Arama

Fiil (Eylem) - Tek Mesaj #1

asla_asla_deme - avatarı
asla_asla_deme
VIP Never Say Never Agaın
18 Ekim 2008       Mesaj #1
asla_asla_deme - avatarı
VIP Never Say Never Agaın
Fiil (Eylem)
MsXLabs.org & Temel BritannicaDilbilgisiyle ilgili bir terim olarak varlık­ların yaptığı her türlü eylemi bildiren bir sözcüktür. Eylem bir iş, bir kılış olabileceği gibi o varlıkla ilgili bir oluş da olabilir. Cümlede temel sözcük durumunda olan ve "yüklem" görevi yapan fiil için olup biteni anlatan sözcük de diyebiliriz . Her fiilde "eylem" kavramıyla "zaman" ya da "tarz" ve "kişi" kavramları kaynaşmış durumdadır. Başka türlü söylersek bir fiil belirli ya da belirsiz bir kişi tarafından bir zamana ya da tarza bağlı olarak yapılan bir eylemi bildirir.

Örneğin "çektim" ve "işleme­liyiz" fiilleri eylem, zaman, tarz ve kişi kav­ramlarını içermektedir.
* Eylem:
  • çek-
  • işle-
* Zaman: -ti (geçmiş zaman)
* Tarz: -meli (eylemin yapılmasındaki gerek­lilik)
* Kişi:
  • -(i)m (ben, birinci tekil kişi)
  • -(y)iz (biz, birinci çoğul kişi)
Bir fiil zaman ya da tarz ve kişi bildirecek biçimde söylenmişse buna "çekimli fiil" diyo­ruz. Herhangi bir yerde rastladığımız ve anlamını bilemediğimiz bir fiili cümlede kulla­nıldığı biçimiyle çekimli olarak sözlüklerde bulamayız.

Yukarıdaki "çektim" ve "işlemeli­yiz" fiillerini sözlükten bu biçimleriyle arama­yız. Bunlardaki zaman ya da tarz ve kişi eklerini attıktan sonra geriye kalan "çek-" ve "işle-" kök ve gövdesine "-mek" ekleri getire­rek onları mastar biçimine sokar ve sözlükten de "çekmek" ve "işlemek" diye ararız.


Fiillerde Kişi
Her fiilde o eylemi yapan ya da yapması gereken bir kişi ya da varlık bulunması zorunludur. Fiillerde üç kişi vardır:
* Birinci kişi: Konuşan ya da söz söyleyen kişi ya da kişiler (tekil-çoğul)
* İkinci kişi: Kendisine söz söylenen kişi ya da kişiler (tekil-çoğul)
* Üçüncü kişi: Kendisinden söz edilen kişi ya da kişiler (tekil-çoğul). Fiilerde kişiler şöyle sıralanır:
* Ben: Birinci tekil kişi
* Sen: İkinci tekil kişi
* O: Üçüncü tekil kişi
* Biz: Birinci çoğul kişi
* Siz: İkinci çoğul kişi
* Onlar: Üçüncü çoğul kişi
Yukarıda sıralanan kişi zamirleri, fiillerde birtakım ekler biçiminde yer alır ve genellikle de sözcüğün en sonunda bulunur. Çalışacak-sın, oturmalı-(y)/z, yürüsün-/er.


*****
Fiillerde Kip
Fiillerin ifade ettiği zaman ya da tarz bakımın­dan aldığı biçimlere genel olarak "kip" adı verilir. Fiil kipleri genel olarak ikiye ayrılır.
Bildirme (Haber) Kipleri. Zaman kavramı içeren kipler o eylemin yapıldığını, yapılmak­ta olduğunu, yapılacağını bildirir. Bu özellik­lerinden dolayı bunlara "bildirme (ya da haber) kipleri" adı verilir.

1. Belirli geçmiş zaman (-dili geçmiş):
Söz konusu eylemin sözün söylendiği andan önce
yapıldığını ve konuşan kişinin eylemin yapıldığını kesin olarak bildiğini bildirir. Fiil kök ya da gövdelerine ünlüler uyumuna ve ünsüzler benzeşmesine göre -di eki getirilerek yapılır:
Başla-dı-m
Çek-ti-n
Gör-dü
Yaklaş-tı-k
Oku-du-nuz
Bak-tı-lar

2. Belirsiz geçmiş zaman (-miş'li geçmiş):
Söz konusu eylemin sözün söylendiği andan önce yapıldığını ve konuşan kişinin eylemin yapıldığını kesin olarak bilmediğini ya da bir
başkasından duyduğunu bildirir. Fiil kök ya da gövdelerine ünlüler uyumuna göre -miş eki
getirilerek yapılır:
Ver-miş-im
Vurul-muş-sun
Gör-müş
Bak-mış-ız
İşit-miş-siniz
Gül-müş-ler

