[KK] Lipitler (Ya�lar) ve Beslenmedeki �nemi

MsXLabs (https://www.msxlabs.org/forum/)

- Sa�l�kl� Ya�am (https://www.msxlabs.org/forum/saglikli-yasam/)

- - Lipitler (Ya�lar) ve Beslenmedeki �nemi (https://www.msxlabs.org/forum/saglikli-yasam/145727-lipitler-yaglar-ve-beslenmedeki-onemi.html)

Misafir

4 Nisan 2008 11:02

Lipitler (Ya�lar) ve Beslenmedeki �nemi

1 ek

Lipit

Ya�ayan h�crelerin bile�iminde ve olu�umunda �nemli rol oynayan bir grup ya�l� ve ya�a benzer tanecikler. B�t�n h�cre zarlar�n�n yap�s�nda temel bile�kendirler. Lipitler, kan p�ht�la�mas�nda ve kas gev�emesinde �nemlidir. Baz� lipitlerin besin de�eri de vard�r. Kimyasal olarak lipitler ya�lar�, mumlar�, fosfolipitleri ve cerebrositleri kapsarlar. Lipitlerin �o�u suda de�il, tersine ya� ��z�nt�lerinde, asetonda, benzende, eter ve kloroformda ��z�n�rler. Baz� lipitler de ya� asitleri ta��rlar. Bitkisel ve hayvansal lipitler vard�r.

YA�

Suda ��z�nmeyip eterde ��z�nen ve dokununca kayganl�k hissi veren madde.
Ba�l�ca �� e�it ya� vard�r:

- Mineral (maden�) ya�lar,
- Sabit bitkisel ve hayvansal ya�lar,
- U�ucu bitkisel ya�lar.

Ya�lar�n sabit ya da u�ucu olarak s�n�fland�r�lmalar�, �s�t�l�nca ne �l��de kolay buharla�t�klar�na ba�l�d�r.
Benzin, fuel oil ve �teki akaryak�tlarla ya�lama ya�lar� (yani makine ya�lar�) birer mineral ya�d�r.

Sabit bitkisel ya�lar genellikle oksijen so�urduklar� zaman meydana gelen fiziksel de�i�ime ba�l� olarak �� alt grupta toplan�r.

- Bezirya�� gibi sert bir film olu�turanlar "kuruyan ya�",
- Pamuk tohumu ya da soya fasulyesinden elde edilen ve kal�nla�makla birlikte sertle�meyenler "yar� kuruyan ya�",
- Hintya�� ve zeytinya�� gibi az kal�nla�anlar da "kurumayan ya�" ad�n� al�rlar.

Sabit hayvansal ya�lara da bal�kya�� ve balina ya�� rnektir.

S�t kayma�� ve hurma ya�� gibi sabit kimi hayvansal ve bitkisel maddeler de genellikle ya� olarak s�n�fland�r�l�rlar, genellikle �zg�n bir kokusu ve tad� olan u�ucu bitkisel ya�lar i�in de ac�badem ya��, naneruhu ve terebentin �rnek g�sterilebilir. Bunlar alkolde ��z�nd��nde "esans" ad�n� al�rlar. Hayvansal ve bitkisel ya�lar, karboksilli asitlerin gliserinle yapt�� esterlerdir. Kat� ya da s�v� h�lde bulunabilirler. Oda s�cakl��nda (20�C) s�v� olanlar normal olarak "ya�" ad�yla an�l�r ve hem bitki hem de hayvanlarda bulunur.

Ya�lar genellikle oleik asit esterleri i�erirler ve toz nikelin kataliz�rl��nde hidrojenasyon i�lemiyle kat� stearik asit esterlerine d�n��t�r�lebilirler. Bu i�lem, margarin �retiminin temelidir. Bitkisel ve hayvansal ya�lar, do�al enerji deposudur. �nsan beslenmesinde ni�astalar�n verdi�i enerjinin iki mislini veren en yo�un enerji kayna��d�rlar. Y�ksek d�zeyde hayvansal ya�a dayal� beslenmenin kalp hastal�klar�na yol a�t�� yayg�n bir kan�d�r ve bu ya�lar�n yerine bitkisel ya�lar (m�s�r�z� ya��, ay�i�ek ya�� vb.) �nerilir.

MsXLabs.org & Morpa Genel K�lt�r Ansiklopedisi

BAKINIZ
Kolesterol Nedir?
Ya� Asidi
Trigliserit Nedir?

n�n�	9 May�s 2008 10:11

Ya�lar - Doymu� Ya�lar - Doymam�� Ya�lar

Ya�lar - Doymu� Ya�lar - Doymam�� Ya�lar

V�cudumuz beslenme ile ald�� ya�� depolar, (v�cudun ya� depolama kapasitesi s�n�rs�zd�r) enerjiye gereksinimi oldu�u zaman bu depolar� kullan�r.
Ya�lar A, D, E, K vitamini gibi ya�da eriyen vitaminlerin emilimini sa�lar,
V�cut �s�s�n�n korunmas�n� d�zenler.
Organlar� d�� darbelerden korur.

1 gr ya� yakla��k 9 kcal enerji sa�lar. Ancak ya�l� besinleri t�ketirken g�nl�k enerji ihtiyac�m�z�n %30'dan fazlas�n� i�ermemesine dikkat etmek gerekir.

Ya�lar, ya� asitlerinden olu�maktad�r ve bu ya� asitlerinin �zelliklerine g�re iki grup alt�nda toplan�rlar.
Doymu� ya�lar

Doymam�� ya�lar

Bu ya�lardan insanlara en �ok zarar vereni "doymu� ya�lar" olarak adland�r�lan hayvansal ya�lard�r.

Doymam�� Ya� Nedir?

Doymam�� ya�lar v�cudun gereksinim duydu�u zorunlu ya� asitlerinin en iyi kaynaklar�d�r. Oda s�cakl��nda s�v� haldedirler ve b�y�k �o�unlu�u bitkisel kaynakl�d�r. Zeytin ve kanola ya�lar�, kabuklu yemi�ler ( f�nd�k, f�st�k, ceviz), kabuklu yemi� ya�lar� (yer f�st�� ve badem ya�lar�) ve avokado gibi besinler tekli doymam�� ya�lar� i�erir. Bu ya�lar oda s�cakl��nda s�v� halde kal�rken buzdolab�na kondu�unda yava��a kat�la��r. �oklu doymam�� ya� asitleri ise omega-3 ve omega-6 ya� asitleri olmak �zere iki ana grup alt�nda toplan�r. Bu ya� so�uk su bal�klar�nda (somon, sardalya, uskumru, ton bal�� vs.) bol miktarda bulunmaktad�r.
Ya�lar ihtiya�tan fazla al�nmaya ba�lad��nda daha sonra kullan�lmak �zere v�cutta ya� depolar� �eklinde birikmeye ba�lar ve bu biriktirilen ya� depolar� tehlikeli seviyelere ula�arak sa�l��m�za zarar verir.

Doymu� Ya� Nedir?

Oda s�cakl��nda kat� olan ya�lar "doymu� ya�" ad�n� al�r. Hayvansal �r�nlerinde bulunan veya bu �r�nlerden yap�lan yiyeceklerdeki ya�lar bu grup i�inde yer al�r.

Hangi Yiyeceklerde Bulunur?

Tereya�
Margarin
��ya� (Et, Sakatat)
S�t ve s�t �r�nleri (s�t-peynir- yo�urt-krema-kaymak, dondurma)
Hindistan cevizi
Palmiye ya��
Kakao ya��
K�mes hayvanlar�n�n derisi
Yumurta sar�s�
Marketlerde sat�lan �zel i�lem g�rm�� yiyecekler, �rne�in bisk�viler ve kekler raf �m�rlerini uzatmak i�in �o�unlukla doymu� ya�la yap�l�rlar.
Doymu� ya�lar, tercih edilmemesi gereken besin maddeleri aras�nda yer al�rlar ��nk� sa�l��a son derece zararl�d�rlar.
Doymu� ya�lar v�cutta kolesterol�n y�kselmesine neden olur. Bu da kalp hastal�� riskini art�r�r.

Trans Ya� Nedir?

M�s�r�z� ya��, ay�i�e�i ya��, zeytinya�� gibi sebze ya�lar� hidrojenasyon denen bir i�lemden ge�irilir. Yani molek�ler yap�s�na hidrojen eklenerek kat�la�t�r�l�r ve margarine d�n��t�r�l�r. Margarin yapmak i�in s�v� ya� bas�n� alt�nda �s�t�l�p kaynat�l�r. Bu i�lemden ge�en ya��n yap�s� bozulur. ��te bu tip ya�lara trans ya� ad� verilir. Trans ya�lar hayvansal ya�lar veya doymu� ya�lardan �ok daha fazla sa�l��m�za zararl�d�r.
Trans ya�lar�n (margarinlerin) v�cuda hi�bir faydalar� yoktur. Hatta v�cudumuzun, di�er yararl� ya�lardan faydalanmas�n� engeller. V�cuttaki LDL(k�t� kolesterol) d�zeyini y�kseltti�i gibi HDL (iyi kolesterol) d�zeyini de d��r�r. Ayr�ca kanser riskini (�zellikle g��s kanseri) art�rd�� d��n�lmektedir.

Sar� ve k�rm�z� ile i�aretli, Doymu�luk ve Trans ya� oran� y�ksek olan ya�lar doktorlar taraf�ndan tavsiye edilmemektedir.
Margarinler trans ya�lar grubu i�inde yer al�r. Bu nedenle ya� sat�n al�rken paketin �zerini mutlaka okuyun. �zerinde "hidrojene edilmi� nebati ya�" yazanlar doktorlar taraf�ndan kesinlikle tavsiye edilmemektedir.
Margarin plastikten yaln�zca 1 molek�l farkl�d�r. Bir deney yaparak margarinin plasti�e yak�n bir �r�n oldu�unu anlayabilirsiniz. Bir paket margarin al�n ve g�lge bir yere koyun. �ki g�n i�inde �unlar� g�zlemleyeceksiniz. �zerinde bir tane bile sinek yoktur. Ayr�ca k�t� kokmam�� ve ��r�memi�tir. ��nk� hi�bir besin de�eri yoktur ve bu nedenle �zerinde hi�bir �ey hatta mikro organizmalar bile geli�mez. Nedeni ise plasti�e yak�n bir madde olmas�d�r.

Hidrojene Edilmi� Zararl� Ya�lar Hangi Yiyeceklerde Bulunur?

Krakerler,
Margarinler
Patates cipsleri,
Patlam�� m�s�r,
Kremal�-karamelli bisk�viler,
�ekerlemeler
Baz� et ve mand�ra �r�nleri

Doymu� ve Trans Ya�lar�n Zararlar�

Koroner kalp hastal�� riskini ��e katlar.
Toplam kolesterol� ve LDL'yi y�kseltir. (K�t� kolesterol)
HDL'yi d��r�r. (�yi kolesterol)
Kanser riskini be� kat�na ��kar�r.
Anne s�t�n�n kalitesini d��r�r.
Ba��kl�k sistemini zay�flat�r.
Pankreas�n ins�lin tepkisini azalt�r ve �eker hastal��na yol a�ar.
A��r� �i�manl��a (Obezite) neden olur.

Ya� Kullan�m�na Dikkat Ederek Sa�l��m�z� Nas�l Koruruz?

T�m ya�lar k�zd�r�l�nca okside olur, yap�lar� bozulur ve yararlar�n� kaybederler. Bu y�zden doktorlar taraf�ndan yiyeceklerin k�zart�lmamas� ve ya�da k�zart�lm�� r�nlerin yenmemesi tavsiye edilmektedir
Hayvansal ya�lar� yemekten vazge�in. Bu ya�lardan �retilmi� yiyecekleri de yemeyin.
Ay�i�e�i ve m�s�r�z� ya�lar�n�n havayla temas etmemesi gereklidir. Bu ya�lar� a��zlar�n� iyice kapatarak, g�n ��ndan uzak, karanl�k, serin bir yerde saklay�n. Daha �ok salatalar�n�zda kullan�n, yemek pi�irme ya�� olarak zeytinya��n� tercih edin.
Pastane �r�nleri, bisk�vi, haz�r kek, i�lenmi� yiyecekler ve "fast food" tipi yiyecekler hekimler taraf�ndan tavsiye edilmemektedir.

Bile�ik Lipitler

Bile�ik lipitlerin yap�lar�nda ya� asitleri ile gliserole ek olarak, bu lipit�lerin �e�idine g�re de�i�mek �zere, fosforik asit, karbonhidrat, amino asit ve ba�ka azotlu maddeler bulunur. Bu gruptaki lipitler metabolizmada �nemli�dirler. Ba�l�ca bile�ik lipitler:

1. Fosfolipitler

Fosforik asit i�eren lipitlerdir. �e�idine g�re yap�lar� de��i�ir. H�cre zar�nda ve sitoplazmas�nda bulunur ve h�cre �al��mas�nda �nem ta��r. H�cre zar�na ge�irgenlik kazand�r�r, lipitlerin v�cutta ta��nmas�nda g�rev al�r. En �ok, beyin, karaci�er, pankreas, akci�er, y�rek gibi organlarla yumurta sar��s� ve s�t gibi besinlerde bulunur. �nemli fosfolipitler; lesitin, sefalin, sifingomiyelin, lipositol, fosfotidil serin ve kardiolipin�dir.

Lesitin (Fosfotidil kolin):
Yap�s�nda, ya� asidi, gliserol, fosforik asit ve kolin bulunan bir fosfolipittir Lesitin molek�l�n�n, fosfokolin grubu suya ge�e�bilir; ya� asitleri grubu ise su y�zeyinde kal�r. Bu �zelli�i nedeniyle lesitin, ya��n su i�ine ge�mesine yard�mc� olur; ya�lar�n v�cutta kullan�lmas�nda g�rev ya�par. �e�itli besinlerde yayg�n olarak bulunur.

Sefalin:
Yap�s� lesitinin yap�s�na benzer. Lesitin molek�l�nde bulunan kolin yerini, sefalinde etanolan�in alm��t�r.

