Sodyum ve Potasyum

Sembolü Na olan sodyum, kaya tuzunda sodyum klorür (NaCl) hâlinde, bazen nitrat hâlinde Şili güherçilesi (NaNO3) veya deniz bitkilerinde organik asitlerle birleşmiş hâlde çok yaygın olarak bulunur. 1 gram tuzda 400 mg sodyum bulunur,
Sodyum çok kolay yükseltgendiği için ametallerin birçoğuyla özellikle hidrojen ve halojenlerle birleşir. 
Sodyum P-galaktozidaz ve a-amilaz enzimlerinin aktivatörüdür.
Sembolü K olan potasyum beslenmede hayati bir mineraldir. Potasyum doğada deniz suyunda ve pek çok mineralde diğer elementlere bağlı olarak insan vücudunda ise bir kısmı serbest olarak bir kısmı da proteinlere bağlı olarak bulunur.
Vücutta hücre dışı sıvıda ise sodyum, hücre içi sıvıda potasyum daha fazladır.

Sodyum Ve Potasyumun Vücuttaki Görevleri

• Vücut sıvılarında bulunan ve elektrolit olarak adlandırılan sodyum ve potasyum:

Vücuttaki sıvı ve elektrolit (pH) dengesini sağlamak, osmotik basıncı oluşturmak ve vücutta elektrik akımını iletmekle sorumludur.

• Vücutta suyun hücre içine geçişini sağlar ve su dengesinin sağlanmasına yardımcı olur.

• Kan basıncını düzenlemede rol oynar,
• Kasların kasılıp gevşemesine, yardım eder.

• Kan basıncını düzenlemede rol oynar.
• Hücre uyarılmasında ve sinir uyarılarının iletiminde görevleri vardır.
• Sodyum kasların gevşemesine, potasyum ise kasılmasına yardım eder.
• Vücut sıvılarının nötürlük düzeninin korunmasını sağlar.

Sodyum Ve Potasyum Kaynakları

Sodyum yemek tuzunda çok bulunduğundan zeytin, turşu, peynir gibi tuzlu ve salamura besinlerde, kabartma tozunda, dereotunda, karbonatlı içeceklerde fazladır.
Potasyum kahve, balık, tavuk, ıspanak, lahana, brokoli, pazı gibi yeşil yapraklı sebzeler; patates, muz, hurma, incir, avokado, kayısı, badem, fındık ve kuru baklagillerde bulunur.

Gereksinimi, Yetersizliği ve Fazlalığında Görülen Sorunlar

Yetişkin bir bireyin günlük ortalama sodyum gereksinimi 5 g, potasyum gereksinim ise 2 g kadardır.
Sodyum yemek tuzunda çok bulunduğundan zeytin, turşu, peynir gibi tuzlu ve salamura besinlerde, kabartma tozunda, dereotunda, karbonatlı içeceklerde fazladır.
Potasyum ise kahve, balık, tavuk, ıspanak gibi yapraklı sebzelerde kuru baklagillerde bulunur.
Sağlıklı kişilerde normal durumlarda sodyum-potasyum yetersizliğine rastlanmaz. Fazla sıcakta çalışanlar ve çok terleyenlerde sodyum atımı artacağından mide bulantısı, kas krampları, kusma, zihni bulanıklık ve baş dönmesi görülebilir.
Fazla alınan sodyum vücutta su tutulmasına ve ödeme, tansiyon yükselmesine neden olur. Potasyum fazlalığında ise, kalp sorunları görülebilir. Ancak yeterli ve dengeli beslenenlerde değil, çeşitli hastalıkları olan kişilerde bu sorunlar gözlenmiştir.

Demir

Sembolü Fe olan demir vücut bileşimimizde çok az bulunmasına rağmen sağlıklı yaşam için çok önemli bir mineraldir. Demir, dünya yüzeyinde en yaygın dördüncü mineral ve yer kabuğunda en çok bulunan metaldir. Toprakta, gıda maddeleri ve suda demir bileşikleri bulunur. Bitkiler demiri topraktan, hayvan ve insanlar da bitkilerden alır.
Ferri (Fe3+) ve ferro(Fe2+), şekilleri olan demir, canlı organizmada porfirin halkası içeren hemoglobin, transferin, miyoglobin gibi proteinlerin, solunum ve fotosentezde ETS (elektron taşıma sistemi) enzimleri olan sitokromlar (sitokrom-b, sitokrom-c, sitokrom-a) ve ferrodoksin in yapısında bulunur.


Demir, bakır ve kalsiyum gibi bazı minerallerin emilimi ve kanda oksijeni taşıyan kırmızı kan hücrelerinin ve çeşitli enzimlerin üretimi için gereklidir.
Büyük bir kısmı alyuvarlarda, geri kalanı karaciğer, dalak ve kemik iliğinde bulunan bir mineraldir. Alyuvarların kırmızı rengi hemoglobinin yapısında bulunan demir atomlarından ileri gelir. Demir vücutta proteine bağlanarak depolanır. Yetişkinlerin vücudunda toplam 3.5-4 g kadar bulunmasına karşın eksikliğinde ciddi sorunlar yaşanmaktadır.

Demirin Vücuttaki Görevleri

• Demirin en önemli görevi hemoglobin yapımıdır. Hemoglobin, alyuvarlara rengini veren ve akciğerlerde alınan oksijeni bağlanarak kanda dokulara taşınmasını sağlayan bir proteindir, hemoglobine aktarılmasını sağlar.
• Kas proteini miyoglobinin yapısında bulunan demir ve kaslara oksijen taşınmasını sağlar.
• ETS sisteminde elektron taşıyarak solunumun ve fotosentezin gerçekleşmesinde yani ATP ve glikoz üretiminde etkilidir.
• 
• Bağışıklık sistemini de güçlendirir.
• Aşırı demir ferritin ve hemosiderin olarak protein karaciğerde, omurilik olarak depolanır. Demirin fazlası insanlar için zehirleyicidir çünkü aşırı miktarda alınan iki değerli demir vücuttaki peroksitlerle reaksiyona girerek serbest radikaller yapar.
• Enerji oluşumunda rol oynar.
• Vücudun savunmasında yer alan kan hücrelerinin yapımında etkilidir.

Demir Kaynakları

Demir hem hayvansal hem de bitkisel besinlerde bulunur. Et, tavuk, balık ve sakatatlar, demir formuna hem-demir denir. Bu besinlerdeki demir hemoglobin ve myoglobinin yapısında bulunduğu için bu şekilde adlandırılır. Hayvan dokularındaki koyu kırmızı rengi hemoglobin sağlar. Etin rengi koyulaştıkça hem-demir miktarı artar.
Bitkisel kaynaklı besinlerde ise hemoglobin olmadığından yapılarındaki demir formu hem olmayan-demir’dir. Kuru baklagiller, kuru meyveler ( özellikle kuru üzüm, kuru kayısı, hurma), pekmez, yeşil yapraklı sebzeler, fındık, fıstık, susam, tahin, pekmez gibi gıdalar hem olmayan-demir yönünden zengindir. 
Ispanak gibi sebzelerde demir miktarı fazladır ancak Fe3+ formunda olduğu ve yeterince emilmediğinden iyi kaynak sayılmaz.
Yumurtadaki demirin de büyük bir kısmı hem olmayan-demir içermektedir.