[evo]

Yazı: Bill Douthitt
Görüntüler: NASA, Jet İtki Laboratuvarı (JPL) ve Uzay Bilim Enstitüsü

Cassini uzay aracı, "halkalı dev" Satürn'ün sırlarını gözler önüne sererken, Güneş Sistemi'nin başlangıcına dair ipuçlarına da ulaşıyor.


Yağmur ancak bin yılda bir, sıvı metan sağanağı halinde yağıyor. Yoğun zehirli atmosfer, güneşi perdeleyip gökyüzünü sonsuza dek tan vaktinin renklerine boyuyor. Sıcaklık –her türlü yaşam formu için ölümcül tehlike anlamına gelebilecek bir düzeyde- sıfırın altında 179ºC. Ve puslu atmosferin dışında devasa büyüklükte görünen halkalı gezegen Satürn asılı duruyor.

Ama yine de burası, yani Satürn'ün en büyük uydusu Titan, ürkütücü bir biçimde dünyamıza benziyor. Hawaii Üniversitesi Astronomi Enstitüsü'nden Tobias Owen, "Titan, Peter Pan'ın Düşler Ülkesi" diyor. "Dünya benzeri bir gezegene dönüşebilmek için her türlü madde ve elemente sahip, ama hiçbir zaman gelişme olanağı bulamamış." Yoğun atmosferi, hidrokarbon sisiyle kaplı. Ender yaşanan metan musonları hızla, Titan'ın alçak tepelerinde derin kanallar açan ve geniş çamur düzlüklerine akan nehirler oluşturuyor. Dünya'da olduğu gibi Titan'da da yer hareketleri ile yarı erimiş su ve amonyaktan oluşan lav benzeri bir karışım püskürten yavaş ve soğuk bir tür volkanizma olabilir. Hepsinden ilginci de, Titan'ın hafif rüzgârlarının organik moleküller açısından zengin karışımlar taşıması.

Owen ve gezegenbilimci meslektaşları, Titan'ı zihinlerinde canlandırmaya alışkın. Artık uzaktan kumanda aracılığıyla da olsa onu ziyaret edebiliyorlar. Geçtiğimiz iki buçuk yıl boyunca, Cassini adlı uzay aracı Satürn'ün uydu ve halkalarıyla sıkı fıkı oldu ve gözlerini bu dev gezegene dikti. Hatta Satürn'e ulaşmasının hemen ardından, Huygens adı verilen daha küçük ikinci bir aracı Titan'ın yüzeyine indirdi.

Güzel Yabancı
Fotoğraf : Görüntü: NASA, Jet İtki Laboratuvarı (JPL) ve Uzay Bilim Enstitüsü (SSI)

Gezegenin günümüze dek hazırlanmış en ayrıntılı portresi olan bu fotoğraf, Cassini uzay aracının 2004 sonlarında, Satürn'e 6 milyon kilometre uzaklıktan çektiği 126 fotoğrafın birleştirilmesiyle oluşturuldu. Yolculuğuna 1997'de başlayan Cassini, bir diğer gezegene yapılan en büyük uzay uçuşlarından birini gerçekleştirdi.

Panoramik Halkalar
Fotoğraf : Görüntü: NASA, JPL ve SSI

Satürn'ün yalnızca ortalama 40 metre kalınlıktaki halkaları, yüz milyonlarca yıl önce, olasılıkla parçalanmış bir uydu ya da kuyrukluyıldızdan doğdukları dönemden beri biriken tozlarla pastel renklere bürünmüş.

Halkalı Gezegen
Fotoğraf : Görüntü: NASA, JPL ve Uzay Bilim Enstitüsü

Satürn'ün halkalarının gölgesi, gezegenin üzerine düşmüş.

Buz Gibi
Fotoğraf : Görüntü: NASA, JPL ve SSI

Satürn'ün buzla kaplı uydusu Dione, çizgi gibi görülen halkalar üzerinde dolanıyor.

