Saray MsXLabs.Org & MORPA Genel Kültür Ansiklopedisi
Beylerbeyi Sarayı
Büyük, görkemli yapı. Esas olarak hükümdarların oturduğu büyük yapı anlamına gelir. Sözcük, Roma imparatorlarının saraylarını kurdukları Roma'daki Palatium Tepesi'nden türetilmiştir. Daha sonra İngiltere, Fransa ve İspanya'da piskoposluk ve başpiskoposluk yapılarına da saray dendi. Zaman geçtikçe de sözcüğün anlamı, ister kamu ister özel olsun, bütün büyük ve görkemli yapıları kapsayacak biçimde genişledi (örneğin adalet sarayı, sergi sarayı vb.). Bilinen en eski saray, Teb'deki Karnak Tapınağı'nın arkasında III. Tutmosis (hükümdarlığı İ.Ö. 1504-1450) tarafından yaptırılmıştır. Teb'de ayrıca III. Amenofis (hükümdarlığı yaklaşık olarak İ.Ö. 1417-1379) tarafından yaptırılmış bir sarayın da kalıntıları bulunmaktadır. Daha büyük saraylar Nemrut'ta, Ninova'da ve Asur'daki Horsabad'da kuruldu. Horsabad'da II. Sargon'un (hükümdarlığı İ.Ö. 721-705) sarayı Dur-Şarrukin 100.000 m2'den daha geniş bir alanı kaplıyor; iki büyük merkezî avlu çevresinde yer almış düzensiz bir çok oda ve küçük avlulardan meydana geliyordu. Plânları simetrik olan eski Babil saraylarında, yan yana sıralanmış oda grupları koridorla birbirine bağlanıyordu. İ.Ö. 6., 5. ve 4. yüzyıllarda Persopolis ve Sus'ta Pers kralları I. Darius, I. Kserkhes ve III. Artakserkses'e ait çok büyük saraylar yapıldı. Bu saraylar çift merdivenle çıkılan geniş bir platform üzerine inşa edilmişti. Bütün bu doğu sarayları hem ikametgâh olarak, hem de idarî ve dinî işlerde kullanılırdı. Knossos ve Phaistos'taki (iki eski Girit kenti) birkaç katlı Girit sarayları da aynı biçimde kullanıldılar. İ.S. 3-212 yılları arasında Roma imparatorları Augustus,Tiberius, Caligula, Septimus, Severus vd. tarafından yaptırılmış görkemli saraylar, Platium Tepesi'nde 90.000 m2'den daha fazla yer kaplıyordu. Bunların kalıntıları günümüzde de durmaktadır.
En görkemli Roma saraylarından biri de Diocletianus'un Split'te (Yugoslavya) yaptırdığı saraydır. Bizans'taki Kutsal Saray; kiliseler, okullar ve ikametgâhlardan oluşmuş 300.000 m2'lik bir külliyeydi. Orta Çağ'da saray inşaatı azaldı. Saraylar ancak Rönesans ile birlikte yeniden önem kazandı. Rönesans İtalyası'nda her prensin bir "plazza"sı vardı. (Örneğin Floransa'daki Pitti Sarayı ve Venedik'te Büyük Kanal boyunca uzanan birçok görkemli saray). Avrupa'nın ünlü sarayları arasında İspanya'da Madrid'in dışındaki El Escorial, Granada'daki Elhamra, Sevilla'daki Alkazar; Londra'daki Buckingham, St. James's, Whitehall; Fransa'da Louvre, Versailles, Tuileries vb. sayılabilir. İslâm saraylarının en ünlüleri ise Şam'daki Mşatta Sarayı, Kurtuba'daki Medinetüz Zehra Sarayı (ikisi de Emevîler tarafından yaptırılmıştır). İran'daki Ali Kapı, Çihilsütun ve Heşt Bihişt (Sekiz Cennet) saraylarıdır. Türkler saray yapmayı başka uluslardan öğrendiler. Selçuk sarayları küçük ve gösterişsizdi. Osmanlıların ilk sarayını Orhan Bey, Bursa'da yaptırdı. Beyazsaray denilen ve I. Murat döneminde tamamlanan bu yapı Timur tarafından bütünüyle ortadan kaldırıldı. Daha sonra II. Mehmet (Fatih) tarafından Edirne'de Yeni Saray adıyla bir saray yaptırıldı. Osmanlıların İstanbul'da yaptırdıkları ilk saray ise Beyazıt'ta, bugün Üniversite'nin olduğu yerde bulunuyordu ve ahşaptı. İkinci Yeni Saray, Topkapı Sarayı'nın ilk çekirdeği olarak Sarayburnu'nda kuruldu. Topkapı Sarayı daha sonra çeşitli zamanlarda yapılan eklentilerle genişledi. Dolmabahçe Sarayı Abdülmecit tarafından, barok ve Rönesans üslupları karışımında inşa ettirildi. Beylerbeyi Sarayı'nı Abdülaziz yaptırdı. Yıldız Sarayı'nın yapımına ise Abdülaziz devrinde başlandı ve Abdülhamit zamanında bir kısım eklerle genişletildi.
