[KK] T�rk Dilleri Ailesi

T�rk dilleri ailesi

olarak Do�u Avrupa'dan Sibirya ve �in'in bat�s�na kadar uzanan bir alanda ana dil olarak 180 milyon ki�i taraf�ndan, ikinci dil olarak konu�anlar da say�l�rsa 200 milyon ki�i taraf�ndan konu�ulan, birbirleri ile �ok yak�n akraba olan ve 40 dilden olu�an bir dil ailesi tan�mlan�r. T�rk dilleri Altay dilleri ailesine aittir. En �ok konu�ulan T�rk dili, T�rkiye T�rk�esi'dir.
T�m Altay dillerinde oldu�u gibi T�rk dillerinde de b�y�k ve k��k ses uyumu vard�r, yaz�mda s�zc�kler son ekler alarak uzarlar ve c�mle yap�s� �zne-nesne-fiil s�ras�yla olu�turulur.
Y�zy�llar boyunca T�rk dillerini konu�an halklar g��ebe hayat� s�rd�rd�rm��ler ve �zellikle �ran, �slav ve Mo�ol gibi farkl� toplumlarla bir�ok alanda etkile�imde bulunmu�lard�r. Geni� bir tarihe yay�lan bu etkile�im s�recinden T�rk dilleri de �nemli oranda etkilenmi�tir. Bu etkile�im s�recinde T�rk dilleri de kendi aralar�nda bazen birbirlerinden uzakla��p bazen de g��ebe ya�am �ekli nedeniyle tekrar yakla��p kayna�m��lard�r. Bu y�zden T�rk dil grubu ve i�indeki dillerin tarihi geli�imleri k�smen belirsizle�tirmi�, bu y�zden T�rk dillerinin s�n�fland�r�lmas�n�n birden fazla sistemi olu�mu�tur. G�n�m�zde en genel kabul g�rm�� s�n�fland�rma sistemi Samilovi�'in kal�tsal s�n�fland�rmas� olmakla beraber ayr�nt�larda tart��malar s�rmektedir.

T�rk dilleri ailesi

Toplam 40 ayr� dilden olu�an, 180 milyon ana dili olarak konu�an� ile T�rk dilleri ailesi, Altay dilleri grubunda b�y�k farkla en b�y�k dil ailesini olu�turur. D�nyadaki b�t�n dil aileleri aras�nda yedinci b�y�k dil grubunu olu�turur ve �n�m�zdeki on y�llar i�inde daha da b�y�me kapasitesine sahiptir.

D�nyadaki b�y�k dil aileleri:

1. Hint-Avrupa dil ailesi
2. �in-Tibet
3. Nijer-Kongo
4. Afro-Asya
5. Avustronezce
6. Dravid
7. T�rk dilleri ailesi

T�rk dillerinin co�rafyas�

T�rk dilleri, Do�u ve G�neydo�u Avrupa, Bat�, Orta ve Kuzeyasya gbi b�y�k bir co�rafyaya da��lm��t�r. Bu b�lge Balkanlar'dan �in'e, �ran'dan Kuzey Denizine kadar uzan�r. Asya'n�n yakla��k otuz �lkesinde en az bir T�rk dili, s�z�n� etmeye de�er yayg�nl�kta konu�ulur. Bunun yan�nda Almanya'da b�y�k bir az�nl�k T�rkiye T�rk�esini ana dili olarak konu�ur.

B�y�k T�rk dilleri ve anla��labirlik

T�rk dillerini konu�anlar�n d�rtte ��, en b�y�k �� T�rk dilinden birini kullan�r:

T�rkiye T�rk�esi; 70 milyon ana dili olarak konu�an� vard�r. T�rkiye, Balkanlar, Bat� ve Orta Avrupa'daki ikinci dil olarak konu�anlar ile 80 milyonu bulur.
Azerice (Azerbaycan T�rk�esi); 30 milyon konu�ucu: Azerbaycan ve Kuzeybat� �ran.
�zbek�e; 24 milyon konu�ucu: �zbekistan, Kuzey Afganistan, Tacikistan ve Bat� �in.

Bir milyondan fazla konu�ucusu olan di�er T�rk dilleri:

Kazak�a 11 Mio. Konu�ucu: Kazakistan, �zbekistan, �in, Rusya
Uygurca 8 Mio Konu�ucu: �in- Sincan
T�rkmence 6,8 Mio Konu�ucu: T�rkmenistan, Kuzey Iran
K�rg�zca 3,7 Mio Konu�ucu: K�rgizistan, Kazakistan, �in T�rkistan�
�uva��a 1,8 Mio Konu�ucu: Rusyan�n Avrupa k�sm�nda
Ba�k�rca 2,2 Mio Konu�ucu: Ba�k�ristan
Tatarca 1,6 Mio Konu�ucu: (etnik olarak 6,6 Mio.) Merkez Rusyadan Bat� Rusyaya kadar
Ka�gayca 1,5 Mio Konu�ucu: Iranin Fars ve �uzistan illerinde

Say�lar 3/2006 tarihli kaynaklardan al�nm��d�r. %5 - %10 daha y�ksek say�lar g�steren kaynaklar bulmakta m�mk�nd�r.

