Arama


ThinkerBeLL - avatarı
ThinkerBeLL
VIP VIP Üye
7 Mart 2009       Mesaj #6
ThinkerBeLL - avatarı
VIP VIP Üye
Ölçü Aletleri
MsXlabs.org & Temel Britannica

Nesnelerin ağırlığını, boyutlarını ya da başka özellikleri­ni, zamanı, sıcaklık, basınç, akış hızı, elektrik gerilimi ve direnci gibi fiziksel büyüklükleri son derece kesin ve şaşmaz değerlerle ölçebi­len duyarlı ölçü aletleri bilim, mühendislik ve sanayi alanında büyük önem taşır.
Günlük yaşamda kullandığımız bütün ölçü aletlerinin bu kadar duyarlı olmasına gerek yoktur. Örneğin evde un ya da şeker tartmak için kullanılan bir mutfak terazisi ya da küçük el kantarları hiçbir zaman laboratuvarlardaki ölçü ve tartı aletleri kadar duyarlı olamaz. Oda sıcaklığını ölçmek için kullandığımız duvar termometresinin bir derecelik yanılgısı da pek sorun yaratmaz. Oysa hastaların ateşi­ni ölçmek için kullanılan klinik termometre­sinde (doktor derecesinde) aynı yanılgı ciddi sonuçlar doğurabilir. Aynı biçimde saatimizin bir dakika geri kalması ya da ileri gitmesi günlük yaşantımızı çok etkilemeyecektir; ama açıkta seyreden bir geminin konumu belirle­nirken bir dakikalık yanılgı 25 kilometrelik bir sapmaya yol açar. 1773'te İngiliz saat yapımcısı John Harrison zamanı çok büyük bir duyarlılıkla ölçebilen kronometreyi yapın­caya kadar denizcilikte bu tür yanılgılar sık sık yaşanıyordu.
Duyarlı ölçü aletlerinin geliştirilmesi, aynı duyarlılıkla çalışan makinelerin, takım tez­gâhlarının ve aletlerin seri üretimine olanak verdi. Bir makinenin uyum içinde ve düzgün çalışabilmesi için bütün parçalarının tam ölçülerinde üretilmesi gerekir; bu da ancak duyar­lı ölçü aletleriyle olanaklıdır.

Mikrometre

Ad:  mikrometre.PNG
Gösterim: 7094
Boyut:  128.3 KB

Uzunlukların ölçülmesinde en çok kullanılan duyarlı ölçü aleti mikrometredir. Mikromet­renin çalışması, sıradan bir vida-somun çifti­nin çalışmasına benzetilebilir. Somun döndü­rüldükçe vida üzerinde ilerler. Somunun bir tam dönüşte aldığı yola vida adımı denir. Mikrometrenin yay biçimindeki çelik gövdesi­nin iki ucu arasındaki açıklık, vida gibi ileri geri hareket eden sürgü milinin yardımıyla ayarlanır. Mikrometre sağ elde tutulur; ölçü­lecek cisim de sabit örs ile sürgü mili arasında kalan açıklığa yerleştirilir. Sürgü miline bağlı olan bilezik döndürüldükçe mikrometrenin tamburu üzerinde hareket eder ve hareketin yönüne göre sürgüyü ya ileri iter ya da geri çeker. Sürgü mili ölçülecek parçayı hafifçe kavrayıncaya kadar bilezik döndürülerek par­ça sabitleştirilir.
Çizimde gösterilen mikrometreyle milimet­renin yüzde birine kadar olan uzunluklar ölçülebilir. Bu mikrometrede vidanın adımı 0,5 milimetredir; demek ki bilezik her dönüş­te tamburun üzerinde 0,5 mm ilerler ve sürgü milini örse 0,5 mm daha yaklaştırır. Tambu­run üzerine 0,5 milimetrelik aralıklarla işaretler konulmuş, ama okumayı kolaylaştırmak için bu işaretler iki sıra halinde düzenlenmiş­tir. Üstteki sıra tam milimetreleri gösterir ve üzerinde 5 mm, 10 mm, 15 mm gibi belli aralıklarla yazılmış rakamlar bulunur. Alttaki sıra ise yarım milimetrelik ara değerleri göste­rir. Bileziğin kenar çevresi 50 eşit aralığa bölünmüştür; milimetrenin yüzde birine ka­dar olan uzunluklar buradan okunabilir. Bile­ziğin bir tam dönüşü sürgü milini 0,5 mm ilerlettiğine (ya da gerilettiğine) göre, ellide bir dönüşü sürgüyü 0,01 mm ilerletiyor ya da geriletiyor demektir. Tamburun üzerinde bir baştan bir başa uzanan cetvel çizgisinin karşı­sına düşen bilezik çizgisi milimetrenin yüzde bir değerini verir. Bilezikten okunan bu ölçüm tamburdan okunan ölçüme eklendiğin­de parçanın tam uzunluğu belirlenmiş olur.
Bazı mikrometrelerde milimetrenin binde birini okuma olanağı sağlayan bir verniye ölçeği vardır. Adını Fransız Pierre Vernier' den alan bu ölçek sürgülü kumpaslarda da bulunur. Bu kumpaslarda ölçülecek cisim aletin sabit çenesi ile sürgü çenesi arasına hafifçe kıstırılır. Sürgü üzerindeki verniye cetvelinin uzunluk bölmeleri aletin üzerindeki ana cetvelin bölmelerinden biraz farklıdır. 9 milimetrelik uzunluğu 10 eşit parçaya bölerek yaptığınız bir verniye cetvelini, milimetrelere bölünmüş bir cetvelin işaretli kenarında kay­dırarak siz de verniye ilkesiyle ölçüm yapabi­lirsiniz.

