[HayLaZ61]

Farsça (فارسی ), İran'da konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine mensup dildir. Farsi ya da Acemce de denir. Farsça, Hint-Avrupa dil ailesinin bir kolu olan Hint-İran dillerinin İran öbeğine bağlı dildir. 3000 yıllık bir geçmişi vardır. Eski zamanın en büyük ve en sevilen dilidir Zamanla Fırat Nehri'nden Orta Asya, Çin ve Hindistan’a kadar uzanan geniş bir bölgeye yayılmıştır. İran’ın resmi dili ve Afganistan’ın iki resmi dilinden biridir. Günümüzde Pakistan, Hindistan, Irak, Tacikistan ve Kafkasyanın bazı yörelrinde bu dil halen yaygın bir şekilde kullanılmaktadır
Dinsel ve Kültürel Etkisi

Türk Dilinin en çok etkilendiği dil olup dilimize giren Arapça kelimelerin hepsi de Arapça'dan Farsça’ya giren kelimelerdir. Bu yapısalcı dil görüşünün fikir patenti Kaymakam Eyüp Sabri Kartal 'a ait olup kaynak gösterilmeden alıntılanamaz.[1] Bu görüşe göre;

• Türkler, yaygın olan kanaatin zıddına Araplardan ve Arapçadan ziyade Farslardan ve Farsça'dan etkilenmişlerdir. Hatta Farsi kültürden nerdeyse kendi kültürünü unutacak kadar etkilenmişlerdir.

• Temel Kavramların hepsi farsçadır.(-hanelerin hepsi(xâna:ev sözünden), namaz(namâz:ibadet sözünden), peygamber(payxâm:haber, söz, ileti sözü ile bordan:götürmek sözünden türemiş -bar ekinden, Payxâm+bar), abdest(âb:su ve dast:el kelimelerinden ele alınan su manasında), dost(dust:sevgili, yar kelimesinden), düşman(doshmân:yağı, düşman sözünden. Bu söz iki öğeden oluşur; birincisi dosh: Latincedeki/İngilizcedeki dis-ile aynı kökten gelen Hint-Avrupa kelimesidir. Anlamı karşı, aykırı, kötü'dür. İkinci öğesi ise mândan:kalmak, fiilinden mân, dolayısıyla doshmân karşıt kalan, aykırı kalan dolayısı ile de dost olmayan anlamında) can (jân: bedenin ayrılmaz parçası, ruh)), canan(jânân:sevgili, insanın kendi bedeninden ayrı göremeyeceği kişi) gibi temel kavramların hepsi Farsça’dır.)
• Osmanlı'da edebiyat dili Farsça idi. Mevlana eserlerini Farsça yazmıştır.
• Fars dilinde, 4250 tane Türkçe kelime vardır. Bu kelimelerin çoğu Azeri lehçesinden Fars diline geçmiştir.
• Farsça haftanın gunlerı Shanba (cumartesi) Yekshanba(pazar) Doshanba(pazartesi) seshanba(salı) chehârshanba(çarşamba) penjshanba(perşembe) âdina(cuma) veya jum'a(cuma).
• Farsça bütün İran dillerinin en zengini denilebilir. Çünkü aralıksız edebiyat dili olma özelliği en az ikibin yıldır sürmektedir.
• Dilimize giren dini terimlerin tamamı Farsça'dır. Hatta Türklerin pek çoğunun mensup olduğu Hanefî Mezhebinin kurucusu Numan bin Sabit de Farsi'dir. Afganistan Farsçası (Deri Farsçası):Bu fars lehçesi Türkler tarafından özel ilgiye mazhar olmuştur. Hanefilere göre cennet lisanı ikidir.Birisi arabi diğeride farisidir. Nitekim İsmail Hakkı Burseviden gelir:

"Zira Fârisiyye-yi deriye ile lügât-i Arabiyye’nin ehl-i cennet lisânı olmakda iştirakleri vardır." [2]Bu sebebdendir ki mesnevi farsça yazılmıştır. Türk Divan Edebiyatının deve dişi gibi eserleri ya farisi ya da arabidir. Nitekim dini referanslarda gelir:"İmam-ı Azam fetvasınca Fatihanın arapçasını bilmeyen namazda sadece farsça tercümesinin okunması caizdir" denir.