Bir Sıra Halinde
Fotoğraf : Görüntü: NASA, JPL ve SSI

Satürn'ün uyduları minyatür bir güneş sistemini andırıyor; şimdiye kadar 35'i adlandırılmış olan bu uydulardan bazıları sadece birkaç kilometre çapındayken, içlerinden biri gezegen boyutunda. Üç uydu (soldan sağa) Dione, Tethys ve Pandora, halkaların üstünde sıraya girmiş halde uçuyor gibi görünüyor. Dione 1118, Tethys 1059, Pandora ise 79 kilometre çapında.

Yalnız Uydu
Fotoğraf : Görüntü: NASA, JPL ve SSI

Satürn'ün, Dione'nin hemen yukarısındaki halkalarının gölgesi, gezegenin kuzey yarıküresi boyunca ilerliyor ve fotoğrafta doğal renkte görülen bulut şeritlerini karartıyor.

Cassini Uzay Aracı
Fotoğraf : Görüntü: NASA, JPL ve SSI

Yolculuğuna 1997'de başlayan Cassini, diğer bir gezegene yapılan en büyük uzay uçuşlarından birini gerçekleştirdi.

Taşlı Arazi
Fotoğraf : Görüntü: ESA, NASA, JPL, Arizona Üniversitesi

Titan'ın yüzeyinde kaldırım taşı büyüklüğünde iri buz parçaları görülüyor.

Kozmik Ying-Yang
Fotoğraf : Görüntü: NASA, JPL ve SSI

Satürn’ün en tuhaf uydularından Iapetus, siyah-beyaz bir bilmece. Çapı 1456 kilometre olan bu uydunun bir yarıküresi sadece buza bürünmüşken, koyu renkli diğer yarıküresi büyük olasılıkla kaya ve organik maddeyle kaplı. Yüksekliği 19 kilometreye ulaşan ve ekvatorda yaklaşık 1500 kilometre boyunca uzanan sıradağlar ise bir diğer bilmece.

Buz Gibi Pürüzsüz
Fotoğraf : Görüntü: NASA, JPL ve SSI

Enceladus'ta yüzeye düşen buz, uydunun yüzeyini güney yarıkürede pürüzsüz bir hale getiriyor.




national geographic

[evo]

Fotoğraf: Kees Veenenbos; Veriler: Mars Yörünge Aracı Lazer Yükseklikölçer Bilim Ekibi , MSSS ve NASA/JPL


Buz Çağı

Bugün bildiğimiz haliyle tozlu kızıl gezegen kesinlikle dondurucu bir geçmiş yaşamış olabilir. Gezegenin kutuplarının güneşe doğru eğilme açısı fazla olduğu için zamanla ısınmış ve su buzu ekvatora yakın kesimlere yeniden çökelmiş. Mars'ın 50.000 ila 500.000 yıl önce nasıl göründüğünü ortaya koymak üzere bir illüstratörün gerçek topografik verileri kış beyazıyla örterek yarattığı bir görünütüyü görüyorsunuz. Mars Yörünge Kamerası'nın geniş açılı çekiminde görüldüğü gibi, günümüzde Mars'ın daha düşük bir eğikliği vardır ve buz sadece kutuplarda kararlı (sağda).

[sedat sencan]

