon grubu içinde en az farklý deðerde banknotu ve tertibi bulunan Dördüncü Emisyon Grubu banknotlar 10 ve 100 Türk Liralýk kupürlerden oluþan 2 farklý deðerde, 3 tertip olarak Amerika Birleþik Devletleri de bastýrýlmýþtýr. 1947 ve 1948 yýllarýnda dolaþýma çýkarýlan bu emisyon grubu banknotlarýn tamamý Ýnönü portreli olarak bastýrýlmýþtýr.

5) Beþinci Emisyon (E5) Grubu Banknotlar
Beþinci Emisyon Grubu banknotlar, 2,50, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1.000 Türk Liralýk kupürlerden oluþan 7 farklý deðerde, 32 tertip olarak basýlmýþ ve 1951-1971 yýllarý arasýnda dolaþýma çýkarýlmýþtýr.

Ülkemizde bir Banknot Matbaasý kurulmasý çalýþmalarýna 1930 u yýllarýn sonlarýna doðru baþlanmýþ, ancak Ýkinci Dünya Savaþý ýn baþlamasý ile bu çalýþmalara devam edilememiþtir. 1951 yýlýnda yeniden baþlatýlan Banknot Matbaasý kurma iþi 1958 yýlýnda tamamlanmýþ ve ayný yýl banknot basýmýna baþlanmýþtýr.

Beþinci Emisyon Grubu banknotlarýn bir kýsmý Ýngiltere e, bir kýsmý da ülkemizde basýlmýþtýr. Halk arasýnda or Binlik olarak adlandýrýlan 1.000 Türk Liralýk banknot da bu emisyon grubu içinde yer almaktadýr.

Dolaþýma verilen banknotlar 1958 yýlýnda Banknot Matbaasý kuruluncaya kadar Amerika Birleþik Devletleri, Ýngiltere veya Almanya'da bastýrýlmýþ olup, Banknot Matbaasý da basýlan ilk banknot Beþinci Emisyon Grubu III. Tertip 100 Türk Liralýk banknottur.

6) Altýncý Emisyon (E6) Grubu Banknotlar
Altýncý Emisyon Grubu banknotlar 5, 10, 20, 50, 100, 500 ve 1.000 Türk Liralýk olmak üzere 7 farklý deðerde, 18 tertipten oluþmakta olup, 1966-1983 yýllarý arasýnda dolaþýma çýkarýlmýþtýr. Bu banknotlardan I. Tertip 20 Türk Lirasý Ýngiltere e, diðerleri ise Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasý Banknot Matbaasý da basýlmýþtýr.

7) Yedinci Emisyon (E7) Grubu Banknotlar
1979 yýlýndan itibaren dolaþýma verilmeye baþlanan Yedinci Emisyon Grubu banknotlar 2002 yýlý itibariyle; 10, 100, 500, 1.000, 5.000, 10.000, 20.000, 50.000, 100.000, 250.000, 500.000, 1.000.000, 5.000.000, 10.000.000 ve 20.000.000 Türk Liralýk olmak üzere 15 farklý deðerde, 36 tertipten oluþmakta olup, banknotlarýn tamamý Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasý Banknot Matbaasý da basýlmýþtýr.

E7 Emisyon Grubu banknotlar 01.01.2006 tarihinde tedavülden kaldýrýlmýþ olup, 1.1.2016 tarihinde deðerini tamamen yitirecektir.

8) Sekizinci Emisyon (E8) Grubu Banknotlar
28 Ocak 2004 tarih ve 5083 sayýlý ürkiye Cumhuriyeti Devletinin Para Birimi Hakkýnda Kanun gereðince, ülkemizde ilk kez gerçekleþtirilen paramýzdan 6 sýfýr atma operasyonu kapsamýnda 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren dolaþýma verilen Sekizinci Emisyon Grubu banknotlar 1, 5, 10, 20, 50 ve 100 Yeni Türk Lirasý olmak üzere 6 farklý deðerden oluþmakta olup, banknotlarýn tamamý Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasý Banknot Matbaasý da basýlmýþtýr.

Cumhuriyetin kuruluþundan günümüze kadar 8 emisyon grubunda 23 farklý deðerde, 120 tertip banknot dolaþýma çýkarýlmýþtýr. Ýlk altý emisyon grubundaki banknotlarýn tamamý ile Yedinci Emisyon Grubundaki banknotlarýn bir kýsmý deðiþik tarihlerde dolaþýmdan kaldýrýlmýþ ve 10 yýllýk zamanaþýmý sürelerinin sonunda deðerlerini yitirmiþtir.

Faaliyete geçtiði 1958 yýlýndan beri banknotlarýmýzýn basýmýný sürdüren Banknot Matbaasý, uzun bir deneyim süreci gerektiren banknot üretiminin orijinal kompozisyon ve kalýplarýný da çaðdaþ standartlarda hazýrlayarak dünya standartlarýndaki E7 Emisyon Grubundan 1.000.000, 5.000.000, 10.000.000 ve 20.000.000 Türk Liralýk banknotlar ile E8 Emisyon Grubundaki 1, 5, 10, 20, 50 ve 100 Yeni Türk Liralýk banknotlarýmýzýn her türlü tasarým, kalýp ve baský iþlemlerini tamamen kendi kadro ve donaným olanaklarý içinde baþarýyla gerçekleþtirmiþtir.

Ýlk KAÐIT Para
 

Ýlk Kaðýt Para

Lidyalýlar zamanýnda icat edilen para, ister madeni Ýster banknot olsun, Ýnsan hayatýna damgasýný vuran en önemli sembollerden biri.
Para kaðýt icat edilmeden önce, deniz kabuðundan kýymetlii metallere kadar çeþitli mallar deðiþim aracý olarak kullanýldý. Tarihteki ilk madeni para basýmý I.Ö. VII. yy’ da Anadolu’ da Lidyalýlar tarafýndan gerçekleþtirildi. Dünyanýn ilk büyük darphanesi Fatih Sultan Mehmet tarafýndan Ýstanbul Simkeþhane’ de kuruldu. M.Ö. 118 yýlýnda deri para kullanan Çinliler, Ýv 806 yýlýnda da ilk kaðýt icat parayý yaptýlar Batýda kaðýt paralarýn basýlmasý ve kullanýlmasý 17. yy sonlarýna rastlýyor. Ýlk kaðýt icat para’nýn 1690' lý yýllarda ABD ve Ýngiltere hükümetleri tarafýndan basýldýðý ve dolaþýma çýkarýldýðý, 1694 yýlýnda Ýngiliz Merkez Bankasý ve diðer ülke merkez bankalarýnýn kurulmasý ile de yaygýnlaþtýðý biliniyor. Osmanlý Ýmparatorluðunda ilk i kaðýt paralar idari, sosyal ve yasal reformlarýn gündeme geldiði Tanzimat Döneminde tedavüle çýkarýldý. Ýlk Osmanlý Banknotlarý Abdülmecit tarafýndan 1840 yýlýnda “Kaime-i Nakdýye-i Mutebere” adýyla, bugünkü dille “Para Yerine Geçen Kaðýt”, bir anlamda para olmaktan çok faiz getirili borç senedi veya hazine bonosu niteliðinde düzenlendi. Matbaada basýlmayan ve elle yapýlan bu paralarýn her birine resmi mühür vurulurdu Osmanlý Yönetimi, 1842 yýlýndan itibaren de matbaada para basmaya baþladý. Birinci Dünya Savaþý sýrasýnda da 1915 yýlýndan itibaren altýn ve Alman hazine bonolarýný karþýlýk göstererek dört yýl boyunca , yedi tertipte toplam 160 milyon liranýn üzerinde banknot çýkarttý Bu banknotlar “evrak-ý nakdiye” adý altýnda Türkiye Cumhuriyeti’ ne intikal etti ve Cumhuriyetin ilk yýllarýnda kaðýt para bastýrýlma-dýðýndan 1927 yýlýnýn sonuna kadar tedavülde kaldý.

Para ve Paranýn Kronolojik Tarihi
 

Para
Dünyanýn her yerinde kullanýlan para ilk M.Ö'de 700. yýlda Lidya’lýlar tarafýndan kullanýlmýþtr.
Para günümüzde bir çok biriime çevrilmiþtir. Örneðin; dolar, euro, dinar, lira gibi kaðýt ve madeni paralar vardýr. Eski yýllarda bir ürün eþya gibi bir þey alýrken takas yapmak zorundalardý. Örneðin bir torba un istiyorsan sen de bir torba bulgur vermek zorundaydý. Ama þimdi para karþýlýðýnda her þeyi alabiliyoruz.
Ýnsanlarýn bu buluþu gerçekten hayatý hem kolaylaþtýrmýþ hem de zorlaþtýrýlmýþdýr.

Paranýn kronolojik tarihi
Tarihin çok erken dönemlerinde bir belirsizlik vardýr. Çin'deki ilk parasal geliþmeler üzerinde de tartýþmalar vardýr.

• M.Ö. 9000 civarý - M.Ö. 6000: Sýðýrlarýn evcilleþtirilmesi ve tarýmýn baþlangýcý. Çeþitli toplumlarda ve çeþitli dönemlerde canlý hayvanlar, özellikle sýðýr; bitkilerden de hububat türleri para yerine kullanýldýlar.
• M.Ö. 3100 civarý: Mezopotamya'da yazý icat edildi. Asýl kullaným, geliþme ve hesap tutma.
• M.Ö. 2575 civarý: Gize'de Büyük Piramit'in inþasý. Az miktarda ve sýnýrlý kullanýmý olan para ile büyük çaplý ve uzun vadeli projelerin yapýmý
• M.Ö. 2250 civarý - M.Ö. 2150 civarý: Kapadokya hükümdarlarý gümüþ külçelerin kalitesine kefil oluyorlar. Külçelerin aðýrlýðý ve saflýðýna dair verilen devlet garantisi para olarak kabul edilmelerine yol açýyor.
• M.Ö. 1792 civarý - M.Ö. 1750 civarý: Babil'de Hammurabi dönemi. Hammurabi Yasalarý bankacýlýk ile ilgili hükümler içeriyor.
• M.Ö. 1200 civarý: Çin'de deniz salyangozu kabuklarý para olarak kullanýlýyor.
• M.Ö. 1000 civarý - M.Ö. 500 civarý: Çin'de para olarak bel, çapa ve býçak gibi madeni el aletlerinin kullanýmý.
• M.Ö. 950: Saba Melikesi Solomon'u ziyaret eder ve birbirlerine hediyeler veririler.
• M.Ö. 687: Lidya'da kaba metal para kullanýlýr. (Heredot'a göre)
• M.Ö. 640 civarý - M.Ö. 630 civarý: Lidya'da ilk gerçek madeni para üretildi. Lidya ve Anadolu'nun ilk madeni paralarý altýn ve gümüþün doðal doðal karýþýmý olan elektrum'dan yapýlýyordu.
• M.Ö. 600: Pythius, Yunanistan ve Anadolu'nun ilk tüccar bankeridir.
• M.Ö. 600 civarý - M.Ö. 300: Çin'de yuvarlak, metal madeni paralar icat edildi. Bu paralarýn deðerleri çok düþük olduðundan pahalý alýþ-veriþlerde kullanýlamýyordu.
• M.Ö. 600 civarý - M.Ö. 570 civarý: Madeni para kullanýmý Lidya'dan Yunanistan'a doðru hýzla artar. Atinalýlar madeni para basýmýndan önce para olarak demir çubuklarý ve uzun çivileri kullanýyorlardý.
• M.Ö. 550 civarý: Lidyalýlar, Krezüs'ün hükümdarlýðý döneminde saf altýn ve gümüþten oluþan dünyanýn ilk iki metalli madeni paralarýný üretiyorlar.
• M.Ö. 546: Lidya Kralý Krezüs Persliler tarafýndan esir alýnýyor. Bunun sonucunda madeni para kullanýmý Persia'da da (eski Ýran) yayýlýyor. Yunanlýlarýn aksine Lidyalýlar altýn parayý gümüþ paraya tercih ederler.
• M.Ö. 546: Atina Owls'u üretiliyor.
• M.Ö. 490 civarý: Laurion Madenleri'nde zengin gümüþ damarlarýnýn bulunmasý. Bundan sonra Themistokles, gelirlerin bir kýsmýnýn kullanýlmasý ile, Atinalýlarý savaþ donanmasý inþa etmeleri konusunda ikna eder.
• M.Ö. 480: Salamis Savaþý. Atina donanmasýnýn Perslilere karþý kazandýðý zafer üzerine Yunan uygarlýðý korunur.
• M.Ö. 407: Isparta Laurion Madenleri'ni ele geçirir. 20,000 köleyi azat eder ve Atinalýlara gümüþ malzemeleri miras olarak býrakýr.
• M.Ö. 406–405: Atinalýlar gümüþ kaplamalý bronzdan madeni paralarý tedavüle çýkartýrlar. Atina halký gümüþ paralarý toplarlar, sonuç olarak bu paralar hýzla sirkülasyondan kalkar ve geriye sadece deðersiz bronz paralar kalýr.
• M.Ö. 405: Aristophanes'in "Kurbaðalar" komedisi sahneye konur. Bu oyunda Aristophanes deðersiz yeni paranýn deðerli eski parayý nasýl tedavülden kaldýrdýðýndan bahseder. Belki de ilk defa bu oyunda "Gresham's Law" dan söz edilmektedir (Gresham's Law: Bir ülkede halkýn gözünde biri deðerli diðeri deðersiz iki tür para tedavülde ise, bunlardan deðersiz olaný piyasaya hakim olur).
• M.Ö. 394–371: Atinalý banker Pasion'un kariyeri. Bir köle olan Pasion, zamanla en zengin ve ünlü Yunan bankeri olur, özgürlüðünü ve Atina vatandaþlýðýný kazanýr. Yunan bankacýlýðý esasen peþin iþlemler olarak yürütülür.
• M.Ö. 390: Galliler Roma'ya saldýrýr. Þehrin ihtiyat akçelerinin saklandýðý Capitol (Ulusal Tapýnak)'de kazlarýn gýdaklamasý muhafýzlarý uyarýr. Bu duruma minnettar olan Romalýlar uyarý tanrýçasý Moneta'ya bir mabed inþa ederler. Moneta adýndan "money=para" ve "mint=madeni para basmak, darphane" adlarý türer.
• M.Ö. 360–336: Makedonya'da II. Philip hükümdarlýðý. II. Philip Makedonya ile Yunanistan'ý birleþtirir. Krallýðýnýn acil ihtiyaçlarýný karþýlamak için gereðinden fazla olmak üzere madeni para bastýrýr. Bunlarýn arasýnda M.Ö. 356 olimpiyatlarýnda iki tekerlekli araba yarýþlarýndaki zaferini kutlamak için bastýrýlan altýn "stater" ise madeni paranýn propaganda amaçlý kullanýlýþýnýn ilk örneðidir.
• M.Ö. 350 civarý: Yunanistan'da riskli iþlerin dýþýnda normal faiz oraný %10'dur. Demosthenes'e göre sýradan iþler için faiz oraný %10'dur. Gemi kiralama gibi riskli iþlerde bu oran %20 ile %30 arasýndadýr.
• M.Ö. 336–323: Büyük Ýskender'in hükümdarlýðý. Anadolu'nun fethinin Büyük Ýskender'e günlük maliyeti yaklaþýk 20 talent (=para ve tartý sistemi) veya yarým ton gümüþe eþittir. Daha sonra oldukça büyük bir hacimde olan Pers hazineleri ele geçirilir. Para basýmý ve askerlere yapýlan ödemeler imparatorluk içindeki ticarete büyük etki yapar. Büyük Ýskender ayný zamanda gümüþ ile altýn arasýndaki deðiþim oranýný da "10 ünite gümüþ = 1 ünite altýn" þeklinde basite indirgemiþtir.
• M.Ö. 323–30: Mýsýr'da Ptolomies'in imparatorluðu. Çok önceleri Mýsýr, Yunan kontrolü altýndayken kýymetli metallere ilaveten tahýl da kullanýldý ve ulusal tahýl ambarlarý banka gibi çalýþtýlar. Ptolomies, yerel depo emanet sistemini Ýskenderiye'deki merkez bankasý ile tamamen ciro sistemine entegre etti. Ödemeler bir hesaptan diðer hesaba transfer yoluyla ve para geçiþi olmadan yapýldý.
• M.Ö. 275: 'Aes signatum' veya bronz çubuklar Roma'da halâ kullanýmdadýr. Kaba bronz çubuklar sonradan yerini daha uygun olan madeni paralara býrakýr.
• M.Ö. 269: Romalýlar tarafýndan gümüþ paralarýn düzenli basýmý yapýlýr ve para dolaþýmý yaygýnlaþýr. Güney Ýtalya ve Sicilya'daki Yunan kolonileri ve Kartaca örneðine raðmen Romalýlarýn madeni paraya intibaký geç olmuþtur.
• M.Ö. 218-201: Roma ve Kartaca arasýndaki II.Pön Savaþý. Romalý yöneticiler, birliklere büyük miktarda para ödenmesi gerekince paranýn madeninin saflýðýný ve aðýrlýðýný düþürürler, bu ise enflasyona neden olur.
• M.Ö. 200 civarý: Delos ünlü bir bankacýlýk merkezi oluyor. Kýraç ve verimsiz bir Yunan adasý olan Delos finansal bir merkez olmak için muhteþem limaný ve ünlü Apollon Tapýnaðý'ndan yararlanýr. Esaslý rakiplerinden biri olan Kartaca'nýn Romalýlara yenilmesi yükselmesinde yardýmcý olur. Ýþlemler ciro veya kredi transferi yoluyla yapýlýr.
• M.Ö. 118. Çin'de deri para kullanýlýr. Bunlarýn her biri yaklaþýk 1 foot2 boyutunda beyaz geyik derisinden ibaret olup 40,000 cash deðerindeydiler (cash = Çin'in o zamanki asýl metal parasýnýn adý).
• M.Ö. 55 ve 54: Julius Caesar Britanya'ya sefer düzenler. Bu seferler sýrasýnda Britanyalýlarýn hala para olarak kýlýç tipi yapraklarý kullandýklarý görülür. Bununla birlikte bazý Celtic kabileleri altýn, gümüþ, bronz ve potin kullanarak kendi paralarýný üretmeye baþlamýþlardýr. (potin=bakýr ve teneke alaþýmý)
• M.Ö. 30 - M.S. 14: Augustus Caesar'ýn hükümdarlýðý. Augustus, yeni ve neredeyse saf altýn ve gümüþ paralar kullanarak ve yine yeni pirinç ve bakýr olanlarý da kullanarak para ve vergi sistemlerinde reform yaptý. Buna ilaveten üç yeni vergi de yürürlüðe girdi: genel perakende satýþlar vergisi, arazi vergisi ve vatandaþlýk vergisi.

