Otomatik Stabilizatörler

Otomatik İstikrarlandırıcılar

Dönemsel dalgalanmalarla uyumlu maliye politikası konusunda önemli bir konu otomatik istikrarlandırıcılardır. Otomatik istikrarlandırıcılar maliye politikasını daralma dönemlerinde otomatik olarak genişleten ve genişleme döneminde otomatik olarak daraltan programlardır.

İşsizliğin yüksek olduğu durgunluk dönemlerinde, hükümetin daha çok ödemek durumunda kaldığı işsizlik sigortası bu durum için güzel bir örnektir.
Benzer şekilde vergilerin kar ve ücretlere göre toplandığı dikkate alınırsa, ekonominin daraldığı dönemlerde beyan olunan matrahlar ve dolayısı ile toplanılan vergiler de azalacaktır.

İktisadi yapıda meydana gelen çevrimsel dalgalanmaları giderme (hafifletme) ve bozulan dengeleri yeniden sağlama amacı olan; hükümetlerin yasama sürecine başvurmasını gerektirmeyen ve maliye politikası sistemi içerisinde var olan ya da herhangi bir iradi karar olmaksızın kendiliğinden faaliyet gösteren unsurlardır.

Genişleme evresinde artan oranlı gelir vergisi sayesinde artan gelirin önceki döneme göre daha fazla orandaki miktarı piyasadan çekilebilecek ve böylece aşırı talep kısılacaktır.
Durgunluk ve daralma evrelerinde ise kamu harcamaları ve doğrudan gelir aktarımları daralan talebi yeniden canlandıracaktır.
Durgunluk evresindeki kamu harcamalarının genişleme evresindeki kamusal gelir artışlarıyla dengeleneceği umulur ve bu literatürde "çevrimsel olarak dengelenen bütçe" diye adlandırılır ancak bu gerçek olmaktan çok potansiyel bir durumdur.

Kamu Harcamalarından sadece küçük bir kısmı otomatik stabilizatör özelliğine sahiptir.Bunlar;

İşsizlik Sigortası ve Tarım Destekleme Politikalarıdır.

İşsizlik Sigortası: İşsiz sayısı ekonominin daraldığı dönemde artar.Ekonominin genişlediği dönemlerde azalır. Türkiye’de 2000’li yıllardan itibaren Uygulanmaya başlamıştır.

Tarım Destekleme Politikaları: Tarım sektöründe arz ve talep eğrileri esnek değildirler.Dolayısıyla bu sektörde, fiyatlarda sergilenen küçük bir değişmenin, ürün arzını pek fazla etkilememesine rağmen arzdaki hafif bir artış, fiyatlarda büyük dalgalanmalara neden olur.Tarımın bu niteliğinden ötürüdür ki devlet hemen hemen bütün ülkelerde,hem çiftçilerin mağduriyetini bertaraf etmek ve hem de tüketicileri korumak için bu kesimin çoğu ürünlerine taban fiyatlar biçerek ya da üretimi destekleyici sübvansiyonlar uygulayarak bu sektörü desteklemektedir. Taban fiyat politikasıyla, ürünün bol olduğu yıllarda devletin satın alıp depoladığı ziraî ürünler, üretimin kıt ve yetersiz bulunduğu zamanlarda piyasaya sürülmekte ve bu suretle, eksikliği duyulan ihtiyaçların makul fiyat seviyelerinde giderilmesi sağlanmaktadır. Şüphesiz böylece tarım sektöründeki konjonktürel oynamalar da kendiliğinden dengeye kavuşmuş olur.

Kamu harcamaları ile karşılaştırıldığında vergi tarafındaki otomatik istikrarlandırma daha belirgindir.
Unutulmamalıdır ki vergiler ekonomik sistemin ciddi bir içsel elemanıdır. Ekonominin genişlediği dönemlerde ülke insanın geliri ve bunun yanı sıra tüketim ve yatırım harcamaları artmakta ve dolayısı ile devletin gerek doğrudan ve gerekse dolaylı vergi gelirleri artmaktadır. Daralma dönemlerinde ise bunun tam tersi olmaktadır.
Vergi sistemi herhangi bir iradi politika olmaksızın mevcut yapısı ile ekonomik daralmanın (ya da genişlemenin) etkilerini hafifletme konusunda ne kadar etkindir? İşte bu etkinliği ölçmede kullanılan önemli bir araç vergi sisteminin esnekliğidir.
Gelire bağlı olarak ortaya çıkan vergi hasılatı, esnek bir vergi yapısında gelir artarken, daha çok artarak aşırı genişlemenin etkisini bastıran bir fonksiyon görür.
Gelir azalırken de daha çok azalarak aşırı daralmayı önler.

Kaynak: İktisat Bilimi Ders Notları (Dr. Murat Aslan)

MsXLabs Üye Girişi