Güneş Sistemi
Bu yazımda Güneş Sistemi hakkında yeni ve değişik bilgiler verecek değilim.
Sadece bir noktayı değerlendirmek istiyorum.
Bill Bryson’un Hemen Her Şeyin Kısa Tarihi adlı çok güzel bir kitabı vardır.
O kitaptan aldığım bazı bilgiler,benim uzayı birazcık kavramama çok yardımcı oldu.
Güneşin kendisi,gezegenler ve topluca Güneş Sistemini öğrenmek için ne yaparız?
Kitaplara,dergilere ve internetteki adreslere bakarız.
Buralarda gördüğümüz,Güneş ve gezegenleri gösteren küre şekilleridir.
Hepsi de yanyana duran küçüklü büyüklü 9 tane küre.
Ama gerçek uzaydaki durum böyle midir?
Bu kürelerin arasındaki uzaklık, elbette uzaydaki gerçek konumları ile aynı oranda değildir.
Gezegenlerin, uzaydaki birbirlerine olan gerçek uzaklıklarını dev bir posterde bile gösteremeyiz
Hatta birkaç tane dev posteri yanyana bile koysak gene de gerçek uzaklık oranlarını yansıtamayız.
Hele gezegenlerin gerçek boyutlarını da düşünürsek,işin içinden hiç çıkamayız.
Gene de Güneş Sisteminin küçültülmüş bir şemasını çizmeye çalışalım.
Yerküre’nin çapını bir bezelye tanesinin çapına indirsek bile,Jupiter’in uzaklığı 300 metredir.
Plüton ise 2,5 kilometre ötede kalır.Çizeceğimiz bu şemada bir bakteri kadar küçüleceği için onu zaten göremeyiz.
Aynı ölçekte,bize en yakın olan yıldız, 16.000 kilometre ötede kalır.
Şimdi gezegenlerin en büyüğü olan Jupiter’i bir nokta kadar küçültelim.
Boyut olarak orantılarsak Plüton bir molekül halini alacak ve bu durumda bile 10 metre uzağımızda kalacaktır.
Gezegenler için birkaç özellik sayalım:
Örneğin Jupiter ile Neptün arasındaki uzaklık,Jupiter’in bize olan uzaklığının 5 mislidir.
Neptün o kadar uzaktır ki Jüpiter’in aldığı güneş ışığının sadece yüzde üçünü alır.
Dünyadan göndereceğimiz bir ışık demeti Plüton’a 7 saat sonra ulaşır.
Oysa Güneş’ten çıkan bir ışının bize ulaşması sadece 8 dakikadır.
Plüton’dan Güneş’e bakan biri,onu bir toplu iğne başı gibi görür.
Şimdi dünyadan kalkan bir uzay gemisine binip yola çıktığımızı varsayalım.
Plüton’u geçip yolumuza devam ediyoruz.
Sakın Güneş sisteminden çıktığımızı zannetmeyin.
Bir kitap veya derginin şemasında Plüton son sınır gibi gösterilir ama gerçek öyle değildir.
Hatta orası kıyıya yakın bile değildir.
Zira yolun ancak 50 binde birini aşmış bulunuyoruz.
Önümüzde tam iki ışık yılı sürecek bir bölge uzanmaktadır.
Dikkat edin:İki ışık yılı.İki yıl değil,iki ışık yılı.
Güneşin kendisi,9 tane gezegen,bütün uydular,kuyruklu yıldızlar,bütün bunları bir araya getirin.
Hepsi Güneş sisteminin trilyonda biridir.
Plüton’un Güneş etrafındaki bir kez dönüşü 248 yıl sürer.
İsa’nın doğumundan itibaren dünyamız, Güneş’in etrafında 2007 kez dönmüş durumda.Plüton ise 8 kez.
Bu anlattıklarımız sadece Güneş Sistemi ile ilgilidir.
Güneş Sistemi ise bizim galaksimizde bir toplu iğne başı gibi kalır.
Diğer galaksileri de düşünürsek uzayın ne olduğu hakkında birşeyler anlar gibi oluruz.

[ispermecet]

Jüpiter üzerininde 3 gezegeninin gölgesi

[Misafir]

Güneş Sistemi

Merkür

Çıplak gözle görülebilen gezegenler arasında en az dikkat çeken Merkür’dür. Büyük olasılıkla onu görmemiş bir çok insan vardır, çünkü onu görebilmek için doğru saatte doğru yere bakmak gerekir. Şehirlerde ve endüstri bölgelerinde yaşayan kişilerin onu görebilme şansı neredeyse hiç yoktur. Merkür’ün çıplak gözle görülebildiği anlarda ufka çok yakın bir noktada bulunur, bu gözlemini zorlaştırır.

Venüs

Teleskopla bakıldığında hayal kırıklığına uğranır, çünkü gerçek yüzeyi kalın ve bulutlu atmosferinin arkasında kalır. Venüs üzerinde Mars’taki gibi sert ve keskin izlerin olmayışı dikkat çekicidir.Üstelik Dünya’nın en yakın olduğu zaman yani iç kavuşum konumundayken karanlık yüzü bize dönüktür.