Para nedir? Nerelerde kullanýlýr?
 

Para Nedir?

Para; karþýlýðýnda mal ve hizmet almaya ve vermeye; bunlarýn ekonomik deðerlerini takas etmeye yarayan üzerinde rakamsal deðerler taþýyan kâðýt veya madeni ödeme aracýdýr. Para genel kabul gören deðiþim aracýna verilen isimdir. Mallarýn birbiriyle deðiþtirilebilmesini saðlar.

Karþýlýk verme, ödeme, gelir, fiyat anlamlarýna gelir. Para deðer denkliðinin bir göstergesidir. Bu gösterge maddi ya da nominal deðerde karþýlýklar bulabilir. Maddi nitelikte paraya örnek olarak madeni para, banka teminat belgeleri ya da banknot, çek ya da senetler örnek verebiliriz. Nominal nitelikte paraya ise banka hesabýndaki para ya da kredi onayýný örnek verebiliriz. Para gündelik yaþamda takas aracý olarak kullanýlýr. Doðrudan doðruya takas yapan kiþilerin ihtiyaçlarýný karþýlamasýnýn yanýnda diðer takaslar için geçerli olmasý, parayý diðer takas araçlarýndan ayýran önemli bir özelliktir.

Çaðlar boyunca para az bulunan maddelerden yapýlmýþtýr. Deðerli metallerden deniz kabuklarýna ve hatta sigaraya kadar pek çok eþya veya mal para iþlevi görmüþtür.Parayý milattan önce Lidyalýlar bulmuþtur.

Para bir ülkenin para sahasýna dâhil olan madeni ve banknot sistemini içeren tüm para varlýðýdýr. Para sahasý da bir paranýn yürürlük alaný anlamýna gelir ve mal, hizmet takasýný saðlar. Para birimi ise genellikle ülkelerin para türleriyle eþ anlamda kullanýlýr. Bu nedenle para birimi, paranýn bir alt biçimi olarak görülür. Çoðu para birimi, uluslar arasý döviz piyasalarýnda da iþlem görür. Bu piyasalardaki deðerler de kambiyo ya da döviz kuru adýný alýr. Piyasada bulunan neredeyse tüm nominal para deðerleri, ana birim ve bunun yüzde biri deðerinde olan alt birimlerden oluþan ondalýk sayý sistemine dayanýr.

Günümüzde para stokunun kontrolünü yani para politikasýný, hazine müsteþarlýðý ya da merkez bankalarý yürütmektedir. Neredeyse tüm batýlý ülkelerin merkez bankalarý baðýmsýzdýr, yani hükümet merkez bankalarýna ya neredeyse hiç müdahale edememekte ya da hükümetin nadiren, dolaylý ve küçük müdahalesi olabilmektedir.

Bir paranýn konvertibilitesi dünya piyasalarýnda serbestçe alýnýp-satýlabilir ve deðiþtirilebilir olmasý demektir. Ayrýca bir para birimi, altýn ve/ veya gümüþle tanýmlanýyor ve banknot bu para birimiyle her zaman deðiþtirilebiliyorsa yine konvertibiliteden söz edilebilir.

Þu an dünyada yürürlükte olan resmi para birimi 160'dan fazladýr (ISO 4217). Uluslararasý alanda geçerliliði olan baþat döviz birimi Amerikan Dolarý ve Avro'dur. Resmi para birimine nispeten bölgesel olan tümleyen para birimi ise takas aracý olarak kabul görür.

Halk arasýnda eski önemini yitirmiþ bir para birimi genellikle yedek deðer olur. Örneðin II. Dünya Savaþý sonrasý Almanya'da ödeme ve takas aracý olarak sigaranýn para birimi olarak kullanýlmasý. Bu geçici para, kriz zamanlarýnda resmi para biriminin yerini tutmuþtur. Para birimleri diðer devletlerin yedek para birimi olarak da kullanýlmýþtýr. En iyi bilinen örnek; Demokratik Almanya Cumhuriyeti'nin Doðu Alman Marký yerine Alman Marký'ný kullanmasýdýr.

Para ayrýca, sosyoloji, felsefe ve ekonomi alanlarýnýn bir araþtýrma nesnesidir.

1. Tarihte Para
Tarihteki ilk madeni para basýmýnýn M.Ö VII. Yüzyýlda Anadolu’da Lidyalý’lar tarafýndan yapýldýðý bilinmektedir. Tarihteki ilk madeni para olma özelliði taþýyan Lidya parasý, darp suretiyle basýlmýþtýr. Sabit bir alt kalýp üzerine konan madeni pula hareketli bir üst kalýp yerleþtirerek, bir çekiçle vurmak suretiyle darp gerçekleþtirilmiþtir.
Tarihteki ilk madeni para basým yerinin Anadolu olmasý özellikle uygarlýk geliþiminin göstergesi olarak oldukça önemlidir. Anadolu bu üstünlüðünü sürekli devam ettirmiþtir. Dünyanýn ilk büyük darphanesi Fatih Sultan Mehmet tarafýndan Ýstanbul Simkeþhane’de kurulmuþtur.

2. Hatýra Paracýlýðýn Tarihsel Geliþimi
Hatýra para basýmý, tarihsel geliþim itibariyle madeni para basýmýndan sonra baþlamýþ, onun bir devamý olarak geliþimini sürdürmüþ ve 18'inci yüzyýlýn sonunda nümismatik bilim dalýnýn kurulmasýyla da baðýmsýz bir para alaný haline gelmiþtir.
Tarihte bilinen ilk hatýra paralardan biri, eski Yunan’da Perslere karþý kazanýlan zaferin anýsýna M.Ö. 479 yýlýnda tedavül parasý olan gümüþ Atina Tetradrahmisi’nin arka yüzündeki desenin deðiþtirilmesi ve söz konusu paranýn çapýnýn büyütülmesi ile basýlan Atina Dekadrahmisi’dir. Roma döneminde M.Ö. 61 yýlýnda I. Triumvira zamanýnda Pompei’nin zaferlerini kutlama anýsýna Aureus diye bilinen bir hatýra paraya rastlanmýþtýr. Daha sonra Ýmprator Augustus’un ölümü anýsýna çeþitli hatýra paralar çýkarýlmýþtýr. Roma Ýmparatorluðu döneminde önemli olaylar, çeþitli askeri zaferler, deðiþik antlaþmalar için hatýra paralar çýkarýlmýþtýr. Çýkarýlan hatýra paralar genel olarak tedavülde bulunan paralardan bazýlarýnýn arka yüzlerinin deðiþtirilmesi, varolan paranýn boyutlarýnýn deðiþtirilmesi veya tümüyle o konuya özel bir paranýn basýlmasý suretiyle yapýlmýþtýr. Bizans döneminde de, yine çeþitli önemli olaylarý anmak, kazanýlmýþ zaferleri kutlamak anýsýna hatýra paralar çýkarýlmýþtýr. Bizans’ta çýkarýlan hatýra paralar tedavül paralarýn deðiþtirilmesi suretiyle deðil, doðrudan gümüþ ve altýndan olmak üzere ayrý hatýra para olarak basýlmýþtýr. Bu hatýra paralar Constantinople Darphanesi’nde basýlmýþtýr.
Osmanlý Ýmparatorluðu’nda özel bir hatýra para uygulamasýndan söz etmek oldukça zordur. Ancak, Osmanlý Ýmparatorluðu’nun son yýllarýnda görülmeye baþlanan “seyahat paralarý”ný bu kapsamda deðerlendirmek olanaklýdýr. Örneðin; Sultan II. Mahmut’un Edirne ziyareti nedeniyle 24. Culus yýlýnda Memduhiye Altýný tarzýnda basýlmýþ olan Edirne Seyahat Altýný; Sultan Abdulmecid’in Edirne Seyahati nedeniyle bastýrýlan seyahat altýný; Sultan Abdulaziz’in Bursa seyahati için bastýrýlan altýn ve gümüþ seyahat paralarý; Sultan V. Mehmed Reþad’ýn Bursa, Edirne, Kosova, Manastýr ve Selanik seyahatleri için altýn ve gümüþ olarak bastýrýlan seyahat paralarý bunlara örnek olarak verilebilir.

3. Nümismatik Biliminin Tarihsel Geliþimi
Nümismatik sözcüðü, para anlamýna gelen Latince nümisma sözcüðünden gelmektedir. Para, madalya ve jetonlarýn betimlenmesi ve tarihiyle uðraþan bilimdir. Ýlk antik para koleksiyonlarý, Rönesans döneminde, Roma ve Yunan tarihindeki ünlü kiþilerin portrelerini araþtýran hümanistler tarafýndan oluþturuldu. Bu koleksiyonlara zamanla eski siteler tarafýndan bastýrýlan, yorumlanmasý daha güç paralar da katýlmaya baþladý. Daha sonralarý, Yeniçað para ve madalyalarý da toplandý. Tüm bu nesnelerin anlaþýlmasý ve sýnýflandýrýlmasý, nümismatik biliminin temelini oluþturur. G. Budé’nin De asse (1514) adlý yapýtýndan bu yana, paralarý her yanýyla ele alan birçok inceleme yayýmlanmýþtýr.
Nümismatik, 18'inci yüzyýl sonundan itibaren Arkeoloji bilim dalýnýn alt bilim dallarýndan biri haline gelmiþtir. Bu bilim dalý; madeni paralarýn (sikkelerin) tarihsel geçmiþi, taþýdýklarý özellikler, basým teknikleri, basýldýklarý madenlerin özelliði, üzerlerinde bulunan yazý ve figürlerin analizi, paranýn basýldýðý dönemin ekonomik, toplumsal ve siyasal yapýsýnýn araþtýrýlmasý gibi çok deðiþik konularý kendisine ana konu olarak seçmiþtir.
Nümismatik bilimi; arkeoloji, paleografi, din tarihi, mitoloji, kronoloji, metroloji, coðrafya, ekonomi, ekonomi tarihi, siyasal tarih, sosyoloji gibi bilim dallarýyla çok yakýn iliþki içinde bulunur.

1. Kaybolmuþ uygarlýklarýn, kentlerin ve yerleþim yerlerinin kesin olarak belirlenmesine katký saðlar.
2. Özellikle tarihsel süreç içinde egemenliði elinde tutmuþ kiþilerin ve ailelerin soylarýný bildirir.
3. Çeþitli nedenlerle tarihsel süreç içinde yok olmuþ anýt ve yapýlara iliþkin kanýtlar sunar.
4. Yerleþim yerlerine, yönetenlere verilmiþ ad ve unvanlarý gösterir.
5. Hükümdarlarýn saltanatlarýnýn baþlangýç tarihlerinin, almýþ olduklarý unvanlarýn ve sanlarýn, dönemleri boyunca yaptýklarý iþlerin, kazandýklarý zaferlerin ya da yenilgilerin kesin biçimde belirlenmesine yardým eder.
6. Soyu tükenmiþ bitki ve hayvanlarýn varlýklarýný bildirir ve kanýtlar.
7. Sikkenin basýmýnda kullanýlan madenin türüne göre o toplumun, o dönemdeki ekonomik durumu konusunda ciddi ipuçlarý saðlar.
8. Yazýlý tarihlerde anlatýlan olaylarýn kanýtlanmasýna yardým eder.
9. Sikkenin basýldýðý dönemin dinsel inançlarý konusunda bilgi verir.
10. Sikkeyi basan devletin egemenlik alanlarýnýn tespitinde ciddi delil niteliði taþýr.