2. Glikolipitler (Serebrositler):

Yap�lar�nda glikoz ve galaktoz bulunan ve h�cre �al��mas�nda rol oynayan bile�ik lipitlerdendir. Beyin ve sinir sisteminin �al��mas�nda �nem ta��rlar.

3. Lipoproteinler:

Lipitlerin proteinlerle birle�mesinden olu�ur. H�crenin zar�nda ve mitokondria k�sm�nda daha �ok bulunur.

4 Steroller (Kolesterol Benzerleri)

Sterol veya steroid denilen �e�itli maddeler de lipitlerin genel �zelliklerini ta��r.

Ba�l�ca steroller �unlard�r:
Kolesterol, safra tuzlan, cinsiyet hormonlar�, baz� �teki hormonlar, D vitamini. Bunlar�n yap�lar� kolesterol�n yap�s�na benzer.

HerHangiBiri

7 Kas�m 2008 20:54

Sa�l�kl� Beslenme - Ya�lar

4 ek

Soru ve Cevaplar ile Margarin, Tereya� ve S�v� ya�lar

1. Ya�lardan uzak durmak sa�l�kl� beslenmek midir?
Hay�r
Ya� t�ketimini azaltmak vitamin eksikli�ine yol a�abilir, betakarotenin organizma taraf�ndan al�nabilmesi i�in "ta��y�c�" ya� gereklidir.

2. Ay�i�e�i ya��nda zeytinya��na g�re daha az kalori var.
Hay�r
B�t�n s�v� ya�lar�n 100 gr'nda 900 kkal mevcut. Ancak zeytinya�, �zellikle i�leme tabi olmam�� haliyle(pi�memi�), organizma taraf�ndan �ok daha iyi benimsenir. Buna sebep ise zeytinya��n�n insan organizmas�ndaki lipidlere yak�nl��. Zeytinya��n�n insan organizmas� taraf�ndan benimsenme seviyesi -100% 'de iken, ay�i�ek ya��n�n - 83%, f�st�k ya��n�n - 81%'e kadar, susam ya�� - 57%'e kadar, m�s�r�z� ya��n�n ise -36%'ya kadar.
�e�itli tohumlar kar��t�r�larak olu�turulan kar��k ya�lar, sa�l��a �ok daha az yararl�d�r. S�k olarak bu bile�imler hardal ve kanola ya� i�erir, ki onlar kalp hastal�klar�n� tetikleyebilen, �ocuk organizmas�n�n geli�mesini geciktiren baz� maddeler ihtiva etmekte.

3. En dengeli ya� zeytinya��.
Do�ru
Zeytinya� optimum de�erde iki t�r de�erli ya� asidi i�erir: 80% olein ve 10% linolin. Kaliteli, iyi cins zeytinin ezilip �ok iyi i�lenmesi ile elde edilen zeytinya�� deri ve mukozaya yararl� olan A ve E vitamini kayna��d�r.

4. Kar��k tohumlardan elde edilen ya� k�zartmalar i�in �ok uygundur.
Do�ru de�il
Bu ya�larda temelde en �ok soya ya��, onun ard�ndan �i�ek ya�� yer al�r. Birincisi �s�t�lmada di�er ya�lardan daha dayan�ks�z( 130 derecede yanar ve toksik maddeler ay�r�r). �kincisi �ok iyi vas�flara sahip olsa da onlar sadece �i�(pi�memi�) halinde g�r�l�r. Bu sebeple ortaya ��kan �u ki k�zartmalarda daha uygun olanlar, y�ksek dereceye dayan�kl�, zeytin ve f�st�k ya�lar�.

5. Soya ve susam ya�lar� y�ksek kolesterol ve hipertonide(hipertoni-v�cut kaslar�ndaki a��r� gerginlik) yararl�d�rlar.
Do�ru
Susam ya�� lesitin ihtiva eder- bu madde kolesterol� s�v�la�t�r�r ve damar duvarlar�na birikmesini engeller. Soya ya�� doymam�� ya� asitleri kayna��, bu ya�lar kan� seyrekle�tirir atardamar ve toplardamarlar�n temiz kalmalar�na yard�m eder.

6. Zeytinya��n kalitesi onun asit seviyesine g�re belirlenir.
Do�ru
Bu durumda asit seviyesi 100 gr �r�nde olein asidi ihtivas� anlam�ndad�r ve nekadar d��k ise zeytinya��n kalitesi o kadar y�ksektir. Y�ksek kaliteli zeytinya��nda bu y�zde nadiren 0,55% 'i ge�er. Bir�ok �retici asit seviyesini etikette belirtmekle t�keticiyi bilgilendirmektedir.

7. Ev �artlar�nda �retilen tereya� ve �i�ekya�� daha "sa�l�kl�".
Do�ru de�il
Ya�lar, �zellikle bitkisel olanlar, zararl� maddelerin m�kemmel ta��y�c�d�rlar(mesela; zirai kimyasallar). Ayr�ca bu ya�lar�n �retildi�i �artlar kontrol edilemez. Bu sebeple �retimi ve kalitesi kontrol ve garanti edilen sanayi �r�nleri tercih edilmekte.

8. Tereya�� t�ketmek enfarkt�s(kalp krizi) riskini y�kseltir.
Do�ru de�il
Enfarkt�s risk fakt�rleri; birinci s�rada ya�, ondan sonra a��r� kilo ve sigara kullan�m� gelir. Amerika Birle�ik Devletlerinde 100 000 hem�ire aras�nda yap�lan bir ara�t�rmada g�r�len �u ki fazla kilolu kad�nlarda risk y�kselir, a��r� �i�manl�k hastalar�nda ise bundan �� kat daha b�y�k. Yetersiz miktarda bitkisel g�da t�ketimi kalp krizi riskini y�kseltir. �ok fazla tereya� t�keten frans�zlar�n kan�ndaki kolesterol seviyesi amerikal�lara g�re y�ksektir ancak kalp krizi riski onlardan �ok daha d��k.

9. Is�ya maruz kalan ya�lar sa�l��a zararl� olabilirler.
Do�ru

Y�ksek �s�da ya�lardan u�ucu maddeler ayr�l�r. Bu sebeple zararl� bile�imlerin olu�mamas� i�in hararet derecesi s�n�r� �ok fazla a��lmamal�. Her �r�n i�in bu s�cakl�k farkl�d�r. M�s�rya�� i�in 185 derece, soya ya�� i�in 178 , zeytinya�� i�in 175, f�st�k ya�� i�in 162, tereya� i�in 161 derece. K�zartma esnas�nda �r�nle ya� aras�nda �s� ve k�tle transferleriyle bir dizi reaksiyon olu�umu sonucu, ya�da �e�itli fiziki ve kimyevi de�i�imler meydana gelmektedir. K�saca, a��r� y�ksek �s�da k�zartmamal�.

10. Margarin tereya��ndan daha d��k kalorilidir.
Do�ru de�il
Elde edildi�i �r�ne ba�l�. Margarinin �ncelikli oldu�u tek �ey kolesterol yoklu�u y�z�nden dietik olmas�d�r. Ancak A ve D vitaminlerini i�ermez(baz� margarinlere katk� maddesi olarak eklenirler) ve ayr�ca hidrojenizasyon y�ntemi (doymam�� ya�lar�n yap�s�na hidrojenin kat�lmas� ile doymu� ya� haline getirilmesi ) s�ras�nda elde edildi�i �r�nlerin �zellikleri de�i�ime u�rar.

11. Dietik beslenmede tereya� t�ketilmemeli.
Do�ru de�il
Tereya��nda b�y�k �l��de ya�da ��z�lebilen, ya�lanmay� geciktiren ve bizi hastal�klara kar�� koruyan A, D, E, vitaminleri mevcut. Bu y�zden organizma i�in, �zellikle b�y�mekte olanlar i�in gereklidir. Kalp damar hastal�klar� olmayan yeti�kinler tereya��n� a��r�ya varmayan �l��lerde kullanabilir, tabi ki �i� halinde(k�zartma ve yemeklerde kullan�lmamal�).

12. Zeytinya��n�n iyile�tirici �zelli�i var.
Do�ru
Olein asidi sayesinde zeytinya� kalbi ve atardamarlar� korur, damar t�kan�kl��n� �nler, kansere yakalanma riskini d��r�r, mide mukozas�n� rahatlat�r ve ba��rsaklar� �al��t�r�r. Ayr�ca k�t� kolesterol seviyesini d��r�r ve iyi kolesterol seviyesini y�kseltir.

13. Ya�lar karanl�k yerde saklanmal�.
Do�ru
Bilinmekte ki ya�lar oksijen ile temas halinde iken toksik maddeler olu�ur(ac�la��rlar). Y�ksek �s� bu s�reci h�zland�r�r ancak olduk�a d��k �s�larda da devam edebilir.
Bu �zellikle doymam�� ya� asitlerine zengin olan ya�lar i�in s�zkonusu - soya, susam, ay�i�e�i ve m�s�r ya�. Bu sebeple bitkisel ya�lar oksijen ve ��ktan korunmal� - koyu renkli �i�elerde, serin ve karanl�k yerde(buzdolab�nda de�il) saklanmal�. Tereya� i�in en uygun olan ise buzdolab�nda saklanmas� gereken �ok iyi kapanan kaplard�r.

Keten Prenses

7 Ocak 2009 19:30

Doymu� ve Doymam�� ya�lar nelerdir?

G�dalardaki ya�lar yada daha do�rusu onlar�n ya� asitleri, ba�l�ca �� e�itten olu�maktad�r, doymu�, tekli doymam�� ve �oklu doymam��.

Doymu� ya� asitleri, kimyasal yap�lar�nda belirli miktar hidrojen atomu ta��maktad�rlar. Bu �e�it ya� asitleri kandaki kolesterol miktar�n� artt�r�r ve kalp hastal�klar�nda �nemli bir risk fakt�r�d�r; hayvansal ya�lar ba�l�ca kayna��d�r.

E�er bir �ift hidrojen atomu eksik ise, ya� asidi tekli doymam�� olarak adland�r�l�r. Kan kolesterol�n� y�kseltmezler ve hatta faydal� bile olabilirler. Ba�l�ca kaynaklar� zeytinya�� ve kolza tohumu ya��d�r (baz� margarinlerde ve d��k kat� ya�l� s�r�lebilir ya�larda kullan�l�r).

E�er bir �ift hidrojen atomundan fazlas� eksik ise, ya� asidi �oklu doymam�� ya� asidi olarak adland�r�l�r. �o�u bitki ya�lar�nda y�ksek miktarlarda bulunmaktad�r. �o�unun kan kolesterol� seviyesinde herhangi bir etkisi olmamakla birlikte diyette doymu� ya� asitleri ile yer de�i�tirirse faydal�d�r. Bununla beraber, ya�l� bal�klarda ve bal�k ya��nda (omega-3 �oklu doymam�� olarak adland�r�l�r) bulunanlar kolesterol� d��rmeye yard�mc� olurlar ve bu nedenle faydal�d�rlar.

DOYMAMI� YA�LAR DAHA FAYDALIDIR

Ya� genellikle sofralar�m�zdan eksik olmaz. Oysa �zellikle de doymam�� olanlar sa�l�m�z i�in son derece tehlikelidir. Makro besinler olarak tan�mlanan ve v�cudun gereksinimi olan kaloriyi sa�layan �� temel besin maddesi protein, karbonhidrat ve ya�d�r. Bug�nk� yaz�m�zda ya�lar�n, daha sonraki haftalarda da protein ve karbonhidratlar�n sa�l�kl� beslenmedeki yerini; nas�l, ne t�rde ve ne miktarlarda al�nmas�n�n yararl� ya da zararl� olaca��n� i�leyece�iz. Besinlerdeki ve bedendeki farkl� kimyasal yap�da birka� madde, ya� ba�l�� alt�nda toplan�r.
1- Trigliseritler
2- Fosfolipidler
3- Kolesterol
Trigliseriitler ve fosfolipidler ya� asitlerinden olu�ur. Kolesterol ya� asidi i�ermez ama sterol �ekirde�i ya� asitlerinin y�k�m �r�nlerinden sentezlenir. Bu nedenle bir�ok fiziksel ya da kimyasal niteli�i ya�larla ortakt�r. Trigliseritler t�pk� karbonhidratlar gibi v�cutta metabolik i�lemler i�in enerji sa�lamak �zere kullan�l�rlar. Kolesterol ve fosfolipidler belli yap�sal ama�larla (h�crelerin zarlar�na yap�sal bir bile�en olarak kat�l�rlar) ve h�cre i�i ba�ka i�levlerde kullan�lmak �zere t�m v�cuda da��l�rlar. Kolesterol�n az bir miktar� b�brek�st� bezinde kortizon, yumurtal�klarda �strojen ve progesteron, testislerde testosteron yap�m�nda kullan�l�r. �e�itli v�cut i�levlerinde g�revli olan ya�lar ancak do�ru t�rde ve miktarda al�n�rsa yararl�d�r.

Fazla doymu� ya� t�ketimi kalp-damar hastal��, diyabet, kanser ba�ta olmak �zere bir�ok hastal��a zemin haz�rlar. Ya�lar v�cudumuzda ve besinlerimizde doymu� ve doymam�� ya�lar olarak bulunur. Oda s�cakl��nda kat� olan tereya��, kuyruk ya��, i� ya�lar� hayvansal ya�lard�r ve doymu� ya� t�r�d�r. Margarinlerin hammaddesi ay�i�e�i, soya gibi doymam�� bitkisel ya�lar oldu�u halde yapaysal olarak hidrojenle doyurulmu� ve kat�, doymu� ya� haline getirilmi�tir. Bu s�rada s�v�ya�lar�n yap�s�nda do�al olarak bulunan ya� asitlerinin bir k�sm� "trans ya� asidi" denilen ba�ka bir forma d�n��r. Margarinin sert ya da yumu�ak olmas�na g�re trans ya� i�eri�i �ok ya da daha azd�r. Yumu�ak margarinlerin trans ya� i�eri�i daha d��kt�r. Zeytinya��, ay�i�e�i, m�s�r�z� ya�lar� gibi bitkisel ya�lar ve bal�kya��, doymam�� ya�lard�r ve oda s�cakl��nda s�v�d�rlar. Bitkisel ya�lar hindistan cevizi ve palmiye (hurma) ya�� d��nda doymam�� ya�lard�r.