Mars

Gökbilimi ölçütlerine göre bize yakın sayılabilecek olan Mars’ın gözlenmesi düşünüldüğü kadar kolay değildir. Öncelikle çok küçüktür. Çapı 6790 km. kadardır. Yakın bir karşı konumda olmadığı sürece, yüzeyindeki şekilleri ayrıntılı olarak sadece büyük teleskoplar kullandığımızda görebiliriz. Zaten uzay çağı öncesinde çok çeşitli tartışmalara yol açması da bu yüzdendir.

Jüpiter

Jüpiter’in kavuşum dönemi yaklaşık 13 aydır. Bunun 5 ayında sabahları, 5 ayında ise akşamları görülebilir.Geri kalan 3 ay boyunca Güneşin diğer tarafındadır ve görülemez. Güneş, Ay ve Venüs’den sonra en parlak gök cismidir. Küçük teleskoplar ve dürbünler ile yuvarlak şekli kolayca görülebilir.Orta boy teleskoplar ile atmosferindeki bantlar ve “büyük kırmızı leke” (Dünya’ya dönük olduğunda) ayırt edilebilir. Jüpiter’in 4 Galilean uydusu dürbünle bile görülebilir.

Jüpiter’in iyi bilinen uyduları 16 tanedir. Metis, Adrastea, Amalthea, Thebe, Io, Europa, Ganymede, Callisto, Leda, Himalia, Lysithea, Elara, Ananke, Carme, Pasiphae, Sinope. Ayrıca yeni bulunan pek çok ufak uydusu da bulunmaktadır.

Jüpiter gezegeni tamamiyle gaz yapıdadır. Bu nedenle alıştığımız katı cisim dönmesinden farklı bir dönüş sergiler. Ekvator bölgesinin kutuplara nazaran hızlı dönüşü ve büyük manyetik alan etkisi bir araya gelince üzerinde hala araştırmaların devam ettiği kırmızı leke görünmektedir. Lekenin çapı Yer’in yaklaşık 4 katıdır.

IO

Jüpiter’in 4 büyük uydusundan biri olan IO sergilediği volkanik faaliyetlerle ilgi çeker Dünya’nın ilk zamanlarında gerçekleşen türden büyük tektonik hareketler gözlenmesi nedeniyle, IO’ nun ilerde yaşanabilir olacağı konusunda teoriler üretilmiştir. Fotoğrafta görülen ikinci nokta , Jüpiter üzerindeki gölgesidir.

Cassini Gallileo

Gezegenimizden hacmen yaklaşık 1000 kez büyük olan dev gezegen Jüpiter’in pek çok uydusu vardır. Bu uydulardan bazıları Plüto’dan daha büyük olmakla beraber Jüpiter’in yanında minicik kalırlar.

Satürn

Onu benzersiz yapan halkalarıdır. Bugün bütün devrelerin halka sistemleri olduğunu biliyoruz; ancak hiçbiri Satürn’le yarışamaz. Bu halkalar ilginin gezegenin kendisinden sapmasına neden olur. Zaten, yüzey şekillerinin etkileyici bir tarafı olmadığı da bir gerçek. Satürn temelde jüpiter’e benzer; onun da bulut kuşakları ve lekeleri vardır, ancak gözlemlenebilecek etkinlik çok daha azdır. Yoğunluğu suyun yoğunluğundan daha düşüktür. Halkaları ise buz yapıdadır.

Satürn Halkaları

Yıldızlara göre çok yavaş hareket etmektedir; bu yüzden ona hain sıfatını yakıştıranlar çıkmıştır. Ancak bir teleskopla bakıldığında, hiç tartışmasız gökyüzündeki en güzel cisim odur. Tam bir halkalı şeker.

İçeri doğru gidildiğinde, G.D. Cassani tarafından 1675 yılında keşfedilen ve bu nedenle Cassini boşluğu olarak anılan bir aralık gelir. Genişliği 4000 km. kadar olan bu aralık, A halkasının genişliği yaklaşık 25.700 km olan parlak B halkasından ayırır.