Türkiye’de nümismatik biliminin geliþime bakýldýðýnda; Abdüllatif Suphi Paþa (1818-1886), ilk Türk nümismatý olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Türk nümismatik tarihi açýsýndan önem taþýyan diðer bazý adlar þöyledir:

1. Ýsmail Galib Bey (1848-1895)
2. Halil Edhem Eldem (1861-1938)
3. Ahmed Tevhid (1869-1940)
4. Behzat Haki Butak (1891-1963
5. George Carpanter Miles (1904-1975)
6. Cüneyt Ölçer (1925-1990)

Nümismatik (para) bilimi, koleksiyonculukla koþut bir geliþim içindedir. Koleksiyon, sözcük kökeni olarak Fransýzca collection sözcüðünden gelmedir ve Türkçe’de de koleksiyon olarak kullanýlmaktadýr. Koleksiyon sözcük anlamý olarak; “öðrenme, yarar saðlama veya zevk amacýyla bir araya getirilmiþ ve özelliklerine göre sýnýflara ayrýlmýþ nesnelerin bütünü, derlem” anlamýna gelmektedir. Cumhuriyet dönemi madeni paralarýnýn ve hatýra paralarýnýn koleksiyonunu yapmak konusunda daraltýcý, sýnýrlayýcý veya yasaklayýcý herhangi bir yasal düzenleme söz konusu deðildir. Ancak, Cumhuriyet öncesi döneme ait sikkelerin koleksiyonu, devri ve satýþý 2863 sayýlý Kültür ve Tabiat Varlýklarýný Koruma Kanunu’na tabidir. Anýlan Yasanýn 23’üncü maddesinin birinci fýkrasýnýn (a) bendinin 4’üncü fýkrasý uyarýnca; Osmanlý Padiþahlarýndan Abdülmecit, Abdülaziz, V. Murat, II. Abdülhamit, V. Mehmet Reþat ve Vahidettin’e ait ayný çaðdaki sikkeler, bu Yasaya göre tescile tabi olmaksýzýn yurtiçinde alýnýp satýlabilirler. Yasanýn bu hükmünden de açýk olarak görüldüðü üzere, bu padiþahlar dýþýndaki dönemlere ait sikkelerin anýlan Yasanýn 7’inci maddesine göre tescil iþlemine tabi tutulmaksýzýn yurtiçinde alýnýp satýlmasý yasaktýr. Bir baþka deyiþle, para koleksiyonculuðu ile uðraþanlarýn, 2863 sayýlý Yasayý ve bu Yasa kapsamýnda çýkarýlmýþ yönetmelikleri çok iyi bilmeleri ve bunlara uygun olarak koleksiyonlarýný yapmalarý gerekir. Ancak, daha önce de belirtildiði üzere, Cumhuriyet dönemi madeni paralarý ve hatýra paralarý için þu anda 2863 sayýlý Yasa kapsamýnda herhangi bir tescil iþlemi veya sýnýrlayýcý hüküm söz konusu deðildir.
Para koleksiyonculuðu, dünyanýn özellikle çok geliþmiþ ülkelerinde (ABD, Kanada, Ýngiltere gibi) oldukça yaygýndýr. Anýlan ülkelerdeki nümismatik derneklerine veya örgütlerine çok sayýda insan üyedir. Ciddi anlamda para koleksiyonculuðu, derin bir kültürel altyapýyý, yoðun araþtýrma yapmayý, nümismatik biliminin ortaya çýkardýðý gerçekleri yakýndan izlemeyi, arkeolojik alanda yürütülen çalýþmalarla yakýndan ilgilenmeyi zorunlu kýlan bir uðraþtýr. Para koleksiyonculuðu, sadece ekonominin kýtlýk (nedretlik) kuralýndan yola çýkýlarak salt bir servet biriktirme olgusu olarak yürütülemez. Bu uðraþ; insanýn çok yönlü olarak kendisine yatýrým yapmasýný ve kendisini geliþtirmesini zorunlu kýlan özel nitelikli bir uðraþtýr.

Türkiye’de ise para koleksiyonculuðu geliþmekte olan bir uðraþtýr. Henüz yeteri düzeyde yaygýnlýk kazanmamýþtýr. Þu an için geliþmiþ ülkelerle karþýlaþtýrýlmayacak ölçüde çok az sayýda insan tarafýndan para ve hatýra para toplanmaktadýr. Güncel hatýra para koleksiyonculuðu Darphane ve Damga Matbaasý Genel Müdürlüðü önderliðinde sürdürülmektedir. Hatýra para koleksiyonu yapmak isteyenler Darphane ve Damga Matbaasý Genel Müdürlüðü Koleksiyon Servisine üye olmaktadýrlar. Buraya üye olanlar; çýkan hatýra paralardan öncelikli olarak ve sürekli biçimde haberdar edilirler. Ayrýca, kontenjanlý olarak sýnýrlý sayýda üretilen hatýra paralarý ve hatýra paralý Darphane ürünlerini sadece üyelerin almasý olanaklýdýr.

4. Cumhuriyet Dönemi ve Hatýra Para
Kurtuluþ Savaþý’nýn kazanýlmasýndan sonra kurulan Türkiye Cumhuriyeti, madeni ilk paralarýný 1924 yýlýnda basmýþtýr. Tedavüle çýkarýlan ilk madeni paralar; 100 Para, 2 ½ Kuruþ, 5 Kuruþ, 10 Kuruþ olmak üzere dört paradan oluþuyordu. Bu seriye 1925 yýlýnda 25 Kuruþ eklenmiþtir. 100 kuruþ ve 1 Lira 1934 yýlýnda tedavüle sürülmüþtür. 1 Kuruþ ve 50 Kuruþ ise, 1935 yýlýnda tedavüle çýkarýlmýþtýr. Cumhuriyet döneminin en küçük madeni parasý olma özelliðini taþýyan 10 Para ise ilk kez 1940 yýlýnda basýlmýþtýr. Bu en küçük küpürlü madeni para, 1941 ve 1942 yýllarýnda da basýlmýþtýr. Madeni para serisine 1960 yýlýnda 2 ½ Lira katýlmýþtýr. Madeni 5 Lira 1974 yýlýnda, 10 Lira 1981 yýlýnda, 20 Lira 1984 yýlýnda, 25 Lira 1985 yýlýnda, 50 Lira 1984 yýlýnda, 100 Lira 1984 yýlýnda 500 Lira 1989 yýlýnda, 1000 Lira 1990 yýlýnda, 2500 Lira 1991 yýlýnda, 5000 Lira 1992 yýlýnda, 10.000 Lira 1994, 25.000 Lira 1995 yýlýnda, 50.000 Lira 1996 yýlýnda, 100.000 Lira 1999 yýlýnda, 250.000 lira 2002 yýlýnda tedavüle çýkarýlmýþtýr.

Cumhuriyetin kuruluþundan 1970 yýlýna kadar hatýra para olarak herhangi bir para çýkarýlmasý söz konusu olmamýþtýr.
1264 sayýlý Madeni Ufaklýk ve Hatýra Para Bastýrýlmasý Hakkýnda Kanun, 28.05.1970 tarihinde TBMM’de kabul edilmiþ ve 06.06.1970 tarih ve 13512 sayýlý Resmi Gazete’de yayýmlanarak yürürlüðe girmiþtir.
Söz konusu Yasanýn 1’inci maddesi uyarýnca; Baþbakanlýk Hazine Müsteþarlýðý memleket ekonomisinin geliþimine paralel olarak tedavüle gereði kadar madeni para çýkartmaya yetkilidir. Milli ve milletlerarasý önemli tarihi, bilimsel, kültürel ve sanat olaylarý ile anmaya deðer diðer olay ve günleri belirtmek ve muhtelif alanlarda ün yapmýþ Türk büyüklerini anmak amacýyla ve Hükümetçe lüzum ve faydasý takdir edilecek diðer sebep ve vesileler dolayýsýyla madeni hatýra para da çýkartýlabilir.
Darphane ve Damga Matbaasý Genel Müdürlüðü, Maliye Bakanlýðý'nýn ana hizmet birimlerinden birisi olarak 2996 sayýlý Maliye Vekaleti Teþkilat ve Vazifeleri Hakkýnda Kanun çerçevesinde görevlerini yürütmekteydi. Hazine birimlerinin 1983 yýlýnda Maliye Bakanlýðý bünyesinden ayrýlarak Baþbakanlýða baðlý Hazine ve Dýþ Ticaret Müsteþarlýðý haline getirilmesiyle birlikte Darphane ve Damga Matbaasý Genel Müdürlüðü de anýlan Müsteþarlýða baðlanmýþtýr. Bunun üzerine çýkarýlmýþ olan 234 sayýlý Darphane ve Damga Matbaasý Genel Müdürlüðünün Kuruluþ ve Görevleri Hakkýnda Kanun Hükmünde Kararname (KHK) çýkarýlmýþtýr. Söz konusu KHK’nin “Görev” baþlýklý 2’inci maddesinin birinci fýkrasýnýn (a) bendi uyarýnca, ilgili yasalar gereðince Hazine Müsteþarlýðý’nca tedavüle çýkarýlmasý kararlaþtýrýlan madeni ufaklýk para ve madeni hatýra paralarý basmak ve daðýtmak görevi Darphane ve Damga Matbaasý Genel Müdürlüðü’ne verilmiþtir.

Hatýra para çýkarýlmasý, 1264 sayýlý Yasanýn birinci maddesinin ikinci fýkrasý hükmü ile hukuki çerçevesine kavuþmuþtur. Bu hukuki ve yasal çerçevenin oluþmasýndan sonra Darphane ve Damga Matbaasý Genel Müdürlüðü, ilk hatýra para olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi 50. Yýlý anýsýna aþaðýda özellikleri gösterilen parayý çýkarmýþtýr. Bu para Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin ilk hatýra parasý olma özelliðini taþýdýðý için önemlidir.

Darphane ve Damga Matbaasý Genel Müdürlüðü, genç kuþaklara eski paralarýn tanýtýlmasý ve o dönem tarihinin anýmsatýlmasý amacýyla Cumhuriyet Dönemi tedavül madeni paralarýný orijinal kalýplarýný kullanarak kýymetli madenden (altýn ve gümüþ) yeniden basmaya ve Nostaljiadý altýnda hatýra para seti olarak satmaya baþlamýþtýr. Bu kapsamda ilki 2000 yýlýnda 7’li set halinde; 100 Kuruþ (1934) gümüþ, ½ Kuruþ (1948) altýn, 1 Kuruþ (1949) altýn, 2 ½ Kuruþ (1950) altýn, 25 Kuruþ (1951) altýn, 2 ½ Lira (1965) gümüþ, 5 Lira (1975) gümüþ olarak piyasaya sunulmuþtur. Bu seriyi, 2002 yýlýnda tamamý gümüþ olarak ve yine orijinal kalýplar kullanýlarak basýlan 1935 yýlýnýn 5 madeni parasýndan oluþan 1935 Yýlý Nostalji Seti izlemiþtir. Nostalji setlerinin üçüncüsü Cumhuriyetin 80’inci yýlýnýn kutlanacaðý 2003 yýlýnda çýkarýlacak ve bu sette 1936-1950 arasýnda tedavül etmiþ 13 adet madeni para yer alacaktýr. Söz konusu paralar, önceki nostalji setlerinde olduðu gibi yine orijinal kalýplarý kullanýlarak ve 925 ayar gümüþten basýlacaktýr.

Darphane ve Damga Matbaasý Genel Müdürlüðü, 1264 sayýlý Yasanýn çýktýðý 1970 yýlýndan bu yana Cumhuriyet’in kuruluþ yýldönümlerini deðiþik ve çok özel nitelikli hatýra paralarla anmýþ ve tarihe iz düþmüþtür. 1970 yýlýndan itibaren Cumhuriyet’in kuruluþ yýldönümü kutlamalarý anýsýna çýkarýlmýþ olan hatýra paralar þöyledir:

Para, mal ve hizmetlerin deðiþim aracý. Ekonomide madenî para ve banknotlarýn yanýsýra, vadesiz mevduatlar ve kredi kartlarý da parayý meydana getiren unsurlardan sayýlýr. Paranýn; deðiþim aracý, deðer ölçütü ve saklama iþlevleri vardýr. Nakit paranýn yanýsýra vadeli mevduat, devlet tahvili gibi deðiþim araçlarý da para benzeri olarak deðerlendirilir.
Para deðer denkliðinin bir göstergesidir. Bu gösterge maddi ya da nominal deðerde karþýlýklar bulabilir. Maddi nitelikte paraya örnek olarak madeni para, banka teminat belgeleri ya da banknot, çek ya da senetler örnek verilebilir. Nominal nitelikte paraya ise banka hesabýndaki para ya da kredi onayý örnek verilebilir. Para gündelik yaþamda takas aracý olarak kullanýlýr. Doðrudan doðruya takas yapan kiþilerin ihtiyaçlarýný karþýlamasýnýn yanýnda diðer takaslar için geçerli olmasý, parayý diðer takas araçlarýndan ayýran önemli bir özelliktir.

Para sözcüðü Türkçeye, Farsça pâre (küçük parça) sözcüðünden geçmiþtir.
Para bir ülkenin para sahasýna dâhil olan madeni ve banknot sistemini içeren tüm para varlýðýdýr. Para sahasý da bir paranýn yürürlük alaný anlamýna gelir ve mal, hizmet takasýný saðlar. Para birimi ise genellikle ülkelerin para türleriyle eþ anlamda kullanýlýr. Bu nedenle para birimi, paranýn bir alt biçimi olarak görülür. Çoðu para birimi, uluslar arasý döviz piyasalarýnda da iþlem görür. Bu piyasalardaki deðerler de kambiyo ya da döviz kuru adýný alýr. Piyasada bulunan neredeyse tüm nominal para deðerleri, ana birim ve bunun yüzde biri deðerinde olan alt birimlerden oluþan ondalýk sayý sistemine dayanýr.
Günümüzde para stokunun kontrolünü yani para politikasýný, hazine müsteþarlýðý ya da merkez bankalarý yürütmektedir. Neredeyse tüm batýlý ülkelerin merkez bankalarý baðýmsýzdýr, yani hükümet merkez bankalarýna ya neredeyse hiç müdahale edememekte ya da hükümetin nadiren, dolaylý ve küçük müdahalesi olabilmektedir.

Bir paranýn konvertibilitesi dünya piyasalarýnda serbestçe alýnýp-satýlabilir ve deðiþtirilebilir olmasý demektir. Ayrýca bir para birimi, altýn ve/ veya gümüþle tanýmlanýyor ve banknot bu para birimiyle her zaman deðiþtirilebiliyorsa yine konvertibiliteden söz edilebilir.
Þu an dünyada yürürlükte olan resmi para birimi 160’dan fazladýr(ISO 4217). Uluslararasý alanda geçerliliði olan baþat döviz birimi Amerikan Dolarý ve Avro’dur. Resmi para birimine nispeten bölgesel olan tümleyen para birimi ise takas aracý olarak kabul görür.
Halk arasýnda eski önemini yitirmiþ bir para birimi genellikle yedek deðer olur. Örneðin II. Dünya Savaþý sonrasý Almanya’da ödeme ve takas aracý olarak sigaranýn para birimi olarak kullanýlmasý. Bu geçici para, kriz zamanlarýnda resmi para biriminin yerini tutmuþtur. Para birimleri diðer devletlerin yedek para birimi olarak da kullanýlmýþtýr. En iyi bilinen örnek; Demokratik Almanya Cumhuriyeti’nin Doðu Alman Marký yerine Alman Marký’ný kullanmasýdýr.

Paranýn dört temel iþlevi

• Paranýn deðiþim aracý iþlevi: Para bir hak ölçüsüdür. Altýn karþýlýðý para kullanan bir devlet ne kadar para basarsa Merkez bankasýna o deðerde Altýn stoklamasý veya koymasý lazýmdýr. Günümüzde Türkiye herhangi bir karþýlýðý olmayan "fiat" sistemine dahildir. Paranýn ticari iþlemlerdeki fonksiyonu tam burada ortaya çýkar. Ýki malýn deðiþiminde para, bir üçüncü mal olarak araya girer ve deðiþim iki bölüme ayýrýr. A malý verilip karþýlýðýnda para alýnýr, baþka bir yer ve zamanda ise para verilip B malý alýnýr. Paranýn bu þekilde mal deðiþimini iki bölüme ayýrmasý, paranýn bir deðiþim (mübadele) aracý olma iþlevidir.
• Paranýn hesap ve deðer birimi iþlevi: Paranýn hesap ve deðer birimi olarak iþlevi, onun bir deðiþim aracý olma iþlevinden kaynaklanýr. Farklý mallarýn deðiþiminde deðiþim oranlarý para ile belirlenir. Öte yandan para sayesinde iktisadi deðerlerin tek bir ölçü birimiyle ifadesi de saðlanýr. Özellikle iþlemlerin kaydýnýn tutulmasýnda paranýn bu iþlevi zorunludur.
• Paranýn deðer biriktirme ve spekülasyon iþlevi: Para, arz ve talebin rahatlýkla karþýlanmasýný saðlar.Sermaye birikimi ve yatýrým aracý olarakta kullanýlýr.
• Paranýn bir iktisat politikasý aracý olmasý iþlevi: Geliþmiþ bir para ekonomisine sahip ülkelerin para otoriteleri 20. Yüzyýlda sýklýkla, faiz oranlarý ve para arýzýný kontrol etmek yoluyla, paranýn bir iktisat politikasý aracý olarak kullanmýþlardýr.