Anla��labirlik

Neredeyse t�m T�rk dillerinin fonoloji, morfoloji ve sentakslar� ayn�d�r. Sadece �uva��a, Hala��a ve Yakut�a ile Dolganca gibi Sibirya T�rk dilleri bu noktalarda farkl�d�r. Bunun yan�nda kom�u �lkelerin s�n�rlar�nda kayna�madan ileri gelen ve bazen dil gruplar�n�n s�n�rlar�n� da a�an leh�eler bulunur.
T�rk dilleri birbirlerini anl�yabilen dillerden olu�an grublara ay�r�l�r. En b�y�k grub T�rkiye T�rk�esi, Azerice ve T�rkmenceyi i�ine alan O�uz grubudur. Di�er grublar, Uygur, K�p�ak, Ogur, Sibirya ve Argu grublar�d�r. Ayn� grubun i�inde yer alan dillerin aras�ndaki fark bir leh�e fark� kadard�r, ancak iki farkl� gruba ait dilin aras�nda anla�abirli�i zorla�t�ran ya da imkans�z k�lan gramer farklar� vard�r. Buna ra�men t�m dillerde neredeyse hep ayn� kalan bir�ok kelimeler vard�r:

T�rk�e ulusal diller

T�rkiye T�rk�esi, Azerice, T�rkmence, Kazak�a, K�rg�zca ve �zbek�e, �lkelerinin ulusal dilidir. Bunun yan�nda baz� �zerk T�rk Cumhuriyetlerinde ve b�lgelerinde resmi dil olarak ge�enler vard�r: �uva��a, Kum�k�a, Kara�ay-Balkarcas�, Tatarca, Ba�k�rca, Yakut�a, �akas�a, Tuva, Altayca ve �in'de Uygurca.

�lkelere g�re T�rk dilleri

T�rk dilleri Avrupa'n�n ve Asya'n�n otuz �lkesinde konu�ulur. Tablo alt gruplara ayr�lm��t�r ve say�lar sadece ana dili olarak konu�anlar� g�stermektedir.

T�kenmek �zere olan T�rk dilleri

Baz� diller sadece birka� ya�l� ki�i taraf�ndan konu�ulmaktad�r ve yok olma yolundad�rlar. Kaybolmak �zere olan diller �unlard�r:

G�ney Sibirya'da Tofa ya da Karagas�a
Litvanya'da ve Polonya'da Karaimce
Musevi-K�r�m-Tatarcas�
Kuzeybat� �in'de I-li Turki (I-li ovas�nda).

Sadece birka� bin konu�an� kalm�� olanlar:

�ran'da Aynallu dili
�in'de Yugurca (Gansu ili)
Ka�garca (Ka�gar ili)
Kuzey Sibirya'da Dolganca
G�ney Sibirya'da �ulimce (Altay b�lgesinin kuzeyinde �ul�m �rma�� kenar�nda).

Di�er T�rk dilleri b�yle bir yok olma tehlikesi ta��m�yor ve b�y�k T�rk dillerinin konu�ucu say�s� giderek artmaktad�r.

T�rk dillerinin s�n�fland�r�lmas�

S�n�fland�rma sorunlar�

Dillerin benzerli�inden ve tarihte birbirlerinden �ok etkile�mi� olmalar�ndan dolay�, T�rk dil grubunun s�n�fland�r�lmas� kolay de�ildir. Ayr�ca T�rk halklar�n�n ge�mi�teki g��ebe ya�am tarz� co�rafi s�n�rlar �izilmesini de zorla�t�r�r. Bu y�zden farkl� s�n�fland�rmalara rastlamak m�mk�nd�r. �o�u, Rus dil bilimcisi Aleksander Samoilovi�'in 1922'de yapt�� s�n�fland�rman�n �zerine kurulmu�tur. Dil ailelerindeki s�n�fland�rmalar�n genellikle genetik bilgilere dayanarak yap�lmas�na ra�men, T�rk dil grubunda co�rafi da��l�m daha b�y�k rol oynamaktad�r.

�uva��an�n fark�

�uva��a, �oktan �lm�� eski �n Bulgar dili ile birlikte di�er T�rk dillerine daha uzak kalan Bolgarca dal�n� olu�turur. Baz� bilimciler, di�er T�rk dillerinden farkl� oldu�u i�in �uva� dilini ger�ek T�rk dili olarak tan�mazlar. Bu b�y�k fark�n, di�er T�rk dillerinden daha erken ayr�lmas�ndan kaynaklanm�� olup olmayaca�� sorusu hen�z yan�tlanamam��t�r. Bu farklardan birisi di�er T�rk dillerinde sonu /-z/ ile biten s�zc�klerin /-r/ ile bitmesidir:
�uva�ca "tahar", ama Nogayca "togiz" � ("dokuz")�uva�ca "k�r", ama T�rk�e "k�z" �uva��a Rusya'n�n Avrupa taraf�nda, Moskova'n�n do�usunda �uva�istannda 1 milyon ki�i taraf�ndan konu�ulur. Ba�k�ristan ve Tataristan'daki konu�ucular� ile birlikte toplam 1,8 milyon konu�an� vard�r. �uva�lar Hristiyan-Ortodoks'tur ve Kiril alfabesi'ni kullan�rlar, �uva��a dergiler, gazeteler, radyo ve TV programlar� vard�r. Kendilerini k�lt�rel ve tarihsel olarak Volga Bulgarlar�n�n torunlar� olarak g�r�rler.

