[arrjin]

AKINTILAR
Deniz yüzeyindeki suların , bulundukları yerlerden daha uzak alanlara taşınması ile akıntılar oluşmaktadır.
Akıntılara neden olan belli başlı nedenler şunlardır ;
1. Sürekli Rüzgarlar : Alize,Batı ve Kutup rüzgarları yıl boyunca estikleri yönlerde okyanus sularının taşınmasına neden olmaktadır. Okyanus akıntıları ilk doğdukları bölgenin sıcaklık durumuna göre sıcak veya soğuk akıntı olarak adlandırılmaktadır.

Sıcak Su akıntıları : Alçak enlemlerden yüksek enlemlere doğru olan akıntılar etkili oldukları kıyılarda sıcaklığın artmasına neden olmaktadır. Örnek ; Golf Stream , Kuroşiva , Brezilya , Mozambik akıntıları.
Soğuk Su akıntıları : Yüksek enlemlerden alçak enlemlere doğru olan akıntılar etkili oldukları kıyılarda sıcaklığın düşmesine neden olmaktadır. Örnek ; Labrador , Kanarya , Kaliforniya , Oyaşivo , Peru , Benguala , Atlantik akıntıları
2. Gelgit : Gelgit hareketinin etkisi alçalıp yükselen sular akıntılara neden olmaktadır.Batı Avrupa'da Hollanda ve Almanya'da görülmektedir.
3. Yoğunluk Farkı : Sıcaklıkları ve tuzluluk oranları farklı olan iki denizin birleştiği boğazlarda görülen akıntılardır. Sıcak ve tuzluluk oranı yüksek olan denizden diğer tarafa doğru alt akıntı , tersi yönde ise üst akıntı görülmektedir. Türkiye'de Akdeniz'den Ege - Marmara ve Karadenize doğru bu şekilde bir alt akıntı görülmektedir
4. Seviye Farkı : Boğazlarla birbirine bağlanan denizler arasında beslenme kaynaklarının farklılığı nedeniyle iki deniz arasında bir seviye farkı vardır. Seviyesi fazla olan denizden az olan denize doğru bir üst akıntı görülmektedir. Türkiye'de Karadeniz'den diğer denizlere doğru bir üst akıntı vardır.
5. Dalgalar : Kıyıya doğru gelerek kıyıda çatlayan dalgalar kıyıda suların dibe doğru dalmasına ya da kıyı boyunca akıntıya geçmesine neden olur. Kıyıların şekillenmesinde kıyı akıntılarının etkisi oldukça fazladır.

[olcn]

SU AKINTILARI

Deniz ve Okyanuslardaki suların kütle halinde yer değiştirmesi ile oluşurlar. Oluşum nedenleri şunlardır:
· Yoğunluk (tuzluluk farkı)
· Seviye farkı
· Sürekli rüzgarlar
Yoğunluk ve seviye farkından oluşan akıntılar: Denizlerin beslenme ve buharlaşma özelliklerinin farklı olması tuzluluk (yoğunluk) ve seviyelerinin de farklı olmasına neden olur. Böylece tuzlulukları ve seviyeleri farklı olan denizleri birleştiren boğazlarda ve çevresindeki denizlerde görülürler. Çanakkale boğazları ile Marmara denizi,Akdeniz ve Atlas Okyanusunu birleştiren Cebelitarık boğazında olduğu gibi. Diğer komşu denizlere göre Karadeniz'de yağışların fazla olması Tuna gibi bol su taşıyan ırmakların dökülmesi buharlaşmanın az olması ve enlem gibi faktörler nedeniyle tuzluluk oranı az su seviyesi daha yüksektir. Bu nedenle Karadeniz'in az tuzlu suları üstten Ege'ye doğru Ege'nin tuzlu suları ise alttan Karadeniz'e doğru akıntılar oluşturur. Sürekli rüzgarlardan oluşan okyanus akıntıları:Her iki yarım kürede sürekli rüzgarların okyanusların yüzey sularını itmesi ile oluşurlar. Okyanus akıntılarını Ekvatoral kuşakta esen Alize rüzgarları başlatır. Dünyanın ekseni etrafında dönmesinden dolayı kuzey yarımkürede sağa, güney yarım kürede sola saparak devam ederler ve halkalar oluştururlar. Ekvatordan kutuplara doğru hareket edenler sıcak su akıntılarını, kutuplardan ekvatora doğru hareket edenler soğuk su akıntılarını oluştururlar. Okyanuslardaki büyük akıntı sistemleri temelde sürekli esen alizelerin etkisi ile oluşmaktadır. Fakat kıta kenarlarında (kıyıların) ve burunlarda akıntıların kollara ayrılması ve sürüklenmesinde etkili oldukları görülmektedir.

