[KisukE UraharA]

Halit Refiğ

Halit Refiğ, 1934 yılında İzmir'de doğdu. Robert Kolej'de okudu. 1956 yılında dergi ve sinema yazıları yazmaya başladı. 1957 yılında Atıf Yılmaz'ın asistanlığını yaparak, sinemaya başladı. İlk filmi "Yasak Aşk"ı 1960'da yönetti. 1974-75 yıllarında TRT Kurumu adına "Aşk- ı Memnu" dizi filmini çekti. Aynı kurum adına 1978-83 yıllarında "Yorgun Savaşçı" dizisini çekti ama bu filmin yakıldığı ilan edildi. Bilahare yayınlandı. 1976-77 yıllarında ABD'de Wisconsin Üniversitesi'nde, 1984 yılında da Ohio Denison Üniversitesi'nde eğitim çalışmalarına katıldı. Yönetmenin yurtiçi ve yurtdışında yayımlanmış makalelerinin yanı sıra, Ulusal Sinema Kavgası, Doğu, Batı ve Türkiye, Gerçeğin Değişkenliği /Kemal Tahir adlı kitapları var.

Önemli filmleri:

• Şafak Bekçileri (1963)
• Gurbet Kuşları (1964)
• Haremde Dört Kadın (1965)
• Bir Türke Gönül Verdim (1969)
• Aşk-ı Memnu (TV)
• Yorgun Savaşçı (TV - Gösterime girmedi)
• İhtiras Fırtınası (1983)
• Teyzem (1986)
• Kurtar Beni (1987)

Halit Refiğin fikir ekseni;
Türkiye'de edebi akımlar gibi, sinema akımları da, yapay ayrımların eseridir. Tarihi birer zaruret olması gereken bu akımlar, yapay olarak şekillenmiştir. Ancak bu durum bile kültürel hayata canlılık getirmesi hasebiyle, faydalı sayılabilir.

Türk Sinemasında tiyatro etkisinde sinema (Muhsin Ertuğrul dönemi) ve Yeşilçam Sineması (1950'den 1970'lere) dönemlerinden sonra,bazı akımların doğduğu görülmüştür. Ulusal Sinema, Milli Sinema ve Devrimci Sinema akımları gibi.

Ulusal Sinema Akımının fikri zemini, Kemal Tahirin eserleridir. Akımın öncü yönetmenleri Halit Refiğ ve Metin Erksan'dır. Halit Refiğ, Ulusal Sinema Akımı tartışmaları çerçevesinde ele aldığı görüşlerini, Ulusal Sinema Kavgası adıyla kitaplaştırmıştır. Eserlerin işlediği konular, Halit Refiğ sinemasının eksenini oluşturur. Buna göre konular şöyle sıralanabilir:

1. Doğu İslam ve Batı hıristiyan toplumlarının farklı değişme çizgilerinin mukayesesi.
2. Medeniyetlere göre estetik tezahür ve doğu-batı sanatlarındaki şekillenme.
3. Aydın yabancılaşması ve batılılaşmanın seyri.
4. Türk Sineması bir çeşit halk sanatıdır.

Ulusal Sinema Kavgası'nın ele aldığı konulardan birincisi, Doğu İslam ve Batı hıristiyan toplumlarının farklı değişme çizgilerinin mukayesesidir. Batının sanat eserleri ve estetik felsefesi batı toplumlarının ekonomik yapısı ve kendine özgü üretim ilişkilerinin bir sonucu olarak düşünülmelidir. Köleliğe dayanan Antik Yunan ve Roma toplumlarından, toprak köleliğine dayanan feodal Batı Avrupa toplumlarına geçen, toprakta özel mülkiyetten sonra, sanayi ve ticarette belli bir sınıfın egemenliğine dayanan batılı toplumların sanatları ve estetik anlayışlarıyla; tarihin hiç bir devrinde genel olarak kölelik, özel olarak toprak köleliği bulunmayan, toprakta devlet mülkiyetine dayanan, son ikiyüz yıl gösterilen bütün çabalara rağmen daha halen egemen bir sanayi sınıfı yetiştirememiş olan Türk toplumunun sanatları ve estetik anlayışı arasında bir fark bulunmalıdır herhalde.