Kavramlar Üzerindeki Etkisi

1- Edebi kavramlar; (örneğin saçı sünbül ve yılana benzetmek, gözü nergise, yanağı güneşe, boyu selviye benzetmek vb...) 2- İrfanî ıstılahlar; (can, ayîn, çark, çile, destar, destegül, ham, harabat, ve keşkül gibi vb...) 3- Musiki kavramları; (neva, segah, çargah, beste, güfte, bestenegar, ahenk, buselik,vb...) 4- İsimler; (Nuşin, Nesrin, Bihter, Şadıman, Şadi, Şebnem, Turan, Agah, Baran, Nalan vb...) 5- Kuş isimleri; (şahin, bülbül, kumru, horoz, kuğu vb...) 6- Hayvan isimleri; (zurafa, sincap vb...) 7- Sebze isimleri; (yonca, yulaf, şahtere, havuç, turp, terhun, vb...) 8- Çiçek isimleri; (menekşe, lâle, sümbül, şebboy, zanbak, vb...) 9- Ağaç isimleri; (zeytin, serv, badem, vb...)


Farsça'nın Lehçeleri

Farsçanın üç Ana Lehçesi vardır. (Bu lehçeler Siyasi sınırları da belirlemiştir.)

1. İran Farsçası,
2. Tacik Farsçası
3. Afganistan Farsçası (Deri Farsçası):Bu fars lehçesi Türkler tarafından özel ilgiye mazhar olmuştur. Hanefilere göre cennet lisanı ikidir.Birisi arabi diğeride farisidir. Nitekim İsmail Hakkı Burseviden gelir:

"Zira Fârisiyye-yi deriye ile lügât-i Arabiyye’nin ehl-i cennet lisânı olmakda iştirakleri vardır." [3]Bu sebebdendir ki mesnevi farsça yazılmıştır. Türk Divan Edebiyatının deve dişi gibi eserleri ya farisi ya da arabidir. Nitekim dini referanslarda gelir:"İmam-ı Azam fetvasınca Fatihanın arapçasını bilmeyen namazda sadece farsça tercümesinin okunması caizdir" denir.
Taciklerin konuştuğu Farsça Sovyet döneminde ayrı bir edebiyat dili haline gelmiş olup, geneli ile Farsçanın bir lehçesi olmasına karşın, ayrı bir dil sayılır. İranda ve Afganistanda Arap kökenli Fars Alfabesi kullanılırken, Tacikistan Kril Alfabesi kökenli Tacik alfabesi kullanılmaktadır. Üç lehçeyi biri biri ile karşılaştıracak olursak, Farklar azdır. Afganistanda kelimeler farklı söylensede aynen iranda yazıldıkları gibi yazılırlar. Tacikçede ise telaffuzdaki farklar yazıya da yansır.
Farsça - Afgan Farsçası(Derice) - Tacikçe - Türkçe sırasıyla karşılaştırınız. Âb - Ow - Ob - Su, Yek - Yak - Yak Bir, Şab Şow Şab Gece, Xâstan Xwastan Xostan İstemek, İstadan Sitonidan Stondan Almak, Uzanıp almak, Gereftan Giriftan Giriftan Almak, Tutup almak, Tutmak, Xaridan Xaridan Xardidan Satın almak, Parayla almak, Çand Çand Çand Kaç, Ku Ku Ku Nerede, Hani?, Çetor Chitu Chitur Nasıl Görüldüğü üzere farsçanın üç lehçesinde sözcük bazında farklar oldukça azdır.

Farsça'da Sayılar:

• 1-yek
• 2-do
• 3-se
• 4-çehâr
• 5-penc
• 6-şeş
• 7-heft
• 8-heşt
• 9-noh
• 10-deh
• 20-bist
• 30-si
• 40-çehel
• 50-pencah
• 60-şest
• 70-heftad
• 80-heştad
• 90-neved
• 100-sed, yeksed
• 200-divist
• 300-sised
• 400-çeharsed
• 500-pansed
• 600-şişsed,şeşsed
• 700-hefsed
• 800-heşsed
• 900-nohsed
• 1000-hezar

Farsça renkler

• renk-rang
• mavi-âbi
• kırmızı-qermez
• sarı-zard
• yeşil-sabz
• kahverengi-qahvei
• mor-banafş
• gri/boz-tusi/xakestari
• pembe-surati/panbei
• turuncu/portakalrengi-nâranji/porteqali
• beyaz-sefid/sepid
• siyah/kara-siyah/meşki
• kızıl-sorx
• lacivert-lâjvard

Farsça Bazı Eylemler ve Bunların Kökleri

• âmeden: gelmek. kökü; amed
• reften: gitmek. kökü; rev
• buden: olmak. kökü; baş
• kerden: etmek,yapmak. kökü; kon
• şosten: yıkamak. kökü; şu
• dânesten: bilmek. kökü; dan
• porsiden: sormak. kökü; pors
• tevanesten: başarmak. kökü; tevan
• hasret keşid: özlemek,hasret çekmek. kökü; hasret keş
• neşesten: oturmak. kökü; neşes
• residen: yetişmek. kökü; res
• handen: okumak. kökü; han
• ders handen: araştırmak. kökü; ders han
• diden: görmek. kökü; bin