Doymam�� ya�lar�n i�erdi�i ya� asitlerinde hidrojenle dolu olmayan �ift ba�lar vard�r. Zeytinya��n�n, yer f�st��n�n ya� asitleri tek �ift ba� i�erdi�inden tekli doymam�� ya�d�r. Ay�i�e�i, m�s�r�z�, soya ve bal�k ya��ndaki ya� asitleri birden �ok �ift ba� i�erdiklerinden �oklu doymam�� ya�d�r. Besinlerle ald��m�z ya�lar oldu�u gibi, de�i�ikli�e u�ramadan ya� h�crelerine ta��n�r. Ayr�ca v�cuda gerekenden fazla karbonhidrat girdi�inde fazla miktar hemen karaci�erde trigliserite (ya�a) d�n��t�r�l�r ve bu bi�imiyle ya� dokusunda depolan�r. Karbonhidratlardan ya� yap�m� �ok �nemlidir. ��nk� v�cuttaki h�crelerin �o�unda fazla miktarda glikojen depolayabilecek yer yoktur. Bir kimse karbonhidrat olarak depolayabilece�i miktardan 200 kat fazla ya� depolayabilir.

Ayr�ca her gram ya� her gram glikojene oranla iki kat�ndan fazla enerji i�erdi�inden, birey ya� depolad��nda daha fazla enerji yede�i kazan�r. Proteinlerden de trigliserit (ya�) sentezi olur. Enerji i�in gerekli olan miktardan fazla protein t�ketildi�inde; enerji fazlas�n�n b�y�k bir b�l�m� ya� olarak depolan�r. Demek ki besinlerimizle ald��m�z �� temel kalori maddesi (karbonhidrat, protein ve ya�) fazla t�ketildiklerinde ya� olarak ya� h�crelerinde depolanmaktad�r. Zaten ya� dokusunun temel g�revi trigliseritleri gerek duyuluncaya kadar depolamakt�r. Ya� asitlerinin yak�lmas� ve oksidasyonu h�crelerin �ekirdeklerindeki mitokondrilere (enerji santralleri) ta��narak ger�ekle�ir. H�crelerdeki kimyasal reaksiyonlarda yak�t olarak kullan�lacak enerji kayna��na gereksinim vard�r. Karbonhidratlardan elde edilen glikoz, ya�lardan elde edilen ya� asitleri ve proteinden elde edilen aminoasitlerin mitokondride oksijenle reaksiyona girmesi sonucunda h�creler i�in yak�t olan ATP (Adenozin Trifosfat) olu�ur.

Do�ru ya� se�imi

�o�u insan hayvansal ya�lar�n ve i�lenmi� yiyeceklerde kullan�lan trans ya�lar�n yerine zeytinya�� yemekle ideal diyet uygulad�klar�n� san�rlar. Ger�i zeytinya�� ya da di�er bitkisel s�v�ya�lar gibi doymam�� ya�lar� t�ketmek, hayvansal kat� ya�lar� (tereya��, i� ya��, kuyruk ya�� vb.) ve trans ya�lar� (margarinler) t�ketmeye g�re daha az zararl�d�r. Ancak zeytinya�� bile olsa; ya� gibi kalorisi �ok, �i�manlat�c� vitamin, mineral fitokimyasallar ve liften yoksun bir yiyecekle tam sa�l�kl� bir diyet ba�da�maz. ��nk� zeytinya�� kalorisi tereya��ndan da �ok olan, en �i�manlat�c� besin maddelerinden biridir. Kilo almak kolesterol� art�r�r. Ayr�ca zeytinya��n�n y�zde 14 � doymu� ya�d�r.

�ok zeytinya�� t�ketilirse damar sertli�ine yol a�an zararl� doymu� ya�lar da fazlaca al�n�r. Ya� kayna�� olarak do�al kuruyemi�, �ekirdek ve zeytin gibi i�lenmemi� yiyecekler t�ketilirse, i�erdikleri fitosterol ve di�er do�al maddelerle kolesterol� d��r�rler. Akdeniz diyetinin iyili�i bol zeytinya�� kullan�m�na de�il, �ok fazla sebze ve meyve t�ketimine ba�l�d�r. E�er inceyseniz ve �ok egzersiz yap�yorsan�z g�nde 1 yemek ka�� zeytinya�� kullanabilirsiniz. Ancak kilolu iseniz en iyisi hi� ya� kullanmamakt�r. Ger�i sebzeler pi�irildi�inde, ya da ya� ile birlikte yendi�inde baz� besin maddeleri daha iyi emilir; ancak �s�ya duyarl� �o�u yok olur. �rne�in pi�mi� yemeklerde vitaminlerin y�zde 80 i, minerallerin y�zde 40 � kaybolur. Ya� asitlerinin baz�lar� v�cutta �retilmedi�i i�in mutlaka besinlerle al�nmas� gerekir. Bunlara temel (esansiyel) ya� asitleri denir.

Bu ya� asitleri besinlerle al�nmas� zorunlu doymam�� ya�lard�r. En �nemli iki temel ya� asidi Omega 3 (alfa-linolenik asit) ve Omega 6 (linoleik asit) ya� asitleridir. G�n�m�zdeki ola�an beslenme ile a��r� Omega 6 ya�� ve �ok az Omega 3 ya�� al�n�r. Omega 3 ya�lar�n�n nispeten d��k olmas� kalp-damar hastal��, ba��kl�k sistemi bozuklu�u, cilt hastal�klar� ve daha bir�ok hastal��a yol a�maktad�r. Omega 3 ya�� keten tohumu, ceviz, soya fasulyesi, ye�il yaprakl� sebzelerde vard�r. Bal�kta da Omega 3 ya� asitleri bulunur. Ancak bal�kta c�va bulunmakta, �ok t�ketilmesi v�cutta y�ksek c�va birikmesine neden olarak kalp hastal�� ve di�er baz� hastal�klar�n riskini art�rmaktad�r. Bal�k di�er hayvan �r�nlerine tercih edilmeli ancak haftada 2 kereden fazla yenmemelidir. Hatta kalp-damar hastal�� riski olanlar hayvansal besinleri en iyisi t�m�yle kesmeli, Omega 3 ya� asitlerini bitkisel kaynaklardan sa�lamal�d�r.

fadedliver

14 Ocak 2009 11:30

Asitlerde alkollerin birle�mesinden olu�an lipit �e�itleridir. � Karbon, hidrojen, ve oksijenden meydana gelirler. Karbonhidratlardan farkl� olarak ya�larda oksijen oran� hidrojenden daha azd�r.

Kloroform, eter, benzem ve aseton gibi maddelerin i�inde erir. Suda erimezler.
Karbonhidratlardan daha daha fazla enerji verici olup, daha fazla enerji deposudurlar. (Bir gram ya��n yanmas�ndan 9,3 kgcal a��a ��karken 1 gram karbonhidrattan 4,1 kgcal�lik enerji a��a ��kar.
Basit ya�lar depo e�ilimli olup bir k�sm� i� organlar�n �evresinde (yast�k g�revi) bir k�sm� dere alt�nda (izoplaspan g�revi) h�cre stoplazmas�nda depolan�r.
Solunumda kullan�labildikleri gibi bile�ik lipitler halinde yap�yada kat�labilirler.
Lipitler karbonhidratlarla birle�erek glikolipidleri proteinlerlerle birle�erek lipoproteinleri olu�tururlar ve bunlarda zar yap�s�na ba�l�d�r.
Ya� t�revleri hormon olarakta g�rev yapar. Bu tip hormonlara steroid hormonlar�.
Erkek ve di�i e�ey hormonlar�
B�brek �st� kortex�inden salg�lanan Kortizol ve Aldesteron
Kolesterol Vitamin
Sofra tuzlar�
Ya�lar, ya�da ��z�nen ADEK vitaminlerinin emilmesini sa�lad�klar� i�in insanlar taraf�ndan kullan�l�rlar.

Ya�lar�n Olu�umu

Ya�lar gliserol ve ya� asitlerinden meydana gelir.
Bir mol ya�, ya� asidi ve gliserd�n ester ba�� ile birle�mesi sonucu meydana gelir. Reaksiyon sonucunda �� mol su a��a ��kar.
Ya� asitleri ya alkole (gliserol) yada �� karbonlu bir alkol olan (gliserin) ile birle�erek ya�lar� meydana getirir. (Baz� Basit ya�lar�n alkol� gliserol de�ildir.)
K�saca R-COOH �eklinde g�sterilen ya� asitlerinin R(radical) grubu CH3ile ba�lay�p CH4 �eklinde s�ren zincirsi bir yap�ya sahiptir.

Gliseritler: (Basit ya�lar) Ya� asitlerinin gliseritle te�kil etti�i ya�lard�r.
1- �� ya� asidinin bir molek�l gliresil ile te�kilmetti�i estere Trigliserit denir.
2- �ki ya� asidinin bir molek�l ya� asidiyle te�kil etti�i estere Digliserit denir.
3- Bir ya� asidinin bir molek�l gliserille te�kil etti�i estere Monogliserit denir.
Not→ Bir asitle bir alkol aras�nda olu�an interaksiyondan meydana gelen ba�� ester ba�� denir.
Not→ Gliserinle dehidrasyon sentezi sonucu ester ba�� olu�turarak bir ya��n yap�s�na kat�lan ya� asitleri ayn� �e�it olabilecekleri gibi farklar�nda olabilir. �rne�in; ya� asitlerinden birinin yerine H3PO4 (Fosforikasit) girerse olu�an molek�le fosfolipid denir. fosfolipidler h�cre zar yap�s�na kat�l�rlar.

Doymu� Ya�: (Kat� ya�) R�deki karbonlar aras�nda �ift ba� tok ise ve bu karbonlar�n hepsine iki�er hidrojen ba�l� ise bu tip ya�lara doymu� ya� denir.
Doymam�� Ya�: R�deki karbonlar aras�nda �ift ba� var ise veya karbonlar�n hepsine hidrojen ba�l� de�il ise bu tip ya�lara doymam�� ya� denir.

Doymu� ya� aitleri �rnek olarak tereya��nda bulunan B�tirik asit, doymam�� ya� asitlerine �rnek olarakta Olerk asiti verebiliriz. Doymu� ya� asitlerine sahip ya�lar oda s�cakl��nda kat�d�r.
Bu iki ya� grubunun haricindeki margarinler bitkilerindeki doymam�� ya� asitlerinin laboratuvarlarda hidrojenle doyurulmas� sonucu elde edilir.

NOT→ Karbon atomlar�n�n ya� molek�l�nde gruplanmas� ya��n suda ��z�nmesini �nler. Yine bu y�zden ya�lar hafiftir.
NOT→ Develer, k�� uykusuna yatan hayvanlar metabolik suyu kullan�rlar. G��men ku�lar ise ya��n yo�unlu�u az oldu�u i�in metabolik su i�in ya�� kullan�rlar.

Ya�lar�n Sindirimi

Kimus 12 parmak ba��rsa�a gelince pankreastan salg�lanan safra tuzlar�n�n lipas, karaci�erden salg�lanan safra tuzlar�n�n etkisiyle ya� asitleri ve gliserole d�n��r.
Safra tuzlar� ya�� par�alayarak lipaz�n etki y�zeyini artt�r�r. Gliserol suda erir ve emilr.
Ya� asitleri safra tuzu ile bile�ik yaparak sabun olu�turur. �yle emilir.
Safra ba��rsak bakterilerinin enzimleri ile etkile�erek d��k�ya kahverengi renk verir.
Safran�n steroid oldu�undan ADEK�in emilimini sa�layan ya� t�revidir.
Safra kullan�ld�ktan sonra geri kalan� geri emilir.
E�er safra kesesi salg�s�n� ba��rsa�a d�kemez ise karaci�er taraf�ndan geri emilir. Bu durumda sar�l�k hastal�� g�zlenir.

Ya� �e�itleri
Basit ya�lar (N�tral) veya gliseritler

Doymu�
Doymam��
Mumlar

Bile�ik ya�lar

Fosfolipitler
Glikolipitler
Lipoproteinler

Di�er ya� �e�itleri

Steroidler
Kolesterol
Karationidler

_Ya�mur_

17 May�s 2011 15:18

Lipitler (Ya�lar)

Ya� ve kolesterol gibi ya� benzeri t�m maddelere lipit ad� verilir. Suda ��z�nmeyen lipitler aras�nda eter, benzin, kloroform gibi ya� ��z�c�lerle eriyenlere ham lipit denir. Ham lipitlerin i�inde de�i�ik kimyasal yap�ya sahip; ya�lar, fosfolipitler, glikolipitler, steroidler ve mumlar gibi maddeler yer al�r.

Ya�lar

Ya�lar, karbonhidrat ve proteinlerle birlikte v�cudumuza enerji sa�layan 3. besin grubudur. Yiyeceklerle beraber v�cuda giren karbonhidrat ve proteinlerin fazlas�, v�cudumuzda ya� olarak depolan�r.
Ya�lar genellikle bir gliserol molek�l�n�n 3 ya� asidi ile birle�mesi sonucu meydana gelen trigliseritlerdir.

Trigliseritler

Besinlerden ald��m�z ve v�cudumuzda bulunan ya�lara trigliserid ad� verilir. Bunlardan birisi olan kolesterol, hayvansal kaynakl� besinlerde ve t�m h�crelerde bulunan mum benzeri bir ya�d�r. Kan dola��m�nda yer alan kolesterol�n �o�unu v�cut kendisi �retir. Kolesterol sadece hayvansal kaynakl� besinlerde bulunur.
Kan dola��m�nda lipoproteinlerle ta��nan kolesterol ikiye ayr�l�r. Bunlardan ilki, iyi kolesterol olarak da bilinen HDL, di�eri k�t� kolesterol olarak bilinen LDL ve VLDL�dir.
Dokulardaki kolesterol� toplayarak, d��ar� at�lmas�n� sa�lad�� i�in iyi kolesterol olarak adland�r�lan HDL, yiyeceklerden sa�lan�r. Kalp sa�l�� i�in �nemli bir kolesterol olan HDL�nin d�zeyi, fiziksel aktivite ile art�r�labilir.
LDL ve VLDL, kolesterol� dokulara ta��yarak, kan damarlar�n�n duvarlar�nda birikmesine neden olur. Bu nedenle k�t� kolesterol olarak da tan�nan LDL ve VLDL, besinlerle al�nmaz, v�cut taraf�ndan �retilir.