BAŞLICA KIYI TİPLERİ

1-Fiyort tipi kıyılar:Buzullarla işlenmiş alanlardan buzul vadilerinin sular altında kalması sonucunda fiyortlar oluşmuştur. Bu kıyı tipine İskandinavya kıyılarında rastlanılır.
2-Skyer kıyıları:Buzulların cilalayıp çizdikleri hörgüç şekilli tepeciklerin veya moren yığınlarının bulunduğu yerlerde kıyı binlerce adacıktan meydana gelen karmakarışık bir şekil almıştır. Bu tip kıyılara skyer kıyıları adı verilir.
3-Dalmaçya kıyıları denizin kıyıya paralel dağlar arasındaki vadilere sokulduğu alanlarda dalmaçya tipi kıyılar oluşmuştur. Bu kıyı tipine Dalmaçya kıyılarında ve Ülkemizde Kaş kıyılarında rastlanır.
4-Ria kıyıları:Bunlar okyanus sularının yükselmesi yada karaların alçalması yüzünden vadilerin aşağı kesimlerini deniz sularının basması ile oluşmuş kıyılardır. İstanbul boğazı ve haliç,Güneybatı Anadolu ve Kuzey batı İspanya'da bu tip kıyılar görülmektedir. İstanbul boğazı eski bir akarsu vadisi idi daha sonra deniz yükselmesi ve suların basması sonucunda boğaz durumunu almıştır,haliçte bunun bir koludur. Çanakkale boğazı da benzer bir kıyı oluşumu göstermiştir.
5-Limanlı kıyılar:Bu tip kıyılar alçak tepelik alanlardaki geniş vadilerin sular altında kalması ve bunların önünün kıyı setleri ile kapatılması sonucu oluşmuştur. Büyük ve Küçük Çekmece örnek olarak gösterilebilir.
6-Enine kıyılar:Yükselen denizin kıyıya dik dağlar arasındaki vadilere ve ovalara sokulduğu yerlerde çok girintili ve çıkıntılı kıyılar meydana gelmiştir. Bunlara enine kıyılar adı verilir. Örnek Ege kıyıları
7-Boyuna kıyılar dağların denize paralel olarak uzandığı yerlerde boyuna kıyılar görülür. Bunlarda girinti-çıkıntı son derece azdır. Örnek Akdeniz ve Karadeniz kıyıları
8-Watt Tipi kıyılar:Gel-git olayının etkili olduğu yerlerde deniz suyunun yükselmesi sırasında su altında kalan,sular çekildikten sonra yüze çıkan kıyılardır.
9-Mercan (Resif) kıyılarııcak denizlerde yaşayan mercanların kireçli kalıntılarının üst üste birikmesi ile şekillenen kıyılardır.
10-Haliçli (estuar) kıyılar:Gel-git olayının etkili olduğu yerlerde akarsu önlerinin sürekli açık tutulması sonucunda oluşan kıyılardır.Batı Avrupa kıyılarında yaygındır.