Hala�can�n fark�

Di�er T�rk dillerine en uzak kalan Hala� dilidir. Dil bilimcisi Gerhard Doerfer'in g�r��ne g�re Hala�, T�rk dillerinin Argu grubunun son �yesidir. T�rk�e'den �ok erken ayr�lm�� ve 13. y�zy�lda �ran'da, etraf� Fars�a konu�anlarla �evrili kalm��t�r. (Yani ETHNOLOGUE 2005'te [1] iddia edildi�i gibi, Azerice ile yak�n akrabal�� yoktur). Hala� bug�n 40.000 ki�i taraf�ndan �ran'�n Kom ve Akar illerinde konu�ulur ve �ran'daki T�rk dilleri aras�nda en ilgin�lerindendir. Di�er leh�elerden ayr� kalmas� ve Fars�a'dan etkilenmesine ra�men, ana dilden par�alar korumu�tur. Ancak sesi Fars�a'ya benzer.

Di�erleri

T�rk dillerinin di�er d�rt grubu g�n�m�zdeki co�rafi da��l�mlar�na g�re de�il, eski kavimlerin da��l�m�na g�re s�n�fland�r�lm��t�r. B�ylece;

K�p�ak�a: Kuzeybat� T�rk�e
O�uzca: G�neybat� T�rk�e
Uygurca: G�neydo�u T�rk�e ve
Sibirya T�rk�esi diye ayr�l�rlar.

Yakut�a ve Dolganca da uzun s�re ayr� kalmalar�ndan dolay� di�er T�rk dillerinden farkl�d�r. Bu diller zamanla daha �ok Tunguz ve Mo�ol dillerine yakla�m��lard�r, di�er dillerdeki Arap�a ve Fars�a s�zc�kler bunlarda bulunmaz.
M�sl�man T�rk halklar�n�n dillerinin benzemesinde, �slam'a ge�i�le birlikte Arap�a ve Fars�a'dan etkilenmi� olmalar�n�n da pay� vard�r. Eski Sovyetler Birli�i'nde ya�ayanlar Rus�a'dan da etkilenmi�lerdir.

Modern dil biliminde s�n�fland�rma

En son verilere g�re, (B. Johanson-Csat�, The Turkic Languages 1998), T�rk dil grubunun s�n�fland�rmas� �u �ekilde yap�l�r (konu�ucu say�lar� 2006 y�l�na g�re verilmi�tir):
T�rk dili

Ogurca (yada Bolgarca)
- Bolgarca (�l�), �uva��a (1,8 milyon)
T�rk�e (Genel isim olarak kullan�m�)
- K�p�ak�a (Kuzeybat� T�rk�e)
  - Bat�: K�r�m-Tatarcas� (500.000), Kum�k�a (280.000), Kara�ay-Balkarcas� (250.000), Karaimce (�lmek �zere), Kumanca (�l�)
  - Kuzey: Tatarca (6,6 milyon), Ba�k�rca (2,2 milyon)
  - G�ney: Kazak�a (11 milyon), K�rg�zca (3,7 milyon), Karakalpak�aNogayca (70.000) (400.000),
- O�uzca (G�ney-Bat� T�rk�e)
  - Bat�: T�rkiye T�rk�esi (60 milyon, ikinci dil olarak konu�anlarla 70 milyon), Azerice (30 milyon, ikinci dil olarak konu�anlarla 35 milyon), Gagavuzca (330.000)
  - Do�u: T�rkmence (6,8 milyon), Horosan-T�rk�esi (400.000 ?)
  - G�ney: Ka�gayca (1,5 milyon), Af�arca (300.000), Aynallu dili (7.000), Sonkori (?)
  - Salar: Salarca (60.000)
- Uygurca (G�neydo�u T�rk�e)
  - �agatay �agatayca (�l�)
  - Bat�: �zbek�e (24 milyon)
  - Do�u:
    - Eski T�rk�e (Orhon K�k, Yenisey K�k, Eski Uygurca, Karahanl�ca) (�l�)
    - Uygurca (8 milyon)
    - Yugurca (Bat� Yugur) (5.000)
    - Aynu dili (Ainu) (7.000)
    - �li Turki dili (100)
- Sibirce (Kuzeydo�u T�rk�e)
  - Kuzey:
    - Yakut�a (360.000), Dolganca (5000)
  - G�ney:
    - Yeniseyce �akas�a (65.000), �orca (10.000)
    - Sayan Tuvince (200.000), Tofa (Karagas�a) (�l�)
    - Altayca Altayca (50.000) (leh�eleri: Oyrot�a; Tuvaca, Kumanda, Ku; Teloytca, Telengit�e)
    - �ulim �ulimce (500)
- Argu
  - Hala�ca (Kalayca) (42.000)