Ya� asitleri

Ya�lar�n temelini olu�turan ya� asitleri, karbon, oksijen ve hidrojenden olu�an molek�llerdir. Genel olarak ya� asitleri; doymu�, tekli doymam��, �oklu doymam�� ve hidrojenle doymu� olarak s�n�fland�r�l�r.

Tekli doymam�� ya� asitleri: Oda s�cakl��nda s�v� formunda olan tekli doymam�� ya� asitlerine f�nd�k, zeytinya�� ve kanola ya�� rnek verilebilir. V�cut taraf�ndan sentezlenemeyen bu ya�lar�n mutlaka besinlerle al�nmas� gerekir. Akdeniz �lkelerinde kalp hastal�klar�n�n daha az g�r�lmesinin nedeni, a��rl�kl� olarak tekli doymam�� ya�larla beslenmeleridir.
�oklu doymam�� ya� asitleri: Oda s�cakl��nda s�v� veya yumu�ak formda olan bu ya�lara �rnek olarak m�s�r, soya, ay�i�ek ya�� ve deniz �r�nleri verilebilir. Omega 3�de �oklu doymam�� ya� asitlerine �rnek bir ya�d�r.�zellikle so�uk deniz bal�klar�ndan somon, ton bal�� ve uskumruda bulunan Omega 3, kalp ve damar sa�l�� a��s�ndan son derece �nemlidir.
Doymu� ya� asitleri: Daha �ok hayvansal kaynakl� besinlerde bulunur. Et, tavuk, yumurta, s�t, peynir, yo�urtta yer alan doymu� ya� asitleri; bitkisel kaynaklardan sadece Hindistan cevizi ya��nda yer al�r.
Hidrojenlenmi� ya�lar: Doymam�� ya�lar� daha dayan�kl� hale getirmek i�in hidrojenle kimyasal i�lemden ge�irerek elde edilir. B�t�n margarinler bu s�n�fa girer.

Ya�lar�n sindirimi nas�l ger�ekle�ir?

�nceba��rsakta sindirilen ya�lar, burada safra ile kar��arak, suyun i�ine kat�l�r. Em�syon ad� verilen bu durumdan sonra, lipaz enzimi ile par�alan�r ve ince ba��rsaklardan kan ve lenf sistemindeki dola��ma kat�l�rlar.

Ne i�e yararlar?

Ya�lar v�cuda, ayn� miktardaki karbonhidrat ve proteinlerin 2 kat�ndan fazla enerji verirler. 1 gram ya�, 9 kilokalori enerji sa�lar.
�zellikle bal�k ve su �r�nlerinde bulunan ya�lar, retina ve beyin geli�imi i�in gereklidir. Kalp ve damar hastal�klar�n� �nlemek i�in bu besinlerde bulunan Omega 3 ya��, daha fazla t�ketilmelidir.
V�cut i�in mutlaka gerekli olan elzem ya� asidi, zeytinya�� ile al�n�r.
A, D, E ve K vitaminlerinin v�cutta kullan�lmas�n� sa�larlar.
Derinin alt�nda bulunan ya� tabakas�, v�cut �s�s�n�n kayb�n� �nler.
�� organlar� �evreleyerek, onlar� d�� etkenlerden korurlar.
Midenin bo�almas�n� geciktirerek, tokluk hissi verirler.
�strojen ve testesteron hormonunun yap�s�nda bulunurlar. Yeterince ya� al�nmazsa, salg�lanma bozulur.

V�cudun ya�a ne kadar ihtiyac� vard�r?

T�ketti�imiz ya�lar, g�r�n�r ve g�r�nmez olarak ikiye ayr�l�r. Tereya��, s�v�ya� gibi ya�lar g�r�n�r ya�lar iken; et, s�t gibi daha �ok hayvansal kaynaklarda bulunan ya�lar g�r�nmez ya�lard�r. V�cuda al�nan ya�lar�n yar�s�, g�r�nmez ya�lardan olu�ur.
Sa�l�kl� bir bireyin almas� gereken ya� miktar�, kilosu, boyu gibi ki�isel �zelliklerine g�re belirlenir. Genel olarak g�nl�k al�nan enerjinin y�zde 30�u ya�lardan kar��lanmal�d�r. Buna g�re herkes 1 gram ya��n 9 kilokalori oldu�unu unutmadan, kendi ki�isel �zelliklerine g�re t�ketece�i ya� miktar�n� d�zenlemelidir.

_Ya�mur_

15 Ekim 2012 13:45

Besin Gruplar� - Lipitler (Ya�lar)

TEREYA�I
MsXLabs.org & Morpa Genel K�lt�r Ansiklopedisi

S�tten elde edilen ya�. Ya��n s�tten ayr�lmas� i�in s�t ya durgun bir h�lde b�rak�l�r, b�ylece yo�unlu�u az olan ya��n �stte toplanmas� sa�lan�r, ya da santrif�j makineleriyle ya� ayr�l�r. Bu �ekilde ayr�lan kaymak krema asitle�meye b�rak�l�r. Daha sonra, �arpmak ya da �alkalamakla ya� k�recikleri birbiriyle birle�ir ve k�tle h�linde tereya�� elde edilmi� olur. Bir kilogram tereya�� elde etmek i�in 25-35 litre s�t harcan�r. Tereya��nda ortalama olarak %84,5 ya�, %0,8 protein, %0,5 karbonhidrat, %0,2 k�l ve %14 su vard�r. Bu bile�imdeki bir tereya��n�n 100 gram� 785 kalori verir. Yo�unlu�u 0,926-0,946'd�r. Tereya�� A ve D vitamini bak�m�ndan zengindir.

TEREYA�ININ YARARLARI

Tereya�� yemek, yiyeceklerdeki di�er besin ��elerinin emilimini art�r�yor.
En iyi A vitamini kayna��d�r.
Lesitinden zengindir.
Y�ksek oranda antioksidan (kolesterol, A vit, E vit, selenyum) i�erir.
�yi bir iyot kayna��d�r.
Konjuge linolenik asitten (CLA)zengin oldu�u i�in, antienflamatuvar, antiallerjik ve antikansorejenik etkileri vard�r.
Di� ��r�kleri ve osteoporoz riskini azalt�r.
Mak�ler dejenerasyonu azalt�r (lutein)
Y�ksek kolesterol� azalt�r (kolin)
Bellek ve ��renme kapasitesini art�r�r (kolin)
Asetilkolini art�r�r
�inko i�eri�i y�ksektir
Magnezyum i�eri�i y�ksektir
Omega-3�ten zengindir.
A, D, K vitaminleri, demir, selenyum, riboflavin, ve niasinden zengindir.
Televizyonda g�rd��n�z kalbi koruyan, vitamin katk�l� vs.li margarin reklamlar�na kanmay�n, dedeleriniz gibi tereya��n� ve zeytinya��n� sofran�zdan eksik etmeyin.

Ya�lar (l�p�tler)

Yap�lar�nda C,H,O atomlar� yer al�r.Ancak baz� ya�lar�n yap�s�nda P ve N gibi atomlarda bulunabilir.Yap�lar�ndaki O2 oran� karbonhidratlara g�re daha d��kt�r bu nedenle de yap�lar�ndaki hidrojen ve karbon oran� y�ksek olur. Par�alanmalar� sonucu daha fazla su olu�ur.

Yap�lar�ndaki mevcut hidrojen ve karbon iyonu fazlal�� nedeniyle daha fazla enerji verirler.An�ak oksijen azl�� nedeni ile zor yanarlar.

Deri alt�nda birikerek v�cudun �s� kayb�n� �nler ve mekanik darbelere kar�� korur.Daha hafif olmas� nedeniyle g��men ku�larda depo maddesi olarak kullan�l�rlar.Glikolipit ve lipoprotein�lere kat�larak h�cre zar�nda g�rev al�rlar.

Do�al ya�lar trigliserit diye adland�r�l�rlar.3 ya� asiti ve bir mol gliserol�n ester ba�� ile ba�lanmas� ile olu�urlar.

Ya�lar�n kullan�m� ve y�k�m� uzun s�rd��n den , h�crelerde ikinci enerji kayna�� olarak i� g�r�rler.Baz� doymam�� ya� asitleri v�cut da sentezlenmez besin ile al�nmas� gereklidir.Bunlara temel ya� asitleri denir.

En �nemli ya�lar

ya� asitleri
ya�lar(n�tr ya�lar)
steroidler
fosfolipitler

Ya� asitleri ; Karbonlar aras�ndaki b�t�n ba�lar tekli ise doymu� ya� asiti (B�t�rik asit,Palmitik asit) denir.Bunlar hayvansal kaynakl� (i� ya��,tere ya��)�d�rlar.Ya� asitinin durumuna g�re ya�larda isim al�r.Karbonlar aras�nda �ift ba� varsa doymam�� ya� asiti (Oleik asit,Linoleik asit) denir.Bunlar bitkisel kaynakl�d�r.
Not : Doymam�� ya�lar hidrojen ile doyurularak kat� hale ge�irilirler. B�ylece margarinler olu�ur.Ayr�ca insan v�cudu yap�s�nda bir �ift ba� bulunan oleik asiti yapabilmektedir. Linoleik asiti yapamaz.

N�tral ya�lar ;ya�lar�n en �nemli depo �eklidir.
3 ya� asiti + 1 gliserol ===> Ya� +3 H2O

Ya� asitleri gliserol ile ester ba�lar� ile ba�lan�r.Bir gliserole ba�lanan ya� asitleri farkl� olabilir.Bundan dolay� ya�lar�n bir �ok t�revi olu�ur.

Steroidler ; Zarlar�n yap�s�na kat�ld�� gibi vitamin ve hormon olarak ta g�rev yapar.
Fosfolipitler ; H�cre zar�n�n yap�s�na kat�l�r.Fosfor i�eren ya�lard�r.
Kolesterol ; Hayvansal h�cre zar�n�n yap�s�na kat�l�r fakat fazlala��r ise damar sertli�ine neden olur.

Safi	20 May�s 2016 23:09

5 ek

Lipitler (Ya�lar)

Suda ��z�nmeyip, eter, kloroform ve benzen gibi polar olmayan ��z�c�lerde ��z�nen maddeye denir. Polimer olmay�p k��k molek�llerdir. Y�ksek kalorili enerjiye sahip lipidler hem v�cutta sentez edilir, hem de diyetle al�n�r. D��ar�dan diyetle al�nmalar� �zellikle v�cudumuzda sentezlenemeyen esansiyel ya� asitleri ve ya�da ��z�nebilen vitaminler a��s�ndan �nemlidir. Lipidler t�m canl�larda bulunur, ��nk� hayat�n devaml�l�� i�in gereklidir. Lipidler kat� ya�lar�, mumlar� ve onlarla ili�kili bile�ikleri kapsarlar. Sulu ��zeltilerinde ��z�nemedikleri i�in, v�cutta genellikle ya membran lipidleri ve ya� h�crelerinde trigliserit (tria�ilgliserol) olarak bulunurlar, ya da lipoprotein partik�lleri olarak proteinler ile birlikte plazmada ta��n�rlar.

Lipitlerin Yap�s� ve �zellikleri

Lipidlerin, insan organizmas�nda, depo ve yap�sal fonksiyonu �nemlidir. Trigliseritler, enerji yede�ini olu�turmak �zere depolan�rlar ve depo lipidler olarak bilinmektedirler. Membranlar�n ve steroid hormonlar�n, vitamin D gibi baz� �nemli maddelerin yap�s�n� olu�turan fosfolipidler, glikolipidler ve kolesterol, yap�sal lipidler olarak bilinmektedirler. Lipidlerin genel ve belirli �zellikleri suda ��z�nmeme olup, kimyasal olarak farkl� bile�iklerdirler; bu nedenle de biyolojik fonksiyonlar�nda �e�itlilik g�sterirler.

Lipidlerin Ortak �zellikleri

Biyolojik kaynakl� organik bile�iklerdir.
Lipidlerin yap�lar�nda, C,H,O (karbon, hidrojen, oksijen) bulunur; ayr�ca N,P,S (azot, fosfat, k�k�rt) gibi elementler de baz� lipidlerin yap�s�na girerler.
Lipidlerin temel yap� ta�lar� ya� asitleridir.
Lipidler, suda ��z�nmezler; ancak yap�lar�nda hidroksil (-OH) ve karboksili (-COOH) fazla i�eren lipidler suda k�smen ��z�nebilirler.
Lipidler kloroform, eter, benzen, s�cak alkol, aseton gibi organik ��z�c�lerde ��z�n�rler.
Lipidlerin enerji de�erleri y�ksektir. 70kg�l�k bir ki�ide yakla��k 136.000 kilokalorilik enerji lipid halinde depo edilmi�tir. 1gr ya� yak�l�nca 9 kilokalori enerji a��a ��kar.

Lipidlerin S�n�fland�r�lmas�

Lipitlerin Sindirim ve Metabolizmas�

Eri�kin bir insan g�nl�k olarak 60-150 gr ya�� diyetle almaktad�r. Diyetle al�nan bu ya��n %98�i trigliserid, geriye kalan� ise fosfolipid, kolesterol, kolesterol esteri, serbest ya� asidleri, ya�da eriyen vitaminler, steroidler ve terpenlerdir. Bunlara ilave olarak 2gr kolesterol ve 4-5gr lesitin safra ile barsa�a at�lmaktad�r.
Bu bile�ikler emilime u�ramadan �nce enzimler taraf�ndan hidrolize u�rar. Trigliseridleri hidrolize u�ratan enzim, lipaz enzimidir. Pankreastan salg�lanan en �nemli enzimdir.

