ZONGULDAK (67), Batı Karadeniz bölümünde il; 867 726 nüf. (1990); 6 489 km2; merkez ilçe dışında 9 ilçe, 9 bucak, 516 köy. Merkezi Zonguldak, 116 725 nüf. (1990). il toprakları Karadeniz kıyılarından içerilere sokuldukça giderek yükselerek 2 000 metreye yaklaşan orta yükseklikte dağlarla kaplıdır. Kıyıya paralel olarak guney-batıdan kuzey-doğuya doğru uzanan bu engebeleri, Alaplı ve Aydınlar çayları ile Filyos ırmağı ve ırmağın yöresel olarak değişik adlar verilen kolları derin bir biçimde yararak birbirinden ayırır. Bu durum genelde ulaşımı güçleştiren bir topografya özelliği meydana getirir. Bütün yerleşmeler, yolların izlediği başlıca vadilerde kurulmuştur. Jeolojik oluşuklar da, engebelerin genel doğrultusuna koşut şeritler meydana getirir. Karadeniz kıyısı boyunca dar bir kuşak halinde, Türkiye'nin en zengin ve yegâne taşkömürü yataklarını içeren Paleozoyik yüzeyler, onu iç kısımlara doğru Mezozoyik, Tersiyer ve G.'deki daha yüksek kesimde granit sokulumları ve başkalaşmış kayaçlar- dan oluşan şeritler izler. Bütün bu oluşuklar, kömürlü Paleozoyik de dahil, birçok taylarla kesilmiştir, iklim bakımından il toprakları bir yandan Marmara ile Karadeniz, bir yandan da Karadeniz ile iç Anadolu iklimleri arasında bir geçiş alanıdır. Kışın sıcaklık kıyıdan iç kısımlara doğru gidildikçe düşer (ocak ortalama sıcaklığı: Zonguldak 6 °C, Karabük 3,6 °C; ölçülen en düşük sıcaklık Zonguldak: - 8,0 °C. Karabük -11,4 °C). Yaz sıcaklığı bütün ilde hemen hemen aynıdır. Kıyı kesimi bol yağış alır (yıllık yağış; Zonguldak 1 243 mm, Ereğli 1 136 mm); içerilere doğru yağış azalır (Devrek 784 mm, Karabük 461 mm) ve aynı zamanda, kıyıda kışa rastlayan yağış maksimumu ilkbahara doğru kayar. Bu nemli iklim sayesinde il toprakları Türkiye' nin orman bakımından en zengin alanla- rındandır; il yüzölçümünün % 60’ına yakını ormanla kaplıdır; bunların floristik bileşimi, fizyonomik ve fizyolojik özellikleri kıyıdan içerilere ve bakım şartlarına göre değişir. En geniş yeri kayın ormanları tutar. İlin G. kesimindeki daha yüksek engebeler üzerinde ise iğne yapraklılar (köknar ve sarıçam) yaygındır.

Günümüzde Zonguldak Türkiye'nin en sık nüfuslanmış illerinden biridir; km2'ye 133 kişiyi geçen nüfus yoğunluğu Türkiye ortalamasının 2 katı kadardır. İlin bu özelliği son 50 yıl içinde sanayileşme alanında gerçekleşen büyük gelişmenin bir sonucudur. Yakın zamanlarda kurulmuş iki büyük şehrin varlığı (Zonguldak ve Karabük) bu ilimizin başlıca özelliklerinden biridir. İl topraklarında yaşayan kentsel nüfusun % 60 kadarı yalnız bu iki şehirde yaşar. Engebeli ve ormanlık bir yöre olan il topraklarında tarım alanları il yüzölçümünün ancak % 23 kadarına eşit yer tutar. Bunun da en büyük kısmını (% 77), hemen hemen eşit oranlarda olmak üzere, buğday ve mısır kaplar. Arpa, fasulye ve patates ilin diğer başlıca tarla ürünleridir. Hayvancılık ve hayvan ürünleri kırsal kesimde önemli bir uğraşıdır; koyun ve keçiden çok sığır yetiştirilir. Ama Zonguldak ilinin asıl önemi ve gelir kaynağı madencilik ve sanayi etkinliklerine dayanır. Geniş bir kullanım alanı olan taşkömürü yalnız bu ilimizde, kıyı boyunca yer alan Ereğli-Zonguldak havzasında üretilir. Türkiye’nin en büyük sanayi tesislerinden ikisi olan Karabük ve Ereğli demir-çelik fabrikaları bu ilin sınırları içindedir. Bu sanayi ve ona bağlı yan kollar sayesinde Zonguldak ilinin bütün Türkiye imalat sanayisindeki payı % 4'ün üzerindedir ve bu bakımdan bütün Türkiye’de 7. sırayı alır. Kömür çıkarımı ve demir-çelik sanayisi bu ilimizde iki eski köyün birer şehir (Zonguldak ve Karabük) haline gelmesine ve antik bir yerleşmenin (Ereğli; 1990’da 63 987 nüf.) büyük ölçüde canlanmasına yol açtığı gibi, yüzyıllar boyunca ulaşılması güç ve sapa bir yöre olan il topraklarında aynı nedenlerle oldukça sık bir karayolu ağı kurulmuş, Zonguldak, Türkiye demiryolu ağına bağlanmış, Zonguldak ve Ereğli liman tesisleri yapılmıştır. Özgün evleri ile Safranbolu ilin turizm hareketine yol açan merkezlerindendir.