S�n�fland�rman�n kriterleri

�stteki s�n�fland�rmada co�rafi da��l�m�n yan�s�ra geleneksel dil biliminin kriterleri de dikkate al�nm��t�r:

Ogur dil grubundaki /-r/ yerine /-z/ kullan�lmas�, bu dil grubunu di�erlerinden ay�r�r.
Sibirya-T�rk dillerini di�erlerinden fark�na bir �rnek: Tuvaca dilinde "adak", Yakut�a "atah" di�erlerinde ise "ayak" denir. Sadece Hala� dilinde "hadak" denir.
O�uz dil grubu di�erlerinden sonek ba�latan /G/'nin eksik olmas�yla ayr�l�r. �rnek: "kalan" (kalmak), di�er T�rk dillerinde "kalGan"; "bulanmak", di�erlerinde "bulGanmak".
Sonekin sonuna eklenen /G/ g�neydo�u T�rk grubunu kuzeybat� grubundan ay�r�r: Uygurca "taglik" ama Tatarca "tawl�" � (da�l�k).

S�zl�k kar��la�t�rmas�

Bu tablo, �nemli s�zc�kleri farkl� T�rk dillerinde kar��la�t�r�r, b�ylece �uva��a'n�n ve Yakut�a'n�n farkl��n� ve di�erlerinin birbirine yak�nl��n� g�rmemizi sa�lar. Baz� s�zc�klerin tabloda eksik olmas�, o dilde o s�zc��n varolmad�� anlam�na gelmez. Baz� dillerde baz� s�zc�kler farkl� etimolojik k�kten gelirler ve bu y�zden kar��la�t�r�lmas� anlaml� de�ildir.

T�rk dillerinin kullanm�� olduklar� alfabeler

En eski T�rk yaz�lar� Orhun-Yenisey ve Turan runlar�d�r. Bunlar�n �o�u 8'nci y�zy�ldan kalmad�r. Bu yaz�, eski Germen runlar�na benzedi�i i�in Run olarak adland�r�l�r, ama aralar�nda akrabal�k yoktur.

As�l yaz� gelene�i 10. y�zy�l�n sonlar�nda ve 11. y�zy�l�n ba�lar�nda G�neydo�u T�rk halklar�nda, Karahanl�lar d�neminde, eski T�rk dilinin bir leh�esi olan Karluk�a ile geli�ir.

G�neybat� T�rk�e dillerinin yaz�ya al�nmas�, 10. ve 11. y�zy�lda Sel�uklu dili ile ba�lar. Karde� diller olan Eski Osmanl�ca ve Eski Azeri dillerinden g�n�m�z T�rkiye T�rk�esi ve Azerice geli�mi�tir.

14. y�zy�l�n Harezm T�rk�esi de G�neybat� T�rk dillerine mensuptur. Bu dilden g�n�m�z Horasanca ve T�rkmence geli�mi�tir.

Kuzeybat� T�rk�e dillerine ait en eski belgeler, Kumanca dili ile yaz�lm�� olan Codex Cumanicus'dur ve 14. y�zy�ldan kalmad�r. Bu dilin g�n�m�zdeki torunlar� Tatarca ve Ba�k�rcad�r.

Volga Bulgar dilinde yaz�lm�� en eski yaz�lar 13. ve 14. y�zy�ldan kalmad�r. Bu dilden ya da buna yak�n bir dilden �uva� dili geli�mi�tir.

G�neydo�u T�rk�e dillerinden olan �a�atayca yaz�lar�n 15. y�zy�la dayanan �rnekleri bulunmu�tur. �a�atayca g�n�m�z Uygurca ve �zbek�e'sinin temelini olu�turur.

T�rk dilinin yaz�l��lar�

Klasik Edebiyat dilleri olan Osmanl�ca, Azerice, �a�atayca, Tatarca ve K�r�m Tatarcas� sadece Arap alfabesini kulland�lar.

1924-1930 y�llar� aras�ndaki s�rede ba�ka T�rk dilleri de, �nce yaln�z Azerice'de kullan�lan latin alfabesi ile yaz�lmaya ba�land�.

1936-1940 y�llar�nda Rus b�lgelerinde, T�rk dillerince de�i�tirilmi� bir Kiril alfabesi kullan�lmaya ba�lanm��t�r. Arap ve Latin alfabesi kullanan T�rk dilleri birbirler�ne daha da yak�nla��rken, Kiril alfabesi kullanan diller farkl�la�m��lard�r. Dillerin farkl�la�arak ayr� diller haline gelmesi desteklenmi�tir.

