TANRIÇA a.
1. Çoktanrıcılıkta ve mitolojide, dişi tanrı. (Eşanl. İLAHE.)
2. Ana tanrıçalar, antik mitolojilerde üremeyi ve bereketi simgeleyen, insanlığın, özellikle de kadının koruyucuları olarak düşünülen tanrısal doğaüstü varlıklar. (Bk. ansikl. böl.)

—ANSİKL. Arkeol. Doğurganlığı, verimi, üreticiliği simgeleyen ve daha Yenitaş döneminden başlayarak tektanrılı dinlere de ğin değişik adlarla binlerce yıl yaşayan ana tanrıçanın betimlemelerine ilk kez Anadolu'da rastlanmaktadır. Çayönü*’nde ortaya çıkarılan, kilden yapılmış ilk heykelcik denemelerinin (İ.Ö. VIII.-VII. binyıllar), ana tanrıça kavramı, bereket tılsımı ile ilgili olduğu sanılmaktadır. Çatalhöyükün taştan ve pişmiş topraktan yapılmış, ana tanrıçayı kutsal hayvanları aslan, leopar, boğa ile gösteren heykelcikleri ve renkli kabartmaları (VI. katman) bu kültün Anadolu’daki ilk betimlemeleridir (İ.Ö. VI. bin yıl başı). Çatalhöyük'ün ana tanrıça kültü Hacılarda sürmüş, burada da çok stilize olarak işlenmiş, pişmiş topraktan heykelcikler ele geçmiştir (İ.Ö. VI. binyıl ortaları). Çatalhöyük ve Hacılar örneklerinde tombul bir kadın olarak betimlenen ana tanrıça, tahtında otururken, uyurken, diz çökmüş durumda, doğururken ya da doğurturken gösterilir. Bu tür heykelciklerin yapımı Bakırtaş döneminde de sürmüştür (Hacılar, Canhasan). ilk Tunç çağda, karaz kültürünün etkisi altında olan Pulur' da (Sakyol, Elazığ), sunakların iki yanında yer alan ana tanrıça betimlemelerinin çok şematik olduğu görülür. Gene bu kültle ilişkili olarak kaplara ana tanrıçanın yüzü işlenmiştir. Bu dönemde ana tanrıça heykelciklerinin hem değerli madenler ve taşlardan (altından yapılmış Alacahöyük ikiz idolleri, gümüş heykelcik, altın ve gümüş alaşımından [elektrum] yapılmış Hasanoğlan idolü), hem de pişmiş topraktan (Ahlatlıbel, Etiyokuşu, Kalınkaya) örnekleri vardır. Kültepe’nin yassı mermerden ana tanrıça heykelcikleri de (İ.Ö. III. binyıl sonu - II. binyıl başı) benzersiz bir grup oluşturur. Truva'nın, Demircihöyük' ün ve Batı Anadolu'nun kadın biçimindeki kapları, kapakları ve idolleri de bu kültle bağlantılıdır. Anadolu'da ana tanrıça kültü ve betimlemeleri Hititler’in ve Geç Hititler’in Kubaba'sı, Phrygialılar’ın Kybele'si, ("Magna mater" büyük ana olarak da anılır), Efes'in Artemis'i (Artemisia Ephesia) ile sürmüştür.
Anadolu dışında, İ.Ö. IV. binyıl'a doğru Ukrayna ovalarında görülen ana tanrıça kültünün, baharda doğanın yeniden canlanışına bağlı olduğu sanılmaktadır. Fransa’da Marne bölgesindeki yeraltı mezarlarında (hypogeum), İ.Ö. III. binyıl sonunda, kayalara oyulmuş ana tanrıça betimlemeleri, bu tanrıçanın mezar kültünde de bir yeri olduğunu düşündürmektedir.