Komparatörler
Sanayide çok kullanılan komparatörler doğ­rudan ölçüm yapmaktan çok uzunlukları birbirleriyle karşılaştırmaya yarar. Bu karşılaş­tırmada temel alınan standart takım, ayar mastarı (etalon mastar) denen, sert çelikten yapılmış bir dizi çubuktur. Her çubuğun üzerinde tam kalınlığı yazılıdır. Ölçüm yap­mak için bu mastarlar duvar tuğlaları gibi üst üste yığılabilir.
Bu mastar takımı, kadranlı bir göstergeyle birlikte başka cisimlerin kalınlıklarını karşı­laştırmak için kullanılabilir. Tek iğneli bir saate benzeyen kadranlı gösterge bir sehpa ya da ayak üzerine oturtulur. Göstergenin altın­da yaylı bir sürgü vardır; bu sürgü yukarıya doğru itildiğinde gösterge iğnesini kadran üzerinde hareket ettirir. Sürgü milinin hare­keti, göstergede bulunan bir dişli çark düze-neğiyle büyütülerek gösterge iğnesine aktarı­labilir; böylece, örneğin sürgü milinin 0,001 milimetrelik hareketiyle iğnenin kadran üze­rinde bir birim kadar ilerlemesi sağlanabi­lir.
Ölçüm yapılırken, kadranlı gösterge ve ayar mastarları düzgün yüzeyli çelik bir levha­nın üzerine yerleştirilir ve sürgü mili mastar takımının üzerine serbestçe bırakılır. Bu ko­numdayken, göstergenin iğnesi sıfırın üzerine gelinceye kadar kadran döndürülür. Sıfırın sağındaki bölmeler artı, solundakiler eksi olarak işaretlenmiştir. Daha sonra mastaryığının yerine ölçülecek cisim konur ve yük­seklik farkı kadran üzerinden okunur.
Bazı komparatörlerde, iğnenin sürgü mili­ne bağlı hareketi elektrikle sağlanır. Optik komparatörlerde ise, sürgü milinin hareketi, işaretlenmiş bir cetvel boyunca hareket eden bir ışık demetinin yönünü değiştirir.

Mastarlar
Mikrometreler, sürgülü kumpaslar ve komparatörlerle yapılan ölçümler ustalık ister; bu yüzden uygulamada, seri üretilen parçalar ya otomatik makinelerle ya da el mastarlarıyla ölçülür. Otomatik ölçme makineleri daha çok komparatör türünden karmaşık düzenekler­dir. Çeşitli ölçümleri aynı anda yapabilen bu makinelerde bazen parçanın istenen boyutlar­da olmadığını haber veren ışıklı uyarılar bulunur.
Denetimin elle yapıldığı işlemlerde daha çok tolerans mastarı ya da sınırlı mastar denen takımlar kullanılır; bu mastarlar, üreti­len parçanın boyutlarında izin verilebilecek yanılgı payının alt ve üst sınırlarını gösterir. Örneğin, diyelim ki çapları 25 mm olması gereken çok sayıda çelik bilyeyi denetleme­miz isteniyor. Karşılaştırmalı ölçüm için kul­landığımız sert çelikten iki halka mastardan birinin delik çapı 24,99 mm, öbürününki 25,01 mm ise, küçük çaplı mastarın deliğin­den geçen bütün bilyeleri ve ötekinin deliğine sığmayanları eleyebiliriz.

Diğer Duyarlı Aletler
Dişli çark ya da vida gibi bir parçanın biçimi projektörle denetlenebilir. Projektörün güçlü ışığı, parçanın gölgesini büyüterek bir ekran üzerine düşürür. Gölgenin sınır çizgileri, par­çanın büyütülmüş teknik resmindeki çizgilerle karşılaştırılabilir. Bu büyütülmüş resim ya ek­ranın üzerine asılır ya da doğrudan ekran üze­rine çizilir. Çok küçük parçaların denetlen­mesinde mikroskoplardan da yararlanılır.
Bir yerin haritasını çıkarmak ya da bir arazi parçasını ölçmek için kullanılan teodolit de duyarlı ölçüm yapabilen bir alettir. Bu aletle hem düşey, hem yatay düzlemdeki açılar ölçülebilir ve ölçüm sırasında aletin çoğu kez tam düşey konumda tutulması gerekir. Aletin bu konumda olup olmadığı da çok duyarlı bir su terazisiyle (kabarcıklı düzeçle) anlaşılır; te­odolit düşey ekseni çevresinde döndürülür­ken su terazisinin kabarcığının hep aynı ko­numda kalması gerekir.
Gemiciler açık denizde yol alırken konum­larını belirlemek için sekstant ya da altılık denen duyarlı bir ölçü aleti kullanırlar. Gü­neş'in ve yıldızların ufuk çizgisi üzerindeki açısal uzaklıklarını ölçen bu alette de bir verniye düzeneği vardır; böylece gökcisminin ufukla yaptığı açı dakikanın onda biri düze­yinde okunabilir.
Son düzenleyen Safi; 18 Nisan 2016 17:25
Tanrı varsa eğer, ruhumu kutsasın... Ruhum varsa eğer!