3. Şimdiki zaman: Söz konusu eylemin sözün söylendiği anda yapılmakta olduğunu ya da o an yapılmaya başlanacağını bildirir. Fiil kök ya da gövdelerine ünlüler uyumuna aykırı
olarak -yor ya da -(i)yor eki getirilerek yapılır:
Gel-(i)yo/-rum
Oku-yor-sun
Gez-(i)yor
Yüz-(ü)yor-uz
Dinli-yor-sunuz

4. Gelecek zaman:
Söz konusu eylemin sözün söylendiği andan sonra yapılacağını ya da
konuşan kişinin eylemi yapma amacında olduğunu bildirir. Fiil kök ya da gövdelerine ünlüler uyumuna göre -ecek eki getirilerek yapılır:
Çalış-acağ-ım
Sil-ecek-sin
Duy-acak
Gizlen-eceğ-iz
Unut-acak-sınız
Geç-ecek-ler

5. Geniş zaman:
Söz konusu eylemin başlayıp devam ettiğini, gelecekte de devam edeceğini bildirir. Geniş zamanda geçmiş, gelecek ya da şimdiki zaman sınırlaması yoktur. Fiil kök ya da gövdelerine -r, -(i)r. -(e)r ekleri getirilerek yapılır:
Anlat-(ı)r-ım
Gel-(i)r-sin
Gez-(e)r
Aç-(a)r-ız
Unut-(u)r-sunuz
Yürü-r-ler.


*****
Dilek Kipleri
Bir eylemin yapılmasıyla ilgili istek ya da niyeti anlatan "dilek kiple-ri"nde ise açık ve belirli bir zaman kavra­mı yoktur. Eylemle ilgili tarzı ortaya koyar­lar.

1. Gereklilik:
Söz konusu eylemin yapılması gerektiğini anlatır. Fiil kök ya da gövdelerine
ünlüler uyumuna göre -meli eki getirilerek yapılır:
Bak-malı-yım
Yüz-meli-sin
Otur-malı
Ge-tir-meli-yiz
Kır-malı-sınız
Yürü-meli-ler

2. İstek: Söz konusu eylemin yapılmasındaki isteği, niyeti anlatır. Fiil kök ya da gövdeleri-
ne ünlüler uyumuna göre -e eki getirilerek yapılır:
Sil-e-yim
Dokun-a-sın
Oku-(y)a
Gör-e-lim
Bil-e-siniz
İste-(y)e-ler.

3. Dilek-Şart: Söz konusu eylemin yapılması dileğini ya da bir eylemin yapılmasının başka bir eylemin yapılması için şart olduğunu anla­tır. Fiil kök ya da gövdelerine ünlüler uyumu­na göre -se eki getirilerek yapılır:
Bak-ça-m
Yürü-se
Kalk-sa-k
Bak-sa-nız
Gel-se-ler

4. Emir:
Söz konusu eylemin yapılmasını em­reder. Emir kipinin belirli bir eki yoktur. Ay­rıca birinci tekil ve birinci çoğul kişiler de kendi kendilerine emir veremeyecekleri için çekimlenmez:
Bak
Otursun
Düşün-üz (ya da Düşün-ünüz)
Kalk-sın-lar.


*****
Fiillerde Olumluluk, Olumsuzluk ve Soru
Fiille anlatılmak istenilen iş, kılış ya da oluşun yapıldığını bildiren ya da anlatan fiillere "olumlu", yapılmadığını bildiren ya da anla­tan fiillere "olumsuz" fiiller denilir. Fiillerin olumsuz biçimleri kök ve gövdelere kip ekle­rinden önce ünlüler uyumuna göre -me eki getirilerek yapılır: Gör-me-di-m, bak-ma-dı-m.
* İnsanlar birbirlerini severler (olumlu).
* Sınıfın kapısı açıldı (olumlu).
* Camı siz kırmadınız (olumsuz).
* Bugün sizi aramayacağım (olumsuz). Fiillerin soru biçimi ise, anlatılmak isteni­len iş, kılış ya da oluşun yapılıp yapılmadığını öğrenmek için kullanılır. Soru biçimi, mi soru edatının, ünlü uyumuna göre fiillere getiril­mesiyle yapılır. Soru edatı kendinden önceki sözcükten her zaman ayrı yazılır.
* Okumuş mu?
* Bakacak mıyız?
* Görüldü mü?