Para borcu

kural olarak, ulusal parayla ödenir. Borçlu, baþka bir para ile ödeme yapmaya zorlanamaz. Alacaklý da baþka bir para ile yapýlmak istenen ödemeyi kabul etmek zorunda deðildir. Türk parasýndan, Türkiye'de dolaþýmda olan metal ve kâðýt paralar anlaþýlýr. Metal paralarýn ödeme gücü sýnýrlýdýr; alacaklý yüksek tutardaki bir alacaðýn tümünün metal parayla ödenmesini kabul etmek zorunda deðildir. Ancak, Hazine’ nin veznedarlýðýný yapan bankalar getirilen metal paranýn tümünü kabul etmek zorundadýrlar Bazý durumlarda, para borcunun, sözleþmenin yapýldýðý sýrada kararlaþtýrýlan belli bir yabancý para ile ödeneceði koþul olarak konmuþ olabilir. Bu durumda borcun kararlaþtýrýlan türden parayla ödenmesi gerekir (Borçlar k. md. 83). Ancak bu konuda Türk parasýnýn kýymetini koruma kanunu ile bazý sýnýrlamalar getirilmiþtir. Yabancý parayla ödeme, resmi makamlarýn izniyle geçerli olur. Turistler ve yabancý uyruklular dövizle borç ödeyebilirler. Bunlar dýþýnda kalan kiþilerse sözleþmede aynen ödeme kaydý bulunsa bile, yabancý para olarak belirlenen borçlarýný, ödeme tarihindeki deðerinin türk parasý karþýlýðýný öderler. Para borçlarý, ödeme zamanýnda alacaklýnýn ikametgâhýnýn bulunduðu yerde ödenir. Yani para borçlarý, götürülecek borçlardandýr. Para borcunun çekle ya da alacaklýnýn bankadaki hesabýna para yatýrýlmasý biçiminde ödenmesi, ancak alacaklýnýn bunu kabul etmesine baðlýdýr. Para borcu, “konutta ödemeli” posta havalesi ile de ödenebilir. Para borçlarý zamanýnda yerine getirilmezse borçlu gecikme faizi ödemek zorunda kalýr.

Para cezalarý.

Türk ceza kanunu'na göre aðýr ve hafif para cezalarý olmak üzere iki türlüdür. Aðýr para cezalarý, cürüm diye nitelenen aðýr suçlar için verilir. Tutarý üç bin lira ile üç yüz bin lira arasýnda deðiþir. Hafif para cezalarý ise kabahatlere uygulanýr. Bu tür para cezalarýnýn tutarý beþ yüz lira ile otuz bin lira arasýndadýr (para deðerinin düþmesi nedeniyle para cezalarý 21 ocak 1983 tarih ve 2790 sayýlý yasa'yla 3, 9, 30, 90 kat artýrýlmýþtýr). Para cezalarý 13 temmuz 1965 tarih ve 657 sayýlý Cezalarýn infazý hakkýnda kanun’un 5. maddesi hükmüne göre yerine getirilir. Bu yasaya göre, en alt ve en üst sýnýrý gösterilen para cezalarýnda suçlunun iktisadi durumu, aile sorumluluðu, mesleki yaþ ve saðlýk durumu, cezanýn sosyal etkisi ve uyarma amacý göz önünde tutulur. Mahkeme gerekli görürse, para cezasýnýn belirli sürelerde ve belli taksitlerle ödenmesine karar verebilir. Ancak taksitlerden birinin süresinde ödenmemesi durumunda geri kalan miktarýn tamamýnýn alýnmasý gerektiði kararda belirtilir. Taksit süresi iki yýlý geçemez ve taksit miktarý dörtten eksik olamaz. Para cezasýna iliþkin karar kesinleþince, C. savcýlýðý bir ay içinde para cezasýný ödemesi için hükümlüye ödeme emri gönderir. Hükümlü ödeme emrinde belirlenen sürede para cezasýný ödemezse, C. savcýsýnýn kararýyla, bir gün üç yüz lira sayýlmak üzere hapsedilir. Para cezasý yerine çektirilen hapis cezasý üç yýlý geçemez. Hükümlü isterse para cezasýndan çevrilen hapis yerine devlet ya da öteki kamu kurumlarýnda çalýþtýrýlabilir.
Yargý organlarýnca verilen aðýr ve hafif para cezalarýnýn dýþýnda, idare organlarýnca verilen para cezalarý da vardýr. Bu cezalara "idari para cezalarý" denir. Bunlarý kararlaþtýrma yetkisi, özel yasalar tarafýndan, idare organlarýna tanýnmýþtýr, idari para cezalarýna örnek olarak vergi, belediye, trafik vb. konularda ödenen para cezalarý gösterilebilir.

Paranýn iþlevleri.

1. Para deðiþim aracýdýr. Para, trampayý kaldýrarak deðiþimleri kolaylaþtýrýr. Para, taþýyýcýsýna, mal ve hizmetler edinmek ya da bir borcu ödemek olanaðý saðlayan bir ödeme aracý ve taþýyýcýsýnýn toplumdan belli bir miktar alacaðý olduðunu gösteren ve bu alacaðý maddeleþtiren hukuksal bir senettir. Bu senedin baþka bir kiþiye verilmesi, bu kez de bu kiþiyi toplumdan alacaklý duruma getirir ve onun gereksinim duyduðu mal ve hizmetleri elde etmesini saðlar.
2. Para emtia deðerlerinin biricik ölçüsüdür. Bu iþleviyle para, alýþveriþleri basitleþtirir; kendisi dýþýndaki bütün metalarýn fiyatlarýný belirlemek olanaðýný verir ve böylece onlarýn deðerlendirilmesini ve birbirleriyle karþýlaþtýrýlmasýný saðlar.
3. Para deðer rezervidir. Para, taþýyýcýsýna, bir malý para karþýlýðýnda sattýðý an ile, onu baþka bir mal alýmý ya da borcun ödenmesi için kullanmaya karar verdiði an arasýnda bir süre bekleme olanaðý saðlar.

Paraya çoðu kez dördüncü bir iþlev daha yüklenir: para politikasý aracýlýðý. Para politikasý, para yaratýmý olanaklarýný ayarlamak ve daha genel bazý amaçlarýn (tam istihdam, fiyat istikrarý, dýþ ticaret dengesi ve para deðerinin korunmasý gibi) gerçekleþmesini saðlamak için paranýn miktar ve fiyatýný deðiþtirmeye yönelik eylemlerin tümüdür.

Paranýn deðeri

ilk paralar, deðerlerini çok sýk kullanýlan metalar olmalarýndan, yani kullaným deðerlerinden alýyorlardý. Bu konuda kýymetli madenlerden (altýn, gümüþ) yararlanýlmaya baþlanmasý, hacimce küçük ama deðeri büyük paralar elde edilmesine, bunlarýn kolayca saklanmasýna, türdeþ ve bölünebilir nitelik taþýmasýna olanak saðladý.
Paralarýn bir yerden baþka bir yere taþýnmasý zorluðunu ortadan kaldýrmak için, zamanla, madeni sikkelerin yerine makbuzlar dolaþýma sokuldu. Bu makbuzlar, banka kaimelerinin ya da banknotlarýn kaynaðýdýr Baþlangýçta banknotlar, sahipleri dilediðinde, olduðu gibi madeni paraya çevrilebiliyordu. XIX. yy.'da, iktisadi etkinliðin geliþmesi ve mal arzýnýn çoðalmasý, paraya olan gereksinimi artýrdý. Banknotlarýn miktarý bankalara yatýrýlan madeni mevduata oranla daha hýzlý arttý. Banknotlarýn gerektiðinde madeni parayla deðiþtirilememesi tehlikesi, hükümetleri banknot çýkarma ayrýcalýðýný, kendi denetimlerindeki tek bir bankaya vermeye yöneltti. Böylece para, madeni temelinden ayrýlarak, yalnýzca güvene dayanan itibari para halini aldý; banknot madeni parayla deðiþtirilebilir olmaktan çýktý ve zorunlu ve yasal dolaþým düzenine geçildi (yani kâðýt paranýn ödeme aracý olarak kabulü zorunlu oldu). Bunun yaný sýra, hesaplara geçirilen alacak kayýtlarýyla ödeme yapýlmasý yöntemi geliþti. Para, bankalarda açýlan vadesiz hesaplar arasýnda alacaklý bakiye transferleri biçimini aldý. Madeni para mevduatý ile kâðýt para emisyonu arasýndaki baðýn kopmasý, kaydipara'nýn doðmasýna yol açtý.
Böylece para, bütün biçimleriyle, itibari bir nitelik kazanmýþ oldu. Paranýn deðeri, çeþitli öðelere dayanýyordu; nispi nedreti (kýtlýðý), halkýn güveni, satýn alabildiði mutalarýn deðeri. Her parasal aracýn bir nominal deðeri vardýr. Bu deðer madeni ya da kâðýt paranýn üzerinde yazýlýdýr. Eskiden, bu nominal deðerin güvencesini kýymetli bir madenin ticari deðeri oluþtururdu. Günümüzde ise, para biriminin deðeri, üretilen ve dolaþýma çýkan metalarýn deðeriyle orantýlýdýr ve onun alým gücünde ifadesini bulur Paranýn deðeri düþtüðü zaman, fiyatlarýn çoðu yükselir; para birimi deðer kazandýðý zamansa, tersine, mal fiyatlarý düþer: fiyatlardaki deðiþiklikler genellikle para deðerindeki deðiþiklikleri yansýtýr.

Paranýn özel nitelikleri.

Para bir likit aktiftir: az ya da çok uzun vadeli olarak herhangi bir mala dönüþtürülebilir. Verimi sýfýrdýr. Bu bakýmdan, taþýyýcýlarýna gelir saðlayan öteki aktiflerden (hisse senetleri ve tahviller, tasarruf mevduatý) ayrýlýr. Para, herhangi bir risk taþýmayan (enflasyon dönemlerinde alým gücünü kaybetmesi dýþýnda) bir aktiftir.

Para deðiþik biçimler gösterebilir:
1. elden ele dolaþan para, bir ödeme aracýnýn bilfiil devir yoluyla dolaþýma girmesi: madeni (ya da ufaklýk) paralar ve kâðýt paralar;
2. kaydi para, hesaptan hesaba kayýt yoluyla devredilen ve çeþitli öðelere (çek, virman, kredi kartý vb.) dayanan para.

Para konusunda Merkez bankasý (Türkiye) þöyle bir sýnýflandýrma yapar:

• parasal disponibiliteler (M1): kâðýt ve madeni paralar, bankalardaki vadesiz mevduat, Merkez bankasý’ndaki serbest mevduat.
• Para kitlesi (M2): M1 ile mevduat bankalarýndaki ticari hesaplarýn ve vadeli tasarruf mevduatýnýn toplamý.
• Ekonominin likiditesi (M3): mevduat bankalarýndaki resmi mevduat ile Merkez bankasý'ndaki öteki mevduatýn M2'yle toplamý.

Merkez bankasý tarafýndan basýlan ve banknotlardan (kâðýt para) oluþan para ile bütün bankalarýn Merkez bankasý’nda bulundurmakla yükümlü olduklarý alacaklý hesaplara ait bakiyelere merkezi para adý verilir. Bunlar, para politikasýnýn aracýný oluþturan zorunlu rezervlerdir.

Para yaratýmý.

Para yaratýmý, alacaklarý ödeme aracý durumuna dönüþtürmekten oluþan iþlemler sayesinde gerçekleþir Demek ki para, iktisadi karar birimlerinden gelen bir “para talebi ”ni karþýlamak amacýyla yaratýlmaktadýr. Bu tür paranýn karþýlýðý, para yaratýmýnda bulunan birimlerin (bankalar, Hazine, TC Merkez bankasý) ellerindeki, çeþitli iktisadi karar birimlerine ait alacaklardýr. Para talebinde bulunanlar arasýnda, önce, talepleri karþýlýðýnda döviz getiren yabancý iktisadi birimler sayýlabilir; bunlarý, giderlerini karþýlamak için bankalardan ödünç para ve avanslar alan devlet izler; son olarak da, ekonomik etkinliklerini finanse etmek için istikrazda bulunan iþletmeler ve kiþiler gelir.

Bankalar en önemli para yaratýmcýlarýdýr. Banka tarafýndan verilen kredi, onun bilançosunun aktifinde yer alýr ve pasifteki karþýlýðý da müþteri disponibilitelerinde bir artýþla dengelenir. Banka para yaratýmýný sýnýrlý tutmak zorundadýr, çünkü kredilerden yararlananlarýn hesaplarý mutlaka kredi veren bankada deðil, baþka bankada da olabilir. Banka, mevduatý artmadýðý takdirde, kredi vermeyi sýnýrsýzca sürdüremez. Bankalarýn para yaratýmýný engelleyen ikinci bir sýnýr da yaratýlan paradan kaynaklanan bir bölüm mevduatýn kâðýt paraya dönüþmesi ve böylece banka sistemi mevduatýndan merkez bankasý parasýna doðru bir kaçýþ olmasýdýr. Bununla birlikte, bütünüyle ele alýndýðýnda sistem dengeli bir durum gösterir: bankalarýn nakit durumlarý, para piyasasý aracýlýðýyla birbirini karþýlar; faiz oraný, piyasada uygulanan fiyattýr ve banka sisteminin para gereksinimlerini dile getirir. Merkez bankasý, likiditeyi artýrmak ve bankalarýn nakit durumlanný kolaylaþtýrmak için ya da tersine, dolaþýmdaki paranýn hacmini daraltmak amacýyla piyasaya müdahale yetkisini elinde bulundurur. Merkez bankasý, faiz oraný üzerinde etkili olabileceði gibi, dolaþýmdaki para miktarý üzerinde de etkili olabilir.

Paranýn doðasý

Bazýlarý parayý, deðeri “bonitas intrinseca"sýndan kaynaklanan bir meta saydýlar. Baþka bazý iktisatçýlar ise onu, deðerini genel uyuþmadan alan hukuksal bir senet ya da bir iþaret, bir simge olarak gördüler. Günümüzde paranýn açýklanmasýyla ilgili araþtýrmalar, daha çok, paranýn miktarýyla fiyat hareketleri ve genel iktisadi etkinlik arasýndaki iliþkiler üzerinde toplanmaktadýr.

1. Klasik ve yeniklasik çözümleme’ye (XVIII. yy. sonu - XIX. yy.)
göre (Cambridge okulunu [i. Fisher, A. C. Pigou] da buna katabiliriz) para “nötr"dür; ancak deðiþimleri kolaylaþtýran bir "örtü”, bir deðer biçme ve basit bir ödeme aracý olarak iþ görür Bu kuram, mahreçler yasasýna dayanýr.
Buna karþýlýk, paranýn fiyatlar genel düzeyi üstünde etkisi vardýr. Gerçekten de, en basit biçimiyle irving Fisher tarafýndan formülleþtirilen (MV=PT) niceliksel para kuramýna göre (genellikle Jean Bodin [1568] bu kuramýn babasý olarak gösterilir), banka sistemince piyasaya sunulan ve belli bir sabit hýzla (V) [her birim paranýn bir yýl içindeki kullanýlýþ sayýsý] dolaþtýðý varsayýlan para miktan (bu para stoku [M], egzojen, yani para otoritelerince kararlaþtýrýlmýþ sayýlýr), fiyatlar genel düzeyinde (P) ayný oranda bir yükseliþe yol açar; çünkü iþlemlerin hacmi (T), tam istihdam durumunda, para etkenlerinden baðýmsýz olarak belirlenen bir veridir.
A. Marshall'i izleyen Cambridge okulundan iktisatçýlar (A. C. Pigou), parayla fiyat arasýnda bir iliþkinin varlýðýný da ileri sürdüler, ama bu iliþki iktisadi karar birimlerinden gelen para ankesleri talebi kavramýna dayanýyordu.