Uranüs

Gökbilimci William Herschel’in Uranüs’ün nasıl keşfetdiğini anlatıyor; “Gemini takım yıldızı civarındaki yıldızlara bakarken, diğerlerindan daha büyük olan bir tane gördüm. Bu beklenmedik görüntü karşısında onu, Gemini takımyıldızındaki yıldızlarla ve Auriga ile Gemini arasındaki küçük yıldızla kıyasladım, sonuçta hepsinden daha büyük olduğunu gördüm. Bu durumda onun bir kuyruklu yıldız olduğu sonucuna vardım.” Şüphesiz bu buluş Güneş Sistemi araştırmalarını hızlandırmıştır.

Neptün

Güneş Sisteminin derinliklerinde, Uranüs’ün 1,6 milyar kilometre ötesinde dev gezegenlerin sonuncusu olan Neptün bulunur. Neptünlü gökbilimciler –tabi eğer varlarsa- Dünya hakkında hiçbir şey bilmiyor olmalılar. Ama çok gariptir ki dünyalı gökbilimciler daha onu gözlemlememişken bile varlığından haberdarlardı. Uranüs gezegeninin hareketlerindeki daha dış yörüngedeki başka bir gezegenin çekim etkisini akıllara getiriyordu.

Jüpiter’inki gibi lekeler Neptün üzerinde de görülmektedir. Gezegen üzerinde görülen en büyük oluşum, bugün Büyük Kara Benek olarak adlandırılan iri oval bir şekildir. Neptün üzerinde yer alan bu şeklin büyüklüğü, Büyük Kızıl Benek’in Jüpiter’ e oranıyla aynıdır. Bu iki leke enlemsel olarak da benzerlik gösteriyorlar.

Neptün Bulutları

Üst atmosferi, yüzde 85 hidrojen, yüzde 13 helyum, yüzde 1-2 arası metan oluşturur. Çeşitli bulut katmanlarına rastlanır. Bunlardan en sık görüleni büyük bir olasılıkla hidrojen sülfitten oluşmaktadır. Daha yukarıda ise onlardan ayrı ve alttaki bulutların üzerine ışığı süzerek ileten bulutlar vardır.

Pluto

Plüto’un durumu hala bir bilmece. Gezegene benzemiyor; normal bir asteroid de değil; gezegenimsi olduğundan da emin değiliz. Yirmi birinci yüzyıl içinde onu yakından inceleme imkânımız olacak. Gönderilmesi düşünülen sondanın planları hazır, ancak ne zaman yola çıkacağını henüz bilmiyoruz. Plüto’un hayal edebileceğimiz en yalnız ve ıssız dünya olması muhtemel ama yinede görülmeye değer olduğundan hiç kuşkum yok.

GÜNEŞ

Bize en yakın yıldız olan Güneş, 1 AB (Astronomik Birim) uzağımızdadır (149 milyon km). Güneş, kendi çevresindeki 105 AB uzaklığa kadar olan gezegen, uydu, asteroid ve kuyruklu yıldız gibi çeşitli gökcisimleri için bir enerji kaynağı ve çekim merkezi oluşturur.

Isı ve ısık kaynağımız olan Güneş, kendi enerjisini kendi içinde üreten orta büyüklükte sarı bir yıldızdır. Diğer yıldızlardan tek farkı hemen yanı başımızda olmasıdır.

Dünya'nın manyetik alan eğrilerinin açık olduğu kutup bölgelerinde görülen Auroraların (kuzey ışıkları) nedeni Güneş'te gerçekleşen patlamalar sonucunda Dünyaya ulaşan yüklü parçacıklardır.

Aslında Güneşimizi kaynayan bir kazana benzetmek yanlış olmaz. Kazanda kaynayan zeytinyağı gibi madde önce yukarıya çıkar daha sonra soğuyarak aşağıya döner. Bu sürekli dönüşüm Güneş üzerinde bulgurlanma olarak adlandırdığımız Granül yapıyı ortaya çıkarır.

Güneş enerjisinin üretildiği bölge, çekirdek tepkimelerinin yer aldığı merkez bolgesidir. Bu enerji dış katmanlara taşınmakta, oradan da uzaya yayılmaktadır. Flare ve prominence adı verilen dev patlamalar Güneş'in kenarında daha kolay algılanabilir.