AKINTILAR

1.Dalga Akıntısı
2. Gel-git akıntısı
3.Yoğunluk (tuzluluk) ve seviye farkı akıntısı: Denizlerin boğazlarla birbirine
bağlandığı yerlerde görülür. Ör: Yurdumuzda, Karadeniz’den Akdeniz’e doğru üst akıntı ,
Akdeniz’den de Karadeniz’e doğru alt akıntı olması.
4.Okyanus Akıntıları: Muson rüzgarları ve sürekli rüzgarların etkisiyle okyanuslarda
meydana gelen hareketlerdir.
*Okyanus akıntılarının karşılaşma alanlarında balıkçılık çok gelişmiştir. Sebebi;
balıklar için önemli besin kaynağı olan planktonların çok fazla olmasıdır. Ayrıca sis
olayı da fazla olur.

AKINTILAR
1. Dalga Akıntısı
2. Gel-git akıntısı
3. Yoğunluk (tuzluluk) ve seviye farkı akıntısı: Denizlerin boğazlarla birbirine bağlandığı yerlerde görülür. Ör: Yurdumuzda, Karadeniz’den Akdeniz’e doğru üst akıntı , Akdeniz’den de Karadeniz’e doğru alt akıntı olması.
4. Okyanus Akıntıları: Muson rüzgarları ve sürekli rüzgarların etkisiyle okyanuslarda meydana gelen hareketlerdir.
*Okyanus akıntılarının karşılaşma alanlarında balıkçılık çok gelişmiştir. Sebebi; balıklar için önemli besin kaynağı olan planktonların çok fazla olmasıdır. Ayrıca sis olayı da azla olur.



I- DALGALAR VE AKINTILAR
Deniz yüzeylerinde rüzgarın etkisiyle oluşan salınım hareketlerine Dalga denir. Ayrıca deniz tabanlarındaki heyelan, deprem ve volkanik faaliyetler de dalgalara neden olabilirler.(Tsunami Dalgaları)
Deniz ve okyanus yüzeylerinde sürekli rüzgarlar tarafından itilmesi, seviye, yoğunluk ve sıcaklık farkları ile Gel-Git olaylarının etkisi sonucu su kütlelerinin hareket etmesine Akıntı denir.
Derinliğin fazla olduğu yerlerdeki dalgalar kıyıya yaklaştıkça derinlik azaldığı için dibe sürtünür ve kıyıya güçlü bir basınç yaparak çatlar. Bu olaya Dalga Çatlatması (Kırılması) denir.
Dalgaların kıyıyı aşındırması 3 şekilde olur ;
1.Su kütlelerinin kıyıya çarparak yaptığı basınç,
2.Dalgaların içindeki kum tanelerinin etkisi,
3.Suyun kıyıda yaptığı kimyasal aşındırmanın etkisi.

Dalga ve Akıntıların Oluşturduğu Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri
a) Falez (Yalıyar) : Kıyıya dik inen yamaçlarda dalgaların yamacı aşındırmasıyla oyuk ve mağaralar oluşur. Bazen bu oyuk büyüyerek yamacın üst kısmı çöker. Bu oluşuma Falez denir. Ülkemizde en çok Karadeniz (Özellikle D.Karadeniz) daha sonra ise Akdeniz Kıyılarında (Teke ve Taşeli Y.Ad.) görülür.
b) Kıyı Seti (Kordonu, Oku) : Dalga ve akıntıların ürüklediklri malzemeyi sığ olan delta ve koy kenarlarında biriktirmesiyle oluşan denizin içine bir ok gibi uzanan birikim şeklidir. Kıyılarımızda bolca görülür.
c) Lagün (Kıyı Set Gölü) : Koy ağızlarında oluşan kıyı oklarının zamanla koyu kapatmasıyla oluşan denizden kopmuş göllerdir. Deniz Kulağı da denir. B. ve K. Çekmece, Terkos (Durusu) gölleri birer Lagündür.
d) Tombolo : Kara yakınlarındaki bir adanın kıyı oku ile anakaraya bağlanarak yarımada haline gelmesiyle oluşur. G.Marmaradaki Kapıdağ Yarımadası böyledir.