2. Keynesçi kuram (1936),
zamaný, yani belirsizliði de iþin içine sokarak paranýn kendi kendisi için istendiðini ve likiditesinden gelme kendine özgü bir yararý olduðu fikrini ileri sürdü (para böylece nötr olmaktan çýkýyordu). Dolayýsýyla, geleceðin taþýdýðý risklerin tahmini ne kadar zorsa, "likidite tercihi" (Keynes para talebine bu adý veriyordu) o kadar güçlü olur. Bunun için, iktisadi birey, bu likiditeyi elden çýkarmak için, belirsizliðin büyüklüðü ölçüsünde yüksek bir faiz oraný talep edecektir. Keynesçi kuram, para talebini üç ayrý nedene dayandýrýr: muamele güdüsü, ihtiyat güdüsü ve spekülasyon güdüsü (ayný zamanda hem faiz oranýna hem de iktisadi karar birimlerinin öngörülerine baðlýdýr).
Bu para talebi istikrarsýz bir taleptir ve motor rolü oynar; para arzý ise, keynesçi kuramda, kendini para talebine uydurur. Buna göre, para stoku, önceki kuramlardan farklý olarak burada endojen karakterdedir. Öte yandan James Tobin, karar birimlerinin, riske girmek istemedikleri takdirde, portföylerini çeþitlendirdiklerini, yani ayný zamanda hem para hem de kýymetli evrak bulundurduklarýný gösterdi (1958).

3. Monetarist kuram
adý verilen ve özellikle Milton Friedman (1956) tarafýndan temsil edilen Çaðdaþ yeniklasik çözümleme, niceliksel para kuramýný yeniden ele aldý. Salt parasal enflasyon tezi ile para stokunun egzojenliði tezini benimsemekle birlikte, monetaristler, para talebi hareketiyle öteki iktisadi olaylar arasýnda bir baðlantý olduðunu göstermeye çalýþtýlar. Çünkü, iktisadi karar birimlerinin ellerinde bulundurduklarý para ankeslerindeki egzojen bir artýþ, kýymetli evrak (hisse senetleri ve tahviller) alýmlarýyla mal ve hizmet alýmlarýný özendirmekte ve böylece bir talep canlanmasýna, ama ayný zamanda fiyatlarýn yükselmesi tehlikesine yol açmaktaydý.
Bu görüþ açýsýndan bakýldýðýnda, parasal dürtülerin "gerçek" kesime geçiþi, faiz oranlan aracýlýðýyla deðil, mal varlýðý aracýlýðýyla olur. Ayrýca, para talebi bu kuramda istikrarlý (faiz oranlarýna göre hafifçe esnek) olarak düþünülmüþtür, çünkü sürekli gelir adý verilen ve uzun bir dönemi kapsadýðý varsayýlan bir gelir temeline dayandýrýlmýþtýr.

Para politikasý

Keynesçilere göre para politikasý ikinci derecede bir önem taþýr. Bunun için keynesçiler bütçe politikasýný ona yeð tutarlar. Nitekim keynesçilikte, paranýn ekonominin gereklerine uymakla yükümlü olduðu düþünülür ve onun yalnýzca, paranýn fiyatý, yani faiz oraný aracýlýðýyla konjonktür üzerinde dolaylý bir etkisi olabileceði kabul edilir: para kitlesinin artýrýlmasýyla elde edilecek bir faiz oraný düþüþü, yatýrýmlarý hýzlandýrýr ve çarpan etkisiyle ulusal geliri ve dolayýsýyla istihdamý artýrýr (gerçek kesimle para kesimi arasýndaki tek geçiþ yolu faiz oraný deðiþikliðidir). Dolaþýmdaki para miktarýný kýsýtlayýcý bir iþlem, iktisadi etkinlikte gerilemeye yol açar.
Monetaristlere göre, para politikasý, ekonominin düzenlenmesi konusunda belirleyici bir rol oynar. Bu politika, dolaþýma sunulan paranýn miktarý aracýlýðýyla (monetaristlere göre para stoku doðrudan doðruya ve yalnýzca para otoritelerine baðlýdýr) en baþta fiyatlar üzerinde etkili olur: para kitlesindeki geniþleme, ulusal gelirdeki artýþa uygun olmalýdýr; para kitlesine düþük ve sabit bir yýllýk artýþ temposu verilmelidir.
Hükümetler, para politikalarýný yürütmek için çeþitli araçlar kullanýrlar. Ekonominin likiditesi üzerinde etkili olmak için, Merkez bankasý tarafýndan öteki bankalara uygulanan finansman yenilemeleri politikasýna (öpen market politikasý giderek senet reeskontu iþlemlerinin yerini almaktadýr), zorunlu rezervler politikasýna ya da faiz oranlarý politikasýna baþvurulabilir. Para kitlesi karþýlýklarý üzerinde de etkili olunabilir. Bu etki, kredilerin denetlenmesi (faiz oranlarý, kredilerin Süresi genel çerçevelendirme vb), para deðerinin ve dýþ durumun korunmasr (faiz oranlarý ayarlamalarý, borçlanma politikasý, kambiyo denetimleri vb.), bütçe "farklarýnýn gözetilmesi ve finanse edilmesi yoluyla gerçekleþtirilir.

Çift maden para sistemi

Kusursuz bir çift maden para sisteminde iki maden de ölçü ayarý olarak kullanýlýr, baþka bir deyiþle, serbest basým'dan (herhangi bir kiþinin isteði üzerine külçe, madeni para haline getirilebilir) ve sýnýrsýz bir ödeme gücünden yararlanýlýr (miktarý ne olursa olsun, bir borcun ödenmesinde gerek altýn gerekse gümüþ para kullanýlabilir). Öte yandan, yasa, her iki tür para arasýnda sabit bir deðiþim iliþkisi öngörmektedir. Kusurlu ya da topal bir çift maden sisteminde (topal ölçek) ise, yalnýz bir maden ölçü ayarýdýr. Örneðin, sýnýrsýz ödeme olanaðý altýn ve bazý gümüþ paralar için tanýnmýþ olsa bile serbest para basýmý yalnýz altýnla sýnýrlýdýr.
XIX. yy’ýn ilk yarýsýnda Ýtalya, Fransa, Ýsviçre, Belçika, Yunanistan, ispanya gibi birçok Avrupa ülkesinde çift maden para sistemi altýn çaðýný yaþadý: her iki tür paranýn ticari ve yasal iliþkilerinin yakýnlýðý nedeniyle sistem kolaylýkla iþledi. 1848’de Kaliforniya'da ve 1851'de Avustralya'da altýn madenlerinin bulunmasý, bu madenin pazarlarda bollaþmasýna yol açtý. Dolayýsýyla altýn-gümüþ iliþkisi gümüþten yana aðýrlýk kazandý ve Gresham yasasý kurallarýna göre "iyi para” durumunda olan gümüþ dolaþýmdan kalktý. Gümüþün ortadan kaybolmasýný önlemek amacýyla, 1865'te, Fransa, Belçika, Ýtalya ve Ýsviçre arasýnda Latin para birliði'nin temeli oluþturuldu ve bir parasal anlaþma imzalandý 1868'de Yunanistan da bu anlaþmaya katýldý.
1870'ten baþlayarak durum, altýndan yana döndü. Nevada'daki gümüþ madenleri gümüþ stoklarýný bir hayli yüksek düzeye çýkardý. 1871'de, Almanya altýn esasýný kabul etti. Bu arada, ticari deðer iliþkisi gümüþün aleyhine döndü, altýndan paralar aranýr oldu ve bu kez de altýn dolaþýmdan kalkma durumuna girdi. Altýna oranla gümüþün deðer yitirmesi, çift maden para sistemi uygulayan devletlerin serbest gümüþ para basýmýný yasaklamalarýna yol açtý. Bu da çift maden para sisteminin sonu oldu.

1878'de, hükümetler için bile olsa, 5 franklýk gümüþ paranýn serbest basýmýný durduran ikinci Latin para birliði anlaþmasý imzalandý; ancak, gümüþ yine de sýnýrsýz ödeme gücünü korudu. Böylece, tam çift maden para sistemi yerini topal çift maden sistemine býrakmýþ oldu. ABD'nin ön ayak olmasý sonucunda, uluslararasý görüþmeler yoluyla altýn-gümüþ iliþkisinin saptanmasýndan ve uluslararasý bir çift maden para sisteminin kurulmasýndan yana giriþimler yapýldý. 1878,1881,1892 yýllarýnda bu amaçla toplanan konferanslar hiçbir sonuç alýnmadan daðýldý. 1816'dan beri altýn standardýna sadýk kalan Ýngiltere'den sonra birçok devlet daha bu uygulamaya katýldý: 1892'de Avusturya-Macaristan, 1893'te Hindistan, 1897'de Rusya ve Japonya, 1900'de Gold specie Standard ya da Gold Standard Act ile ABD.
Bu durumda, XIX. yy.'ýn sonunda tek maden para sistemi zafere ulaþtý. 1914'ten sonra bu tek ve çift maden para sistemlerinin yararlýlýk ve yararsýzlýklarý ile ilgili tartýþmalar önemini yitirdi ve Birinci Dünya savaþý, madeni para saltanatýna son verdi. 1927’de Latin para birliði daðýldý.

Osmanlý devletinin kuruluþundan önce, Anadolu ve Yakýndoðu'da kurulmuþ olan türk devlet ve beyliklerinin hemen hepsinde hem altýndan hem de gümüþten sikke basýlýyordu. O dönemlerde altýn gümüþten çok daha deðerli olduðu için sikkelerin ayar, vezin ve deðerleri altýna göre belirleniyordu, ilk osmanlý sikkesi ise, 1328'de Orhan Bey zamanýnda, % 90 ayarýnda 6 kýratlýk (1 203 g) gümüþ sikkeler olarak kestirilerek akça-i osmani (osmanlý akçesi) adýyla piyasaya sürüldü. OsmanlI akçesi için, Selçuklularýn ve özellikle de ilhanlýlar'ýn 6 kýrat aðýrlýðýndaki gümüþ sikkeleri örnek alýnmýþtý. Akçe, "kuruþ”un temel para birimi olarak alýnmasýna deðin (1724), Osmanlý devleti ülkelerinde günlük alýþveriþlerde kullanýlan esas sikke olarak kaldý. Eþya fiyatlarý, vergilerin tümü özellikle týmar, zeamet, has, vakýf topraklar üzerine konan öþürler ve resimler, memurlarýn maaþlarý, askerlerin ulufeleri vb. akçe hesabýyla ödenirdi. Yani akçe hem nakitle yapýlan ödemelerde kullanýlan sikke hem de bu ödemelerde deðer ölçme birimi olarak kullanýlýyordu.

Sonralarý akçenin ayar ve vezninde birçok deðiþiklikler yapýlmýþ, devletin mali durumu bozuldukça akçe ayarýnýn indirilmesine gidilmiþtir; akçe ayarýnýn indirilmesine ilk kez Mehmet II (Fatih) döneminde baþlandý; mali sýkýntý içinde olan devlet, askerlere verdiði gündelikleri doðrudan doðruya azaltmaktan çekindiði için, gündeliklerin miktarýna dokunmadan akçelerin aðýrlýðýný 6 kýrattan 5 kýrata düþürdü. Daha sonra askerin isyaný üzerine gündelikler 3 akçeden, 3,5 akçeye çýkarýldýysa da 5 kýratlýk sikkeler dolaþýmdan çekilmediði gibi 4,5 ve 4 kýratlýk sikkeler de basýldý. Böylece, her yeni para basýmýnda eski ve daha deðerli akçeler dolaþýmdan kaldýrýlýyor ve piyasaya eksik vezinli akçeler sürülüyordu Bayezit II döneminde (1481-1512) mali durum daha da bozulunca yeniden akçe tahsisine gidilerek, 160 yýldan beri % 90 olan akçe ayarý da % 85'e düþürüldü. Bundan sonra da akçe aðýrlýðýnýn indirilmesi sürdürülerek, Murat Ýli döneminde (1574-1595) üç kýrata, Murat IV döneminde (1623-1640) 11/4 kýrata düþürüldü. Bu arada, akçenin deðeri düþtükçe, yabancý sikkelere karþý bir talep baþladý, bu ise, avrupalý tüccarlarýn kendi ülkelerinden daha ucuza aldýklarý sikkeleri osmanlý topraklarýnda daha pahalýya satarak kolay bir kazanç yolu bulmalarýný saðladý. XVII. yy. ortalarýna doðru yabancý paralar (riyal, esedi [Hollanda] kuruþu, zolota vb.) osmanlý piyasasýnda geniþ ölçüde yayýlmaya baþladý.

Bu iþte önemli kârlýlýklarýn ortaya çýkmasý üzerine yavaþ yavaþ bu paralarýn yerine kalp paralar bastýrýlarak osmanlý topraklarýna getiriliyordu. Osmanlýlar'ýn “sümn" adýný verdikleri bu kalp paralar 1667'de en çok kullanýlan para oldu. Birçok sarraf devlet memurlarýyla anlaþarak hâzineden deðerli gümüþ paralarý alýp kalp paralarla deðiþtirmeye baþladý. Böylece osmanlý ülkesine 1656'dan 1669'a kadar 13 yýl boyunca büyük bir kalp para akýný sürdü. 1669'da kalp paralarýn ülkeye girmesi yasaklandý; elinde sümn bulunan herkesin bunlarý hâzineye teslim etmesi için ferman çýktý. Ancak, bunlara pek düþük olan gerçek deðeri kadar tazminat verildiði için halk büyük zarar gördü. Kalp para giriþi yasaklandýktan sonra kalp para kaçakçýlýðý baþladý ve bu durum XIX. yy.'a kadar sürdü. Öte yandan, osmanlý ülkesi geniþledikçe, çeþitli yerlerde yeni darphaneler Ahmet lll’ün "Onluk Eþrefi” kuruluyor, biçimleri ve vezinleri birbirinden altýn parasý farklý sayýda akçe bastýrýlýyordu. Çeþitli deðer ve nitelikteki bu sikkelerin kullanýmý ise önemli güçlükler doðuruyordu. Ayrýca, para ayarýnýn sürekli olarak indirilmesi, ülkeye giren yabancý mallarýn fiyatlarýný yükseltiyor ve bu da yerli mallarýn fiyatlarýný etkileyerek genel bir pahalýlýða yol açýyordu. Hiçbir köklü önlem alý- namayýþý yüzünden ülke ekonomisindeki bu olumsuz gidiþ sürerek Mahmut II dönemine gelindiðinde (1806-1839) ilk kuruluþunda 6 kýrat olan akçe 1/2 kýrata kadar inmiþti. Nihayet 1820’de akçe basýmýna son verildi. Mahmut II döneminde, Yeniçeri ocaðý’nýn kaldýrýlmasý, Nizamicedir in kuruluþu ve çeþitli savaþlar yüzünden bozulan devlet mâliyesini düzeltmek, bazý yenilikler yapmak amacýyla çok sayýda metal sikkenin dolaþýma sokulmasýnýn yanýnda bunlarýn taklitlerinin de yapýlmasý bu tür sikkelerin sayýsýný daha da artýrmýþtý. Dönemin sonuna gelindiðinde OsmanlI devletinde yalnýz gümüþ paralarýn sayýsý 35 türdü.