Eserin ikinci önemli problematiği, medeniyetlere göre estetik tezahür ve doğu-batı sanatlarındaki, şekillenme olarak ifade edilebilir. Batı sanatlarını Türk sanatlarından topyekun ayıran en önemli temel mesele,ferdiyet meselesidir. Batı sanatları toplumsal bir konu anlatsa bile,bireyin dramı üzerine kurulmuştur. Geleneksel ve klasik Türk sanatlarında (yani ister halk ister saray sanatı olsun) fert önemli rol oynamaz. Önemli olan toplumun içinden temsilci tiplerin tasviri ve kamusal bilinçtir.

Ulusal Sinema Kavgası üçüncü ana mesele olarak, aydın yabancılaşması ve batılılaşmayı tartışır. Batıcılığı geri kalmış toplumların aydınlarının, kendi toplumlarının kalkınamaması karşısında, gelişmiş toplumlara aşağılık kompleksiyle özenmesi şeklinde bakar. Ve kendi yerini izah eder: Bunlara karşılık ağır hücumlara hedef tutulan biz Türk sinemacıları ikinci görüşü benimsemiş durumdayız. Sanat evrenseldir, diye memleketimize sızdırılan kültür emperyalizminin yayılmasına set çekmeğe, önce düşüncede bağımsızlığımızı kaybetmekle başlayan bu akımın, daha sonra ekonomik bağımsızlığın ve neticede siyasal egemenliğin kaybına giden bir yol olduğunu anlatmaya çalışıyoruz.

Refiğ'in en önemli tespitlerinden biri Türk Sinemasının bir halk sanatı olduğudur. Refiğe göre,Türk toplumu kendi gelişme çizgisinde, ilerleyememiştir. Aydın yabancılaşması, devlet organlarının yanlış hedeflere yönlendirilmesine, lüzumsuz savaşlara girilmesine ve tepeden inmeci tavırlara sebep olmuştur. Bu çarpık değişim sırasında Doğu İslam sanatlarının seyri de değişikliklere uğramıştır. Edebiyatta nesir geleneğimizden hareketle kurgulu tahkiye eserlere yönelmemiz gerekirken, Fransız romanı esas alınarak birtakım yapay eserler üretilmiştir. Karagöz, kukla ve orta oyunundan hareketle, bu tarz geliştirilerek modern seyirlik sanatlara ulaşmamız gerekirken, kaynağı eski Yunan'ın dini törenlerinden alan batı tiyatrosu esas alınmıştır. Teknik bir sanat dalı olan yedinci sanat sinema ise, yine bu batıcı zihniyet elinde geri kalmıştır. Çünkü Tek Parti döneminin tek sinemacısı Muhsin Ertuğrul elinde sinema, çarpık ve halkına yabancı bir tiyatro oluşumunun, beyazperdeye taşınmasından başka bir şey değildir.

1950 sonrasında gelişen..Yeşilçam sineması, aynı yıllarda tıpkı siyasetin halka açılışı gibi,sinemanın halka açılışı ve ulusal özellikler taşımaya başlaması bakımından sinema tarihimizde ileri ve olumlu bir adımdır.

Halit Refiğ, Türk Sinemasını bir halk sanatı olarak ele alır. Türk sineması doğrudan doğruya Türk halkının film seyretme ihtiyacından doğan ve sermayeye değil emeğe dayanan bir sinema olduğu için, halk sinemasıdır. Bugün Türk Sinemasında bir filmin yapımına yetecek kadar sermayesi olan prodüktörler bile filmlerinde çalıştıracağı kimseleri isimleriyle işletmelerden, filmin tamamlanmasında kendi kendisinin ödeyeceği uzun vadeli bonolar alarak iş yapmakta, yani halkın açık kredisine, emekçilerin kanaat ve sabrına dayanmaktadırlar... 1970'lere kadar böyle bir yapıda seyreden sinemamız, Türk Sinemasına ayrılan kontenjanın kaldırılmasıyla, Batı emperyalizminin ülkemizdeki bütün sinema salonlarına örtülü olarak el koyması ile yokluğa mahkum edilmiştir. Her yıl üretilen sınırlı sayıdaki Türk filmi de istisnaları olmakla birlikte, halkına yabancılaşan temaları ele almaktadır. Sinemamız halkımıza yabancılaştığı ölçüde, onun desteğinden mahrum kalmaktadır.