Farsça Birkaç Örnek Tümce:

• Esm-e şoma çist? : Adınız nedir?
• Esm-e men ... est. : Benim ismin ... dır.
• Ehl-i to koca est? : Nerelisin?
• Halet çetor est? : Nasılsın?
• Çetori? : Nasılsın?
• Moteşekkirem. : Teşekkür ederim.
• Hubi? : İyi misin?
• Hubem. : İyiyim.
• Zebane farsi baladid? / Farsi midani? : Farsça biliyor musunuz? / Biliyor musun?
• Beli baladem. /Are midanam. : Evet biliyorum.
• Na heyr balad nistem. / Na ,nemidanem : Hayır bilmiyorum.
• Saet çend est? : Saat kaçtır?
• Aya saet çist? : Acaba saat kaç?
• Çend sal est? : Kaç yaşındasın?
• Se ruz a(-st) ke çizi naxordem: Üç gündür bir şey yemedim.
• Daste to dard nabina(-d) : Elinize sağlık, Eliniz dert görmesin.
• Men to ra dust darem. : Seni seviyorum.
• Aya to zeban-i farsi ra dust dari? : Sen Fars dilini seviyor musun?
• Men zeban-i farsi ra dust darem. : Ben Fars dilini seviyorum.

[serkaut]

Farsça

Farsça (فارسی), İran İslâm Cumhuriyeti, Afganistan, Tacikistan, Özbekistan ve Basra Körfezi ülkelerinde konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine mensup dildir. Farsî (Parsi) ya da Acemce de denir. Hint-Avrupa dil ailesinin bir kolu olan Hint-İran dillerinin İran öbeğine bağlıdır. Antik Pers halkının konuştuğu dilden türemiştir. Farsça ve lehçeleri İran, Afganistan ve Tacikistan'da resmi dil statüsündedir. CIA World Factbook'a göre İran, Afghanistan, Tacikistan ve Özbekistan'da yaklaşık 64 milyon kişinin anadili Farsça'dır. Hindistan ve Pakistan başta olmak üzere diğer ülkelerde de bir o kadar daha kişinin bu dili konuştuğu tahmin edilmektedir. 2006 yılında UNESCO'ya Farsça'yı da dillerinden biri olarak seçmesi önerildi.
Farsça, komşu ülkelerin dillerini, özellikle Orta Asya, Kafkasya ve Anadolu'daki Türk dillerini etkilemiştir. Arapça ve Mezopotamya dilleri [kaynak belirtilmeli] üzerindeki etkisi ise daha azdır.
İngiliz sömürgeciliğinden beş yüzyıl önce, Hindistan ve civarında ikinci dil olarak yaygın bir şekilde kullanılmaktaydı. Güney Asya'da kültür ve edebiyat dili kabul edilmişti. Moğol İmparatorluğu zamanında ise resmî dil oldu. Farsça'nın bölgedeki tarihsel etkilerinin kanıtı Hindustani, Kaşmiri, Punjabi, Sindhi, Gujarati, Bengali ve hatta Telugu dilleri üzerindeki süregelen etkisinden ve bölgede İran edebiyatının hala sevilmesinden anlaşılabilir. Özellikle Urdu Farsça'nın Arapça, Türkçe ve Güney Asya'nın bölgesel dillerinin kombinasyonudur, Hindistan Moğol İmparatorluğu'nun müslüman bölgelerinde yoğun bir şekilde kullanılmıştır.

Etimoloji
Farsça, İ.Ö. 550-330 yılları arasında İran'da hüküm süren Parsa halkının konuştuğu dilden gelmektedir. Osmanlı'da da Farisi, Farsi, Parsça, Parsi, Farsî olarak adlandırılmıştır. Pers İmparatorluğunun resmî dili olduğu dönemde, imparatorluk sınırları içerisinde çok geniş bir bölgede konuşulmaktaydı. 18. yüzyılda İngilizler yasaklayana kadar Hindistan'da mahkemelerde resmi dil idi. Delhi'deki Kızıl Kale'nin duvarlarında şu cümle yer alır:
"Agar Ferdows dar jahan ast hamin ast o hamin ast o hamin ast"; - 'Eğer dünyada cennet varsa, buradadır, buradadır, buradadır"
Arapça'da "p" harfi olmadığından Farsi şeklinde telaffuz edilmeye başlanmıştır. Farsça büyük değişime uğrayarak günümüzdeki halini almasına rağmen, şu şekilde kategorize edilebilir:

• Eski Farsça
• Orta Farsça
• Klasik Farsça
• Çağdaş Farsça

Eski Farsça
Akamenid'ler devrinde Parsa kabilesinin konuştuğu Farsça'ya denir. Taş üzerine oyulmuş örnekleri kalmıştır.