1990'l� y�llarda Sovyetler Birli�i'nin y�k�lmas�yla yeni T�rk Cumhuriyetleri kurulmu�tur. Bu �lkeler, yani Azerbaycan, Kazakistan, K�rg�zistan, T�rkmenistan ve �zbekistan, 2005 y�l�na kadar T�rk dillerine uygun bir ortak Latin alfabeye ge�mek i�in antla�ma imzalam��lard�r. Ama� T�rk k�lt�r miras�n�n korunmas�d�r. Ayr�ca di�er �lkelerde ya�ayan T�rk az�nl�klar�n 2010'a kadar bu ortak alfabeye kat�lmalar� gerekti�ine karar verilmi�tir.

T�rk dilleri konu�an Museviler, �brani alfabesi'ni kullan�rlar.

Kuzey K�br�s T�rk Cumhuriyeti'ndeki K�br�s T�rkleri de T�rkiye T�rk�esi'ni kullan�rlar.

"Dil" ve "Leh�e" tart��mas�

T�rkiye'de T�rk dilleri ailesinin adland�r�lmas�, ve bu dillerin sadece bir dil mi yoksa bir�ok diller mi olduklar� hakk�nda farkl� fikirler yayg�nd�r. T�rk Dil KurumuAnkara �niversitesi T�rk dillerini �teden beri "leh�e" sayar ve "T�rk dilleri" deyiminden ka��n�r. �stanbul �niversitesi ise, daha a��r� bir tutumla, "leh�e" deyimini yaln�z �uva��a ve Yakut�a"variety of speech") sayd�� "�ive" s�z� ile adland�rmaktad�r. Bu durumda, T�rk dillerinin T�rkiye'deki adland�rmalar�nda �� ayr� g�r��le kar�� kar��yay�z demektir: yay�nlar�nda, �nceleri "T�rk leh�eleri" ad� benimsenmi�ken, sonralar� bu ad yan�nda "T�rk dilleri" deyimine de yer verildi�i g�r�lmektedir. gibi �b�rlerinden �ok farkl� iki T�rk dili i�in kullanmakta, bu diller d��ndaki b�t�n T�rk dillerini "leh�e"nin de alt�nda bir konu�ma t�r�

D�nya T�rk dil bilimi �evreleri, T�rk Dil Kurumu ile Hacettepe �niversitesi'nden T�rkolog ve Altayist Talat Tekin'in g�r��: Diller,
Ankara �niversitesi'nin g�r��: Leh�eler,
�stanbul �niversitesi'nin g�r��: �uva��a ile Yakut�a leh�e, di�erleri �ive.

"Leh�e"nin anlam�

Ana madde: Leh�e (dil bilimi)
Dil biliminde bir konu�ma t�r�n�n dil mi yoksa leh�e (diyalekt) mi oldu�unu saptamak i�in kullan�lan tek dil bilimsel �l��t kar��l�kl� anla��labilirlik ("mutual intelligibility") �l��t�d�r. Bu �l��t, s�radan bir kimsenin dille ilgili �u yal�n yarg�s�na dayan�r: "Ayn� dili" konu�an insanlar birbirlerini anlayabilirler, ya da aksine birbirlerini anlamayan insanlar "ayr� diller" konu�uyorlar demektir.

�rnek: Altayca-T�rk�e deneyi

Ol on�oz�na� ozo cortop oturd� = O, herkesten �nce gitti.
Ke�e e�irde bis kinodo bolgon�b�s = D�n ak�am biz sinemada idik.
Bu bi�ik c�kta ��kkan = Bu kitap yak�nda ��kt�.

�rnek: Hakas�a-T�rk�e deneyi

S�rerge par kilerge min�� m�m �o��l = Size gelmek i�in vaktim yok.
An�� n ah�a t�lirge ayast�� = Onun i�in para �demek yaz�k (olur).
Ol �kolan� am d� t�span = O, okulu hen�z bitirmedi.

�rnek: �uva��a-T�rk�e deneyi

V�renekensem �kula kayr� = ��renciler okula gittiler.
K�neke s�tel �in�e v�rtat = Kitap, masa(n�n) �st�nde duruyor.

Yukar�daki �uva��a c�mleleri T�rk dil bilimi ��renimi g�rmemi�, �uva��a ��renmemi� bir T�rk'�n anlayamayaca�� a��kt�r. T�rk�e bilmeyen bir �uva�'�n da bu c�mlelerin T�rk�e kar��l�klar�n� anlayamayaca��n� kesinlikle ileri s�rebiliriz. O halde, �uva��a ile T�rk�e aras�ndaki kar��l�kl� anla��labilirlik oran� s�f�rd�r ve bunlar iki ayr� dildir diyece�iz. Yani yukar�da kar��la�t�r�lan dillerin aras�ndaki farkl�l�klar asla "leh�e" denilebilmesi i�in yeterli de�ildir.

BAKINIZ
T�rk�e Nedir?
T�rk�e - T�rkiye T�rk�esi
T�rk Dilinin Geli�im Tarihi
T�rk Yaz� Dilinin Tarih� Geli�mesi
T�rk�e Dilbilgisi
T�rk Dil Kurumu Nedir?