Trigliseritlerin sindiriminde safra asitleri de �nemli rol oynar. Ya�lar, ince ba��rsakta pankreastan salg�lanan lipaz enzimi ve safra tuzlar�n�n etkisiyle ya� asitleri ve gliserole par�alan�r. Ya� asitleri, ince ba��rsakta safra tuzlar� yard�m�yla ba��rsak h�creleri taraf�ndan absorbe edilir.
Kolesterol esterleri, pankreastan salg�lanan kolesterol esteraz taraf�ndan kolesterol+ ya� asidine par�alan�r.
Fosfolipidler ise fosfolipaz denen enzimler taraf�ndan sindirilirler.

Bu enzimlerin etkisi sonucu a��a ��kan ya� asitleri, gliserol, kolesterol ve di�er k��k molek�llerin hepsi oldu�u gibi emilirler. Bu bile�iklerin hepsi emildikten sonra ba��rsak epitel h�cresi i�inde tekrar trigliserit, kolesterol esterleri ve fosfolipitler sentezlenerek proteinlerle birle�tirildikten sonra lenf sistemine, oradanda kana verilirler.
Lipid metabolizmas�nda en �nemli yeri ya� asitlerinin metabolizmas� tutar. ��nk� ya� asitleri miktarca lipidlerin en b�y�k k�sm�n� olu�turur. Ya� asitlerinin metallerle olu�turdu�u tuzlara, sabun denir.
Ya� Asitleri, doymu� ve doymam�� ya� asitleri olarak bulunur.

Doymu� (sat�re) ya� asitleri

hidrokarbon zincirleri, �ift ba� i�ermeyen ve dallanmam�� olan ya� asitleridirler. En basit doymu� ya� asidi, 2 karbona sahip asetik asittir.
Doymu� ya� asitleri kat�d�r ve kan ak�m�n� zorla�t�r�c� etkiye sahiptir.
�rnek: Tereya�� ve kat� margarin ya�lar.

Doymam�� (ansat�re) ya� asitleri

hidrokarbon zincirinde bir veya daha fazla �ift ba� i�eren ya� asitleridirler.
Doymam�� ya� asitleri; oda s�cakl��nda genellikle s�v�d�r, suda ��z�nmezler, u�ucu de�illerdir. Enerji kayna��d�rlar.
�rnek: Zeytinya�� ve ay�i�e�i ya��.

Gliserol (Gliserin)

tatl�, k�vaml�, s�v� karakterde, �� de�erli bir alkold�r.

Gliserol, su ve etil alkolle her oranda kar��abilir. Eter, kloroform ve benzolde ��z�nmez.
Gliserol, bir�ok madde i�in �ok iyi bir ��z�c�d�r. Su �ekici ve nemlendirici �zelli�e sahip oldu�undan, kozmetik ve ila� yap�m�nda kullan�l�r.
Gliserol, organizmada glukozun y�k�l�m� s�ras�nda olu�an dihidroksiaseton fosfattan olu�abilir. Gliserol, organizmada esas olarak depo ya�lar�n�n hidrolizi sonucu olu�ur.

Keton Cisimleri

Karaci�erde ya� asidi oksidasyonunun normal son �r�nleri olan asetoasetik asit, P-hidroksibutirik asit ve asetondur.
Al�nt�daki Ek 49048

Dokular�n keton cisimleri sentezlemesine "ketogenezis "denir ve metabolizmada normal �artlarda ketolizis ve ketogenezis denge halindedir. Karaci�er, gere�inden daha fazla keton cisimleri yaparsa kanda keton cisimleri artar. Bu duruma , "ketonemia"denir. Uzun s�reli a�l�k halinde ve �eker hastal��nda �zellikle aseton olmak �zere keton cisimlerinin art�� kan�n yedek alkalisini azalt�r. Buna ek olarak kan pH's� d��er. Bu duruma "asidozis" veya "ketoasidozis" denir.
Karaci�erde cereyan eden reaksiyonlar serisi mitokondriyumlar da ya� asidi y�k�m� �r�n� olan asetil- CoA�dan ba�lar.

Asetil-CoA�n�n metaboliik �nemi

Ya� asitlerinin yap�lmas�nda kullan�l�r.
Steroidlerin �n maddesi olarak kullan�l�r.
Organizmaya enerji veren bir yak�t olarak oksitlenir. Bu son olay, bir k�sm� ile karaci�erde fakat daha b�y�k �apta kaslarda meydana gelir.
Baz� maddeleri asitlendirmek i�in kullan�l�r. �rn, glukozaminden asetilglukozamin elde etmek gibi.
Keton cisimlerinin yap�m�nda kullan�l�r.

Fosfolipidler

Fosfat i�eren lipidlerdir; fosfatidler olarak da bilinirler. Fosfolipidler beyinde ve sinir dokular�nda �ok boldur. Fosfolipidler, ya�lar�n inceba��rsaktan emilimine ve kanda ta��nmalar�na yard�mc� olur.
Al�nt�daki Ek 49049

Lipit Metabolizmas�nda Karaci�erin Rol�

Karaci�erin lipid metabolizmas� ile ilgili fonksiyonlar�; ya� asitlerinin sentezi ve oksidasyonu, ya� asitlerinden trigliserid olu�umu, fosfolipid sentezi, lipoproteinlerin sentezi, keton cisimlerinin sentezi, kolesterol biyosentezi, safra asitlerinin ve safran�n olu�turulmas�d�r. Sa�l�kl� bir �ahs�n karaci�erindeki lipid miktar� %5 kadard�r. Karaci�erde %5�ten fazla lipid veya %2�den fazla trigliserid olmas� durumunda karaci�er ya�lanmas�ndan s�z edilir.

Total Lipit

Serumda dola�an t�m lipidlerin toplam�d�r. Normal de�eri % 500-800 mg kadard�r. Total lipidin i�erisinde klinik �nemi en �ok olan, kolesterol ve trigliserittir. Total lipid tayini ile serumda t�m lipidler (trigliserid, fosfolipid, kolesterol, ya� asidi, v.s.) tayin edilmi� olur.
Trigliserid tayininin yap�ld�� laboratuvarlarda total lipid tayinine gerek yoktur. ��nk� total lipid seviyesinde meydana gelen de�i�iklikler genellikle trigliserid seviyesindeki de�i�iklikleri yans�t�r.

Trigliserid (Tria�ilgliseroller, N�tral Ya�lar, Ya�lar)

Gliserol�n �� tane hidroksil grubu ile ya� asitlerinin olu�turduklar� esterlerdir. Bu yap�dan dolay� ya�lara; trigliseritler ya da tria�il gliserol denir.
Trigliseridler, ya� asitlerinin ba�l�ca depo �eklidir. E�er gliserol�n her �� -OH grubuna ayn� ya� asidi ba�lanm�� ise basit trigiserid; ya� asitlerinden biri farkl� ise bile�ik (karma) trigliserid ad� verilir. Trigliseridler ya� dokusunda b�y�k lipid damlac�klar� halinde saklan�rlar. Trigliseridler ya� h�cresi i�inde veya lipoprotein partik�l� �zerinde hidroliz edildi�i zaman, enerji kayna�� olarak kullan�lmak �zere serbest ya� asidleri a��a ��kar. Trigliseridler, �nemli biyolojik fonksiyonlara sahiptirler.
Kanda Trigllseridin Artt�� ve Azald�� Durumlar

Trigllseridin artt�� durumlar

Obezite
Glikoz intolerans�
Viral hepatit
Alkolizm
Akut ve kronik pankreatit
Biliyer siroz
Hipotiroidi
Gebelik
Glikojen depo hastal��

Trigliseridin Azald�� Durumlar

KOAH
Hipertiroidi
Malabsorbsiyon
Son d�nem karaci�er hastal��
Laktoz�ri
Beyin infarkt�

kan Lipitleri Analizi

Safi	22 May�s 2016 00:19

9 ek

Lipidlerin yap�s� ve g�revleri

Bloor�a g�re lipidler �u �zelliklere sahiptirler:
1. Suda erimezler, eter, kloroform, benzen, aseton gibi ya� eriticilerde erirler,
2. Ya� asitlerinin esteridirler ya da esterle�ebilirler
3. Canl� organizmalarca kullan�labilirler.

Lipidler geni� �l��de h�cre fonksiyonlar�na kat�lan �ok heterojen molek�llerdir. Lipidlerin en basit grubu uzun zincirli doymu� ve doymam�� ya� asitlerinden olu�ur.
Lipidler genellikle kompleks kar��mlar halinde bulunurlar ve bulunduklar� bitkisel ve hayvansal dokulardan s�cak alkol ve eter vb organik ��z�c�lerle ekstrakte edilirler.
Biyolojik membranlar�n yap�s�na girerler:

Fosfogliseridler Sfingolipidler Steroller (kolesterol)
Safra tuzlar� lipid sindiriminde �nemlidir.
Steroid hormonlar h�cre metabolizmas�n� d�zenler.
Vit D Ca/P metabolizmas�n� d�zenler.
Terpenler Vit A, D, E ve K sentezine i�tirak ederek h�cre fonksiyonlar�n� d�zenler.

Triakilgliseroller ya� doku h�crelerinde depolan�r ve memelilerde en b�y�k enerji deposudur

Ya�lar enerji/k�tle �retimi a��s�ndan karbonhidratlardan yakla��k 6 kez daha g��l�d�r.
Anhidr halde depolan�rlar
Karbon atomlar� d��k okside haldedir

Hayvansal organizmalarda, lipidlerin da��l�m�

sabit k�s�m : h�cre membranlar�n�n yap�sal lipidleri
enerji durumuna g�re de�i�ken k�s�m : rezerv (depo) lipidler
Al�nt�daki Ek 49073

Ya� asitleri

4 b�y�k fizyolojik role sahiptir
1. Fosfolipidlerin ve glikolipidlerin kurucusudur (h�cre membranlar�n�n kurucu eleman�)
2. Proteinlere kovalan ba�lan�rlar
3. Yak�tt�r ve yak�t deposudur (trigliseridler)
4. Hormonlar ve h�cre i�i haberciler (sinyal molek�ller) (uzun zincirli ya� asitleri)
Al�nt�daki Ek 49074

L�p�d sindirimi ve em�l�m�

Lipidler h�cre yap�s� ve metabolizmas�nda �nemli rol al�rlar
TAG�ler en b�y�k enerji deposudurlar.
Kolesterol h�cre zarlar�n�n bir �yesi ve steroid hormonlar�n �nc�l maddesidir.
Lipid sindirimi lipid-su kar��m�nda ger�ekle�ir.
TAG suda ��z�nmez ve sindirim enzimleri suda ��z�n�r �zelliklerdedir.
Lipidler safra tuzlar�n�n yard�m�yla sindirilir ve emilir.
Lipid sindiriminin �r�nleri kar��k misellerdir ve ince ba��rsaklarda emilirler.
Lipidler dola��mda lipoproteinler halinde ta��n�rlar.

Ya� asidi Oksidasyonu

Ya� asitleri ya� asitlerinin p-oksidasyon enzimlerinin bulundu�u mitokondriyal matris i�ine girmeden �nce aktive edilmesi gerekir.
Aktif ya� asitleri daha sonra sitozolde mevcut karnitin yard�m� ile mitokondrial matrikse ta��n�r.
Palmitik asit molek�l ba��na toplam 129 ATP verir.
Benzer �ekilde doymam�� ve tek zincirli ya� asitlerinin oksidasyonu ek reaksiyonlar ile ger�ekle�ir.
p-oksidasyon peroksizomlarda 3 enzimatik reaksiyonu kapsar
Mikrozomlarda orta ve uzun zincirli ya� asitlerinin w-oksidasyon ve dallanm�� zincirli ya� asitlerinin a-oksidasyon �eklinde k��k oksidasyon yollar� da vard�r.

Keton cisimci�i Metabolizmas�

Keton cisimleri asetoasetat, p-hidroksi butirat ve asetondur
Keton cisimleri karaci�erde sentezlenir fakat karaci�er d�� dokularda yak�t olarak kullan�l�r.
Keton cisimleri �ayet sentez gere�inden fazla olursa (sentez h�z� karaci�er d�� dokularda kullan�m h�z�n� a�arsa) kanda birikir.
Bu durum kanda keton art�� ile sonu�lan�r. Ve idrar�n ve nefesin aseton kokmas�na neden olur.
T�m bunlar ketozis olarak bilinir. Kontrol edilmemi� diabetes mellitus ve a�l�kta keton cisimleri olu�ur. Ketozis bir metabolik asidozdur.

Ya� asidi Biyosentezi

Sentez enzimleri h�crenin stoplazmas�nda yer al�r.
Asetil CoA C birimlerinin kayna��d�r
Enerji g�c� ATP�dir.
NADPH lar pentoz-p d�ng�s�nden ve malat �ant�ndan gelir.
Sentez olay� oksidasyonun tersi bir olay de�ildir.
Ya� asidi sentaz dimeri ya� asidi sentezinde yer al�r ve bir multienzim (6 enzimli) kompleksidir.
TAG�lar ya� akil-CoA ve gliserol-3-p veya dihidroksi aseton-p�tan sentez lenir ve ya� dokusunda birikirler.

Kolesterol Biyosentezi

Endojen kolesterol�n %80�i karaci�erde yap�l�r.
Senteze i�tirak eden enzimler k�smen endoplazmik retikulumda ve k�smen de sitoplazmada yer al�r.
Asetil-CoA bir prek�rs�rd�r (�n madde).
HMG-CoA, mevalonat, izopentenil pirofosfat, squalen kolesterol sentezi s�ras�nda olu�an baz� �nemli metabolitlerdir.
Kolesterol lipoprotein komplekslerinde ta��n�r.
Kanda lipidlerin y�kselmesi arteriyel damar duvarlar�nda kolesterol birikimine ve bu yolla da ateroskleroza yol a�ar.

