YAHUDİLİK a.
1. Dinsel, toplumbilimsel ve kültürel bir özellikler topluluğuyla tanımlanan yahudi kimliği.
2. İsrail halkının dinsel düşünce ve kurumlannın tümü.

—ANSİKL. Yahudi dininin kurucusu İbrahim'dir. Kutsal Kitap'a göre Tanrı onu, çocuklarına ve soyundan gelenlere "adaletli ve erdemli davranarak Tanrı yolunu öğretsin" diye seçmiştir. İbrahim'in dini, oğlu is- hak ve ishak'ın oğlu Yakup’tan geçerek, israiloğulları’nın dini oldu (İsrail, Tanrı'nın Yakup'a verdiği addır). Bunlar, yani ibra- niler Mısır’a yerleştiler. Yakup'un oğullarından Yusuf orada firavunun veziri oldu, ibraniler orada çoğaldılar, ama köle durumuna düştüler. Musa, Tanrı'nın emriyle Mısır'a on âfet yağdırdı ve ibraniler’i salıvermesi için firavunu zorladı. Mısır'dan çıkışlarından az sonra (İ.Ö. 1400-1220) aynı adı taşıyan yarımadadaki Sina dağında Tanrı onlara On Emir'i gönderdi, ibra- niler Tanrı tarafından peygamberlere ve onların soyundan olanlara vaat edilen Kenan ülkesine (bugünkü İsrail) doğru yola çıktılar. Fakat oraya varmadan önce 40 yıl çölde kaldılar Bu süre içinde Musa onlara yahudi dininin inançlarını ve kurallarını öğretti.

Yahudiler "hâkim" denen şefler tarafından bir süre yönetildikten sonra kendilerine bir kral seçtiler: Şaul; Şaul’dan sonra Davut ve Davut'un oğlu Süleyman kral oldu. Süleyman'ın ölümü bir bölünmeye yol açtı (931). iki krallık oluştu. Yahuda ve İsrail krallıkları. Peygamberlerin soyundan gelenler çevrelerindeki kavimlerin putperest inançlarını benimsemeye başladılar. Tanrı’dan esinlenen kişiler olarak peygamberler orada Tanrı yasasını hatırlattılar. Bunların en ünlüleri ilyas, Elişa, işaya, Yeremya ve Ezehyel'dir.
İsrail krallığı İ.Ö. 721'de yıkıldı ve halkın büyük bir kısmı Asur'a götürüldü. Yahuda krallığı da İ.Ö. 587'de çöktü ve on binlerce Yahudi Babylonia’ya sürüldü. Kudüs tapınağı yakıldı. Keyhüsrev İ.Ö. 538’de sürgündeki Yahudiler’in yurtlarına dönmelerine izin verdi, 40 000’den fazla Yahudi geri döndü. İ.Ö. 444’te vaiz Ezra, Musa yasasına sadakat akdini resmen ilan etti. Kudüs’te inşa edilen ikinci Tapınak İ.Ö. 70’te Romalılar tarafından yıkıldı. O tarihten başlayarak tapınak ibadetinin (kurbanlar) yerini sinagog ibadeti (dualar) aldı; bu değişim Yahuda krallığı'nın yıkılmasından sonra Babylonia'da iken başlamıştı.
Yahudiler'in kutsal kitabı yalnız İbrani kitaplarını kapsar; bunlar hıristiyanların Eski Ahit dedikleri kısımdır. Eski Ahit üç bölüme ayrılır: Musa yasası ya da Tevrat (To- rah), Peygamberler (Nebiim), Hajiyograflar (Ketubim). Bunların birincisi, yani Tevrat öğreti anlamına gelir ve en önemlisidir. Tevrat ve öteki dinsel kitaplar yazılı yasayı meydana getirir. Tevrat, sayıca çok olan dinsel buyrukların hepsi için uygulamaya yönelik açıklama getirmediğinden, yazılı yasanın yanında geleneğe göre Musa'dan beri süregelen bir de "sözlü" yasa vardır. Bu yasa sözlü olarak kuşaktan kuşağa aktarıldıktan sonra, İ.S. 200'e doğru haham Rabi Yuda Hanassi tarafından yazıya döküldü ve Mişna adını aldı. Mişna da Babylonia ve Filistin haham okullarında açıklanıp yorumlandı. Gema- ra adı verilen bu yorumlar Mişna'yla birlikte Talmud’u oluşturur. Bu ise son yazılı biçimini V. yy.'da Babylonia'da aldı.