T�rk dilleri

Altay dil �be�ine ba�h, birbiriyle yak�n akraba dillerin olu�turdu�u �bek ya da aile. T�rk dillerinin ba�hca �zelliklerinden biri, �uva��a ve Yakut�a d��nda yap�sal bak�mdan b�y�k �l��de tek�mek ve benzer olmalar�d�r (�uva��a baz� s�n�fland�rmalarda T�rk dilleri aras�nda de�il, Altay dillerinin ayr� bir alt �be�i olarak yer ahr).

Dolay�s�yla bu diller tek bir dilin farkl� leh�eleri olarak da tan�mlanabilir. T�rk dillerinin en eski kay�tlan olan �S 8. y�zy�ldan kalma Orhun ve Yenisey yaz�tlanndan g�n�m�ze de�in bu diller, Hint-Avrupa dilleriyle kar��la�t�r�ld��nda olduk�a az de�i�ikli�e u�ram��t�r. �zellikle �lk-T�rk (Proto-T�rk) dillerinin Hun diliyle akraba oldu�u sav� dilbilimciler aras�nda tart��ma konusudur. Bir ba�ka tart��ma konusu da T�rk dillerinin Kore diliyle geni� anlamda bir k�ken birli�ine dayan�p dayanmad��d�r. Finli T�rkolog Gustaf John Ramstedt�in Kore dilindeki T�rk k�kenli ��elerin b�y�k �l��de korundu�u, �zellike y�netsel yap� ve inan�larla ilgili terimlerin T�rk dilleriyle �rt��t�� y�n�ndeki sav� Zeki Velid� Togan gibi T�rk ara�t�rmac�- larca da desteklenmi�tir.

T�rk dilleri bilim adamlar�nca de�i�ik �l��tlere g�re de�i�ik bi�imlerde s�n�fland�r�l�r. J. Kalproth�un kavim temeline dayah s�n�fland�rmas� (1823) T�rkolojinin baz� temel saptamalann� i�erir. Vasili Radlov co�rafi b�l�nme temelinde fonetik aynmlan ele alan bir s�n�fland�rma geli�tirmi�tir (1883). Kronolojik s�n�fland�rmay� temel alan Kaare Gronbech T�rk dillerinin ana �beklerini Eski T�rk�e, Orta T�rk�e ve Yeni T�rk�e bi�iminde belirler. Sergey Efimovi� Malov�un kronolojik s�n�fland�rmas� (1952) ise ��yledir:
1) En Eski T�rk dilleri: Bulgar T�rk�esi, Uygurca (San Uygurca), �uva��a, Yakut�a;
2) Eski T�rk dilleri: O�uz T�rk�esi (�rhun ve Yenisey yaz�dan), Uygurca (Eski Uygur edebiyat dili), Tofa, Tuvin, Hakas ve �or dilleri;
3) Yeni T�rk dilleri: Azerice, Gagauzca, T�rkmence, Uygurca (Do�u T�rkistan�daki M�sl�manlann Uygurcas�), �zbek�e, �a�atayca, �uhm T�rk�esi, K�p�ak�a, Salarca, Pe�enek, Kuman, Kumandin dilleri ve T�rkiye T�rk�esi;
4) En Yeni T�rk dilleri: Rilr�rtpa Kazak�a. Ovrot dili (Yukan Altay), Tatarca (Kazan, Kasimov, Mi�er, Bat� Sibirya), Karakalpak�a, K�rg�zca, Kumuk�a, Nogayca, Yeni �uva��a ve Yakut�a.

Sese dayah �l��tleri .temel alan bir�ok T�rkolog T�rk dillerini y T�rk�esi ve s T�rk�esi bi�iminde ikiye ay�nr. Buna g�re iki ses, s�zc�k ba�lannda birbirine kar��l�k d��er. �uva��a ve Yakut�a s, eski ve yeni b�t�n �b�r diller ise y �be�ine girer. �rne�in G�kt�rk�e, Uygurca, �a�atayca ve T�rkiye T�rk�esindeki y�l s�zc�� Yakut�ada sil, �uva��ada sul bi�imini al�r. �te yandan T�rk dillerinde s�zc�k ortas�nda ve sonunda z ile r ve j ile / sesleri birbirine kar��l�k d��er. Y dillerinin t�m� ile Yakut�a z ve $ temellidir; yaln�zca �uva��a r ve / temellidir. Lajos Ligeti gibi Macar T�rkologlar� bu aynma dayanan s�n�fland�rmalar�nda l-r temelli Bat� T�rk�esini Lir T�rk�esi, �-z temelli Do�u T�rk�esini ise �az T�rk�esi olarak adland�r�r.
Radlov�un yap�t�n� temel alan, gene sese dayah bir ba�ka s�n�fland�rma ise ��yledir:
1) R �be�i: �uva��a, Bulgar T�rk�esi;
2) Z �be�i:
a) d alt �be�i:
i) t k�mesi: Yakut�a;
ii) d k�mesi: Soyon, Karagas (TofaT Uranhay, Solar, Orhun-Uygur dilleri;
in) z k�mesi: Koybal, Kamasin, San Uygur, Sagay, K�erik, Ka�a, Beltir, �or ve Kml dilleri;
b) y alt �be�i:
i) Kalgan-Kalan k�mesi: �a�atayca, Kumanca, K�p�ak�a, K�rg�zca% Kazak�a, Karakalpak�a, Ba�k�rt�a, Kozan, Mi�er, �yrot ve Tele�t dilleri;
ii) Kalan k�mesi: O�uz leh�eleri (T�rkmence, Azerice, Osmanl�ca, Gagauzca);
iii) K�p�ak-T�rkmen karma k�mesi (�Merkez� k�me): �uhm T�rk�esi, Abin dili.