Safi	22 May�s 2016 00:36

9 ek

Lipidlerin v�cuda al�nmas� ve ta��nmas�

Besin maddelerinin b�y�k bir k�sm� �nemli oranda lipid i�erir
Lipidler, ya�l� yiyecek ve i�eceklerde, ette bulunurlar.
Bir insan i�in g�nl�k diyet 15-40 g kadar lipid i�erir.
Diyetteki lipidlerin b�y�k �o�unlu�u trigliserid, az bir k�sm� da fosfolipid, kolesterol ve kolesterol esteridir.
Lipidlerin sindirimi ve emiliminden sonra, ince ba��rsak mukoza h�cresinde 2-monogliseridlerden ekzojen trigliseridler olu�ur. Bunlar, az miktarda serbest kolesterol, kolesterol esteri ve fosfolipid ile bir araya gelirler, bir protein tabakas�yla da kaplanarak suda ��z�nebilir ve ta��nabilir �ilomikronlar� olu�tururlar.
�ilomikronlar da lenf sistemi yoluyla dola��ma kat�l�rlar

�ilomikronlar

� �ilomikronlarda a��rl�k�a
%2 oran�nda protein,
%1 serbest kolesterol,
%3 kolesterol esteri,
%9 oran�nda fosfolipid, %85 oran�nda trigliserid bulunur.

Lipoproteinlerin Genel Metabolizmas�

Lipidlerin emiliminden sonra duktus torasikusta s�t beyazl��nda �ilus (kilus) g�r�l�r. �ilusun beyazl�� i�erdi�i �ilomikronlardan ileri gelir.
Beslenmeden sonra, emilen ve lipoproteinler halinde kana kar��an lipidler nedeniyle plazma da bulan�k g�r�l�r (Emilim Lipemisi).
Emilim lipemisinin �iddeti ve plazmada lipoproteinler halinde bulunan lipid miktar�, ya�l� diyetten 5-6 saat sonra en �st d�zeye ��kar.
Daha sonra yava� yava� azal�r ve yemekten 8-10 saat sonra plazma yeniden berrak g�r�n�m�n� kazan�r.
Heparin, lipoprotein lipaz� aktive ederek, plazman�n emilim lipemisine ba�l� bulan�kl��n� in vivo olarak giderir.
�ilomikronlar, aktive olan lipoprotein lipaz (LPL) etkisiyle trigliserid i�eri�inin �o�unu kaybeder ve daha k��k �apl� �ilomikron kal�nt�lar�na d�n��rler.
Karaci�er h�cre lerindeki ApoE resept�rleri �ilomikron kal�nt�lar�m tan�r.

Bu resept�rlerin etkisiyle �ilomikron kal�nt� lar� endositoz yoluyla karaci�er h�cresi i�ine al�n�rlar ve orada y�k�l�rlar.

Yak�t olarak hemen gerekenden daha fazla ya� asidi veya karbonhidrat bulundu�u durumlarda, karaci�erde ya� asitlerinden veya karbonhidratlardan sentezlenen endojen trigliseridlerden de VLDL yap�l�r ve kana verilir.

Karaci�erde lipoprotein sentezi, �e�itli etkenlerle inhibe olursa, endojen trigliseridler karaci�erde birikir ve karaci�er ya�lanmas� denen tablo meydana gelebilir. Fatty Liver Sendrom (bilhassa kanatl�larda)

VLDL'ler, endojen trigliseridlere ek olarak serbest kolesterol, kolesterol esterleri, fosfolipid, ApoB-100, ApoC-I, ApoC-II, ApoC-III, ApoE apolipoproteinlerini de i�erir.

ApoC-II, lipoprotein lipaz� aktive ederek VLDL trigliseridlerinden serbest ya� asitlerinin sal�verilmesine neden olur. B�ylece lipid i�eri�i gittik�e azalan VLDL�ler, yakla��k olarak e�it miktarlarda trigliserid ve kolesterol i�eren ara dansiteli lipoprotein (IDL) ve daha sonra d��k dansiteli lipoprotein (LDL) haline de�i�tirilirler.
Lipoprotein lipaz (LPL) vas�tas�yla �ilomikronlardan ve VLDL�lerden sal�verilen ya� asitleri, ya� doku h�crelerinde trigliseridler (TG, tria�ilgliserol) olarak depolan�r.
Beslenme s�ras�nda veya tokluk durumunda ya� doku h�crelerinde depolanan trigliseridler (TG), a�l�k durumunda hormona duyarl� lipaz ve di�er lipazlar vas�tas�yla ya� asitleri ve gliserole hidroliz edilir.
IDL�ler ApoE resept�rleri taraf�ndan LDL�ler ise LDL resept�rleri taraf�ndan tan�narak karaci�er h�creleri i�ine al�n�rlar. IDL�ler ve LDL�ler, karaci�er h�crelerinde hepatik lipaz etkisiyle daha ileri y�k�l�rlar.
LDL'ler, trigliserid i�erikleri �ok az, kolesterol ve kolesterol esterlerinden �ok zengin lipoproteinlerdir.
LDL'lerin temel apolipoproteinleri ApoB-100'd�r:
LDL'ler, kolesterol� karaci�erden ba�ka dokulara ta��rlar.
Ekstrahepatik doku h�crelerinde bulunan spesifik y�zey resept�rleri, ApoB-100'� tan�yarak LDL'lerin h�cre i�ine al�nmalar�n! sa�larlar.
Karaci�er d�� doku h�crelerinde LDL'ler y�k�l�r ve kolesterol veya bir kolesterol t�revi olu�ur
D�z kas h�crelerinde kolesterol esterleri nin birikmesiyle arteriyel duvarlarda aterosklerotik plaklar geli�ir.
Ateroskleroz, kanda y�ksek kolesterol d�zeylerine �zellikle de y�ksek LDL-C d�zeyine ba�l� olarak ortaya ��kar.
Serum LDL-kolesterol d�zeyinin %130 mg'dan d��k olmas� aterosklerotik kalp hastal�� i�in d��k riski, %130-160 mg aras�nda olmas� orta riski, %160 mg'dan y�ksek olmas� ise y�ksek riski ifade eder
Karaci�erde ve ince ba��rsak duvarlar�nda sentezlenen bir �nemli lipoprotein s�n�f� HDL'lerdir: HDL'ler, a��rl�k�a %55 oran�nda protein (ApoA-I, ApoA-II, ApoC-I, ApoC-II, ApoC-III, ApoD, ApoE apolipoproteinleri), %2 oran�nda serbest kolesterol, %15 oran�nda kolesterol esteri, %24 oran�nda fosfolipid, %4 oran�nda trigliserid i�erir
Yeni sentezlenen HDL, diskoid �ekillidir; ApoA-I, ApoA-II, lesitin ve serbest kolesterol i�erir. Yeni sentezlenen HDL, dola��m s�ras�nda di�er lipoproteinlerden kolesterol esterlerini al�r. Ayr�ca yeni sentezlenen HDL� nin y�zeyindeki lesitin: kolesterol a�il transferaz (LCAT) da serbest kolesterol ile lesitinden, kolesterol esteri ve lizolesitin olu�turur. Yeni sentezlenen HDL, yap�s�ndaki kolesterol esterlerinin artmas�yla k�re �eklinde olgun HDL�ye d�n��r.
�lk olu�an olgun HDL, HDL3 olarak bilinir. Daha sonra kolesterol esterlerinin artmas� ve ApoE kat�lmas�yla HDL2 ve daha ileri a�amada HDL1 (HDLC) olu�ur. Dola��m s�ras�nda kolesterolden zenginle�en HDL, karaci�ere d�n�nce kolesterol�n� karaci�erde b�rak�r.
HDL�nin kolesterol� �zellikle damar endoteli gibi dokulardan karaci�ere ta��ma fonksiyonu antiaterojenik etki olu�turur.

Lipid Metabolizmas� Bozukluklar�

1. �i�manl�k (Obezite)

Obezite : organizmada ya� ortalamas� > %30

2. Lipid emilimi bozukluklar�
Sindirimi ve emilimi olumsuz etkileyen nedenler

Safra yetersizli�i (�zellikle safra tuzlar�)
Pankreas salg�s� ve sindirim enzimleri

3. Hiperlipemi ve Hiperkolesterolemi ve Lipid depolama hastal�klar�

Lipid Depolama Hastal�klar� (Lipidozlar)

Bu hastal�klar�n her birisi spesifik hidrolaz enzim eksikli�i sonucu meydana gelir.
Sonu�ta lizozomlar i�inde lipid depo edilir ve etkilenen dokuya g�re fizyopatolojik de�i�iklikler meydana gelir.
Bu hastal�klarla m�cadele stratejisi gen tedavisi yoluyla biyosentetik ge�itlerin inhibisyonu temeline dayanmaktad�r.
Premat�re bebeklerde s�k g�zlenen solunumla ilgili distres sendromunda en b�y�k akci�er s�rfaktan� dipalmitoil fosfatidil-kolin yeterince yap�lamaz.

Safi	22 May�s 2016 21:05

9 ek

Lipidlerin Sindirimi

Normal mide-ba��rsak aktivitesi i�in

Sindirim enzimleri

Lingual lipaz
Gastrik lipaz
Pankreatik lipaz
Fosfolipaz A2
Kolesterol esteraz

Pankreas s�v�s�
Safra tuzlar�
Elektrolitler ve
Baz� polipeptidler gereklidir.

Lipidler Lipaz denen hidrolitik enzimlerle par�alan�r ve emilime haz�rlan�r.
Lingual lipaz

mide lipaz� gibi
trigliseridleri 1,3 pozisyonda kopar�r

Mide lipaz�

trigliseridlerden 1,3 pozisyonda ya� asitlerini kopar�r
�r�n: monogliserid ve ya� asitleri

Pankreas s�v�s�

bikarbonat; i�eri�in pH s�n� 7 civar�nda tutar
hidrolitik enzimler rol oynar

Safra

safra asitleri, fosfolipidler, ve kolesterol
karaci�erden sal�n�r, safra kesesinde birikir
safra asitleri sindirim i�in lipidleri ��z�nebilir k�lar
safra kolesterol k�kenlidir, kolesterol uzakla�t�r�r

Diyetteki lipidlerin sindirimi
(Deterjanlarla em�lsifikasyon)

Safra asitleri: karaci�erde sentezlenir, safra kesesine ge�er, ince ba��rsaklara salg�lan�r, geri emilir, karaci�er taraf�ndan yeniden al�n�r.

Re-absorbsiyondan kurtulan fraksiyon kolesterol ekskresyonu i�in tek yoldur.
Karaci�er hastal�� ile ilgili olarak safra asidi �retimi bozulmu�sa, ya�lar�n b�y�k k�sm� d��k� ile at�l�r (steatorrhea)

�nce ba��rsak (hidroliz)

Pankreas lipaz�; diyet lipidleri pankreatik lipazlarca par�alan�r. Enzim;

trigliseridlerin ya� asitlerini 1,3 pozizyonda kopar�r
optimum pH 8
safra asitleriyle inhibe edilir

Ko-lipaz

bir lipaz de�ildir
pankreas lipaz�n�n fonksiyonu i�in gerekli de�ildir.
pankreas lipaz�n� misel �zerinde stabil k�lar

Safra tuzu ba��ml� lipaz

Emilim ve kullan�m

Monogliseridler
Serbest Ya� Asitleri
Karaci�er

Kullan�l�r

Fosfolipid Sentezi
VLDL ve LDL Sentezi
Kolesterol sentezi
Safra asitleri sentezi

Ya� metabolizmas�n�n Karaci�er ge�idi

Beta oksidasyon ya� asitlerini iki karbonlu Asetil KoA lara kopar�r ve ATP sentezlenir, ya da keton cisimleri ve kolesterol sentezinde kullan�r.
Al�nt�daki Ek 49107

Lipid Y�k�mlanmas� (Lipoliz)

Lipoliz
Esterle�memi� (serbest) ya� asitlerinin ta��nmas�
Ya� asidinin yakalanmas�, al�nmas� ve oksidasyonu

Lipoliz hormona! kontrol alt�ndad�r
Al�nt�daki Ek 49108

Ya� dokudan ��kan ya� asitlerinin % �� plazmada albumine ba�l� olarak (lipalbumin) ta��n�r.
Bir molek�l albumin 7 ya� asidini s�k�, 20�den fazlas�n� ise zay�f ba�larla ta��r.
Ya� dokuda serbest kalan gliserol bir daha kullan�lamaz ve dokuyu terk ederek kana ge�er ve karaci�ere ta��n�r.
Karaci�erde yeniden esterle�tirilip trigliserid halinde VLDL yap�s�na kat�l�r. Veya glikoz sentezine (glikoneogenez) kat�l�r.

Ya� asidi al�m�

plazma serbest (albumin-ba�l�) ya� asidi d�zeyleri lipoliz h�z�na ba�l� olarak �nemli derecede de�i�ir.
al�m: serbest dif�zyonla plazma membran� ge�ilir
al�m h�z� plazma deri�imi ile orant�l�d�r.

Ya� asidi kullan�m� talep ile d�zenlenir, yak�t ekonomisi sa�lan�r

FAD ve NAD b-oksidasyon i�in gereklidir
Bu fakt�rler h�crelerde s�n�rl�d�r
elektron transport zincir, ADP var olduk�a, genellikle oksitleyici kofakt�rleri �retir

Karaci�er kaynakl� VLDL�ler

Ya� asidi karaci�er enerjisinin �st�nde ise TG�lere �evrilmesi ve VLDL�lerde yo�unla�mas� gerekir ve dola��ma verilir
dokular lipoprotein lipaz ile onlar� kullan�ma haz�rlarlar
VLDL beslenme ve a�l�k durumunda

Safi	22 May�s 2016 21:48

Ya� asitlerinin Oksidasyonu ve Enerji �retimi

Sitoplazmada aktive edilen ya� asitleri mitokondride oksitlenebilir.
Aktivasyon ya� akil-CoA ligaz (akil-CoA sentetaz ya da tiyokinaz) ile katalizlenir.
Bu reaksiyonun net sonucu 2 mol ATP harcanmas�d�r.