Kaynaklar

• Ulusal Sinema Kavgası Halit Refiğ Hareket Y. İstanbul 1971
• İslam Sanatının Yeniden Teşekkülü Mahmut Çetin Adım Y. İstanbul 1991 sf.122-125

Halit Refiğ, sinema filmleri yanında Türk Düşünce Hayatı'nın sorunları üzerinde de fikirler üreten bir fikir adamıdır. Bu yönüyle o, Türk Sinemasında haklı ve onurlu bir seçkinliğe sahiptir. Onun çabaları yerli düşünceye bir katkıdır ve Türk Milliyetçilerinin tabii olarak faydalanacağı bir isimdir.

Doğu, Batı ve Türkiye;
Halit Refiğ bu eserinde, Batı sorgusuna devam etmektedir. Refiğ, Batı karşısında temel sorunumuzu şöyle özetliyor: Bugün karşısında olduğumuz mesele şu: Amerikan modeli gerçekten insanlığın vardığı son ve nihai durak mıdır? Japon Amerikan düşünürü Fukuyama'nın dile getirdiği gibi, tarih bitmiş midir? Refiğ bu soruyu, Batının hususen de Amerikanın çözümsüzlüğünü işaret ederek şöyle cevaplıyor: Bence tarih ancak insanlığın ortadan kalkmasıyla bitecektir. Bu açıdan 1992 Rio Çevre Konferansı global olarak dünyanın en güncel ve en önemli sorunlarının dile getirilmesine fırsat sağlamıştır. Dünyada çevre kirlenmesi ve doğal dengenin bozulması, bütün canlılarının varlığını tehdit eder durumdadır. Dünya azınlıktaki varlıklılarla, çoğunluktaki yoksulların oluşturduğu yeni bir Kuzey-Güney bölünmesi ile karşı karşıyadır. Amerika bu durumda Rio'da açıkça aczini ortaya koymuştur. Böylece yeni bir dünya düzeni için örnek ve önder olmaktan çıkmıştır.

Gerçeğin Değişkenliği;
"Batı-Doğu çatışması binlerce yıldır sürüp durur, daha önemlisi bu çatışmanın tarih içinde, alanı ve geçit yeri hemen her zaman Anadolu olmuştur. Bunun İslâmlığın doğuşundan sonraki bir başka adı da "Hilal-Salip çatışması"dır. Saldırıların çoğu Batıdan gelmiştir (Toynbee). Gerekçesi de "Barbarlara ölüm", "Kafirlere yani müslümanlara ölüm"dür. Halit Refiğe göre bugün de, bütün aldatmacalara rağmen durum değişmiş değildir. Buhranlı dönemeçlerin hepsinde Batının Doğuya karşı hemen bir düşman cephe kurarak dikildiği görülür. Bu durumda, şimdiye kadar yürütmeye çabaladığımız anlayışta ve biçimde Batılılaşma hiçbir faydalı sonuç veremez.

