Sabahattin Eyüboğlu

Mehmet Sabahattin Eyüboğlu;
Doğumu: 1908, Akçaabat - Ölümü: 13 Ocak 1973, İstanbul
Türk yazar, akademisyen ve çevirmen.

Türkiye'de, Aydınlanma düşücesinin öncülerinden birisidir. Fransız, İngiliz, Rus, Yunan, Latin edebiyatlarından ellinin üzerinde yapıtı Türkçeye kazandırmış, özelikle Montaigne ve Moliere 'nin kuruluşuna aktif biçimde katılan Sabahattin Eyüboğlu, eski Anadolu uygarlıkları hakkındaki belgesel filmleriyle Türk belgesel sinemasına öncülük etmiştir. çevirileriyle ünlenmiştir. İsmail Hakkı Tonguç'la Köy Enstitüleri Mualla Eyüboğlu ve Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun ağabeyidir.

Yaşamı:

1908 yılında Akçaabat'ta doğdu. Mehmet Rahmi Bey ve Lütfiye Hanım çiftinin beş çocuğundan en büyüğü idi. Babası, Maçkalı Eyüpoğlu ailesindendi. Kaymakam olan babasının görevi nedeniyle çocukluğu Anadolu'nun değişik yerlerinde geçti. İlköğrenimini Kütahya'da (1922), ortaöğrenimini Trabzon'da tamamladı (1928). Lise son sınıfta iken girdiği sınav sonucu, Atatürk'ün talimatıyla Avrupa'ya eğitime gönderilecek gençler arasında yer aldı ve yüksek öğrenimini Dijon (1928), Lyon (1930) ve Paris (1937) üniversitelerinde, filoloji, edebiyat ve estetik alanlarında yaptı. Bir süre Londra'da İngiliz Edebiyatı üzerine incelemeler yaptı.

Akademik kariyerine yirmibeş yaşındayken İstanbul Üniversitesi Fransız Dili ve Edebiyatı bölümünde doçent olarak başladı. (1933 - 1939). Ankara'da eğitim müfettişliği ve Talim Terbiye Kurulu üyeliği yaptı; büyük bir eğitim hamlesi olarak gördüğü Köy Enstitüleri'ne de gönülden katılarak, Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü'nde kültür tarihi dersleri verdi (1943 - 1947); bu arada Hasan Ali Yücel tarafından kurulan Tercüme Bürosu'nda çalışan (1939 - 1947) çevirileriyle ünlendi. Eyüboğlu, Montaigne, Ömer Hayyam, Moliere.

1930'lardan itibaren yazmaya başlayan Eyüboğlu'nun deneme ve eleştiri yazıları, Hakimiyet-i Milliye ve Tan gibi gazetelerde, Kültür Haftası, İnsan, Varlık gibi dergilerde yayınlandı. Yazılarında Türk kültürünün kökenlerine ve sorunlarına eğildi, hümanist bir düşüncenin öncülüğünü yaptı. Orhan Veli Kanık, Nurullah Ataç, Melih Cevdet Anday ile birlikte Tercüme dergisini çıkardı.

Milli Eğitim Bakanı'nın değişmesinden sonra Köy Enstitüsü ve Tercüme Bürosu'ndaki görevlerinden uzaklaştırılınca 1947-1948 yıllarında ikinci kez Fransa'ya gitti. Dönüşünde Milli Eğitim Bakanlığı müfettişi olarak çalıştı, Orhan Veli ile birlikte Yaprak Dergisi'ni çıkardı ve yeni şiir harketinin toplumsal bir içerik kazanmasına katkıda bulundu. İstanbul Üniversitesi Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümü'nde karşılaştırmalı Türk - Fransız Edebiyatı (1950 - 1960), Teknik Üniversite ve Tatbiki Güzel Sanatlar Okulu'nda sanat tarihi (1951 - 1958) dersleri okuttu.