Nikolay Baskakov�un s�n�fland�rmas�ysa (1952) T�rk dillerini Bat� Hun ve Do�u Hun olmak �zere iki kola ay�nr. Bat� Hun kolu �u �beklere aynhr:
1) Bulgar �be�i: Bu �bekteki eski diller Bulgar T�rk�esi ile Hazarca, yeni dil ise �uva��ad�r.
2) O�uz �be�i: Bu �be�in alt �bekleri O�uz-T�rkmen (T�rkmen ve Truhmen dilleri), O�uz- Bulgar (eski Pe�enek ve Uz dilleri, yeni Gagauzca) ve O�uZ-Sel�uk (eski Sel�uklu ve Osmanl� T�rk�esi, g�n�m�zde Azerice ve T�rkiye T�rk�esi) dilleridir.
3) K�p�ak �be�i: Bu �be�in alt �bekleri K�p�ak- Bulgar (eski Alt�n Orda dili, Tatarca ve Ba�k�rt�a), K�p�ak-O�uz ya da Uz-Kuman (eski Kumanca ve K�p�ak�a, yeni Karaimce, Kumuk�a ve Kara�ay-Balkar dilleri) ve K�p�ak-Nogay (yeni Nogayca, Karakalpak�a ve Kazak�a) dilleridir.
4) Karluk �be�i: Bu �be�in alt �bekleri Karluk-Uygur (Divan� L�gati�t-T�rk ve Kutadgu Bilig�m yaz�ld�� Karahanl�ca ile Karahanhlardan sonra Atabet��l-Hakay�k ile K�sas-� Enbiya d�nemi T�rk�esi) ve Karluk-Harezm (Ahmed Yesevi d�nemi Karluk-Harezm dili, Do�u Alt�n Orda dili, eski �zbek�e ve yeni Uygurca) dilleridir.

Do�u Hun kolu ise �u �beklerden olu�ur:
1) Uygur �be�i: Bu �be�in alt �bekleri Uygur-Tukyu (eski Uygurca, yeni Tuvin ve Karagas dilleri), Yakut (Yeni Yakut�a) ve Hakas (Yeni Hakas, Kamasin, K�erik, �or, San Uygur dilleri ile Altaycanm Tuba, �alkandu ve Kumand� gibi Kuzey leh�eleri) dilleridir.
2) K�rg�z- K�p�ak �be�i: Bu �bekte yer alan yeni diller K�rg�zca ile Altavcad�r (Altay, Tele�t ve Telengit leh�eleri).

1959�da BM E�itim, Bilim ve K�lt�r �rg�t� (UNESC�) taraf�ndan yay�mlanan Philologiae Turcicae Fundamenta'da Johan- nes Benzing ile Kari Heinrich Menges�in s�n�fland�rmalanna yer verilmi�tir. Benzing T�rk dillerini �zetle ��yle s�n�fland�nr:
1) Bulgar �be�i;
2) G�ney T�rk�esi (O�uz �be�i);
3) Bat� T�rk�esi (K�p�ak-Kuman dilleri);
4) Do�u T�rk�esi (Uygur �be�i);
5) Kuzey T�rk�esi (Aral-Sayan �be�i).

Menges�in bu yap�tta yer alan �al��mas�na dayah yayg�n bir s�n�fland�rma ise �zetle ��yledir:
1) G�neydo�u (�a�atay ya da Uygur) �be�i: �zbek�e, Uygurca, San Uygurca ve Salarca;
2) G�neybat� (O�uz ya da T�rkmen) �be�i: Osmanl�ca ve T�rkiye T�rk�esi, Gagauzca, Azerice, T�rkmence, �ran�da konu�ulan, Azericeye yak�n �teki leh�eler;
3) Kuzeybat� (K�p�ak) �be�i: K�rg�zca, Kazak�a, Karakalpak�a, Nogayca, Kumuk�a, Ba�k�rt�a, Tatarca, Karaimce, Kara�ay ve Balkar dilleri;
4) Kuzeydo�u (Altay) �be�i: Tuca, Hakas ve Altay (�yrot) dilleri;
5) �ran�da konu�ulan Hala��a;
6) Yakut�a;
7) �uva��a.

