LENİN (Vladimir İliç ULYANOV, —denir)

rus devrimci ve devlet adamı
(Simbirsk 1870 - Gorki, Moskova yakınında, 1924).

Bir ilkokul müfettişinin oğluydu; 14 yaşında, Herzen ve Çernışevskiy gibi liberal ve demokrat büyük rus yazarları okumaya başladı. Halkçı Narodnaya Volya (Halkın özgürlüğü) grubunun üyesi olan ağabeyi Aleksandr Ulyanov, çar Aleksandr lll’e karşı düzenlenen bir suikasta katıldığı için tutuklandı ve mayıs 1887’de idam edildi. Lenin, aynı yıl Kazan Üniversitesi hukuk fakültesi'ne girdiyse de, devrimci etkinlikleri yüzünden kısa sürede buradan çıkarıldı. Öğrenimini gözetim altında sürdürdü. 1888'de marxçı bir gruba katıldı ve 1891‘de dışardan Petersburg Üniver sitesi sınavlarına girerek mezun oldu. Kısa bir süre Samara'da kaldıktan sonra, 1893' te başkente yerleşti ve işçi çevrelerde marxçılık propagandası yapmaya başladı. Köylü kesimini devrimci bir sınıf olarak gören halkçılar ve burjuvaziye, işçi sınıfından daha üstün bir siyasal işlev tanıyan "yasal marxçılar"la kalem tartışmasına girişti. Halk çılara karşı, "Halkın dostları" kimlerdir ve sosyal demokratlara karşı nasıl savaşırlar? (Çto takoye "Druzya Naroda" i kak oni voyuyut protıv Sotsial Demokratov?) [1894] adlı bir kitap yazdı. Ona göre o günkü görev, Rusya'daki marxçı gruplarla yurtdışında yaşayan rus grupları birleştirmekti. Bu amaçla 1895'te İsviçre'de Plehanov'la görüştü. Aynı yıl Berlin'de Kari Uebknecht'ı, Paris’te Paul Lafargue'ı ziyaret etti. Dönüşünde Petersburg'daki marxçı grupları, işçi sınıfının kurtuluşu için savaşım bitliği adıyla bir federasyon haline getirdi. 21 aralık 1895’te çarlık polisince tutuklandı.

14 ay hapiste kaldıktan sonra, Sibirya’da üç yıl gözetim altında oturma cezasına çarptırıldı (1897-1900). Nadejda Konstantinova Krups- kaya ile burada evlendi. Rusya'da kapitalizmin gelişmesi'ni (Razvitıye kapitalisma v Rosii) [1899'da yayımlandı] burada yazdı. Sibirya sürgünü sırasında, 1898'de Minsk'te Rusya Sosyal demokrat işçi partisi (RSDİP) doğdu; yokluğunda yeni parti gazetesinin başyazarlığına getirildi. Ocak 1900'de Sibirya’dan ayrıldı. Temmuz’da İsviçre'ye gitti ve orada hem "kolektif propagandacı", hem de "kolektif örgütçü" olarak düşündüğü parti gazetesi Iskra'yı ("Kıvılcım") yönetti. Almanya, İngiltere, Fransa ye İsviçre’ de dolaştı. Daha önce Vladimir İlin takma adını kullanan V. i. Ulyanov, aralık 1901'de Zarya ("Şafak") dergisinde yayımlanan bir makaleyi ilk kez olarak N. Lenin adıyla (Lena nehrinin adından) imzaladı Mart 1902' de yayımladığı Ne’ yapmalı? (Çto delat) ad lı yapıtta, marxçı bir devrimci partinin işlevini, marxçı sosyalizmi işçi sınıfına dışardan sokmak ve “yalnız emek gücünün satılmasında elverişli koşullar sağlamak için değil, toplumsal düzeni değiştirmek için de” savaşmak biçiminde tanımladı.

Bunun için, yasadışı bir partinin olanaklı tek örgütlen me biçimi olarak, "profesyonel devrimci ler"den oluşan "istikrarlı" bir yönetim altın da sağlam bir biçimde örgütlenen bir par ti gerekiyordu. Ancak proletaryanın, yen mek için müttefiklere de gereksinimi varc ve yoksul köylü kesimiyle bağlaşması zc runluydu. 1903'te yazdığı yoksul köylülen yönelik ve köylülere sosyal demokratlarıı neler istediklerini açıklayan bir broşürde d bu görüş işleniyordu. RSDİP'nin Brükselde başlayıp Londra'da tamamlanan II. kongresinde (temmuz-ağustos 1903), Plehanov'un desteklediği Lenin'in görüşleri, Troçki'nin desteklediği.Martov’un görüşleri karşısında ağır bastı. Böylece leninciler, menşevikler'e (azınlıkta olanlar) göre bolşevikler (çoğunlukta olanlar) durumuna geldiler Kongreden sonra Aehanov ve dostlarının beklenmedik bir dönüş yapmaları, çoğunluğu menşeviklere kazandırdı. Bunun üzerine Lenin iskra'dan ayrıldı ve Bir adım ileri, iki adım geri (Şag vpered dva şaga nazad) [1904] adlı yapıtında, devrimci ve disiplinli bir işçi partisinin zorunluluğu üzerinde bir kez daha durdu; ardından ocak 1905'te Vpered ("ileri”) adlı yeni bir gazete çıkardı.

