yugoslavyada taş ocakları nasıl çalışır? tünel mi kazarlar? ne yaparlar?
çevre temizliği nasıl sağlanır?
yugoslavyada kaç tane tünel var?

[Keten Prenses]

YUGOSLAVYA KÖMÜR İŞLETMECİLİĞİNE BAKIŞ
Bir memleketin iktisadî inkişafı ve sanayileşmesinde,
yeter derecede ve aym zamanda
ucuz enerji sağlanması ilk ve en önemli
şarttır. Yugoslavya ekonomisi için, Su kuvvetleri
enerjisi yanında, gerek Primer enerji
hâmili olması ve gerekse kimyevî, teknolojik
kıymetlendirilmelerde ham maddeyi teşkil
etmesi bakımlarından KÖMÜR'ün ehemmiyeti
büyüktür.
Yugoslavya Kömür İşletmeciliğinin bu
günkü durum ve şartları ve ikinci Dünya harbmdan
sonraki inkişafı hakkında doğru bir
hükme varabilmek için, harpten evvelki durumunun
kısaca zikredilmesi icapetmektedir.
İkinci Dünya Harbmdan Evveldi Durum:
Memleketin önemli olan ve 1939 senesinde
5 milyar ton olarak kabul edilen kömür
rezervlerine rağmen, kömür istihsali pek
azdı. Bunun miktarı, 1929 senesinde ancak
5,6 milyon tondu. Bunun 400000 tonu - evvelce
İtalya'ya ait olan Rasa ocaklarının istihsali
hariç olmak üzere - taşkömürüne, 4,1 milyon
tonu esmer kömüre ve 1,1 milyon tonu
da linyit kömürüne isabet etmekteydi. 1939
senesine kadar kömür istihsali 6,1 milyon
tona - bunun 450000 tonu taşkömürü, 4,3 milyon
tonu esmer kömür ve 1,3 milyon tonu
linyit kömürü - çıkmıştı ki; bu, ortalama olarak
senelik % 0,6 bir artışa tekabül etmektedir.
En büyük artış % 5 ile taşkömürü takip
etmektedir. Nispeten az olan bu taşkömürü
istihsali, hiç bir zaman istihlâki karşılayamamaktaydı.
Bu sebepten her sene, yüksek
değerli, takriben 250000 ton taşkömürünün
ithali zaruri bulunmakta idi. İstihsalin
az olması sebebi, her şeyden evvel endüstrinin
az inkişaf etmiş olmasından ileri geliyordu.
Kısmen dışarıdan getirilen taşkömürü ile
temin edilmesinden dolayı, demiryolları ve
gemilerin seyrüsefer kömür ihtiyacı da fazla
değildi. Bu sebeplerden dolayı, kömür ocakları
o zamanlarda az inkişaf etmiş ve yeni
kömür yatakları da ya hiç açılmamış veya
mahdut derecde inkişaf etmişlerdi. Kömür
ocaklarının teknik durumu ve teçhizatı da,
bir kaçı istisna edilirlerse, pek aşağı bir seviyede
idi. İşçi sayısının fazla ve binnetice işçiliğin
ucuz olmasından dolayı, makinalaşma
işi, o zamanki ocak sahipleri için gayri iktisadi
bulunuyordu. Ancak bir kaç kömür ocağı
hükümete ait bulunmakla beraber, bunların
idare makamları da aynı şekilde, kömür
istihsalinin daha fazla inkişafına az ilgi gösteriyorlardı.
Ocakların teknik durumuna uygun
olarak, randıman da fevkalâde kötü idi.
Bu suretle, 1939 senesinde taşkömürü ocaklarında
ortalama olarak ancak 0,39 t/vardiya
adam başına bir istihsal randımanı elde edilebilmişti.
Esmer kömür ve linyit kömürü
ocaklarında ise biraz daha yüksek, 0,69 ve
0,88 t/vad. idi. O zamanki bütün kömür ocaklarında
(Rasa taşkömürü ocağı hariç olmak
üzere) işçi sayısı yekûnu 35000 idi. Bahsa konu
kömür istihsali, tamamen yeraltı işletmesi
olarak yapılıyordu. İşletme usulleri, makinalaşma
durumu ve imkânlarına uygun bulunuyordu.
Esmer kömür ve taşkömürü ocaklarında
genişliğine imalât (Querbau) ve linyit
ocaklarında da odalı ve sutunlu göçermeli
imalât (Kammer-Pfeilerbruchbau) usulleri
fazla kullanılmakta idi. Bir kaç esmer kömür
ocağında, 1935 senesinde, tam ramble ve ufki
tranşh ayak usulü de (Strebbau) kullanılmaya
başlanmıştır.
