FİİLERDE ANLAM (ZAMAN-KİP) KAYMASI
* Bir fiil kipinin kendi anlamı dışında kullanılmasına “anlam kayması” denir.
* Kip eklerinin görevi dışında, başka bir kip ekinin yerine kullanılmasıyla oluşur.
* Bileşik zamanlı fiillerde anlam-zaman kayması olmaz.
* Dua ve dileklerde genelde görülür.
Örnekler:
Yarın maça gidiyor muyuz? (aslında “gidecek miyiz?” olmalı.)
Bu yıl ÖSS haziran ayında yapılıyor. (“yapılacak.”)
Akşamları erken yatıyorum. (“yatarım.”)
Küçük yaştayken futbol oynamaya başlıyor. (“başlamış.”)
Hoca bir gün ağaca çıkar. (“çıkmış.”)
Her şey gönlünüzce olsun. (“ola.”)
Kardeşim ve ben bu okuldan mezun olduk.
Anadolu’nun kapıları 1071’de açıldı. (Öğrenilen geçmiş zaman)
Dün akşam komşulara gitmişler.
Saçların çok güzel olmuş.
Eyvah, anahtar kapının üstünde kalmış! (Sonradan fark etme)
Yarın ki sınav için çalışıyor.
İki yıldır ÖSS’ye hazırlanıyor. (Devam eden iş)
Az sonra en sevdiğim dizi başlıyor. (Gelecek zaman)
Yedi yıl önce bu şehre yerleşiyorlar. (Geçmiş zaman)
Her sabah geç kalıyor okula. (Geniş zaman)
Haftaya bu işi de bitireceğiz.
Bu iş sabaha mutlaka bitecek. (Emir)
Karşıdaki adam Ali’nin dayısı olacak. (Gereklilik)
Yıllardır tanırım, kimsenin işine karışmaz.
Ben doğmadan önce kardeşim tifodan ölmüş. (Geçmiş zaman )
Biraz sabret, biz de az sonra geliriz. (Gelecek zaman )
Akşamki davete bu işi bitirip öyle gidin. (Emir)
Şu binayı bir de ben göreyim.
Arkadaşlar sessiz olalım!
Yarın toplantının hazırlıkları yapmalıyım.
Tam bir saat sonra burada olmalısın. (Emir)
Şimdi İstanbul da olmalı, Boğaz da çay içmeli. (İstek)
Derhal burayı terk edin!
Allah’ım sen aklımı koru! (Rica)
* Fiiller ek –eylemin “idi, imiş, ise” ekleriyle kullanılarak bileşik zamanlı yapılır.
Örnekler:
Sen gidersen yaşayamam.
Ölürse ten ölür, canlar ölesi değil.
Ben ölürsem, akşam üstü ölürüm.
Gidiyordum gurbeti gönlümde duya duya.
Akşamlar bir roman gibi biterdi.
Üşürdüm, içim ürperirdi.
Mesutmuş, seviyormuş kocasını.
Söz olurmuş, olsun; sevgilim değil misin?
Yağmurlardan sonra büyürmüş başak.
Meyveler sabırla olgunlaşırmış.
* Sıralı cümlelerde bileşik zaman eki son fiilde verilebilir.
Örnekler:
Beraber oynar, çalışır , film izlerdik.
Erkenden kalkar, kahvaltıyı hazırlar, işe gidermiş.
Beni arar, bulamazsa telaşlaşmasın.
Ek eylemin üç görevi vardır:
1. Ad soylu sözcükleri yüklem yapar.
Örnekler:
Hastayım, yalnızım üstelik param yok.
Beş yaşındaydım, kimsesizdim.
Hepimiz kardeşiz, Müslümanız
Hastaysan, yorgunsan hiç gelme.
2. Basit zamanlı fiilleri bileşik zamanlı yapar.
Örnekler:
Böyle olacağını bilmeliydim.
Bir daha aramayacaksın.
Babam öğrenirse çok kızardı.
3. Basit zamanlı fiillere getirilen “dir” ekeylemi cümleye olasılık, kesinlik anlamı getirir.
Örnekler:
Bu konu kapanmıştır, artık bunu tartışmayalım. (Kesinlik)
Babam geç kalacağımızı öğrenince çok kızmıştı. (Olasılık)
Ders bitmiştir, gidebilirsiniz. (Kesinlik)
Şu saatlerde evine varmıştır. (Olasılık)