Londra'da RSDİP'nin, yalnız bolşeviklerin katıldıkları III. kongresini (nisan 1905) düzenledikten sonra Lenin, silahlı ayaklanmayı örgütlemek amacıyla, kasımda devrimin patlak verdiği Rusya'ya döndü. Ancak devrimci geri çekilme başlamış ve Moskova ayaklanması bastırılmıştı. Lenin bu durumu, "sosyal demokrat proletaryanın yöneticileri olan bizler" tarafından işlenen hataların (kararsızlık, propaganda konusunda ve askeri alanda güçsüzlük) yol açtığı bir sonuç olarak görüyordu. Devrimin, kısa vadede kazanma şansının kalmadığına kesinlikle inandığı tarih olan aralık 1907'ye kadar, bazen gizlice Rusya'da. bazen de ülke dışında yaşad1 ve RSDİP'nin nisan 1906'da Stockholm'de toplanan ve menşeviklerin de katılarak Lenin'in yandaşları karşısında üstünlük sağladıkları IV. kongresi, nisan-mayıs 1907'da, Lenin’in çoğunluğu kendi yararına çevirdiği V. Londra kongresi, ağustos 1907'de Stuttgart'ta toplanan Sosyalist enternasyonal kongresi gibi çeşitli kongrelere katıldı. Sosyalist enternasyonal kongresi'nde, proleterlerin savaşa karşı çıkmaları ve savaşı önleyemedikleri takdirde ondan "kapitalist egemenliği" yıkmak için yararlanmaları gerektiğini belirten önergeyi Lenin kaleme aldı.

Lenin ve karısı, bir yıl boyunca Avrupa'yı baştan başa dolaştıktan sonra, 1908-1911 arasında Paris'e yerleştiler. Bu dönemde bazı bolşevikler, menşevik- lerle yeni bir siyasal uzlaşma taktiği önerirken, bazıları tersine, her türlü yasal siyasal çalışmanın bırakılmasını savunuyor, bazıları da marxçılıkla dini bağdaştırmaya çalışıyorlardı. Lenin, bu çeşitli görüşlerle savaştı. Tarihsel maddeciliği eleştirmeye yönelik ve özellikle Bogdanov ve Lunaçarskiy'in öncülük ettikleri felsefi girişimlere karşı çıkmak üzere, Materyalizm ve ampiriokritisizm'i (Materializm i empiriokriticsm) [1909] yazdı. Bu yapıtta “idealist" filozoflarla polemiğe giriyor ve marx- çılığın ilkelerini savunuyordu. Paris'teki Biblioth6que nationale'de birçok felsefe kitabı okudu ve 1911'de Longjumeau'da bir parti okulu kurdu. Prag konferansı'nda (ocak 1912), menşevikler partiden atıldı ve mayısta Petersburg'da, RSDİP'nin yasal günlük gazetesi Pravda ("Gerçek") doğdu. Ancak 1912'de Rusya'da işçi hareketin yeniden canlanması üzerine Lenin, Rusya'ya yaklaştı ve Krakövv'a yerleşti.

Temmuz 1914'te savaş patlak verdiğinde, Lenin Krakövv'daydı. Kısa bir süre tutuklu kaldı, sonra İsviçre'ye gitti. Dünya savaşının başından başlayarak, sosyal demokrat partilerin kendi ulusal burjuvazileriyle kutsal birlik siyasetlerini kınadı. Ona göre devrimcilerin ödevi son derece açıktı: savaşa karşı savaşmak ve onu devrime dönüştürmek. Lenin, uluslararası Zimmerwald (eylül 1915) ve Kienthal (nisan 1916) konferansları sırasında önemli bir rol oynadıysa da, tezlerini tam olarak kabul ettiremedi. Emperyalizm kapitalizmin en yüksek aşaması (Imperyalizm, kakvıysşaya stadya kapitalizm) [1916] adlı yapıtında, devrimin tek bir ülkede zafer kazanmasının olanaklı olduğunu ileri sürdü, 12 mart 1917'de (eski takvime göre 27 şubat), Rusya'da devrim patlak verdi. Birkaç gün içinde çar, tahttan feragat etmek zorunda kaldı ve yerini, biri Duma'dan kaynaklanan geçici hükümet iktidarı, öteki Petrograd işçi ve asker sovyetinin iktidarı olmak üzere, ikili bir iktidara bıraktı. Petrograd işçi ve asker sovyetinin iktidarı, geçici hükümetin iktidarına kendi isteğiyle boyun eğiyordu.