T�rk dillerinin saptanabilen en eski bi�iminin yer ald�� Orhun ve Yenisey yaz�tlan r�nik k�kenli, d�rt �nl�s� bulunan 38 harfli G�kt�rk alfabesiyle kaleme al�nm��t�r. �Eski T�rk�e ya da T�rk dilleri� terimi genellikle T�rk�enin bu en eski bi�imini dile getirir. Bu yaz�tlar�n d��nda K�li �ors ad� verilen bir yaz�t ile Ongin�de bulunan k�sa bir yaz�t ve bug�nk� Mo�olistan topraklar�nda bulunmu� birka� k�sa yaz�t daha vard�r. R�nik alfabeyle yaz�lm�� en eski Uygur yaz�t� Uygur Ka�an (hd 746-756) ad�na yaz�lm��t�r ve D�� Mo�olistan�daki (Mo�olistan Halk Cumhuriyeti) �ine-usu� dad�r. Gene Uygur Ka�an ad�n� ya da samm ta��m�� bir ba�ka h�k�mdar ad�na dikilmi� bir yaz�t daha vard�r.

�Orta T�rk�e ya da T�rk dilleri� teriminin belirtti�i 11-15. y�zy�llar aras�ndaki d�nemin en �nemli �r�nleri Karahanhlardan kaynaklan�r. Ba�lang��ta Uygur alfabesini kullanan Karahanhlar daha sonra Arap alfabesini benimsemi�tir. Bu d�nemin iki b�y�k yap�t� Yusuf Has Hacib�in Kutadgu Bmg�iyle Ka�garl� Mahmud�un Divan� L�gati�f-T�rk��d�r. Kutadgu Bilig T�rk dillerine �zg� ses tekran ve ses taklidinin zenginli�i bak�m�ndan dikkat �ekicidir. �a��n�n en �nemli filoloji uzmanlar�ndan olan Ka�garl� Mahmud�un kendi terimiyle Hakaniye olarak adland�rd�� Karahanhca, �a�ataycanm (15-16. yy) geli�mesine de�in �rta Asya T�rk halklar�n�n ortak edebiyat dili olmu�tur. Ama bu d�nemde 13. y�zy�la gelindi�inde O�uzca ve K�p�ak�a da edebiyat dili d�zeyine ula�m��t�r.

�Yeni T�rk�e ya da T�rk dilleri� terimi 15. y�zy�ldan sonra bi�imlenen dilleri belirtir. Bu d�nem boyunca �a�ataycanm eski bi�iminin yerine �zbek�e ortaya ��km��, M�s�r� da K�p�ak�a ve T�rkmenceyle yap�tlar kaleme al�nm��t�r. Anadolu�da ise O�uzcadan kaynaklanan ve Sel�uklular�n yaz� dilinden geli�en Osmanl�ca g��l� bir edebi gelenek yaratm��t�r. Osmanl�can�n erken ve ge� evreleri aras�nda, �zellikle edebi dilin bir b�l�m� bak�m�ndan �nemli farklar vard�r. O�uzcamn g�n�m�ze ula�an bi�iminin Do�u kolunu T�rkmence, Bat� kolunu ise Azerice ile yaln�zca T�rk�e olarak da an�lan T�rkiye T�rk�esi olu�turur. G�n�m�zde konu�ulan �teki T�rk dillerinin da��l�m� ��yledir:

Kuzeydo�u Asya ve Sibirya�da Yakut�a; �in-Mo�o�stan s�n�r�n�n bat�s�nda San Uygurca ve Salarca; Altay-Abakan-Sayan b�lgelerinde Soyon, Karagas, Hakas (Aba- kan), �or dilleri; bunlann kuzeyinde �uhm, Baraba, Tobol, Bat� Sibirya ve Ba�k�rt, Kazan, Volga dilleri ve �uva��a; Mo�olistan-�in-Tibet s�nmndan Hazar Denizine kadar olan b�lgede K�rg�zca, Yeni Uygurca, Karakalpak�a, Kazak�a ve K�p�ak- �zbek dili; G�neybat� �ran�da Ka�kay ve Aynollu dilleri; Hazar Denizinden bat�ya do�ru Nogayca ve Kumuk�a; Kafkasya�n�n bir b�l�m�nde Kara�ay ve Balkar dilleri; K�r�m�da K�r�m Tatarcas� ve K�r�m Osmanl�cas�; Romanya-Bulgaristan s�n�r�nda Gagauzca ve ��tak dilleri; Polonya, Ukrayna ve Litvanya�da Karaimce; Makedonya�da Rumeli a��zlar�.

�lk kez 1920�lerin ba�lar�nda SSCB�de T�rk k�kenli baz� halklar Arap alfabesi yerine Latin alfabesini benimsemi�, bunu 1928�de T�rkiye�nin resmen Latin alfabesini kabul etmesi izlemi�tir. Ama 1939�dan sonra SSCB�deki T�rk k�kenli halklar�n hemen t�m� bu kez Latin alfabesi yerine Kiril alfabesini kullanmaya ba�lam��lard�r. G�n�m�zde yaln�zca �in, �ran ve Arap �lkelerinde T�rk dilleri Arap harfleriyle yaz�lmaktad�r.

kaynak: Ana Britannica