Altýn sikkeler

OsmanlI devletinde ilk altýn sikke Fatih döneminde basýldý (1477). döneme kadar dolaþýmda yabancý altýn paralarý kullanýlýyordu. Bunlar arasýnda florin adý verilen venedik dukasý altýn parasý resmen kabul edilerek üzerlerine "sah" damgasý basýlmýþ ve bütün ödemelerde geçerli kýlýnmýþtý, ilk osmanlý altýn sikkesinin basýmýnda venedik duka altýnlarý esas alýndý. Bu sikkelerin ayarlarý binde 993 ve vezinleri de bir dirhem 1 kýrat ve 2 1/2 buðdaydý. Osmanlý altýnlarý ayný ayar ve aðýrlýðý sürdürerek yüzyýl kadar dolaþýmda kalmýþ ve ayarlarý çok yüksek olduðu için bunlara iki yüzyýl sonra "yaldýz altýn" adý verilmiþtir. Ahmet III zamanýnda 1 000 ayarlý bir altýn sikke daha basýldý. Ancak, bundan sonra altýn paralarýn ayarý ve aðýrlýklarý deðiþerek Mahmut II ve Abdülmecit zamanlarýnda basýlan altýn paralarýn ayarý 830 ve 800'e düþürüldü. 1807 ile 1839 yýllarý arasýnda basýlmýþ olan altýn paralarýn biçimlerine, basýldýklarý yerlere vb. göre çeþitli adlarý ve ayar ile aðýrlýklarý vardý. Baþlangýçta osmanlý altýný 100 kuruþtan, gümüþ mecidiye 20 kuruþtan ve altýn-gümüþ 1/16 oraný üzerinden hesaplanýyordu. Ancak, daha sonra gümüþün altýn karþýsýnda deðer kaybetmesi, altýn paralarýn aðýrlýk ve ayarlarýný da etkilemiþ ve hükümet gümüþün deðerinin düþmesi ile birlikte altýn paralarýn ayar ve aðýrlýklarýný da deðiþtirmek ve her altýnýn ne kadar gümüþ kuruþ edeceðini saptamak zorunda kalmýþtý. Buna raðmen piyasada altýn ve gümüþ sikkeler arasýnda bir fark oluþmasýnýn önüne geçilemedi.

Ayrýca yeni paralar çýkarýlýrken eski paralarýn dolaþýmdan kaldýrýlmamasý piyasada çürük para sað para sorununu çýkardý. Bunun üzerine, 1844 yýlýndan baþlayarak altýn para sorunu daha ciddi bir biçimde ele alýndý. Nitekim, 1846'da kurulan Ýstanbul bankasý dýþ ödemeler için altýn karþýlýðý poliçe iþlemlerine giriþince hükümetten altýn paralarýn bir düzene sokulmasýný istedi ve hükümetin yayýmladýðý bir tarifeyle para darbý artýk devlet tekeline verildi. Bu tarihe kadar Anadolu’da ve imparatorluðun altýna ve gümüþ elde edilen çeþitli yörelerinde basýlan altýn ve gümüþ paralar, bu tarihten sonra yalnýzca Ýstanbul darphanesinde basýlmaya baþlandý. Paranýn deðeri onluk (desimal) sisteme çevrildi ve altýn, gümüþ paralar yanýnda öteki metal paralar da çýkarýldý. Altýn paralar beþibiryerde, ikibuçukluk, yüzlük ve yarým liralýk olarak bastýrýldý. Ayrýca 1, 2, 5, 10 ve 20 kuruþluk gümüþ paralarla 5, 10, 20 paralýk nikel ve bronz paralar vardý. 1873'te altýn sikkenin gümüþ sikke karþýlýðý 101,5 kuruþ, 1879’da 107 kuruþ ve yýl sonunda 108 kuruþa kadar çýktý. Bunun üzerine, devlet, gümüþ para basýmýný durdurdu ve çýkartýlan bir kararnameyle altýn lira para birimi olarak kabul edildi; bir altýn liranýn gümüþ para ile 100 kuruþ olduðu belirtildi. Ayrýca halkýn devlete yapacaðý ödemelerde gümüþ paralar da kabul edilmeye baþlandý. Ancak, piyasada bir altýn liranýn karþýlýðý 100 gümüþ kuruþtan fazla deðerde iþlem gördüðü için halk ödemelerini, yalnýzca, piyasadan daha ucuza topladýðý gümüþ paralarla yapmaya baþladý. Bu durum 1909'a kadar sürdü ve altýn para gümüþ mecidiye karþýsýnda zaman zaman % 5'e varan bir prim yaptý. 1909'da bir altýn liranýn, devlete gümüþ para olarak ödenmesinde 202,60 kuruþun esas alýnmasýna karar verildi.

Kâðýt para

Mahmut II döneminin sonunda paranýn deðerinin iyice düþmesi alaþýmý düþük para çýkarýlmasýný ve halkýn son derece yoksullaþmasý yeni vergiler konmasýný olanaksýz hale getirmesi üzerine hükümet kâðýt para basmaya karar vererek OsmanlI devletinin ilk kâðýt parasý (kaime) 1839'da basýlarak dolaþýma çýkarýldý. "Kaime-i mutebere-i nakdiye" adýyla çýkartýlan bu paraya 8 yýllýk süre sonunda % 8 faizle ödeme güvencesi verildi. ilk kez 32 000 kese tutarýnda en çok 500, en az 10 kuruþluk olarak çýkarýlan paralarýn numaralanmamýþ olmasý, biçim ve yazýlarýnýn (el yazýsý) çok sade olmasý kýsa sürede sahtelerinin yapýlmasýna yol açtý. Hükümet, bunun üzerine, basýlmýþ (matbu) kâðýt para çýkardý, ne var ki bu önlem de sahte para basýmýný önleyemedi. Ayrýca eski paralarýn da piyasadan çekilmemesi önemli ölçüde bir karmaþa yarattý. Ýkinci kez para basýmýnda 48 000 kese (50,100 ve 250 kuruþluklar biçiminde) daha dolaþýma sürüldü. Üçüncü seri kâðýt para 1840'ta 50, 100, 250, 500 ve 1 000 kuruþluk olarak basýldý. Bu arada hükümet kâðýt para miktarý arttýkça faiz oranýný düþürüyordu (faiz oraný % 8’den % 3'e indi). Kâðýt paralarýn numarasýz olmasý hükümetin piyasaya istediði kadar para sürebilmesini kolaylaþtýrýyordu. Böylece, dolaþýmdaki para miktarý önemli ölçüde arttý. 1852'de, öncekilerden daha küçük birimde kâðýt paralar basýldý. Önce 20, sonra 10 kuruþ olarak basýlan bu paralar çabuk eskiyor, kolay taklit edilebiliyordu. Kýrým savaþý (1853-1856) nedeniyle çýkartýlan kâðýt para yalnýzca Ýstanbul'da deðil ordunun bulunduðu yerlerde de kullanýldýðý için “ordu kaimesi” adýyla tanýndý. 1860'ta kâðýt para miktarý 1,1 milyar kuruþu bulmuþtu. Bu paralar karþýlýksýz basýldýðý için deðerini hýzla yitirdi. Hükümet, taþýyanlara % 40’ýný nakit, kalanýný bonoyla ödeyerek bu paralarý dolaþýmdan kaldýrdý. 1863'te kâðýt para basma yetkisi OsmanlI bankasý'na (Bank-ý osmani-i þahane) verildi. Bu bankanýn çýkarttýðý paralar daha çok Ýstanbul’da kullanýldý, genel bir kabul görmedi. Osmanlý bankasý’nýn 1914'e kadar bastýðý kâðýt paralar ancak 1,27 milyar kuruþtu. 1914'te “Tecil-i düyunu kanunu muvakkati” adýyla çýkartýlan bir yasayla bankalardaki vadeli ve vadesiz mevduat da içinde olmak üzere bütün borç ve taahhütlerin vadeleri bir ay süreyle ertelendi. Bu durumda bankalardan para çekilmesi önlenmiþ oluyordu.

Bu yasanýn hemen ardýndan çýkarýlan bir yasayla da OsmanlI bankasý'nýn çýkarmýþ olduðu banknotlar karþýlýðýnda altýn ödemek taahhüdü kaldýrýldý ve bankanýn kâðýt paralarýna sürüm zorunluðu getirildi; birkaç ay sonra altýn dýþalýmý yasaklandý. 1915'te hýzla artan devlet giderlerini karþýlamak üzere Almanya ve Avusturya hükümetlerinden 150 milyar frank tutarýnda borç alýnarak, bu para Düyunu umumiye yönetimine verildi, karþýlýðýnda "birinci tertip evrak-ý nakdiye” adýyla 6 583 094 liralýk kâðýt para çýkartýldý. Bu paranýn %100 altýn karþýlýklý olmasý ve Düyunu umumiye'nin savaþ sonunda taþýyýcýlarýna altýn ödemeyi taahhüt etmesi nedeniyle piyasada altýn lirayla eþdeðerde iþlem gördü. Savaþ giderlerinin sürekli artmasý üzerine yeniden kâðýt para çýkarýlmasýna karar verildi. Yapýlan bir anlaþmayla bu paranýn karþýlýðý olarak alman hazine bonolarý kullanýldý. Anlaþmaya göre Almanya, savaþýn bitiminden bir yýl sonra karþýlýðýný altýn parayla ödeyeceði hazine bonosu vermeyi kabul ediyordu. Bu para Düyunu umumiye’ye yatýrýlarak karþýlýðýnda 6 milyon lira tutarýnda "ikinci tertip evrak-ý nakdiye” çýkarýldý. Ancak, halkýn bu paraya gösterdiði güvensizlik yüzünden altýn parayla kâðýt lira arasýnda deðer farký belirmeye, ödemelerde kâðýt para kullanýlmaya, altýn para giderek azalmaya ve piyasadan çekilmeye baþladý. Onu gümüþ mecidiyeler izledi. Bu arada halk kâðýt paralarýný metal paralarla bozdurmak istemediðinden bozuk para sýkýntýsý baþ gösterdi. Buna çözüm olarak çýkartýlan bir yasayla 1 ve 5 liralýk kâðýt paralar ortadan ikiye bölünerek her biri yarým ve ikibuçuk lira deðerle dolaþýma sürüldü, ancak bu da yetmeyince, 1916’da, Düyunu umumiye yönetimiyle anlaþarak çeyrek liralýk kâðýt paralar çýkartýldý. Daha sonra bunlar da ikiye bölünerek piyasaya sürüldü. Ama bu önlem de bozuk para sorununa bir çözüm getiremedi, iyice karmaþýk bir duruma giren osmanlý para sistemini düzeltebilmek için daha köklü önlemler alýnmasý gerekiyordu. Bu nedenle 8 nisan 1916’da "Tevhid-i meskûkât kanunu” çýkarýlarak 1 liranýn 100 kuruþa eþit olduðu kabul edildi. Yasaya göre, Osmanlý devleti sikkede altýný deðer ölçüsü olarak kabul etti; çeþitli sikkelerin aðýrlýk ve ayarlarý belirlendi; metal paralardan yalnýz gümüþ, altýn ve nikel paralarýn dolaþýmý serbest býrakýldý ve ülkenin çeþitli yörelerindeki farklý para rayiçleri kaldýrýldý. Yasa çýkýnca yine Almanya’dan alýnan hazine bonosu karþýlýðýnda 11 700 400 liralýk “üçüncü tertip evrak-ý nakdiye” çýkarýldý. Bunun 1,5 milyon lirasý 5 ve 20 kuruþluk olarak basýlmýþtý. Halk metal paralarý toplayýp ödemelerini kâðýt parayla yaptýðý için bu paralar da bozuk para sýkýntýsýný gidermeye yetmeyince, piyasaya 1 ve 2,5 kuruþluk kâðýt paralar ve para iþlevi gören 5 ve 10 kuruþluk posta pullan çýkarýldý. Bundan sonra metal paralar tümüyle piyasadan çekildi ve zorunlu olarak kâðýt para sistemine geçildi.

1915-1918 yýllarý arasýnda yedi tertipte toplam deðeri 192 414 914 lira olan kâðýt para basýlmýþ, bunun 161 018 633 lirasý piyasaya sürülmüþtü. Daha sonra 2 090 100 lira piyasadan çekilerek altýnla deðiþtirildi. Böylece, sürümde 158 728 533 lira kaldý. Türkiye Cumhuriyeti kurulduðunda sürümde bulunan kâðýt para miktarý bu kadardý. Cumhuriyet hükümetine devredilen bu paralar tümüyle karþýlýksýzdý ve altýna oranla deðeri sürekli düþüyordu. Bunun yanýnda, piyasadaki bozuk para kýtlýðý ve kâðýt paralarýn aþýrý yýpranmýþ olmasý da derhal önlem alýnmasýný gerektiriyordu. 1924 ve 1925 yýllarýnda çýkartýlan iki yasayla 25 kuruþa kadar çeþitli deðerde kâðýt paralarla para yerine kullanýlan pullarýn metal paralarla deðiþtirilmesi ve 5 milyon liralýk yüz paralýk ve 5,10, 25 kuruþluk basýlmasý kararlaþtýrýldý ve böylece dolaþýmda büyük zorluklara neden olan küçük deðerdeki kâðýt paralar ortadan kaldýrýldý. Geriye kalan 153 748 563 liralýk evrak-ý nakdiye ise yeni çýkartýlan kâðýt paralarla deðiþtirildi. 1929’da çýkartýlan bir yasayla dolaþýmdaki kâðýt para miktarý 5 milyon lira artýrýlarak yeniden 158 748 563 liraya yükseltildi. 1930’da, 1715 sayýlý yasayla Türkiye Cumhuriyet merkez bankasý kurularak dolaþýmdaki kâðýt paralar bu bankaya devredildi. Banka bunlarý kendi banknotlarýyla deðiþtirdi ve kendi yasasýnda belirtilen koþullar altýnda para çýkarmaya baþladý.

—Nümism. Çok erken dönemde baþlayan deðiþtokuþlarý gerçekleþtirebilmek için bir deðer ölçüsü gerekti. Erken çaðlarda, metaller, iþlenmiþ parçalar (kazan, sacayak, þiþ, bel) ya da külçeler þeklinde bu iþte kullanýldý. Dar anlamda, para her zaman ayný aðýrlýkta olan ve piyasaya süren yetkili merciin güvencesini taþýyan metal külçedir. Ayný aðýrlýkta parçalar biçiminde metal birimlerin üretilmesi düþüncesi, Ý.Ö. VII.-VI. yy.’larda Çin’de, Hindistan’da ve Küçük Asya'da ortaya çýktý. Para, bu üç bölgeden dünyaya yayýlarak evrensel bir kullanýma kavuþtu.
Çin paralarý bakýr ya da dökme bronzdandý; yuvarlak biçimli olan bu parçalarýn ortalarýnda kare bir delik, onun çevresinde de bir yazý bulunurdu. Alt ve üst katlarý olmayan tek bir birim olarak piyasaya sürülen bu paralarýn istikran sürekliliklerini de saðladý: bir XII. yy. parasý XIX. yy.'da hâlâ kullanýlabiliyordu. Bununla birlikte, daha eski bir deðiþtokuþ aracý olan deniz kabuðu (cauris) kullanýmý, XIV. yy.’a kadar metal para kullanýmýyla birlikte sürdü; zaman zaman mal deðiþimine de dönüldü.