Ya� asidi + ATP + CoA > Acyl-CoA + PPi + AMP

�Ya� asitlerinin oksidasyonu mitokondria da g�r�l�r. Ya� asitlerinin mitokondriye ta��nmas� acyl-carnitine arac�l��yla olur. Ki bu da carnitine acyltransferase I etkisiyle �retilir. Bu enzim mitokondrial membran�n d�� y�z�nde ba�l�d�r. acyl- carnitine molek�l� mitokondri i�ine transfer eder. Mitokondri i�inde ikinci bir enzim carnitine acyltransferase II ya� akil-CoA molek�l�n�n rejenerasyonunu katalizler.
Ya� asidi oksidasyon olaylar� beta-oksidasyon olarak adland�r�l�r. Ya� asidi molek�l�n�n beta karbon pozisyonundan 2C ayr�lmas�yla d�ng� neticelenir.
Beta oksidasyonun her d�ng�s� bir mol NADH, bir mol FADH2 ve bir mol acetyl- CoA �retir.
Acetyl-CoA beta oksidasyonun her d�ng�s�n�n son �r�n� olup oradan TCA d�ng�s�ne girer. Olu�an NADH, FADH2 red�klenmi� kofakt�rler elektron tranpost sisteme ta��narak ATP �retilir.
Ya� asitlerinin oksidasyonu KH karbonlar�n�n oksidasyonundan karbon ba��na daha fazla ATP �retir.
Bir mol oleik asidin oksidasyonunun net sonucu (18-karbonlu doymam�� ya� asidi) 146 mol ATP (2 mol ya� asidi aktivasyonu s�ras�nda harcanm��t�), Buna kar��n Glikozun karbon atomlar�ndan 114 mol ATP �retilir.

Ya� asitlerinin b-oksidasyonu

https://www.msxlabs.org/forum/attachments/49110d1463942108-yag-asidi-lipit10.jpg
ya� asitlerinden asetil-CoA �retimi

genellikle d��k glikoz d�zeyleri bu �retimi s�n�rland�r�r.

TG depolar�ndan ya� asitlerinin sal�n�m� ile d�zenlenir.

epinefrin, glukagon, ACTH cAMP sentezini uyar�r.

DEVAMI Ya� Asidi

Safi	22 May�s 2016 22:02

7 ek

Alternatif Oksidasyon Yollar�

Do�al lipidlerin �o�u �ift say�da karbon atomu i�erir. �ok az bir k�sm� tek say�l�d�r; Tek say�l� ya� asitlerinin p-oksidasyonu asetil-CoA birimleri ve tek mol propionil-CoA sa�lar.
Propionil-CoA ATP-ba��ml� bir ge�it ile suksinil-CoA�ya �evrilir.
Suksinil-CoA oksidasyon i�in TCA d�ng�s�ne girer.
Doymam�� ya� asitlerinin oksidasyonu s�ras�nda doymu� olanlardaki yollar�n �nemli bir k�sm� izlenir, �ift ba� dikkate al�nmaks�z�n.
S�ra �ift ba�a geldi�inde, ba� spesifik bir enoyl-CoA isomerase ile izomerize edilir ve oksidasyon devam eder.
Linoleatta A-12 doymam�� ba� varl�� oksidasyon s�ras�nda bir dienoyl-CoA olu�turur. Bu molek�l ilave oksitleyici enzim olan ve NADPH gerektiren 2,4-dienoyl-CoA red�ktaZ�n substrat�d�r.
Fitanik asit ruminant dokular�nda yayg�n bulunan bir ya� asididir.ve g�nl�k �retim diyetle al�nan ya� asitlerine ba�l� olarak de�i�ir ve �nemlidir. ��nk�, fitanik asit metile olur, beta-oksidasyon yolunun ilk enzimi (akil-CoA dehidrogenaz) substrat� olmaz. �lave bir mitokondrial enzim, a-hidroksilaz, bir - OH grubunu fitanik asidin alfa-karbonuna ekler, bu �ekilde oksidasyon enzimlerinin bir substrat� olarak hizmet eder.
Bu olay a-oksidasyon olarak bilinir.
omega (w) oksidasyon

Karaci�er ve b�brek ER�da ger�ekle�ir.
substratlar: orta zincir (C10, C12) ya� asitleri
O2 ve NADPH gerekir

Keton cisimleri olu�umu

Keton cisimi �retim

�zellikle karaci�erde g�r�l�r
a�l�kta ve diyabette olu�ur
do�rudan bir hormonal kontrol alt�nda de�ildir

A�l�kta hepatik b-oksidasyon

y�ksek glukagon, d��k insulin; katekolamin
ya� doku lipolizi ve karaci�er uygun ya� asidi
ya� asitlerinin y�ksek oksidasyonu glikoneogenezisi besler

A�l�kta hepatik glikoneogenezis

glikoneogenezis OAA �n azalmas� ve TCA d�ng�s�n�n yava�lamas� ile sonu�lan�r
y�ksek P-oksidasyon ve d��k TCA d�ng�s� asetil CoA ve aseto- asetil CoA birikimi ile sonu�lan�r.
bunlar keton cisimleri �retimine neden olur: asetoasetat ve deriveleri P-hidroksibutirat ve aseton

Sitrat olu�umu ya da ketogenezis ?

Keton cisimleri neden yap�l�r?

Neden keton cisimleri yap�l�r?

Ketogenezin D�zenlenmesi

Ya� asidi metabolizma h�z� bireyin fizyolojik durumuyla belirlenir.
Ketogenez birincil olarak karaci�erde ger�ekle�ir ve �e�itli fakt�rlerden etkilenir:

1. Adip�z dokudan serbest ya� asitlerinin sal�n�m�n�n kontrolu karaci�erde ketogenez d�zeyini do�rudan etkiler (substrat- d�zeyinde reg�lasyon).
2. Karaci�erde ya�lar birbiriyle s�k� ili�kili iki yola girer. Ya� asidini akil-CoA�ya aktive eder ve oksitler ya da gliserol ile triakilgliserole esterle�tirir.
3. Ya�lar�n oksidasyonuyla Asetil-CoA lar�n �retimi TCA d�ng�s�yle tamamen oksitlenir. ATP gereksinimi artt��nda asetil- CoA �retim h�z� y�kselir ve CO2 e oksitlenir.
4. Ya� oksidasyon h�z� hormonal olarak d�zenlenir ACC nin fosforilasyonu, ki onu aktive eder (glucagona cevap olarak) ya da onu inhibe eder (insulin etkisi).
Al�nt�daki Ek 49122

Keton Cisimleri �retimi ve Kullan�m�

Keton cisimleri kullan�m�

Keton cisimleri sistemik kana sal�n�rlar

aseton idrarla ve akci�er havas� ile at�l�r
asetoasetat ve b-hidroksibutirat yak�t olarak kullan�labilir,

Keton cisimlerinin enerjiye donu�umu:

b-hidroksibutirat ve asetoasetat TCA d�ng�s�nde �retilen suksinil CoA kullan�larak asetoasetil CoA ya d�n��t�r�l�r
asetoasetil CoA 2 asetil CoAya kopar�l�r : Krebs d�ng�s�

keton cisimleri kullanan dokular�n geni� de�i�im s�n�rlar�

beyin kullanmaz ��nk� asetoasetat aktive edici enzim yoktur
enzim a�l��n yakla��k 4. g�n�nde yap�l�r; a� beyin enerjisinin yakla��k %50 sini keton cisimlerinden elde ettikleri i�in glikoza gereksinimi d��r�r

keton cisimlerinin a��r� olu�u asidozise neden olur, ki bu da keton cisimlerinin idrarla uzakla�t�r�lmas� ile d�zeltilmeye �al��l�r.

Safi	22 May�s 2016 23:00

Ya� asidi sentezi

Ya� asidi sentetaz ile katalizlenir.
Akil ta��y�c� protein (acyl carrier protein =ACP) aktivitesini i�erir.
Ya� asitlerinin biyosentezi ve oksidasyonu farkl� ge�itleri kapsar.
Farkl� enzimleri kullan�r.
H�crenin farkl� kesimlerinde ger�ekle�ir.

https://www.msxlabs.org/forum/attachments/49126d1463944029-yag-asidi-lipit27.jpg

�ki �nemli enzim sentez reaksiyonunu katalizler:

1. Asetil-CoA karboksilaz
2. Ya� asidi sentetaz

1. Asetil CoA karboksilaz

Tersinir olmayan iki a�amal� reaksiyon
Bakteri � 3 polipeptid alt birim
Hayvan h�creleri - bir multifonksiyonel polipeptid
T�m olaylar, bir biotin prostetik grup gerektirir

https://www.msxlabs.org/forum/attachments/49127d1463944083-yag-asidi-lipit28.jpg

DEVAMI Ya� Asidi

Safi	25 May�s 2016 21:46

16 ek

L�P�DLER

Suda ��z�nmezler
Sabunla�ma tepkimesi verirler.
C, H ve O den olu�mu�lard�r.
Ya�lar ve ya� benzeri maddeler genelde birlilikte lipidiler olarak ifade edilir.
WHO nun tavsiyesi g�nl�k toplam enerji ihtiyac�n�n %25-30 unun ya�lardan al�nmas� ve doymu� ya� asitlerinin %10 u a�mamas� gerekir.
Ya�lar�n fiziksel, duyusal ve fonksiyonel �zellikleri, insan sa�l��na etkileri ve muhafaza ko�ullar� kimyasal yap�lar� ile ilgilidir. Ya�lara farkl� �zellikler kazand�ran kimyasal yap�, trigliseridler ve i�erdikleri ya� asidi �e�it/miktar� ile ya� benzeri maddeleri ifade etmektedir.
Ya� benzeri maddeler, (tokoferol, sterol, fenol, hidrokarbonlar, renk, tat ve koku bile�ikleri vb.) genelde sabunla�mayan maddelerdir ve min�r bile�enlerdir.
Ya� ve ya� benzeri maddeler lipidler olarak adland�r�l�r

Ya�ca zengin g�dalar: s�v� ya�lar, tereya��
Ya�ca fakir gidalar: meyveler, sebzeler
Ya�s�z g�dalar: �eker pancar�
Ya�ca zengin g�dalar geni� �l��de hayvansal (ya� dokusu) ve bitkisel (tohum ve etli k�s�m) organizmalar�n depo ya�lar�ndan ortaya ��kmaktad�r.

Ya�lar�n Kimyasal Yap�s�

Ya� Asitleri

Doymu� ya� asitleri

Doymu� ya� asitlerinin �zellikleri esas itibariyle C zincirlerinin uzunlu�una ba�l�d�r. C zinciri artt�k�a s�v�dan kat�ya, keskin kokudan kokusuz hale ge�ilir.
Al�nt�daki Ek 49338

Teraya�� (B�tirik) Asidi (C4:0): S�t ya��nda %2-4 oran�nda bulunur. Tereya��na ransit tad� verir. A��kta muhafaza edilen g�da maddesinde �ok kuvvetli koku �eker.
Palmitik asit (C16:0): Zeytinya��nda %10-15, s��r i� ya��nda %25-30 ve kakao tereya��nda %25-35 oran�nda bulunur.
Stearik asit (C18:0): S�t ya��nda %5-15, s��r i� ya��nda %14-30 ve kakao tereya��nda %30-35 oran�nda bulunur.

Ba�l�ca Doymu� Ya� Asitleri

Doymam�� Ya� Asitleri

Monoen Asitleri: Bir �ift ba�l� ya� asitleri (oleik asit)
Dien Asitleri: �ki �ift ba�l� ya� asitleri (linoleik asit)
Trien Asitleri: �� ift ba�l� ya� asitleri (linolenik asit)
Polien Asitleri: ��ten fazla �ift ba�l� ya� asitleri (ara�idonik asit)

Esansiyel ya� asitlerinin bulunduklar� yerler ve % oranlar�

�OKLU DOYMAMI� YA� AS�TLER�

T�m doymam�� ya� asitleri s�v�d�r. �ift ba�lar y�ksek bir reaksiyon kabiliyetini ortaya ��kartmaktad�r. Bunun i�in doymam�� ya� asitleri kolay okside olur. Bu �zellik ya�lar�n muhafazas� s�ras�nda arzu edilmeyen ya��n bozulmas�na sebep olur.
Bunun d��nda doymam�� ya� asitlerine e�er hidrojen kat�l�rsa doymu� ya� asitleri elde edilir. Bu olay ya�lar�n sertle�tirilmesi y�ntemini te�kil eder.

�e�itli Ya�larda Doymu� ve Doymam�� Ya� Asidi D�zeyleri

Doymam�� ya� asitlerinde izomerizm

Geometrik izomerizm: �ift ba�lar�n etraf�ndaki C atomlar�na ba�l� H atomlar�n�n konfig�rasyonuna g�re �ekillenir.
Al�nt�daki Ek 49343

Genel olarak cis izeomerler kat� ve s�v� ya�larda tabii �ekilde olu�maktad�r. Trans izomerler her ne kadar ruminant hayvan ya�lar�nda d��k miktarlarda bulunsa da genel olarak kat� ve s�v� ya�lar�n k�smi hidrojenasyonu sonucu, daha �ok cis izomerlerin trans izomerlerine d�n��m� ile meydana gelir.
Trans form cis forma g�re daha y�ksek erime noktas�na sahiptir ve �r�nde arzulanan kat� yap�n�n olu�umuna katk� sa�lar. Ancak yap�lan �al��malar trans asitlerin insanlarda damar t�kan�kl��an neden olan ve LDL seviyesini y�kseltici ve HDL seviyesini azalt�c� etkisinin oldu�u belirtilmektedir.
Al�nt�daki Ek 49344

Mumlar

Y�ksek molek�ll� ya� asitlerinin, y�ksek molek�ll� doymu� monoalkoller ile yapt�klar� esterlerdir. Yap�lar�nda ya� asidi olarak serotin asit (CH3-(CH2)24-COOH) ve alkol olarak 16 karbonlu setil, 18 karbonlu oktandesil veya 20 karbonlu seril alkol bulunur.
Mumlar 2�ye ayr�l�r.

Ger�ek mumlar: 16-20 karbonlu ya� asitleri ile 16-18 karbonlu d�z zincirli y�ksek alkollerin esterleridir.
Di�er mumlar: Aromatik (halkal�) alkollerin ya� asitleri ile olu�turduklar� esterlerdir.