ZONGULDAK, Batı Karadeniz bölümünde liman kenti; aynı addaki ilin merkezi ve bölümün en büyük kenti; 116 725 nüf. (1990). Ankara'dan 268 km uzaklıkta. Ülkenin diğer bölgelerine demiryoluy- la bağlı.
• COĞRAFYA. Zonguldak, Türkiye’nin en yeni kentlerinden biridir; doğuş ve kuruluşu Türkiye'nin en büyük taşkömürü havzasının XIX. yy. başlannda bulunuşuna bağlıdır. Bundan önce yerinde sazlık ve bataklık bir kıyıyla çevrili küçücük bir yerleşme vardı. Bu yerleşmenin bir kent görünümü alarak gelişmeye başlaması ancak 1849'da kömür ocaklarının işletilmeye başlanmasından sonraya, özellikle XX. yy.’ın başlarına rastlar. Bu gelişmeye koşut olarak Zonguldak, 1899'da Kastamonu ilinin Bolu sancağına bağlı bir ilçenin, 1924'te ise kendi adını taşıyan ayrı bir ilin merkezi durumuna geldi. 1886’da yapılan ilk liman, Cumhuriyet döneminde genişletildi ve düzenlendi. Günümüzde de varlığı ve canlı ticaret hayatı, kömüre dayanan bir fabrika ve liman şehri görünümünde olan Zonguldak’ın 1927’de ancak 11 797 olan nüfusu giderek artan bir hızla 1935'te 20 000'i, 1950’de 35 000'i, 1970' te 77 000’i aştı ve 1990’da 120 000’e yaklaştı.
• TARİH. Yörenin tarihi çok eskilere dayanmasına karşın, bugün il merkezi olan Zonguldak, burada kömür bulunduktan (1876) sonra gelişip kentleşmiş yeni bir şehirdir. Phrygialtlar, Persler, İskender, Romalılar ve BizanslIlar döneminde bir yerleşim olarak adından hiç söz edilmeyen kent, Candaroğulları beyliği’ni ortadan kaldırıp yöreyi kendi topraklarına katan (1462) OsmanlIlar tarafından Bolu sancakbeyliğine bağlı bir kariye (köy) olarak kuruldu (1654). Tanzimat’tan sonra Kastamonu vilayetine bağlandı. Ereğli kömür havzasında taşkömürü ocaklarının işletmeye açılması (1848), özellikle yabancı şirketlerin kömür havzasında kömür çıkartmaya başlamaları (1892) sonucu yöreye yabancı sermaye girdikten sonra hızla gelişerek kaza merkezi (1899) hemen ardından da
iç ve dış piyasalara kömür ihraç limanı (1901) oldu. Yabancı şirketlerin (İngiliz ve fransız) burada kömür yıkama yerleri, dekovil hatları, asma hatlar, lojmanlar ve mendirekli liman yaptırması üzerine madenlerin yönetim merkezi Kozlu’dan Zon- guldak’a taşındı (1909). Birinci Dünya savaşı sırasında bir rus filosunun limanını topa tutup 4 kömür gemisini batırdığı (8 kasım 1914) Zonguldak, Mondros* ateşkesi döneminde Fransızlar tarafından işgal edildi (8 mart 1920). Bu kuvvetler, halkın şiddetli direnişi karşısında kısa süre sonra kent ve yöresinden çekilmek zorunda kaldılar (19 haziran 1920). Bu dönemde (1920’den Cumhuriyete kadar) bir sancak merkezi olarak yönetilen Zonguldak, Cum huriyet’ten sonra adını taşıdığı ilin merkezi oldu (1924). [— Kayn.)