Ancak savaş sürüyor ve bolşevik parti, geçici hükümete karşı açıkça savaşıma girişmemekle birlikte, barıştan yana savaşıyordu. Lenin, İsviçre’den gönderdiği Uzaktan mektuplarında farklı bir siyaset önerdi: “iktidarın sovyetler tarafından ele geçirilmesi" için çalışmak, geçici hükümeti desteklememek. Müttefikler Rusya'ya dönmesi için ona geçiş hakkı tanımayınca, Lenin ve otuz kadar öteki rus devrimci, alman hükümetinin onayıyla Almanya içinden geçtiler Petrograd'a varınca Lenin, 20 (7) nisan 1917'de Nisan tezleri'ni (O zadaçah proletariata v dannoy revolyutsi) yayımladı. Uzaktan mektuplarda dile getirilen düşünceleri geliştirdiği ve sovyetlerin "ekmek, toprak, barış" sloganlarını yinelediği bu tezlerde Lenin, gerçekte hemen barış yapılması ve tüm iktidarın sovyetlere geçmesi zorunluğu üzerinde duruyor, kararsızları partiden uzaklaştırmak için, sosyal demokrat parti adının, komünist parti olarak değiştirilmesini öneriyordu (bu değişiklik mart 1918’de gerçekleşti). Siyaset arkadaşlarının ilkin çekingenlikle karşıladıkları bu tezler, sonunda bolşevik parti içinde benimsendi. Barış yanlısı bir gösterinin hükümetçe bastırılması ve bolşevik saflardaki birçok tutuklamadan sonra Lenin, Finlandiya'da saklanmak zorunda kaldı (ağustos Devlet ve devrim (Gosudarstvo i revoljucija) [1917] adlı kitabını burada yazdı.

Bu yapıtta her devletin, bir sınıfının bir başka sınıf üzerindeki egemenlik aletinden başka bir şey olmadığı yolundaki marxçı düşünceyi savunuyordu: "burjuvazi diktatörlü- ğü"nden sonra, halk için gerçek demokrasiyi simgeleyen "proletarya diktatörlüğü" gelecekti, öyleyse iktidarın proletarya temsilcileri tarafından alınması, ancak burjuva devlet aygıtının yıkılmasıyla gerçekleştirilebilirdi. Güncel siyasal durum konusunda Lenin, uygulanan baskının, bolşevik partiyi iktidarı alma yoluna girmeye zorladığı görüşündeydi. Buna koşut olarak, orduda vp işçiler arasında bolşeviklerin etkisi yayılıyordu. O zamana kadar sovyetlerde azınlıkta olan bolşevikler, eylülden başlayarak sovyetlerin çoğunda çoğunluğu ele geçiriyorlardı, öte yandan işçi grevleri, köylü ayaklanmaları ve barış gösterileri de yeni bir canlılık kazanıyordu. Lenin'e göre silahlı ayaklanma, bir zorunluk durumuna gelmişti. Ancak mektuplarla partisine bu yolda yaptığı önerilerin kabul edilmemesi üzerine, bolşevik parti merkez komite toplantılarına katılmak üzere gizlice Petrograd'a dönmek zorunda kaldı. O zaman merkez komite, Lenin'in önerisi uyarınca, ayaklanmayı hazırlamak kararı aldı.

7 kasım (ya da eski takvime göre 25 ekim, “Ekim devrimi" deyimi de buradan gelir) 1917’de Lenin, artık bolşeviklerin çoğunlukta oldukları Petrograd sovyetini topladığı Smolnıy enstitüsü’ ne yerleşti. Birkaç saat içinde başkentin kilit noktalan, bolşeviklere katılmaları sağlanan askerler ve silahlı işçiler tarafından işgal edildi. 8 kasımda, bir gün önce Petrograd'da açılmış olan Rusya İşçi ve asker sovyetleri II. kongresi'nde Halk komiserleri kurulu başkanı seçilen Lenin'in önerisiyle, barış ve toprak konusundaki kararnameler kabul edildi Sonraki günlerde bu kararnameler, Kilise'yle devletin ayrılması, medeni nikâh, kadınlarla erkekler arasında hak eşitliği, işletmeler üzerinde işçi denetimi, özel bankaların ulusallaştırılması, ulusal topluluk hakları, vb. önlemlerle tamamlandı. Kasım 1917 sonunda, köylü sovyetleri kongresi sırasında Lenin, sol sosyalist devrimcilerin de kendisine katılarak hükümete girmelerini sağladı, Ayrıca, aralık 1917'de Brest-Litovsk'ta yapılan görüşmeler sırasında, Troçki'nin karşı çıkmasına rağmen, Almanya'yla bir ateşkes imzalanmasını da sağladı, Bunların yanı sıra Çeka’yı (20 [7] aralık 1917) ve Kızıl ordu'yu (28 [15] ocak 1918) kurdu, Kurucu meclis'i dağıttı (19 [6] ocak 1918) ve Buharin'le Troçki’nin ilk muhalefetlerine rağmen, partisine ve hükümete Brest-Litovsk barışı'nın imzalanmasını kabul ettirdi (3 mart 1918).