• Dogmalar. En büyük yahudi ilahiyatçısı ibni Meymun (1135 - 1204) yahudi inancını on üç maddede topladı:
1. Tanrı dünyanın yaratıcısı ve koruyucusudur;
2. Tanrı birdir ve tektir;
3. Tanrı ruhtur ve hiçbir şekilde temsil edilemez;
4. Tanrı ölümsüzdür;
5. yalnız Tanrı’ya dua edilmelidir;
6. İsrail peygamberlerinin bütün sözleri gerçektir;
7. Musa, peygamberlerin en büyüğüdür;
8. Yahudiier’in benimsediği yasa Tanrı tarafından Musa'ya verilmiştir;
9. hiç kimsenin onu değiştirmeye ya da onun yerine başkasını koymaya hakkı yoktur;
10. Tanrı insanların bütün eylemlerini ve düşüncelerini bilir;
11. Tanrı emirlerini yerine getirenleri ödüllendirir, emirlerine karşı gelenleri cezalandırır;
12. Tanrı peygamberlerin müjdelediği Mesih'i gönderecektir;
13. Tanrı ölüleri diriltecektir.
Yahudi inancını Musa'nın şu sözü açıklar: "Dinle İsrail, rabbimiz Tanrı'dır, Tanrı birdir”. Tektanrıcılığın temeli bu bildiridir.
Tanrısal tözü göremeyiz. Musa Tanrı' dan kendisini göstermesini isteyince Tanrı şöyle yanıt verdi: "Benim yüzümü göremezsin, çünkü hiçbir insan beni görüp yaşayamaz". Kutsal Kitap Tanrı’nın manevi niteliklerini belirtir: kutsallık, sevgi, lütuf, adalet, rahmet ve sabır.
Tanrı dünyayı lütuf eseri olarak yarattı. Fakat lütuf insan toplumunun devamını tek başına sağlayamayacağından, Kutsal Kitap adaletin gerekliliğinde ısrar eder, insanlık Tanrı'nın yarattığı Âdem ile Havva' dan gelen büyük bir ailedir. Tanrı Âdem'i topraktan yarattı ve ona hayat verdi. Talmud hahamları, her insanın kendini yurdunda hissetmesi için bu toprağın dünyanın değişik yerlerinden alındığını ileri sürerler, insan manevi bakımdan Tanrı imgesidir. Tanrı ona özgürce seçme gücü (cüzi irade) vermiştir, ama Tevrat gene de insanı hep iyi olanı yapmaya çağırır, insan günah işlerse, herhangi bir aracıya gerek kalmadan, yalnız içten pişmanlık duymakla, yaptığı kötülüğü onarmakla ve tutumunu düzeltmekle Tanrı'nın affına uğrayabilir. insanın eylemleri bu dünyada da ödüllendirilir ya da cezalandırılır. Ruh ölümsüzdür. Ebedi mutluluk tanrısal mükemmelliği gönül gözüyle görmektedir.
Dünyanın sonunda insanlık Mesih çağının mutluluğuna erecektir. Davut'un soyundan gelecek olan Mesih tanrısal bir varlık değil, "Tanrı ruhu, hikmet, zekâ, nasihat, kudret, bilim ve Tanrı korkusu ile dolu bir insan”dır. Tek tanrı inancında birleşen insanlar dirlik ve düzen içinde yaşayacaklardır. “Keskin kılıçlar saban demiri, mızraklaı'bağ bıçağı olacak ve bir daha savaş sanatı öğrenilmeyecektir.”

• Tanrı'ya ve insanlara karşı görevler. Yahudi dini, Tanrı ile atalar ve onların soyundan gelenler arasında bir akit şeklinde belirir: Tanrı, peygamberleri ve onların soyundan gelenleri tanrı inancını haklar arasında yaysınlar diye seçmiştir ve bu ittifakın sonucu olarak israiloğulları Tanrı'ya ve yasasına sadık olmakla yükümlüdürler.