Azra Erhat ve Halikarnas Balıkçısı ile birlikte yeni bir Anadoluculuk görüşü geliştirdi. Türk kültürünün kökenlerini Orta Asya'da arayanların aksine, Anadolu'daki eski uygarlıklarda aradı. 1955 'ten itibaren üniversite film merkezinde Anadolu uygarlıkları ile iglili belgesel filmler hazırladı. Mazhar Şevket İpşiroğlu ile başladığı belgesel film çalışmalarını Macit Gökberk ve Aziz Albek'le sürdürdü. İlk filmi Hitit Güneşi ile Berlin Film Festivali'nde ikincilik ödülü kazandı (1956). Bir yandan da Vedat Günyol'un çıkardığı Yeni Ufuklar dergisinde yazan Eyüboğlu, yazılarında emperyalizm ve kültür ilişkileri sorununa ağırlık verdi. İsmail Hakkı Tonguç'la birlikte İmece dergisini kurdu. Öztürkçeciliği abartmayan, duru bir anlatımla çeviriler yapmayı sürdürdü. Adalet Cimcoz'la birlikte yaptıkları Eflatun'un Devlet adı kitabının çevirisiyle 1959'da Türk Dil Kurumu Çeviri ödülü aldı. Denemelerini derlediği Mavi ve Kara kitabı ile, 1960 yılında dönemin saygın edebiyat ödüllerinden birisi olan Nurullah Ataç Armağanı'nı kazandı. 27 Mayıs 1960 müdahalesinden sonra 147'ler içinde yer alarak üniversiteden uzaklaştırıldı, Vedat Günyol’la Babeuf’tan çevirdikleri Devrim Yazıları adlı kitap 1965'te toplatıldı. Ceza yasasının 142. maddesine aykırı görülen bu kitap nedeniyle yargılandı ve beraat etti. Görevlerinin iadesinden sonra yalnızca İstanbul Teknik Üniversitesi'ndeki öğretim üyeliğine devam etti. 1966'da Sinematek'in kurucuları arasında yer aldı, ölümüne dek onur üyeliği devam etti.

Sabahattin Eyüboğlu, 12 Mart Darbesi sonrasında ise "gizli komünist örgütü kurmak" suçuyla Vedat Günyol ve Azra Erhat ile birlikte tutuklandı, dört ay tutuklu kaldıktan sonra görülen dava sonucu beraat etti. Azra Erhat ile birlikte çevirisi için çalıştıkları Fransız yazar Rabelais'in Gargantua adlı eserinin çevirisini tamamlayamadan 13 Ocak 1973'te geçirdiği kalp krizi sonucu İstanbul'da yaşamını yitirdi.

Eserleri:

Sabahattin Eyüboğlu çok geniş bir konular alanı üzerinde yazılar yazmış, günümüzde de referans kabul edilen çeviriler gerçekleştirmiş, bu arada kısa metrajlı filmler de yapmıştır. Yazıları dört döneme ayrılır:
1 - 1933'ten 1939 sonuna dek uzanan İstanbul dönemi yazıları,
2 - 1940 - 1947 Ankara dönemi yazıları,
3 - 1947 - 1952 Paris mektupları,
4 - 1957 - 1973 dönemi yazı ve çevirileri.

Deneme - İnceleme:

• Avrupa Resminde Gerçeklik Duygusu (1952),
• Fatih Albümüne Bakış (1952),
• Mavi ve Kara (1961),
• Yunus Emre'ye Selam (1966),
• Yunus Emre (1971),
• Sanat Üzerine Denemeler (1974),
• Pir Sultan Abdal (1977),
• Köy Enstitüleri Üzerine (1979),

Çeviri:

• Denemeler (Montaigne, 1947),
• Oblomov (Gonçarov, E. Güney ile, 1945-49)
• Fransa Üzerine Deneme (Curtius, 1953),
• Troilos ile Kressida, William Shakespeare, 1956)
• Devlet (Eflatun, A. Cimcoz ile, 1959),
• Moby Dick (H.Melville, M. Urgan ile, 1960),
• Masallar (La Fontaine, 1960)
• Macbeth (William Shakespeare, 1962)
• Hamlet (William Shakespeare, 1965)
• Atinalı Timon (William Shakespeare. 1965)
• Julius Caesar (William Shakespeare, 1966)
• Antonius ve Kleopatra ( William Shakespeare, 1967)
• Ermiş Antonius ve Şeytan (Flaubert, 1968)
• Gargantua (Rabelais, A. Erhat ve V.Günyol ile, 1973)
• Şiir çevirileri (1976)
• Hesiodos Eseri ve Kaynakları (A. Erhat ile, 1977)

Film:

• Anadolu ormanları (1956)
• Surnâme (1959)
• Anadolu Roma Mozaikleri (1959)
• Karanlıkta Renkler: Göreme (1959)
• Anadolu Yolları (1959)
• Hitit Güneşi (1957)
• Yaşamak için (Şakir Eczacıbaşı ile, 1963)
• Nemrut Tanrıları (1964)
• Eski Antalya'nın Suları (1965)
• Ana Tanrıça (1966)
• Karagöz'ün Dünyası (1972)
• Siyah kalem (1973)

Ödülleri:

• 1959 - Türk Dili Kurumu Çeviri Ödülü, Eflatun'un Devlet kitabının Adalet Cimcoz ile birlikte yaptığı çevirisi ile.
• 1960 - Nurullah Ataç Armağanı, Mavi ve Kara" adlı deneme kitabı ile.