*****
Ek Fiil
İsim soylu sözcüklere eklenerek onların cüm­lede yüklem görevi yapmalarını sağlayan ek­lere ek fiil denir. Ek fiillerin bunun dışında bildirme ve dilek kiplerine eklenerek bileşik zamanlı fiiller yapma görevi de vardır. Başlıca ek fiiller şunlardır:
  • -idi (-di) (geniş zaman),
  • -imiş (-miş) (geçmiş zaman),
  • -ise (se) (belirsiz geçmiş zaman),
  • -dir (şart).
* Önümüze çıkan ırmak idi.
* Bahçede koşan çocuk-muş.
* Telefona çıkan çocuk Ali imiş.
* Kardeşim okulda çok başarılı-(y)mış.
* Öğrenci-(y)sek derslerimize çalışmalıyız.
* Burası çok karanlık-tır.
* Kapıyı çalan biz-iz.


*****

Bileşik Zamanlı Fiiller
Bileşik zamanlı fiiller iki zaman ya da bir za­manla bir tarz kavramı taşıyan fiillerdir. Bile­şik zamanlı fiiller hikâye, rivayet ve şart ol­mak üzere üç çeşittir.

Hikâye Bileşik Zamanı

Geçmişte görülen eylemleri, sözün söylendiği anda hikâye et­mekte kullanılır. Bildirme ve dilek kiplerinin (emir dışında) üçüncü tekil kişi çekimlerine ünlüler uyumuna ve ünsüzler benzeşmesine göre -idi ya da -di ek fiili getirilerek yapılır.
Ge\di-(y)di-m (belirli geçmiş zamanın hikâ­yesi).
Bakıyor-dw-n (şimdiki zamanın hikâyesi) Yürüyecek-n (gelecek - zamanın - hikâyesi)
Konuşmuş-f«-k (belirsiz geçmiş zamanın hi­kâyesi)
Söylemeli-(v)f//-niz (gerekliliğin hikâyesi) Dursa-fvMz-lar (dilek-şartın hikâyesi) Rivayet

Bileşik Zamanı

Bildirme ya da di­lek kipleriyle ilgili (belirli geçmiş ve emir dı­şında) eylemleri başkasından işitmiş gibi an­latmada kullanılır. Rivayet bileşik zamanı üçüncü tekil kişi çekimlerine -imiş ya da -miş ek fiili ünlüler uyumuna göre getirilerek ya­pılır.
Gülüyor-muş-um (şimdiki zamanın riva­yeti)
Kızmış-sın (belirsiz geçmiş zamanın ri­vayeti)
Bakacak-mış (gelecek zamanın rivayeti)
Ge\ir-miş-iz (geniş zamanın rivayeti)
Çalışsa-(y)mış-sınız (dilek şartın rivayeti)
Kalkmalı-(y)mış-lar (gerekliliğin rivayeti)

Şart Bileşik Zamanı

Yalnız bildirme kiple­riyle ilgili eylemleri başka bir eylem ya da ev-lemlerin yapılmasına şart olarak göstermede kullanılır. Dilek kiplerinin şart bileşik zamanı yoktur. Üçüncü tekil kişilere ünlüler uyumu­na göre -ise ya da -se ek fiili getirilerek ya­pılır.
Oturdu-(y)sa-m
Gelmiş-se-n
Duruyor-sa
Alacak-sa-k
Sever-se-niz


*****
Fiillerin Yapısal Özellikleri
Fiiller yapılarına göre "basit (kök durumun­da) fiiller", "türemiş (gövde durumunda) fiil­ler" ve "bileşik fiiller" olmak üzere üçe ay­rılır.

Basit Fiiller
Herhangi bir yapım eki alma­dan kullanılan kök durumundaki fiillerdir:
Yaz-mak,
otur-mak,
çürü-mek,
gez-mek.

Türemiş Fiiller
İsim ya da fiil soylu sözcük­lere yapım ekleri getirilerek türetilen fiiller­dir:
Baş-la-mak,
akıl-lan-mak,
bir-leş-mek,
boş-an-mak,
su-sa-mak,
ben-in-mek.