Yahudi dini eyleme, Tanrı’nın iradesini yerine getirmeye yöneliktir. Tanrı'nın en önemli buyrukları On* Emir'de ilan edilmiştir.
Tanrı'ya karşı görevler Tevrat’ın şu iki cümlesiyle özetlenebilir: “Rabbin Tanrı' yı bütün kalbinle, bütün ruhunla ve bütün gücünle seveceksin"; Erdemli olunuz, zira ben Rabbiniz, Tanrı, erdemliyim". Temizlik kuralları, sünnet, yiyecek buyrukları buradan kaynaklanır.
insanlara karşı görevler Tevrat'ın ayetlerinde yazılıdır: “Komşunu kendin gibi seveceksin", "komşu” sözcüğü Tevrat'ın aynı bölümündeki başka bir ayetin belirttiği gibi yabancıyı da ifade eder: “Yabancıyı kendin gibi seveceksin”. Bunun gibi, iyiliğe yönelik ve toplumsal daha birçok buyruk vardır. Yardıma koşma, hasat zamanı tarlanın bir köşesini yoksullara bırakma, dökülen başakları toplamaları için biçicileri izlemelerine izin verme ödevi vb.
Fakat Tevrat yalnız bir dini ve ahlaki öğütler derlemesi değildir, aynı zamanda, Mısır egemenliğinden kurtularak yeni oluşan ve bütün kurumlarını yaratmak zorunda olan bir ulusa gerekli bir yasa derlemesidir.
Yahudiliğin kutsal günleri şunlardır: Şabbat (cumartesi), hac (ziyaret) bayramları, Paskalya (Pesah), Hamsin (Şabuot) ve Tabernaculum (Sukot), Bunların her biri bir tarihi hatırayı canlandırır (Paskalya, Mısır'dan çıkış; Hamsin, On Emir'in Sina dağında ilanı; Tabernaculum, Mısır'dan çıkıştan sonra çölde kırk yıl yaşama); ciddiyetin ağır bastığı bayram günleri yılbaşı (Roş Aşana) ve Büyük Kefaret günüdür (Yom Kipur)\ bu İkincisi bütünüyle duaya ve perhize adanmıştır. Şabbat ve bayram günleri çalışmak yasaktır.
Yahudiler’de ayrıca iki küçük bayram daha vardır: Azar bayramı (Purim), İran Yahudilerinin kraliçe Esther sayesinde mucize kabilinden kıyımdan kurtulmalarının (İ.Ö. I.V. yy.) anısına kutlanır; Açılış bayramı (Hanuka)'Yuda Makabi’nin Anti- okhos Epiphanes'in naibi Lysias'ı yenerek zafer kazanmasından (İ.Ö. 165-164) sonra Kudüs tapınağının yeniden ibadete açılarak arınmasının yıldönümü olarak kutlanır, bu bayrama “Işıklar bayrami'da denir Yahudi dininde yahudi tarihinin trajik olaylarını belirtmek üzere konmuş perhiz günleri de vardır. Bu perhizlerin en önemlileri Kudüs tapınağının birinci ve ikinci yıkılışı için konanlardır (Tişa be-av).
Şabbatlar ve bayramlar akşam başlar ve ertesi akşam sona erer. Tevrat’ın Tev- kin bölümünde evrenin yaratıldığı günlerin her biri için şöyle yazılıdır: “Ve akşam oldu ve sabah oldu”.
Yahudi ayin düzeninde iş günleri için üç dua öngörülmüştür: sabah (şaarit), ikinci (minha) ve akşam (arbit) duaları. Şabbat günleri, bayram günleri ve dini ayin günleri şaarit'in ardından ek bir dua (musaf) okunur, istisnai olarak Kefaret günü, minha'dan sonra okunan beşinci bir dua (neyla) ayini resmen sona erdirir.
Her ayin töreni sonunda Alenu ve Kadiş duaları okunarak İsrail'in umudu dile getirilir: Alenu duasında Zekeriya'nın bütün insanlığın tek tanrıya döneceğini müjdeleyen sözleri yer alır: O gün Tanrı bir olacak ve Adı da bir olacak”; öte yandan kadiş duası ile de Tanrı'dan bir an önce yeryüzünde saltanatını kurması istenir.