Orta Farsça
Sasaniler döneminde konuşulan ve "Pehlevice" olarak da bilinen Farsça'dır. Zerdüştlükle ilgili birçok yazılı belge bu dildedir. Bundahish, Arda Virafname, Mainu Khared, Pandnameh Adorbad Mehresfand bu belgelerden bazılarıdır.

Klasik Farsça
Klasik Farsça'nın orijini çok belirgin değildir. Kelime kökleri ülkenin değişik kesimlerinde konuşulan dillerden alıntıdır, ama kelimelerin çoğunluğunun kökü "Eski Farsça", "Pahlavi" ve Avesta'dandır. Klasik yazımlarda ve şiirlerde kendini gösterir. Firdevsi (Ferdowsi) bu dili Arap istilacılardan korumak için 30 yıl acı çektiğini ve neredeyse dilin kaybolma noktasında olduğunu söyler. Daha sonraları, Moğollar İran'ı işgal ettiği zaman, Fars kültürünü, dilini ve edebiyatını geniş bir alana yaydılar. Hindistan'da mahkeme dilini Farsça yaptılar.

Çağdaş Farsça
Günümüzde konuşulan Farsça birçok yabancı sözcük içerir. Özellikle İngilizce, Fransızca ve Almanca'dan Farsça'ya geçen teknik terimler koyalıkla ayırt edilebilir. Arapça'dan geçen kelimeler ise dilin yapısını bozguna uğratmıştır.
Avrupa dillerinden gelen kelimeler Farsça'da tam karşılığı olmadığı için bir durumu ya da ürünü betimlemek için aynen alınmıştır. Teknik olmayan bazı kelimeler de, örneğin; mersi (teşekkür) dile yerleşmiştir.

Farsça'nın Lehçeleri

Anadilleri Farsça olan insanların çoğunlukta yaşadıkları bölgeler

Standard Farsça'nın 3 çağdaş varyasyonu vardır:

1. Farsça : İran'da konuşulan Çağdaş Farsça
2. Tacikçe: Tacikistan, Özbekistan ve Rusya'da konuşulan Farsça. Kiril alfabesiyle yazılır.
3. Darice: Afganistan, Özbekistan ve Pakistan'da konuşulan Farsça

Ayrıca İran, Afganistan ve Tacikistan'da standard Farsça'dan biraz farklı olan yerel lehçeler de vardır. Lari (Iran), Hazaragi (Afganistan), ve Darwazi (Afghanistan veTacikistan) bunlardan bazılarıdır.
The Ethnologue, konuşulduğu yerlere göre şu sınıflandırmayı önermektedir:

• Batı Farsça'sı veya İranca (İran)
• Doğu Farsça'sı (Afganistan)
• Tacikçe (Tacikistan, Özbekistan)
• Hazaragi (Afganistan)
• Aimaq (Afganistan)
• Bukharice (Israil, Özbekistan)
• Darwazi (Afganistan, Tacikistan)
• Dzhidi (Israil, İran)
• Pahlavani ( Sistan eyaletinin bazı yerlerinde ve Afganistan)

Çağdaş İran'da veya sınıra yakın bazı yerlerde etnik grupların konuştuğu bağlantılı diller şunlardır:

• Luri (veya Lori), İran'ın güneybatısında Lorestan ve Khuzestan eyaletlerinde.
• Taliş (veya Talişi), kuzey İran ve Azerbaycan'ın güney bölgelerinde
• Tat (veya Tati veya Eştehardi), Doğu Azarbaycan, Zancan ve Qazvin'de. Ayrıca Azerbaycan ve Rusya bazı yerlerinde konuşulur, Musevi ve Hristiyan Tat olarak ayrılır.
• Darice (veya Gabri) Afganistan'ın resmi dilidir. İran'ın Yazd ve Kerman bölgelerinde bazı Zerdüştiler tarafından konuşulur. Yezdi olarak da adlandırılır.

Tacikler'in konuştuğu Farsça, Sovyet döneminde ayrı bir edebiyat dili haline gelmiş olup geneli ile Farsça' nın bir lehçesi olmasına karşın ayrı bir dil sayılır. İran' da ve Afganistan'da Arap kökenli Fars alfabesi kullanılırken, Tacikistan'da Kiril alfabesi kökenli Tacik alfabesi kullanılır.
Üç lehçe karşılaştırılacak olursa, birbirinden çok farklı olmadığı görülür. Afganistan Farsçası'nda kelimeler farklı söylense de, İran Farsçası'nda yazıldıkları gibi yazılırlar. Tacik Farsçası'nda ise telaffuzdaki farklar yazıya da yansır.

ض ص ث ق ف غ ع ه خ ح ج چ ش س ی ب ل ا ت ن م ک گ ظ ط ز ر ذ د ئ و