Hindistan’da altýn, gümüþ ve bakýr paralar basýldý. Bunlar genellikle kare ya da dörtgen biçimindeydi.
Batý’da para kullanýmý konusundaysa, arkeolojik alandaki buluntular, paranýn Lydia’da ortaya çýkmýþ olduðunu öne süren geleneði (Herodotos) doðruladý, ilk paralar elektrumdandý (altýnla gümüþün doðal alaþýmý). Kral Karun'un Lydia’da kurduðu çift metal altýn/gümüþ sistemi, ardýllarý Ahemeniler tarafýndan sürdürüldü. Dara’nýn altýn dareikos'larý ve gümüþ sikfos’lan Ýskender’in istilalarýna kadar kullanýldý. Küçük Asya’daki bazý yunan siteleri de elektrum ve gümüþten para bastýlar. Yunanistan’da ilk gümüþ paranýn Ý.Ö. VI. yy.’da Aighina’da ortaya çýktýðý sanýlýr. Büyük bir olasýlýkla, Atina, Korinthos, Makedonya, Trakya, Güney Ýtalya (Sybaris, Crotona, Metaponto) ve Sicilya’da da (Naksos, Agrigento, Siracusa) ayný dönemde gümüþ para kullanýlýyordu, ilk para basan siteler özgün bir aðýrlýk ölçüsü biriminden yararlandýlar; sitelerin kolonilerinde de yayýlan bu ölçü biriminin kullanýldýðý coðrafi alanlar, siyasal ve ticari iliþkilerce belirlendi. Örneðin Aighina staterler’i, Peloponisos, Boiotia ve Ege adalarýnda da kullanýldý; trakya-makedonya ölçüsünün Fenike'de karþýlýðý vardý; akha ölçüsü denen birim Güney Ýtalya’da aðýr basýyordu. Ý.Ö. V. yy.'da Ege’ye egemen olan Atina, aðýrlýðý attike ölçüsüne göre saptanmýþ kendi tetradrakhmon ve drahmi'sini yaydý. Baþlangýçtan itibaren attike ölçüsünü benimseyen Siracusa, para basýmýnýn ilk yýllarýnda Kartaca'yý etkiledi. Aðýrlýklarýn ve birimlerin çeþitliliðinin yaný sýra siteler paralarýnda çeþitli tiplerden yararlanýyorlardý. Her site parasýný kendi amblemiyle süslüyor, böylece parayý hangi kentin bastýðý anlaþýlýyordu; ayrýca, bu amblemler çoðu kez paraya adýný da verirdi (Korinthos’un taylarý, Atina'nýn baykuþlarý, Aighina'nýn kaplumbaðalarý). Yaklaþýk 500 kral ya da hükümdarýn ve 1 400’e yakýn yunan kentinin para bastýðý bilinir. Makedonya kralý Ýskender, Athena ile Zafer’in yer aldýðý staterler, Herakles ve Zeus’un yer aldýðý gümüþ tetradrakhmonlarla attike ölçüsünü tüm imparatorluða yaydý. Ýskender’in ölümünden az sonra, ardýllarýnýn portreleri paralarýn üzerinde yer aldý. Böylece, para üzerinde portre sanatý Hellenistik dönemde baþladý ve geliþti.

Galya'da baðýmsýzlýk döneminde (Ý.Ö. III,-I. yy.) basýlan paralar kökenlerini doðrudan yunan paralarýndan alýr. Loire’ýn kuzeyinde genellikle Makedonya kralý Philippos ll'nin altýn staterlerinden türemiþ olan paralara rastlanýr; güneydeyse tersine Emporion, Rhoda (ispanya), Massalia gibi bazý yunan kolonilerinin gümüþ sikkelerinden esinlenmiþ paralar yaygýndý. Bazý Galya halklarý, dökme yöntemiyle yapýlmýþ küçük paralar da kullanýyorlardý.

Ý.Ö. IV. yy.'ýn sonuna doðru Ýtalya'da bazý halklar, en az bir Roma livresi (yaklþ. 329 g) aðýrlýðýnda ve dikdörtgen prizma biçiminde bronz külçeler (aes) döktüler. Ardýndan Ý.Ö. III. yy.’da dökme, aðýr bir para olan as" ve bunun basýlmýþ alt birimleri ortaya çýktý. Güney Ýtalya'da kullanýlan yunan paralarýndan esinlenen ilk gümüþ paralar didrahmi'lerdir; daha sonra büyük bir olasýlýkla Ý.Ö. 211'den itibaren, denarius’iar kullanýlmaya baþladý. Altýn para çok ender olarak ivedi gereksinim durumunda basýlýrdý. Paralarýn üzerindeki figürler çok çeþitliydi (atalarýn, kahramanlarýn, tanrýlarýn portreleri; çeþitli simgeler). Paralarý, hayatta olan siyasal önderlerin portreleriyle süsleme uygulamasýný ölümünden kýsa bir süre önce Sezar baþlattý; bu tür portreler daha sonra imparatorluk ikonografisinde en sýk rastlanan tema durumuna geldi.

imparatorlukla birlikte Augustus altýn/gümüþ (aureus ve denarius) çift metal sistemini baþlattý. Küçük para birimleri bronzdan, daha sonra orichalcumdan (sestertius, dupondius) ve bakýrdan (as) basýlýrdý, imparatorluða yayýlmýþ atölyelerde basýlan paralar bol miktardaydý ve üzerlerindeki figürlerle imparatorluðun propagandasýna hizmet ederlerdi: hüküm süren imparatorlarýn portreleri, hükümdarlarýn yaptýklarý iþleri anlatan alegorik konular. Gümüþ para enflasyonu Ý.S. III. yy.'ýn sonunda para sisteminin çökmesine yol açtý. Constantinus’un gerçekleþtirdiði reformlar, altýn solidus (311), bronz nummus (318), gümüþ miliarensis (324) ve bunlarýn alt birimleriyle roma paracýlýðýný yeniden düzenledi. Bu sistem Batý Roma imparatorluðu’nun, V. yy.'ýn sonunda çöküþüne deðin ayakta kaldý.
Germen istilalarýndan sonra imparatorluk paralarýndan geriye yalnýzca altýn solidus ve alt birimleri semissis (yarým) ve tremissis (üçte bir) ile en küçük bronz para olan nummus kaldý. Bu dönemde iki deðiþik para basýmý birbirinden farklýlaþmaya baþladý: biri, Bizans imparatorluðu'nun çekirdeði olan yunanca konuþulan doðu eyaletlerinde, diðeri latince konuþulan batý eyaletlerinde. Doðu Roma imparatorluðu Constantinus’un kurduðu para sistemini tümüyle dýþlamadý. VI. yy.'ýn baþýnda altýn solidus ve bronz follis'in kullanýmý yerleþti; bir süre sonra bunlara gümüþ nomisma da eklendi. Hýristiyan simgelerinin (haç, Ýsa, azizler) kullanýlmaya baþlanmasýyla para ikonografisinde bir yenilenme görüldü.

Müslüman paralarý VII. yy.’da Bizans aracýlýðýyla antik sistemi örnek aldý. Dinar altýn solidustan, fels bronz follisten, dirhem de gümüþ drahmiden geliyordu, ilk zamanlar müslüman paralarýnýn üzerinde
yer alan figürler bizans paralarýndakilerin aynýydý; bunlara paranýn basýldýðý atölyeyi gösteren birkaç arap harfi eklenmiþti. 696'da emevi halifesi Abdülmelik’in gerçekleþtirdiði reformdan sonra müslüman para sistemi kendi özelliklerine kavuþmaya baþladý. Bu paralarýn çevresinde dairesel bir yazý bulunur ve her iki yüzde zemin üzerinde dört satýrlýk dinsel bir metin yer alýrdý.
Batý’da, roma paralarýnýn kullanýmý VII. yy.'ýn ortasýna deðin sürdü. Bununla birlikte, VII. yy.'da yalnýzca altýn tremissis tedavüldeydi. Merkezi iktidarýn zayýflamasý para basma hakkýnýn yayýlmasýna neden oldu: piskoposlar, mülk sahipleri, yerel birimler kendi paralarýný bastýlar. Merovenj döneminde Galya'da para basan 1 500 merkez vardý.

VIII. yy.'da Charlemagne, gerçekleþtirdiði reformla, para basma hakkýný denetim altýna alarak paraya yeniden kamusal bir nitelik kazandýrmaya çalýþtý. Ayrýca, altýn kullanýmýnýn yerine gümüþ kullanýmýný getirdi: denarius 1/12 sou (solidus) ve 1/240 livre deðerindeydi. Karolenj döneminin sonundan baþlayarak feodal paralar, yani para basma hakkýný Fransa kralýyla paylaþan büyük týmar sahiplerinin adýna basýlmýþ paralar ortaya çýktý. Denarius'un giderek deðerini yitirmesi tüm Avrupa’da görülen bir olaydý. Örneðin, Almanya’da para o denli inceldi ki bir yüze basýlan portreler öbür yüze de çýkýyordu (bractea türü tekyüzlü paralar), iþlemleri kolaylaþtýrmak için 1222’de Venedik’te, gümüþ denarius’un üst katý olan duka piyasaya sürüldü; duka, Fransa’da gros adýný aldý. XIII. yy.'a kadar altýn, biriktirilen ve ender bulunan bir maden olarak kaldý; Avrupa’ya, Bizans ve müslümanlar ile yapýlan ticaret yoluyla geliyordu. Durum XIII. yy.’da deðiþti. 1231’de Güney Ýtalya’da (augustale), ardýndan 1252'de Floransa’da (florin), 1263’te Fransa'da (ekü), 1344'te de Ýngiltere’de (noble) yeni bir altýn para sistemi ortaya çýktý.

XV. ve XVI. yy.’larda, büyük deðiþiklikler görüldü. Doðu'da ve Batý’da süren altýn kýtlýðý, daha aðýr gümüþ paralarýn kullanýlmasýna yol açtý. Bu yeni paralar rönesans anlayýþýnýn izlerini taþýr: paralarýn üzerine portrelerin basýlmasý bireye verilen yeni deðeri ortaya koyar. (Bu anlayýþ, madalya oyma sanatýnda doruðuna ulaþmýþtýr.) Bu tür paralar Batý'da önce XV. yy.’da Kuzey Ýtalya’da (testone), ardýndan XVI. yy.’da Saksonya ve Bohemya'da (taler), Ýngiltere'de (kuron) ortaya çýktý. Amerika kýtasýnýn maden açýsýndan zenginliði,Ýspanyollarýn aðýr paralarý basmasýný kolaylaþtýrdý. Yeni Dünya ve Avrupa'da kullanýlan ve uluslararasý ticarete egemen olan real, Mexico ve Potosfdeki atölyelerde basýlýyordu. Ayný zamanda, deðerinden çok kaybeden billonanýn, küçük alt birimlerinin yerini, XIV. yy.'dan baþlayarak Ýtalya'da, XVI. yy.'dan baþlayarak da Fransa ve Hollanda’da kullanýlan bakýr paralar aldý.

Teknik bilginin geliþme göstermesi daha hýzlý ve daha emin para basma olanaklarý yarattý. Antikçað'dan beri metal paralar çekiçle dövülüyordu. XVI. yy.’da Almanya'da keþfedilen sikke presi Fransa' ya da girdi, ancak para basýcýlarýn tepkisine hedef oldu. N. Briot ve J. Varin’in ýsrarla yaptýklarý denemeler sonucu bu yeni teknik Fransa’ya ancak XVII. yy.’da yerleþti (1643). Kâðýt para XVII. yy.’ýn sonunda Ýngiltere'de ortaya çýktý: ilk banknotlarý 1694’te Ýngiltere Merkez bankasý bastý. Ayný dönemde fransýz hükümeti de kâðýt para kullanýmýný benimsedi.

Para yapýmý

aþaðýdaki iþlemleri içerir:
1. döküm. Hammaddeler, orta frekanslý in- düksiyonlu elektrik fýrýnlarýnda eritilir, yarý sürekli çalýþan bir külçe döküm makinesinde uzun (yaklaþýk 5 m) külçeler ya da levhalar halinde dökülür;
2. haddeleme. Kesme iþlemiyle elde edilecek sikkelerin istenen aðýrlýkta olmasý için, sikkeler birbirini izleyen hadde silindirleri arasýndan geçirilerek gerekli kalýnlýða getirilir. Haddeleme iþlemleri önce sýcakta, oksitlenmiþ üst tabakanýn frezelenmeþinden sonra da soðukta yapýlýr. Haddeleme iþlemlerine zaman zaman ara verilerek sýcak haddede iþlenirken meydana gelen þekil bozukluklarýnýn giderilmesi için maden yeniden ýsýtýlýr;
3. kesme. Þerit ya da levhalar, zýmba ve matrislerden oluþan birçok aletle donatýlmýþ preslerde kesilir. Kesme artýklarýný oluþturan delikli þeritler, yeniden döküme gönderilir;
4. kordon çekme. Biri doðrusal ve alternatif hareket yapan, birbirine paralel iki takým ya da döner bir tamburla sabit bir yatak arasýndan pullan geçirmeye dayanan bu iþlemin amacý, baský sýrasýnda arsatanýn meydana gelmesi için madeni kenarlardan sýkýþtýrmaktýr;
5. ikinci piþirme, parlatma. Pullar son bir piþirmeden geçirildikten sonra, piþirmeler sýrasýnda meydana gelmiþ oksitleri gidererek madenin yüzeyine parlak bir görünüm kazandýran özel bir iþlem uygulanýr;
6. baský ya da darp. Kusurlu olanlarý ayýrmak için son bir elemeden geçirilen pullar, baský iþleminden sonra iþi bitmiþ olarak çýkar.

Duruma göre, yapým evrelerinde çeþitli tamamlayýcý iþlemler yer alýr:
—altýn ya da gümüþ paralarýn aðýrlýðýna tanýnan tolerans çok az olduðundan, sikkelerin kalýnlýðý ayarlanýrken bu tolerans sýnýrlarýna kesin olarak uymak zordur; baskýdan önce, pullar otomatik terazilerde tartýlýr ve aðýrlýklarý düþük vezinle yüksek vezin arasýnda olanlar iyi, aðýrlýklarý tanýnan tolerans sýnýrlarý dýþýnda kalanlarsa aðýr ve hafif olarak ayrýlýrlar.
—altýn ve gümüþ paralarýn ayar kontrolü, önce levhalar üzerinde, sonra basýlmýþ paralar arasýndan alýnan numuneler üzerinde yapýlýr.

Baský takýmý, iki vurmakalýpla bir bilezikten oluþur. Su verilmiþ çelikten yapýlan vurmakalýplarýn üzerinde, paranýn yüzüne ve arkasýna basýlacak kabartýlarýn oyuk þekilleri bulunur; bilezikse, yine su verilmiþ çelikten yapýlmýþ halka þeklinde bir parçadýr; basýlacak paranýn çapýna göre ayarlanmýþ ve kenarý yine basýlacak para kenarýnýn düz ya da yivli istenmesine göre, düz ya da yivli yapýlmýþtýr. Vurmakalýp- lar, bileziðin içine sýkýca geçecek biçimde hazýrlanmýþtýr; böylece, bileziðin içine iki kalýp arasýna yerleþtirilen pul, katý halde tam anlamýyla bir kalýplamadan geçer ve kenarlarýyla birlikte son biçimini alýr. Kenarlarýnda kabartma yazýlar bulunacak paralar için, bilezik üç parça halinde yapýlýr ve bir dýþ halkayla birleþtirilen bu parçalar, paranýn kalýptan çýkarýlmasý sýrasýnda birbirinden ayrýlýr. Buna kýrýk bilezik yöntemi denir Zamanýmýzda, bilezikli baskýnýn uygulanmaya baþlamasýyla para kenarlarýnýn düzgün olmasý saðlanmýþ ve yasadýþý "paralarýn kenarlarýný týrtýklama” mesleði ortadan kaldýrýlmýþtýr.
Madalyalarýn basýmý da ayný genel yöntemlerle bilezikli ya da bileziksiz olarak yapýlýr; bileziksiz baskýda kenarlar baskýdan sonra tornada biçimlendirilir. Madalya basýmý genellikle birkaç kez presten geçirmeyi gerektirir. Her preslemeden sonra maden yeniden ýsýtýlýr ve gerekirse temizlenir. ilke olarak, madalyalara yapay cila verilir. Plaketlerse, her zaman bileziksiz basýlýr ve kenarlan eðeyle düzeltilip þekillendirilir.

