Güneş Patlamaları Felaket Getirebilir
Şiddetli Güneş patlamalarının Dünya’da felaketlere yol açabileceğini düşünmüş müydünüz? Modern uzay çağı öncesinde ya da 19. yüzyılda böyle bir soru sormak anlamsız kaçabilirdi. Ancak uzayhavası (spaceweather) uzmanları, yaşamımızın artık uydulara, büyük karmaşık elektronik cihazlara ve tüm Dünya’ya yayılmış elektrik şebekelerine bağlı olduğu günümüzde bunun çok ciddi bir soru olduğunu ve yanıtının maalesef “evet” olduğunu söylemekteler.
21 Haziran günü Washington Basın Kulübünde, NASA ve Meteoroloji Dairesi’nden gelen uzmanlar bir gün boyunca medya mensuplarına bu konuda bilgiler verdiler. Uzayhavasını ve bu bilim dalının tahminlerini anlattılar.
Uzayhavası (spaceweather) denince ne kastedildiğini çoğumuz anlamayabiliriz. Ama Güneş lekeleri, Güneş fırtınaları denen olayları duymuşuzdur. Uzayhavası, Güneş’teki durum ve olayların, manyetosfer, iyonosfer ve termosferle ilişkili olarak, Dünya’da ve yakın uzaydaki etkilerini inceleyen bir bilim dalıdır. Güneş’teki olaylar öncelikle uyduları etkiler, ama doğrudan veya dolaylı olarak yer konuşlu teknolojik sistemleri ve tüm yaşamı etkileyebilir.
Güneşimiz yaklaşık 11 yıllık sürelerle sessizlik ve aktiflik dönemlerinden geçer. Aktivitenin çoğaldığı zamanlarda Güneş’te patlamalar ve lekelerle birlikte Dünya’da kutuplara yakın enlemlerde aurora denen gece ışıkları görülür. Ama asıl etki Güneş’in çevresine yaydığı radyasyon ve özellikle yüksek enerjili atom altı parçacıklardır. Bunlar elektronik cihazları bozarlar. En çok etkilenen elektronik cihazlar yüksek irtifada, yaklaşık 36.000 km yukardaki uydulardır. Bunlar genelde haberleşme uyduları olduğu için Dünya’daki iletişim, radyo ve TV yayınları aksar.
Dünyamızın manyetik alanı bizi uzaydan gelen elektrik yüklü parçacıkların bombardımanından büyük oranda korur. Ancak yoğun radyasyon bu korumayı aşarak Dünya’daki sistemleri de etkileme gücüne sahiptir.
Güneşimiz yaklaşık 11 yıllık dönemlerinin son doruk noktasına 1999-2000 yılında ulaşmıştı. Sonra gittikçe azalan aktiviteler neredeyse sıfıra kadar indi. Şu sıralarda gene artma sürecinde. Yalnız artma beklenenden yavaş ilerlemekte. Önceleri 2012 olarak tahmin edilen doruk noktası şimdilerde Haziran 2013’e kaydırılmış durumda. Bazı felaket tellalları 2012 yılını Güneş patlamalarının da doruğa ulaşacağı zamanla ilişkilendirmişlerdi. Ancak şimdiki tahminler bu ilişkiyi doğrulamamakta.
Güneş’te nisbeten zayıfça bir patlama oldu. Patlama sonucu oluşan parçacık bulutları saniyede 650 km hızla Dünyamıza yaklaşmaktalar. Patlamanın etkileri Dünya’da 24 Haziran sabah saatlerinde görülmeye başlandı. Kuzey ışıkları (aurora) Türkiye enlemlerinden görülmez, ya da çok şiddetli durumlarda nadiren kuzey illerimizden görülebilir. Fakat Kuzey Avrupa ülkelerinde ve Antarktika’da 24 Haziran Cuma sabahı erken kalkıp gökyüzüne bakanlar güzel ışımalar gördüler. Aşağıdaki animasyon bu patlamayı anlatmakta.
Animasyonu => Buradan <= İzleyebilirsiniz
Son birkaç yüzyılda kayıtlar tutulduğundan beri bilinen en büyük Güneş patlaması Eylül 1859’da vuku bulmuştu. Güneş’ten çıkan alevler şimdiye kadar görülenlerden açık ara büyüktü. Dünya’yı bombardıman altına alan yüksek enerjili protonlar, Kuzey Amerika ve Avrupa’da telgraf ofisleri ve diğer elektrik tesislerinde yüksek akımlarla sigortaları attırmış, hatta yangınlara neden olmuştu. O günlerdeki en büyük aksama birkaç gün telgraf hizmetinin verilememiş olmasıydı. Bunun yanında Akdeniz ve Küba enlemlerinde bile görülen kuzey ışıklarını binlerce vatandaş hayranlıkla izlemişti.
Bugünün dünyası 150 yıl öncesinden çok daha farklı. Artık elektrik ve elektronik yaşamımız ile iç içe. Aynı şiddette bir Güneş patlaması bugün Dünya’yı ve yaşamımızı müthiş olumsuz etkileme gücüne sahip. Akla ilk gelenler uydu yayınları, küresel haberleşme, GPS gibi uyduya dayalı hizmetler. Fakat bunun daha ötesinde elektrik şebekeleri, büyük trafolar var. Ülkeler çapında veya büyük bölgesel elektrik kesintileri olması ve bunların günlerle hatta haftalarla sürmesi mümkün. Sadece yaygın elektrik kesilmeleri bile insanlar için büyük zorluklar oluşturur ve milyarlarca dolar zarara yol açar. Büyük bilgisayar sistemleri ve veri merkezlerine gelebilecek fiziki zarar ve bunun yol açabileceği maddi zararı düşünmek bile zor.
İşte 21 Haziran’da Washington basın kulübünde NASA ve meteoroloji uzmanları, fizikçiler ve mühendisler, medya mensupları ile bu konuları konuştular.
Peki her 11 yılda bir tekrarlanan Güneş patlamaları bu kez neden böyle bir tedirginliğe yol açtı? Bunun nedenini aktivite doruğu öncesi durumdaki sükunet ve doruğun gecikmesi. 1859 doruğundan önceki dönem de şimdiki gibi olağanüstü sakin geçmiş ve doruk gecikmişti. Sanki Güneş patlama enerjisini biriktirip birdenbire salmış gibiydi. Son yıllarda Güneş aktivitelerindeki beklenmeyen düşündüren düzey acaba fırtına öncesi sessizlik mi demek oluyor?
Kaynak:Bilimania(Prof.Dr.Fuat İnce/24 Haziran 2011)
Daha Ayrıntılı Bilgi=>Spaceweather,ofcm,NASA-Science
Son düzenleyen Safi; 29 Mart 2016 03:01