Sinema filmleri

• Yasak Aşk
• Seviştiğimiz Günler
• Gençlik Hülyaları
• Şehirdeki Yabancı
• Şafak Bekçileri
• Gurbet Kuşları
• Şehrazat
• Kırık Hayatlar
• Haremde Dört Kadın
• Güneşe Giden Yol
• Üç Korkusuz Arkadaş
• Karakolda Ayna Var
• Bir Türk'e Gönül Verdim
• Adsız Cengaver
• Aşk Fırtınası
• Fatma Bacı
• Kızın Var mı Derdin Var
• Yedi Evlat İki Damat
• Sultan Gelin
• Aşk-ı Memnu (TV için)
• Yaşam Kavgası
• İhtiras Fırtınası
• Yorgun Savaşçı
• Teyzem
• Kurtar Beni
• Hanım
• Karılar Koğuşu
• İki Yabancı
• Dokuz Dağın Efesi
• Leyla ile Mecnun
• Alev Alev
• Kurtar Beni
• Son Darbe

[Daisy-BT]

1934 - 2009

Halit Refiğ Vefat Etti.
1934 ylında İzmir'de doğan Halit Refiğ, dün, 12 Ekim 2009'da vefat etti.

Türk sinema tarihine “yakılan film” olarak geçen “Yorgun Savaşçı” filminin ünlü yönetmeni Halit Refiğ, İstanbul'da bir süredir tedavi gördüğü hastanede öldü.

Memorial Hastanesinde “safra kanalında tümör” teşhisiyle 28 Ağustosta tedavi altına alınan Halit Refiğ, dün yoğun bakıma alındı. Halit Refiğ, doktorların bütün müdahalelerine rağmen, saat 08.20 sıralarında hayatını kaybetti. Refiğ salı günü Teşvikiye Camii'nde kılınacak cenaze namazından sonra Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedilecek. Defin işleminden önce Salı günü Mimar Sinan Üniversitesi Osman Hamdi Salonu'nda bir anma töreni düzenlenecek.

Filmleri ve ödülleri
Şu sıralarda yeni versiyonu yayınlanan Aşk-ı Memnu'nun 1975 yılındaki televizyon dizisini çeken Refiğ, Türk sinemasının kilometre taşlarını yaratan yönetmenlerden bir tanesi olarak anıldı. Yazar Kemal Tahir'in hapishanede geçirdiği 3 ayı ele alan "Karılar Koğuşu" isimli filmi ile 1990 yılında Altın Portakal'da, En İyi Film, En İyi Yönetmen ödülünü kazanan Refiğ başka birçok önemli yapıma da imza attı. 1981 yılında çektiği Yorgun Savaşçı isimli filmi ise büyük sansasyona sebep oldu. TRT adına çektiği ve Kemal Tahir'in aynı adlı romanından sinemaya uyarladığı Yorgun Savaşçı'nın yakıldığı ve sansüre uğradığı gündeme geldi. Film bu olayların ardından 12 yıl sonra 1993'te televizyonlarda gösterildi. 1965 yapımı "Haremde Dört Kadın" isimli filmi de yine Kemal Tahir'in senaryosunu yazdığı bir film oldu. Osmanlı'nın son dönemlerindeki olayları, konak hayatı ve haremi ele alan film Türk sinemasındaki lezbiyen ilişkileri ele alan ilk film olduğundan dikkat çekici bir konuya sahiptir. Refiğ'in bir diğer önemli filmi Gurbet Kuşları da yine 1964 yılında Altın Portakal'da En İyi Film ve En İyi Yönetmen ödülüne layık görüldü.

Antalya'dan cenaze için uçak kaldırılacak
Festivale ilişkin soruları yanıtlayan Antalya Belediye Başkanı Akaydın, ünlü yönetmen Halit Refiğ'in yaşamını yitirmesinden dolayı çok büyük üzüntü içinde olduklarını söyledi. Bu vefatın tüm sanat camiasını derinden etkilediğini dile getiren Akaydın, “1964 yılında Gurbet Kuşları filmiyle ilk Altın Portakal Ödülü'nü kazanan yönetmenimizi kaybettik. Bugün Tolunay'ı sanatçılarımızla beraber ziyaret edecektik, fakat kendileri derin bir üzüntü içinde. Bazı sanatçılar da cenazeye gidecek, bunu anlayışla karşılıyoruz” dedi. Antalya Altın Portakal Film Festivalinde Halit Refiğ anılacak.

Kaynak