MANOMETRE a. (fr. manometre; yun. manos, az yoğun ve metre'den). Kapalı bir yerdeki akışkanın basıncını ölçmeye yarayan aygıt. (Eşanl. BASIÖLÇER.)

—inş Kaçak manometresi, konutların içlerinde bulunan gaz borularında kaçak olup olmadığını gözlemeye yarayan küçük manometre

—ANSİKL.
• Cıvalı manometre. Alt ucu bir cıva haznesine bağlanan düşey bir cam borudan oluşur Basıncı belirlenecek akışkan haznenin üst bölümüne gelir ve cıvanın boru içinde yükselmesine neden olur Duruma göre borunun üst bölümü kapalı ve boş ya da dış havaya açıktır; birinci durumda salt basınç, ikinci durumda ise yalnızca göreli basınç (atmosfer basıncıyla fark) ölçülür Duyarlığı artırmak için cıva yerine su ya da özellikle az uçucu olan bir yağ kullanılır Ölçülen yükselti farkı h ise, hazne ile borunun üst bölümü arasındaki basınç farkı P=pgh eşitliğiyle verilir; bu eşitlikte P sıvının özgül kütlesini, g ise yerçekiminin yeğinliğini gösterir.

• Pistonlu manometre Bu aygıt üst ucu atmosferle (ya da boşlukla) alt ucu ise ölçülecek basınçla bağlantılı olan düşey eksenli bir silindir içersinde hareket eden bir pistondan oluşur. Basıncı ölçmek için, piston, üst ucuna bilinen kütleler yerleştirilerek dengede tutulur. Sürtünmelerin etkisini azaltmak için piston sürekli olarak ekseni etrafında döndürülür Dik kesiti S olan pistonun iki yüzüne etki eden basınçların P farkı m kütleli piston ile eklenen M kütlelerinin (m+M)g toplam ağırlığını dengeler; dolayısıyla P=(m+M)g/S eşitliği elde edilir.

• Metal manometre E. Bourdon'un içi boş sarmallı manometresi, bükülmüş bir metal borunun, içten bir sıvı basıncına maruz kaldığında doğrulma ve basınç ortadan kalktığında ise yeniden başlangıçtaki biçimini alma eğilimi göstermesine dayanır. Biçim değiştirme bir ekran önünde dönen bir ibreyi bir yükseltici mekanizmayla hareket ettirir. Aygıt bir cıvalı manometre ile karşılaştırılarak bölümlendirilmiştir. Dayanıklı olmakla beraber biçim değiştirme histerezisi gösterebilir.

• Vhkum manometresi. Çok düşük basınçlı gazlar için vakum ölçekleri adı verilen ve çeşitli ilkelere dayanan, özel manometreler kullanılır. Mac Leod ölçeği, içinde gazın, ölçümden önce bilinen bir oranda sıkıştırıldığı cıvalı bir manometredir. Pirani öl- çeği'nde gazın ısıl iletkenliğinden yararlanılır Alfa-vakumölçer ve iyonlaşma ölçeğinde ya alfa parçacıklarıyla ya da elektronlarla iyonlaştrılan gazın elektrik iletimi kullanılır. Bu ölçeklerin gösterdiği değerler çeşitli etkenlere, özellikle de göz önüne alınan gazın bileşimine bağlıdır.