Bununla birlikte, savaşın son derece güçsüz düşürdüğü bir Rusya’daki yeni iktidar, birçok bölgeyi tümüyle egemenlikleri altında tutan ve temmuz 1918'den başlayarak birçok yabancı ordunun desteğini kazanan hasımlarının güçlü muhalefetleriyle karşılaştı. Bunun üzerine Lenin, ortaya yeni bir slogan attı: “Her şey savaş için". Böylece "savaş komünizmi" dönemi başlıyordu. Köylülerin müsaderelere karşı çıkmaları üzerine sol sosyalist devrimciler, 6 temmuz 1918’de bir darbe girişiminde bulundular ve 30 ağustosta Fanny Kaplan, Lenin'e ateş ederek ağır şekilde yaralanmasına yol açtı.

1918-1921 dönemi boyunca Lenin, kendini özellikle siyasal ve yönetsel görevlere adadı. Üretim artışı, iş disiplini ve işletmelerdeki yönetim birliği zorunluluğu üzerinde durdu, iktisadi etkinlikte yeni tekniklerin kullanılması gerektiğini vurguladı. Aralık 1920'de, "komünizm, sovyetler iktidarı artı ülkenin elektrikleştirilmesidir" diyor ve 1921'deT)evlet planlama komitesi’nin (Gosplan) kurulmasına girişiyordu. Aynı yıl içinde askeri durum kesinlikle bolşeviklerden yana geliştiyse de, halkın gücü ve olanakları tükenmişti. Açlıktan yüz binlerce insan ölür, mart ayında Kronştadt denizcileri ayaklanırlarken, köylüler müsadereleri kabul etmiyor ve teslim edilen ürünleri kasten azaltıyorlardı. Bunun üzerine Lenin, iktisat siyasetinde bir değişiklik önererek Yeni iktisat siyaseti (NEP), yeni kapitalist üretim biçiminde kısmi bir dönüşle birlikte, büyük sanayi, bankacılık ve dış ticaret üzerinde devlet denetiminin güçlendirilmesi dönemini başlattı.

Lenin, uluslararası işçi hareketi sorunlarıyla çok yakından ilgileniyordu. 2 mart 1919'da onun girişimiyle bir Komünist enternasyonal kuruldu. Bu yeni örgüt, 1914 savaşı'na boyun eğen ya da bolşevik deneyimi kınayan sosyalist partiler yönetimlerine karşı bir örgüt olarak kuruluyordu. Proleter‘ devrimi ve dönek Ka- utsky (Proletarskaya revolyutsiya ı renegat Kautskiy) [1918] adlı yapıtını Lenin, alman sosyal demokratlara karşı işte bu anlayış içinde yazdı. Aynı zamanda bütün ülkeler komünistlerini, parlamenter yoldan yararlanmanın sistemli olarak reddedilmesine karşı uyarmak için de, Komünizmin çocukluk hastalığı (Detskaya bolezm "leviznıy" v kommunizm) [1920] adlı yapıtını yazıyordu.

Ancak 1918 yazından başlayarak, sağlığı bozuldu. Mayıs 1922'de yarıfelce uğradı ve etkinliklerini azaltmak zorunda kaldı. 1922 sonunda, sosyalist yasallık, eğitim, bürokrasi, köylü kooperatifçiliği, devrimci hareketin doğuya kayması ve partinin işleyişi üzerine, pek de uygun olmayarak "Vasiyet" diye adlandırılan siyasal notlar yazdırdı. Bu notlarda, Stalin ve Troçki karşısında ("çok kaba" bulduğu ve parti genel sekreterliğinden alınmasını önerdiği Stalin’e karşı daha sert ve çok yetenekli olmakla birlikte işlerin yalnızca yönetsel yönünü görmek eğiliminde olduğunu söylediği Troçki'ye karşı biraz daha yumuşak olmak üzere) eleştirel bir tavır takınıyordu, Bununla birlikte parti merkez komitesi, bu notların, XII. kongrede okunmasını kabul etmedi. 1923 mart ayından başlayarak felçli ve konuşma yeteneğinden yoksun yaşayan Lenin, 21 ocak 192.4'te öldü.