Harp sonrasındaki inkişaf:
Harp sonunda, bilhassa Bosna ve Sırbistan'da
olmak üzere, kömür ocakları kısmen
veya tamamen tahrip edilmiş durumda idiler. Bu durum ve işçi sayısı ve meslek erbabının
artık pek az olması, harp sonrasının ilk
seneleri zarfında kömür istihsaline büyük ölçüde
engel olmuştur. Yugoslavya'nın bu zaman
esnasında başlayan seri ekonomik inkişafı
karşısında, kömüre olan ihtiyaç da gittikçe
artmıştır. Bu ihtiyacı karşılayabilmek
için, elverişli veya elverişsiz işletme şartları
arzeden bütün kömür ocakları o şualarda
çalıştırılmıştı, uçaklardaki teknik durum ve
müstehlikin artan talepleri, mevcut tesislerin
genişletilmesi ve makinaleştirilmesini
icap ettirmiştir. Aynı zamanda, daha elverişli
işletme şartlarım haiz ve bilhassa açık işletmeye
elverişli yeni yatakların meydana
çıkarılabilmesi için, geniş ölçüde jeolojik
araştırmalara başlanmıştır. Bu araştırmalar
kısa bir zamanda, kömür rezervi mıntıkalarının
evvelce pek dûn olarak tahmin edilmiş
oldukları neticesini vermiştir. 1939 senesinde
bildirilen 5 milyar tona mukabil, son zamanlarda
bu rezervler 22 milyar tonun üstünde
olarak bulunmuşlardır. Bununla beraber, bu
rezervlerin maalesef % 90 ı az ısı değerli linyit
kömürleri olup, % 1 i taşkömürüdür; esmer
kömürlere isabet eden ise takriben % 9
veya 2 milyar tondur. Buna karşılık bütün
dünya kömür rezervlerinin % 60 ı taşkömürlerine,
% 40 ı esmer ve linyit kömürlerine
isabet etmektedir. Yugoslavya kömür rezervlerinin
jeolojik yaşa göre ayırt edilmeleri
maksada uygun düşmemektedir; zira, kömür
zuhurları aynı jeolojik formasyonlarda bulunsalar
bile, pek farklı özellikler göstermektedirler.
Bundan dolayı, ısı değerine göre bir
tefrik yapılması daha iyidir. Yugoslavya'da,
ısı değerleri 5000 Kcal/Kg.'m üstünde olan
bütün kömürler, jeolojik yaşları göz önüne
alınmaksızın, taşkömürü addelimektedir. Isı
değerleri 3209 ilâ 5000 Kcal/Kg arasında olanlar
esmer kömür ve ısı değerleri 3200 Kcal/
Kg. dan aşağı olanlar Linyit kömürü diye adlandırılmaktadırlar.
Yugoslavya taşkömürlerinin
ortalama ısı değeri takriben 6000 olup,
esmer kömürlerinin 4000 ve linyit kömürlerinin
ise 2400 Kcal/Kg dır.
Mevzu bahis kömür rezervleri taşkömürü
birimine (1 taşkömürü birimi = 7200 Kcal)
tahvil edilirlerse, Yugoslavya'nın bu günkü
bilinen kömür rezervleri 10 milyon ton veya
adam başına 600 ton tutmaktadır ki bu da
dünya ortalamasının pek altında kalmaktadır.
Bununla beraber, bir kaç kömür bölgesi
(Livno, Ivangrad) henüz yeter derecede
araştırılmamış olduklarından; hakiki rezervler
daha fazla olarak kabul edilebilirler. Halen,
kok istihsaline yarayan taşkömürü ithalini
azaltmak için, bilhassa taşkömürü rezervlerini
arttırmak hususunda çok çalışılmaktadır.
TAŞ KÖMÜRLERİ
Kabili imal taş kömürü damarları muhtelif
jeolojik formasyonlarda bulunmaktadırlar.
Yugoslavya'da prodüktif karbon inkişaf
etmemiştir. Karbon tabakalarında kömür
damarlarına da rastlanmakta isede; bunlar,
kalınlıklarının az olmasından dolayı kabili
imal değildirler. Şekilden görüleceği üzere,
en önemli taş kömürü yatakları, Sırbistan'ın
doğu kısmında ve güney batı Hırvatistan'da
(İstirya) da bulunmaktadırlar. Sırbistan yatakları
jeoloji bakımından MEZOZOİK ve
filhakika (Povdis, Rtanj, Dobra, Sreca) KRETASE'ye
ve (Jerma, Vrska, Cuka) JURA'ya
ait bulunmaktadırlar. İstirya (Rasa ve Secovlje)
ve şimali Bosna (Majevica) taşkömürü
yatakları ise EOSEN'de teşekkül etmiş olup,
daha gençtirler.
Sırbistan'ın bilhassa taşkömürü tabakaları
kuvvetli tektonik etkilere maruz kalmış
olup, bu da bu günkü işletmeyi güçleştirmektedir.
Tektonik etkiler dolayısiyle, lantiy şeklinde
teşekkül etmiş kömür damarları da nadir
değildir. İstirya yataklarının tektoniği ise
daha sakindir. Kömürün kalitesi de, Sırbıstan'dakine
nazaran daha iyidir. İstirya kömürleri
daha az kül ve rutubet, buna karşılık
daha fazla kükürt ihtiva etmektedirler.
Bu kömürlerin ısı değeri 6500 Kcal/Kg kadar
olduğundan, Yugoslavya kömürlerinin yukarıda
bahsedilen ortalama 6000 Kcal/Kg ısı
değerinin fevkindedir.
Kömür yatakîarmdaki işletme usulleri:
Jeolojik şartlara uygundurlar. Buna göre,
Rasa ocağında kalınlıkları 3 mtr.ye kadar
olan müteaddit damarlar, uzun zamandan
beri ayak usuliyle (Strebbau), Ruhr havzasında
az meyilli damarlardakine müşabih olarak,
işletilmektedirler. Son zamanlarda, Dolgulu
(bilhassa üfürmeli dolgu" "Blasversatz")
ayak usulü, gittikçe göçertmeli usulün (Bruchbau)
yerini almaktadır. Mevzu bahis damarlarda
grizu patlamalarının - 80 den fazla
kişinin ölümüne sebep olan son büyük grizu
patlaması 1948 de olmuştur. - Gözönüne alınması
ve dolayısiyle, imalâtın plânlı bir şekilde
yapılması pek lüzumlu bulunmaktadır.
Ayakların tahkimatında, başlıkları çelik veya
ağaç olan çelik dikmelerin kullanılması git