Mumlar suda erimez, organik ��z�c�lerde erir. Ya�lar gibi kolay hidrolize olmaz ve sabunla�maz. Lipaz enzimleri mumlar� �ok yava� hidrolize edebildi�inden mumlar�n besinsel de�eri fazla de�ildir. Mumlar biyolojik y�nden �nemlidir. Bitki ve hayvan v�cutlar�n� �rten mum tabakalar� su kayb�n� �nler. Mumlar meyvelerin kurutulmas� s�ras�nda suyun buharla�mas�n� engelleyip kurumay� g��le�tirdiklerinden k�rm�z� erik gibi �zerinde mum tabakas� meyveler kurutma �ncesi NaOH, KOH, Na2CO3 vb. alkali ��zeltilerine bat�r�l�r. Alkali uygulamas� kurumay� engelleyen mum tabakas�n� inceltir veya ortadan kald�rarak kuruma h�z�n� art�r�r. Mumlar end�stride merhem ve kozmetik �retiminde kullan�l�r.

YA� BENZER� MADDELER

Yumurta sar�s�
Beyin
Karaci�er
Y�rek
Baklagiller
Soya ya��
Pamuk �i�idi ya��
Ay�i�e�i ya��
Tereye��

L�POKROMLAR

YA�LARIN �ZELL�KLER�

Ya� Asitlerinin Cinsleri ile Ya�lar�n Konsistensi Aras�ndaki �li�ki
Al�nt�daki Ek 49347

Bitkisel Ya�lar�n Kuruma �zellikleri
Al�nt�daki Ek 49348

�yot say�s�: 100 g ya� taraf�ndan ba�lanabilecek iyot miktar�

Ya�lar�n S�cakl�kla Par�alanmas�

S��r i� ya��, yemeklik s�v� ya�lar ve domuz ya�� 250-290 C, tereya�� ve margarin 140-180 C)

Ya�lar�n Eriyebilirli�i

Ya�lar ve ya� benzeri maddeler suda ��z�nmezler. Sudan daha d��k �zg�l a��rl��a sahip olan ya� daima sulu ��zeltide y�zer durumdad�r.
Ya�lar su ile em�lsiyon halinde kar��abilir. Em�lsiyon iki ayr� kar��mayan maddenin s�v� tabakalar�n�n �ok ince da��t�lm�� par�ac�klar�n�n sistemidir.
Su ya� i�inde em�lsiyon halinde bulunabilir (tereya��)
Ya� su i�inde em�lsiyon halinde bulunabilir (s�t)
Em�lsiyon olay� em�lgat�r olarak isimlendirilen maddelerce ger�ekle�tirilir (�rnek lesitin). D�� etkiler ile em�lsiyon bozulabilir (s�cakl�k ile) ve arzu edilmeyen durum de�i�iklikleri ortaya ��kar (mayonezde faz ayr�lmas�, �ikolatada ya��n s�zmas�, helvada ya� s�zmas�)
Ya�lar belirli organik ��z�c�lerde ��z�n�rler (�rne�in benzen, benzol, triklormetan). Bu �zelli�i ya�l� tohum ve meyvelerden ya��n ekstraksiyonunda uygulama alan� bulmaktad�r.
Baz� vitaminler (A, D, E, K), steroller ve do�al renk maddeleri ya�da ��z�n�rler.

YA�LARIN BOZULMASI

Ya�lar �ok �abuk bozulmaya maruz kalabilen g�dalard�r. Ya��n bozulmas�, farkl� etkiler ile meydana gelen ve h�zlanan par�alanma �r�nlerinin meydana gelmesi anla��lmaktad�r. Bu genelde ransidite olarak adland�r�l�r.
Al�nt�daki Ek 49350

YA�LARIN FONKS�YONLARI

Ya�lar enerjice zengindir, Kalori de�eri 9.3 kcal/g d�r.
Ya�lar y�ksek tokluk hissi verir.
Ya�lar ya�da eriyen vitaminleri ta��r.
Hazm� kolayla�t�r�rlar.
Yemeklerin tad�n� art�r�rlar.
Esansiyel ya� asitleri

n�trino

5 Mart 2017 23:26

1 ek

Palmiye Ya�� Hakk�nda Bilinmesi Gerekenler!

Avrupa G�da G�venli�i Kurumu'nun (EFSA) Ferrero'nun sevilen markas� Nutella ba�ta olmak �zere bir�ok �r�nde kullan�lan palmiye ya��n�n kanser riskine i�aret etmesi, bu bitkisel ya��n sa�l�k ve �evreye olan etkilerini yeniden g�ndeme ta��d�.Peki bu bitkisel ya� nas�l �retilir? Hangi g�dalar, g�n i�inde kulland��m�z hangi �r�nler palmiye ya�� damgas� ta��r?

Palmiye Ya�� Nedir?

Bir t�r Palmiye a�ac� olan 'Elaeis guineensis'in meyvelerinden �retilen palmiye ya��, dayan�kl� ve ucuz olmas� nedeniyle g�n�m�zde en �ok kullan�lan bitkisel ya�lar�n ba��nda geliyor. Uluslararas� �evre kurulu�u Greenpeace, s�permarket raflar�nda g�rd��m�z ambalajl� �r�nlerin yar�s�n�n palmiye ya�� i�erdi�ini s�yl�yor. �ikolatalardan cipslere bir�ok i�lenmi� g�dada palmiye ya�� bulunuyor.

D�nyada ya� �retimi i�in en verimli bitki oldu�u belirtilen palmiye t�r�n�n y�zde 90'� Endonezya ve Malezya'daki ekili alanlarda �retiliyor. Palmiye a�a�lar�, k�kenleri Bat� Afrika'ya dayansa da, ya�� miktar� ve s�cakl��n y�ksek oldu�u Asya, Kuzey ve G�ney Amerika'n�n farkl� b�lgelerinde de yeti�ebiliyor.

Hangi Besin �r�nlerinin ��inde Bulunuyor?

Birle�mi� Milletler (BM) D�nya Do�ay� Koruma Vakf�'na (WWF) g�re bu ya�, g�dalar, temizleyiciler ve end�striyel �r�nlerin �o�unda kullan�l�yor. Yemeklik ya�lar, margarinler, dondurma, haz�r yemek ve �ekerlemeler gibi i�lenmi� g�dalar�n �o�unda palmiye ya�� kullan�l�yor. �ikolata, pizza hamuru, bisk�vi ve kurabiyeler, paketlenmi� ekmek bu �r�nlerden baz�lar�. Ayr�ca s�v� deterjan, sabun ve �ampuanlar�n �o�u, ruj, a�da ve cilalar, end�striyel ya�lay�c�lar ve biyolojik yak�tlar�n i�eri�inde bu ya� bulunuyor.

Sa�l��a Zararl� m�?

Palmiye ya��n�n kansere neden oldu�u iddias�, sa�l�k endi�elerinin ba��nda geliyor. Avrupa G�da G�venli�i Kurumu (EFSA) palmiye ya��n�n 200 dereceden y�ksek �s�larda rafine edilmesi halinde, di�er bitkisel ya�lardan daha �ok kanserojen madde ortaya ��kard��n� a��klad�. Palmiye ya��, do�al k�rm�z� rengini de�i�tirmek ve kokudan ar�nd�rmak i�in y�ksek �s�larda rafine ediliyor.

EFSA'n�n yan�nda D�nya Sa�l�k �rg�t�, BM G�da ve Tar�m �rg�t� gibi kurulu�lar palmiye ya��ndaki GE olarak bilinen kanserojen maddenin arz etti�i tehlikeye dikkat �ekmekle birlikte, palmiye ya��n�n t�ketilmemesi tavsiyesinde bulunmad�. �te yandan baz� ara�t�rmac�lar, y�ksek doymu� ya� oran� nedeniyle kolesterol seviyesini art�rarak, kalp krizi ve fel� riskini art�rd��n� belirtiyor. Is�t�lm�� palmiye ya��n�n kan bas�nc�n� y�kseltti�i ve y�ksek tansiyona neden oldu�u da ifade ediliyor.

Do�ada Nas�l Bir Etki B�rak�yor?

�evreciler, palmiye ya�� retiminin iklim de�i�ikli�i, hava kirlili�i ve toprak erozyonuna etkilerine dikkat �ekiyor. Greenpeace, ge�ti�imiz 25 y�lda, en b�y�k �retici �lke Endonezya'da palmiye ya�� retiminin 6 kat�na ��kt��n� s�yl�yor. �evreciler, �retimin art�r�lmas� i�in �irketlerin ya�mur ormanlar�n�n b�y�k b�l�m�n� talan ederek yerlerine palmiye a�ac� diktikleri ele�tirisini getiriyor.

Buna g�re, a�a� hamuru ve palmiye ya�� retilmesi amac�yla milyonlarca hektar do�al alan yok ediliyor. 2015'te sadece Endonezya'da El Nino hava olay�n�n �iddetlendirdi�i yang�nlarda iki milyon hektar orman k�l oldu. WWF, saat ba��na 300 futbol sahas� b�y�kl��ndeki ya�mur ormanlar�n�n palmiye ya�� retimi i�in yok edildi�ini belirtiyor. Buralardaki turba k�m�r�n�n �nemli oranda karbonu saklad��, turbal�k alanlar�n�n yak�larak ve susuz b�rak�larak t�ketilmesinin b�y�k miktarda sera gaz� sal�m�na neden olaca�� kaydediliyor.

Ya�mur ormanlar�n�n yok olmas�, orangutanlar ba�ta olmak �zere kaplan ve filler gibi bir�ok vah�i hayvan�n do�al ya�am alanlar�ndan olmas�na sebep oluyor. Do�al ya�am alanlar�n�n palmiye ya�� fidanl��na d�n��t�r�lmesi, orangutan gibi b�y�k maymunlar�n ka��r�lmalar�n� da kolayla�t�r�yor.

Kaynak: BBC Bilim / G�rsel Telif Hakk�: AFP (18 Ocak 2017)

Saat: 21:47

�2005 - 2026, MsXLabs - MaviKaranl�k

Lipit

YA�

Ya�lar - Doymu� Ya�lar - Doymam�� Ya�lar

Doymam�� Ya� Nedir?

Doymu� Ya� Nedir?

Hangi Yiyeceklerde Bulunur?

Trans Ya� Nedir?

Hidrojene Edilmi� Zararl� Ya�lar Hangi Yiyeceklerde Bulunur?

Doymu� ve Trans Ya�lar�n Zararlar�

Ya� Kullan�m�na Dikkat Ederek Sa�l���m�z� Nas�l Koruruz?

Bile�ik Lipitler

1. Fosfolipitler

2. Glikolipitler (Serebrositler):

3. Lipoproteinler:

4 Steroller (Kolesterol Benzerleri)

Soru ve Cevaplar ile Margarin, Tereya� ve S�v� ya�lar

Doymu� ve Doymam�� ya�lar nelerdir?

DOYMAMI� YA�LAR DAHA FAYDALIDIR

Do�ru ya� se�imi

Lipitler (Ya�lar)

Ya�lar

Trigliseritler

Ya� asitleri

Ya�lar�n sindirimi nas�l ger�ekle�ir?

Ne i�e yararlar?

V�cudun ya�a ne kadar ihtiyac� vard�r?

TEREYA�ININ YARARLARI

Ya�lar (l�p�tler)

Lipitler (Ya�lar)

Lipitlerin Yap�s� ve �zellikleri

Lipidlerin Ortak �zellikleri

Lipidlerin S�n�fland�r�lmas�

Lipitlerin Sindirim ve Metabolizmas�

Doymu� (sat�re) ya� asitleri

Doymam�� (ansat�re) ya� asitleri

Gliserol (Gliserin)

Keton Cisimleri

Asetil-CoA�n�n metaboliik �nemi

Fosfolipidler

Lipit Metabolizmas�nda Karaci�erin Rol�

Total Lipit

Trigliserid (Tria�ilgliseroller, N�tral Ya�lar, Ya�lar)

Trigllseridin artt��� durumlar

Trigliseridin Azald��� Durumlar

Lipidlerin yap�s� ve g�revleri

Hayvansal organizmalarda, lipidlerin da��l�m�

Ya� asitleri

L�p�d sindirimi ve em�l�m�

Ya� asidi Oksidasyonu

Keton cisimci�i Metabolizmas�

Ya� asidi Biyosentezi

Kolesterol Biyosentezi

Lipidlerin v�cuda al�nmas� ve ta��nmas�

�ilomikronlar

Lipoproteinlerin Genel Metabolizmas�

Lipid Metabolizmas� Bozukluklar�

Lipidlerin Sindirimi

Diyetteki lipidlerin sindirimi (Deterjanlarla em�lsifikasyon)

�nce ba��rsak (hidroliz)

Safra tuzu ba��ml� lipaz

Emilim ve kullan�m

Ya� metabolizmas�n�n Karaci�er ge�idi

Lipid Y�k�mlanmas� (Lipoliz)

Ya� asidi al�m�

Ya� asidi kullan�m� talep ile d�zenlenir, yak�t ekonomisi sa�lan�r

Karaci�er kaynakl� VLDL�ler

Alternatif Oksidasyon Yollar�

Keton cisimleri olu�umu

Sitrat olu�umu ya da ketogenezis ?

Keton cisimleri neden yap�l�r?

Neden keton cisimleri yap�l�r?

Ketogenezin D�zenlenmesi

Keton Cisimleri �retimi ve Kullan�m�

Keton cisimleri kullan�m�

Keton cisimlerinin enerjiye donu�umu:

L�P�DLER

Ya�lar�n Kimyasal Yap�s�

Ya� Asitleri

Doymu� ya� asitleri

Ba�l�ca Doymu� Ya� Asitleri

Ya� Kullan�m�na Dikkat Ederek Sa�l��m�z� Nas�l Koruruz?

Trigllseridin artt�� durumlar

Trigliseridin Azald�� Durumlar

Diyetteki lipidlerin sindirimi
(Deterjanlarla em�lsifikasyon)