Aletlerin yapýmý.

Modern baský (darp yöntemlerinde, para ve madalyalar için vurmakalýplar, erkekkalýplar kullanýlarak hazýrlanýr. Bu erkekkalýplarsa ya doðrudan doðruya çelik üzerine oyularak ya da daha genel bir uygulamayla, dökme demir, nikelli bakýr ya da sert reçineden yapýlmýþ büyük çapta modellere göre, makinede oyularak (indirgeme tornasý) elde edilir. Bu modeller, bir sanatkâr tarafýndan gerçekleþtirilen özgün bir yapýttan çýkarýlýr. Bir vurmakalýp “basmak” için, su verilmiþ çelikten yapýlmýþ olan ve elde edilmek istenen sikke ya da madalyanýn kabartýlarýný taþýyan erkekkalýp, preste, usulünce hazýrlanmýþ kýzgýn bir çelik parçasý içine daldýrýlarak bu çelik parçasýnýn erkekkalýbýn þeklini oyuk olarak almasý saðlanýr. Daha sonra, bu çelik parçasý, suverme ve meneviþleme iþlemlerinden geçirilir. Uygulamada, para basýmýnda, ilk erkekkalýp (anatip), bir emniyet tedbiri olarak, matris yapýmýnda kullanýlýr. Bu matrislerden, daldýrma iþlemine benzer iþlemlerle baþka erkekkalýplar, bunlardan da baþka matrisler vb. elde edilir. Û"le ki, sikke preslerine takýlan vurmakalýý arý aslýnda anatip erkekkalýplarýn üçüncý beþinci kuþaktan ürünlerinden oluþur.

Baþlangýçta, para ve madalyalarýn vurmakalýplarý, çelik üzerine doðrudan doðruya oyulmaktaydý. Buysa, özellikle para basýmýnda, basýlan paralar arasýnda farklýlýklara yol açabiliyordu. Daha sonra, erkekkalýplar kullanýlmaya baþlandý. Þekil ve yazýlar önce doðrudan doðruya bu erkek- kalýplar üstüne kazýnýyordu; ama, bazen bu iþin kýsmen (örneðin yazýlar) vurmakalýplarý üstüne yapýldýðý da oluyordu. XIX. yy.’ýn ikinci yarýsýnda mekanik indirgeme yöntemleri ortaya çýktý ve bu sayede, ayný tipten paralar arasýnda, yapým dönemlerinin süresi ne olursa olsun, tam bir özdeþlik saðlandý.

—Üluslarar.

Avrupa para sistemi.

Temmuz 1978'de Bremen'de ve aralýk 1978'de Brüksel'de yapýlan Avrupa konseyi toplantýlarýnda kesin olarak kabul edilen bu sistem, 13 mart 1979 tarihinden baþlayarak yürürlüðe girdi. Avrupa para sistemi, “para yýlanr'nýn yerine kurulmuþtur. Bir Avrupa para birimi, yani Ekü (ECU [European Currency Unit]) bu sistemin temel öðesini oluþturur: söz konusu para biriminin deðeri, çeþitli topluluk paralarýnýn aðýrlýklý olarak saptanan sabit tutarlarý toplamýna eþittir. Ekü'nün bileþiminin belli aralýklarla gözden geçirilmesi öngörülmüþtür. Her para bir "temel kur" aracýlýðýyla Ekü'ye baðlanýr (bu "temel kur" ilerde Avrupa Para fonu tarafýndan bildirilecektir). Temel kurlar, sabit kambiyo oranlarý sisteminde Uluslararasý para fonu'na bildirilen paritelere benzetilebilir. iki para arasýnda en yüksek dalgalanma farký % 2,25 olarak saptanmýþtýr. (Ancak ispanya ve Portekiz için dalgalanma % 6'ya kadar varabilir.) Farklar büyüme tehlikesi gösterdiðinde, temel kurlar deðiþtirilebilir. Bu da, sözkonusu para için bir tür devalüasyon ya da revalüasyon demektir. En yüksek farkýn % 75'i olarak saptanan bir “sapma eþiði”, ülkeleri, kur deðiþikliði son sýnýrýna varmadan müdahale etmek gerektiði konusunda uyarýr. Bu sistem, çok ya da az sapan bir paranýn durumunu, “para ytlaný”na oranla daha kolayca saptama olanaðýný saðlamaktadýr.

7 þubat 1992 tarihinde imzalanan Maastricht anlaþmasýyla, Avrupa para sisteminin (APS) tek paraya dönüþtürülmesi öngörüldü. Yirmi yýlý bulacak olan bu dönüþümün ilk on yýlý (1979-1989) yukarýda anlatýldýðý biçimde geçti. Maastrich anlaþmasýnýn dayandýðý Delors planý son on yýl için üç aþamalý bir geçiþ süreci öngörmektedir. 1 temmuz 1990'da baþlayan birinci aþamada mali serbesti, yani deðiþim kontrolünün kaldýrýlmasý saðlanacaktýr. Ýkinci aþama 1 ocak 1994'te baþlayacak, bir Avrupa para enstitüsü (APE) kurulacak ve bu enstitü Avrupa Merkez bankasfnýn (AMB) çekirdeðini oluþturacaktýr. Üçüncü aþamaya en erken ocak 1997’de, en geç ocak 1999’da girilecektir. Bu aþamada APE Avrupa Merkez bankasý'na dönüþecek, baþlangýçta AMB ulusal meclis bankalarýyla birlikte var olacak (rolleri giderek kýsýtlanmak koþuluyla), geçiþ sürecinde ulusal paralar da var olacak, ama sabit bir deðiþim oraný uygulanacaktýr. Daha sonra ulusal paralarýn yerini Ekü alacaktýr (ne var ki Ingiltere daha bu tek para anlaþmasýný onaylamamýþtýr).

Uluslararasý para sistemi.

Ýlk para sistemi XIX. yüzyýlda kurulmuþtur. Bu sistem. o tarihte uluslararasý geçerliðe sahip tek para olan altýna dayanýyordu: altýn standardý sistemi. Aslýnda bu, Büyük Britanya tarafýndan merkezileþtirilen ve denetlenen bir sterling standardý sistemiydi ve Birinci Dünya savaþý'ndan sonra ortadan kalktý. 1922'de iki sistemi içeren yeni bir para düzeni kabul edildi: altýn külçe sistemi ve altýn kambiyo sistemi. ABD ile Büyük Britanya’nýn egemenliðindeki bu düzen, sistemin iþleyiþini bozan para bloklarýnýn (altýn, sterling, dolar) kurulmasýný engelleyemedi.
ikinci Dünya savaþý'nýn bitiminde, yeniden altýn standardý sistemine ve paralarýn konvertibilitesine dönmenin olanaksýz olduðu görüldü. Yalnýzca ABD, ödemeler bilançosunun alacaklý durumda olmasý sayesinde, parasýný çevrilebilir ve transfer edilebilir duruma getirebilirdi; merkez bankalarýnda pek az miktarda altýn mevcudu bulunan Avrupa ülkelerinin böyle bir uygulamayý öngörmeleri olanaksýzdý. Bu durumda, kalkýnmalarý bakýmýndan ABD' ye baðýmlý olan belli baþlý Avrupa ülkeleri, dolarý altýnla eþdeðerde bir ödeme aracý olarak kabul etmek zorunda kaldýlar. Bretton Woods konferansýyla (temmuz 1944) yürürlüðe giren bu sistem, bir çeyrek yüzyýl boyunca, uygulamada doyurucu bir biçimde iþledikten sonra, 1970’li yýllarýn baþýnda büyük bir hýzla bozuldu.

1971’den sonra, dolarýn bunalýmý þiddetlenerek uluslararasý para sisteminin iyi iþlemediðini göstermeye baþladý. Bu bozukluk, bir yandan iç (enflasyon, bütçe açýðý), bir yandan da dýþ (rekabet gücünün kaybolmasý, Vietnam savaþý) güçlüklerden ileri gelmekteydi. 15 aðustos 1971'de, Baþkan R. Nixon, dolarýn, altýna ve baþka rezerv araçlarýna konvertibilitesini durdurdu ve ABD'nin dýþalýmý üzerine % 10 oranýnda ek vergi koydu. AET üyesi allý ülke, Amerikalýlar'a karþý ortak bir tutum belirleyemediler. 23 aðustosta, florin ve belçika frangý birlikte, alman marký ise tek baþýna dalgalanmaya býrakýldý, Ýtalyan liretiyle Ýngiliz lirasýnýn dalgalanma marjlarý geniþletildi; Paris ise, ikili bir kambiyo piyasasý kurdu. Dolarýn yakýn bir gelecekte devalüe edilmesi olasýlýðý doðdu. 13 eylülde, Altýlar, uluslararasý para sisteminde bir reform planý önerdiler: dolar da içinde olmak üzere paralarda yeni bir düzenlemeye gidilecek, kambiyo oranlarýnýn dalgalanma marjlarý geniþletilecek, sabit paritelere dönülecek ve ulusal paralarýn yerine, rezerv aracý olarak, yavaþ yavaþ özel çekiþ haklan konulacaktý.

18 aralýk 1971 tarihli VVashington anlaþmasý, bunalýmýn birinci evresinin atlatýlmasýnda bir aþama oluþturdu: dolarýn, altýna oranla deðeri % 7,9'a düþürüldü ve altýnýn resmi fiyatý ons baþýna 35 dolardan 38 dolara yükseltildi.
26-27 mart 1973'te, yirmiler grubuna (1972 eylülünde kurulan bu grup, Onlar grubu [Almanya Federal Cumhuriyeti, Fransa, Ýtalya, Belçika, Hollanda, Ýsveç, Büyük Britanya, ABD, Kanada ve Japonya], yani Fransa'nýn ön ayak olmasýyla 1962'de kurulan belli baþlý on sanayileþmiþ ülkeyi içeren grup ile sonradan bunlara katýlan öteki on ülkeden [Arjantin, Avustralya, Brezilya, Etyopya, Hindistan, Endonezya, Irak, Fas, Meksika, Zaire] oluþur ve ÝMF'ye para sistemi konusunda reform önerileri yapmakla görevlidir) üye ülkelerin maliye bakanlarý Washington’da toplanarak para sistemi reformunun hangi konularý kapsayacaðýný belirlemeyi baþardýlar. Ýstikrarlý ama ayarlanabilir kambiyo oranlarý ilkesi aynen korundu; bazý nesnel göstergeler, ilgili ülkelere ödemeler dengesini düzeltmek için önlem almak zorunda olduklarýný, gerektiðinde, gösterecekti; bu göstergelerin tanýmlanmasý iþi bir uzmanlar grubuna verildi; özel çekiþ haklarý, yeni sistemin baþlýca rezerv aracý durumuna getirildi; nihayet, Amerikan merkez bankasý’ndan baþka merkez bankalarýnda birikmiþ dolar üzerinden alacaklarýn konsolidasyonu olanaklarýnýn incelenmesi kabul edildi.

Ocak 1976 0a. Jamaika anlaþmalarý, uluslararasý parasal iliþkileri, temelden deðiþtirerek istikrara kavuþturmaya çalýþtý. Jamaika anlaþmasý' imzalayanlar, altýnýn para olmaktan çýkarýlmasýný amaçlýyorlardý Bundan böyle, paralarýn belli bir miktar altýn olarak tanýmlanmasý yasaklanýyordu. Yeni sistem, rezerv aracý ve hesap parasý niteliðindeki özel çekiþ haklarýna dayanýyordu. Özel çekiþ hakkýnýn belli bir miktar altýnla tanýmlanmasýndan vazgeçilerek, bunun yerine bir para "sepeti"ne göre deðerlendirilmesi kabul edildi. Bununla birlikte, merkez bankalarý, “baþýboþ” dalgalanmalar; durdurmak için müdahale yetkisine sahiptirler Uluslararasý parasal iliþkiler, günümüzde, onlara göreli bir istikrar veren dolarýn egemenliði altýndadýr. Aslýnda, temel sorunlara hiçbir gerçek çözüm getirilmemiþtir.

Deðiþ-Tokuþ Aracý Olarak Para!

Genel bir tarife göre para, alýþ-veriþte deðiþ-tokuþ aracýdýr. Bu tarif daha da geniþletilerek altýn, gümüþ, kaðýt para ve çekler, banka havaleleri, mevduat, ticari senetler, ortaklýk hisse senetleri ve tahviller gibi bir çok deðeri içine alýr.

Dar tarifiyle ise para, borçlarýn ödenmesinde kullanýlan, ödemenin saðlamlýðý için 3. kiþinin taahhüdüne veya ödemeyi yapanýn ayrýca sorumluluðuna gerek duyulmayan deðiþ-tokuþ aracýdýr.

Para, bugünkü konumuna gelinceye dek çeþitli geliþme evrelerinden geçmiþtir. Eskiden insanlar bir mala ihtiyaç olduðu zaman bunu elde etmek için karþýlýðýnda baþka bir mal verirlerdi. Bu ilkel alýþ-veriþ sisteminde yeni trampa sistemiyle alýnýp verilen mallar arasýnda deðer eþitsizliðini önlemek imkansýzdý.

Alýþ-veriþ alanlarý geniþledikçe devletlerin biçim verip, üzerlerine deðer veya baþka bir iþaret koyduklarý maden parçalarý (bakýr, bronz, altýn parçalarý, gümüþ, sikkeler) ortaya çýkýnca birçok zorluðun önüne geçilmiþ oldu. Kýsa bir süre sonra altýn, bütün madenler arasýnda para olarak kullanýlmaya en uygun maden olarak kabul edildi. 19. yüzyýldan itibaren de banknot (kaðýt para) kullanýlmaya baþlandý.

Kaynak: AnaBritannica

Öncelikle paranýn olmadýðý dönemdeki sorunlara deðinelim. Paranýn yokluðunda takas sistemi kullanýlýyordu. Bu sistem pek de adil deðildi.

Ýnsanlar 1 kilo yiyecek ile çok deðerli bir eþyayý takas edebiliyorlardý. Bu döviz kuru eksikliði neticesinde ekonomik olarak sorunlar yaþanýyordu. Paranýn icadýyla oluþan bu denge, tüm dünyada kullanýlmasýný saðladý.

Parayý icat eden Lidyalýlar, Sart Çayý (eskiden Paktalos Irmaðý) kýyýlarýndan altýn çýkartarak ilk adýmý attýlar. Koyun postlarýný dereye serip, tarayarak bu iþlemi yapýyorlardý.

Bu yöntemle elde ettikleri altýnlarý satmaya baþladýlar. Altýn ise bu alýþveriþ sonucunda deðer kazandý. Zamanla bu altýnlar paraya dönüþtü. Paranýn bu þekilde doðmasý ve deðer vaat etmesi ile Lidya Kralý Karun tarafýndan kabul edildi.

Bu olay ile birlikte para ilk kez bir devlet tarafýndan kabul görülüp garanti altýna alýnmýþ oldu. Karun ise dünyanýn en zengin lideri olarak tarihe geçti. Buradan para tarihi hakkýnda diðer tüm bilgileri de öðrenebilirsiniz.