Bileşik Fiiller
İki ya da daha çok sözcüğün birleşip kalıplaşmasıyla oluşan fiillerdir. Üç çeşit bileşik fiil vardır:
1.Anlamca Kaynaşmış Bileşik Fiiller: Boy ölçüşmek; etekleri tutuşmak; kafası kızmak; yüzü kızarmak. Bu tür bileşik fiillerden pek çoğu deyim olarak da kabul edilebilir.
2. Kurallı Bileşik Fiiller: Bu tür bileşik fiil­lerin dört ayrı çeşidi vardır. Birleştiği fiile gü­cü yetme, başarma anlamı katan ve bilmek fiili ile elde edilenlere "yeterlik fiilleri" (gele­bilmek, baka-bilmek, otura-bilmek); tezlik, kolaylık, beklenmezlik gibi anlamlar katan ve ivermek fiili ile elde edilenlere "tezlik fiilleri" (koş-uvermek. kal-ıvermek); sürerlik anlamı veren ve durmak, kalmak, gelmek, gitmek fi­illeriyle elde edilenlere "sürerlik fiilleri" (gi-de-durmak. baka-kalmak, süre-gelmek. ola-gitmek); az kalma, yaklaşma anlamları katan ve yazmak fiiliyle elde edilenlere "yaklaşma fiilleri" (düşe-yazmak. kırıla-yazmak) adı ve­rilir.
3. Yardımcı Fiillerle Kurulan Bileşik Fiil­ler: İsim soylu bir sözcük ile etmek, olmak, eylemek yardımcı fiilleriyle oluşturulan bile­şik fiillerdir. Yardımcı-olmak. acele-etmek, inat eylemek.


*****
Fiillerde Çatı
Fiillerin özne. nesne alıp almamasına ya da öznenin eylemden etkilenmesi ya da birden fazla öznenin aynı işi karşılıklı olarak yapması esasına göre gösterdiği özelliklere çatı denilir.
1. Öznesi belli olan fiillere "etken", öznesi belli olmayan fiillere de "edilgen" fiil adı verilir.
* Ali sokak kapısını açtı (etken).
* Çiçekler rüzgâr yüzünden kırıldı (edilgen).

2. Nesne alan fiillere "geçişli"; nesne almayan fiillere de "geçişsiz" fiil adı verilir.
*Çocuk çantasını açıyor (geçişli).
*Babam çarşıdan geldi (geçişsiz).

3. Öznenin yaptığı eylemden gene kendisinin etkilendiğini gösteren fiillere "dönüşlü fiil" adı verilir.
* Sevim sabahleyin yıkandı (dönüşlü).

4. Birden fazla öznenin aynı işi birlikte ve karşılıklı yaptığını bildiren fiillere "işteş fiiller" adı verilir.
* Annem ile teyzem görüştüler (işteş).

*****
Fiilimsiler

Fiil kök ve gövdelerinden kendilerine özgü eklerle türeyip eylem anlamı taşımakla birlik­te zaman, tarz ya da kişi almadan isim, sıfat ve bağlaç özelliklerini de taşıyan sözcüklere fiilimsi adı verilir. Fiilimsiler genel olarak bi­leşik cümlelerde, yan cümlecik kurarlar ve bu yan cümleciğin yüklemi (ya da başka bir öğe­si) olurlar.

Fiilimsiler üçe ayrılırlar:

1. İsim fiiller (mas­tarlar);
2. Sıfat fiiller (ortaçlar);
3. Bağ fiiller (ulaçlar).
İsim fiiller, bir yandan bir eylemin adı. öte yandan yan cümleciğin herhangi bir öğesi olurlar. Fiil kök ya da gövdelerine -mek. -me ve -iş ekleri getirilerek türetilirler: Çalışmak, insana güç katar. Okuma iyi bir uğraştır. Ge-liş-ini hoş karşılamadım.

Sıfat fiiller
, bir yandan bir ismi niteledikleri için sıfat, eylem anlamı taşıdıkları için de yan cümlecik yüklemi olurlar. Fiil kök ya da göv­delerine -en. -r. -ecek, -miş, -dik. -diği ekleri getirilerek türetilirler: Uçan kuşu gördün mü? Akar çeşme bulmak çok güç. Yazılacak mek­tuplar var. Yıkanmış çamaşırları ütüledim. Bunlar görülmedik şeyler mi? Bildiğiniz kişi­lerle birlikteydik.

Bağ fiiller
, bir yandan iki sözü birbirine bağladıkları için bağlaç, bir yandan da eylem anlamı taşıdıkları için yan cümlecik yüklemi olurlar. Fiil kök ya da gövdelerine eklenen -ip, -erek. -ken. -meden, -ince. -dikçe gibi pek çok ekle türetilirler: Burada oturup seni bekledim. Hayatımı çalışarak kazanıyorum. Yorulmadan yol aldık. Yaz gelince dinleniyo­ruz. Paramız bittikçe bankadan çekeriz.

BEĞEN Paylaş Paylaş
Bu mesajı 3 üye beğendi.
Şeytan Yaşamak İçin Her Şeyi Yapar....